൮. ചീവരക്ഖന്ധകോ

൨൦൨. ജീവകവത്ഥു

൩൨൬. തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. തേന ഖോ പന സമയേന വേസാലീ ഇദ്ധാ ചേവ ഹോതി ഫിതാ [ഫീതാ (ബഹൂസു)] ച ബഹുജനാ ച ആകിണ്ണമനുസ്സാ ച സുഭിക്ഖാ ച; സത്ത ച പാസാദസഹസ്സാനി സത്ത ച പാസാദസതാനി സത്ത ച പാസാദാ; സത്ത ച കൂടാഗാരസഹസ്സാനി സത്ത ച കൂടാഗാരസതാനി സത്ത ച കൂടാഗാരാനി; സത്ത ച ആരാമസഹസ്സാനി സത്ത ച ആരാമസതാനി സത്ത ച ആരാമാ; സത്ത ച പോക്ഖരണീസഹസ്സാനി സത്ത ച പോക്ഖരണീസതാനി സത്ത ച പോക്ഖരണിയോ; അമ്ബപാലീ ച ഗണികാ അഭിരൂപാ ഹോതി ദസ്സനീയാ പാസാദികാ പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായ സമന്നാഗതാ, പദക്ഖിണാ [പദക്ഖാ (സ്യാ.)] നച്ചേ ച ഗീതേ ച വാദിതേ ച, അഭിസടാ അത്ഥികാനം അത്ഥികാനം മനുസ്സാനം പഞ്ഞാസായ ച രത്തിം ഗച്ഛതി; തായ ച വേസാലീ ഭിയ്യോസോമത്തായ ഉപസോഭതി. അഥ ഖോ രാജഗഹകോ നേഗമോ വേസാലിം അഗമാസി കേനചിദേവ കരണീയേന. അദ്ദസാ ഖോ രാജഗഹകോ നേഗമോ വേസാലിം ഇദ്ധഞ്ചേവ ഫിതഞ്ച ബഹുജനഞ്ച ആകിണ്ണമനുസ്സഞ്ച സുഭിക്ഖഞ്ച; സത്ത ച പാസാദസഹസ്സാനി സത്ത ച പാസാദസതാനി സത്ത ച പാസാദേ; സത്ത ച കൂടാഗാരസഹസ്സാനി സത്ത ച കൂടാഗാരസതാനി സത്ത ച കൂടാഗാരാനി; സത്ത ച ആരാമസഹസ്സാനി സത്ത ച ആരാമസതാനി സത്ത ച ആരാമേ; സത്ത ച പോക്ഖരണീസഹസ്സാനി സത്ത ച പോക്ഖരണീസതാനി സത്ത ച പോക്ഖരണിയോ; അമ്ബപാലിഞ്ച ഗണികം അഭിരൂപം ദസ്സനീയം പാസാദികം പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായ സമന്നാഗതം, പദക്ഖിണം [പദക്ഖം (സ്യാ.)] നച്ചേ ച ഗീതേ ച വാദിതേ ച, അഭിസടം അത്ഥികാനം അത്ഥികാനം മനുസ്സാനം പഞ്ഞാസായ ച രത്തിം ഗച്ഛന്തിം, തായ ച വേസാലിം ഭിയ്യോസോമത്തായ ഉപസോഭന്തിം.

൩൨൭. അഥ ഖോ രാജഗഹകോ നേഗമോ വേസാലിയം തം കരണീയം തീരേത്വാ പുനദേവ രാജഗഹം പച്ചാഗഞ്ഛി. യേന രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ രാജാനം മാഗധം സേനിയം ബിമ്ബിസാരം ഏതദവോച – ‘‘വേസാലീ, ദേവ, ഇദ്ധാ ചേവ ഫിതാ ച ബഹുജനാ ച ആകിണ്ണമനുസ്സാ ച സുഭിക്ഖാ ച; സത്ത ച പാസാദസഹസ്സാനി…പേ… തായ ച വേസാലീ ഭിയ്യോസോമത്തായ ഉപസോഭതി. സാധു, ദേവ, മയമ്പി ഗണികം വുട്ഠാപേസ്സാമാ’’തി [വുട്ഠാപേയ്യാമ (ക.)]. ‘‘തേന ഹി, ഭണേ, താദിസിം കുമാരിം ജാനാഥ യം തുമ്ഹേ ഗണികം വുട്ഠാപേയ്യാഥാ’’തി. തേന ഖോ പന സമയേന രാജഗഹേ സാലവതീ നാമ കുമാരീ അഭിരൂപാ ഹോതി ദസ്സനീയാ പാസാദികാ പരമായ വണ്ണപോക്ഖരതായ സമന്നാഗതാ. അഥ ഖോ രാജഗഹകോ നേഗമോ സാലവതിം കുമാരിം ഗണികം വുട്ഠാപേസി. അഥ ഖോ സാലവതീ ഗണികാ നചിരസ്സേവ പദക്ഖിണാ അഹോസി നച്ചേ ച ഗീതേ ച വാദിതേ ച, അഭിസടാ അത്ഥികാനം അത്ഥികാനം മനുസ്സാനം പടിസതേന ച രത്തിം ഗച്ഛതി. അഥ ഖോ സാലവതീ ഗണികാ നചിരസ്സേവ ഗബ്ഭിനീ അഹോസി. അഥ ഖോ സാലവതിയാ ഗണികായ ഏതദഹോസി – ‘‘ഇത്ഥീ ഖോ ഗബ്ഭിനീ പുരിസാനം അമനാപാ. സചേ മം കോചി ജാനിസ്സതി സാലവതീ ഗണികാ ഗബ്ഭിനീതി, സബ്ബോ മേ സക്കാരോ ഭഞ്ജിസ്സതി [പരിഹായിസ്സതി (സീ. സ്യാ.)]. യംനൂനാഹം ഗിലാനം പടിവേദേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ സാലവതീ ഗണികാ ദോവാരികം ആണാപേസി – ‘‘മാ, ഭണേ ദോവാരിക, കോചി പുരിസോ പാവിസി. യോ ച മം പുച്ഛതി, ‘ഗിലാനാ’തി പടിവേദേഹീ’’തി. ‘‘ഏവം, അയ്യേ’’തി ഖോ സോ ദോവാരികോ സാലവതിയാ ഗണികായ പച്ചസ്സോസി. അഥ ഖോ സാലവതീ ഗണികാ തസ്സ ഗബ്ഭസ്സ പരിപാകമന്വായ പുത്തം വിജായി. അഥ ഖോ സാലവതീ ഗണികാ ദാസിം ആണാപേസി – ‘‘ഹന്ദ, ജേ, ഇമം ദാരകം കത്തരസുപ്പേ പക്ഖിപിത്വാ നീഹരിത്വാ സങ്കാരകൂടേ ഛഡ്ഡേഹീ’’തി. ‘‘ഏവം, അയ്യേ’’തി ഖോ സാ ദാസീ സാലവതിയാ ഗണികായ പടിസ്സുത്വാ തം ദാരകം കത്തരസുപ്പേ പക്ഖിപിത്വാ നീഹരിത്വാ സങ്കാരകൂടേ ഛഡ്ഡേസി.

൩൨൮. തേന ഖോ പന സമയേന അഭയോ നാമ രാജകുമാരോ കാലസ്സേവ രാജുപട്ഠാനം ഗച്ഛന്തോ അദ്ദസ തം ദാരകം കാകേഹി സമ്പരികിണ്ണം, ദിസ്വാന മനുസ്സേ പുച്ഛി – ‘‘കിം ഏതം, ഭണേ, കാകേഹി സമ്പരികിണ്ണ’’ന്തി? ‘‘ദാരകോ, ദേവാ’’തി. ‘‘ജീവതി, ഭണേ’’തി? ‘‘ജീവതി, ദേവാ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭണേ, തം ദാരകം അമ്ഹാകം അന്തേപുരം നേത്വാ ധാതീനം ദേഥ പോസേതു’’ന്തി. ‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി ഖോ തേ മനുസ്സാ അഭയസ്സ രാജകുമാരസ്സ പടിസ്സുത്വാ തം ദാരകം അഭയസ്സ രാജകുമാരസ്സ അന്തേപുരം നേത്വാ ധാതീനം അദംസു – ‘‘പോസേഥാ’’തി. തസ്സ ജീവതീതി ‘ജീവകോ’തി നാമം അകംസു. കുമാരേന പോസാപിതോതി ‘കോമാരഭച്ചോ’തി നാമം അകംസു. അഥ ഖോ ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ നചിരസ്സേവ വിഞ്ഞുതം പാപുണി. അഥ ഖോ ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ യേന അഭയോ രാജകുമാരോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ അഭയം രാജകുമാരം ഏതദവോച – ‘‘കാ മേ, ദേവ, മാതാ, കോ പിതാ’’തി? ‘‘അഹമ്പി ഖോ തേ, ഭണേ ജീവക, മാതരം ന ജാനാമി; അപി ചാഹം തേ പിതാ; മയാസി [മയാപി (ക.)] പോസാപിതോ’’തി. അഥ ഖോ ജീവകസ്സ കോമാരഭച്ചസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ഇമാനി ഖോ രാജകുലാനി ന സുകരാനി അസിപ്പേന ഉപജീവിതും. യംനൂനാഹം സിപ്പം സിക്ഖേയ്യ’’ന്തി.

൩൨൯. തേന ഖോ പന സമയേന തക്കസിലായം [തക്കസീലായം (ക.)] ദിസാപാമോക്ഖോ വേജ്ജോ പടിവസതി. അഥ ഖോ ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ അഭയം രാജകുമാരം അനാപുച്ഛാ യേന തക്കസിലാ തേന പക്കാമി. അനുപുബ്ബേന യേന തക്കസിലാ, യേന വേജ്ജോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തം വേജ്ജം ഏതദവോച – ‘‘ഇച്ഛാമഹം, ആചരിയ, സിപ്പം സിക്ഖിതു’’ന്തി. ‘‘തേന ഹി, ഭണേ ജീവക, സിക്ഖസ്സൂ’’തി. അഥ ഖോ ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ ബഹുഞ്ച ഗണ്ഹാതി ലഹുഞ്ച ഗണ്ഹാതി സുട്ഠു ച ഉപധാരേതി, ഗഹിതഞ്ചസ്സ ന സമ്മുസ്സതി [ന പമുസ്സതി (സീ. സ്യാ.)]. അഥ ഖോ ജീവകസ്സ കോമാരഭച്ചസ്സ സത്തന്നം വസ്സാനം അച്ചയേന ഏതദഹോസി – ‘‘അഹം, ഖോ ബഹുഞ്ച ഗണ്ഹാമി ലഹുഞ്ച ഗണ്ഹാമി സുട്ഠു ച ഉപധാരേമി, ഗഹിതഞ്ച മേ ന സമ്മുസ്സതി, സത്ത ച മേ വസ്സാനി അധീയന്തസ്സ, നയിമസ്സ സിപ്പസ്സ അന്തോ പഞ്ഞായതി. കദാ ഇമസ്സ സിപ്പസ്സ അന്തോ പഞ്ഞായിസ്സതീ’’തി. അഥ ഖോ ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ യേന സോ വേജ്ജോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ തം വേജ്ജം ഏതദവോച – ‘‘അഹം ഖോ, ആചരിയ, ബഹുഞ്ച ഗണ്ഹാമി ലഹുഞ്ച ഗണ്ഹാമി സുട്ഠു ച ഉപധാരേമി, ഗഹിതഞ്ച മേ ന സമ്മുസ്സതി, സത്ത ച മേ വസ്സാനി അധീയന്തസ്സ, നയിമസ്സ സിപ്പസ്സ അന്തോ പഞ്ഞായതി. കദാ ഇമസ്സ സിപ്പസ്സ അന്തോ പഞ്ഞായിസ്സതീ’’തി? ‘‘തേന ഹി, ഭണേ ജീവക, ഖണിത്തിം ആദായ തക്കസിലായ സമന്താ യോജനം ആഹിണ്ഡിത്വാ യം കിഞ്ചി അഭേസജ്ജം പസ്സേയ്യാസി തം ആഹരാ’’തി. ‘‘ഏവം, ആചരിയാ’’തി ഖോ ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ തസ്സ വേജ്ജസ്സ പടിസ്സുത്വാ ഖണിത്തിം ആദായ തക്കസിലായ സമന്താ യോജനം ആഹിണ്ഡന്തോ ന കിഞ്ചി അഭേസജ്ജം അദ്ദസ. അഥ ഖോ ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ യേന സോ വേജ്ജോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ തം വേജ്ജം ഏതദവോച – ‘‘ആഹിണ്ഡന്തോമ്ഹി, ആചരിയ, തക്കസിലായ സമന്താ യോജനം, ന കിഞ്ചി [ആഹിണ്ടന്തോ ന കിഞ്ചി (ക.)] അഭേസജ്ജം അദ്ദസ’’ന്തി. ‘‘സുസിക്ഖിതോസി, ഭണേ ജീവക. അലം തേ ഏത്തകം ജീവികായാ’’തി ജീവകസ്സ കോമാരഭച്ചസ്സ പരിത്തം പാഥേയ്യം പാദാസി. അഥ ഖോ ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ തം പരിത്തം പാഥേയ്യം ആദായ യേന രാജഗഹം തേന പക്കാമി. അഥ ഖോ ജീവകസ്സ കോമാരഭച്ചസ്സ തം പരിത്തം പാഥേയ്യം അന്തരാമഗ്ഗേ സാകേതേ പരിക്ഖയം അഗമാസി. അഥ ഖോ ജീവകസ്സ കോമാരഭച്ചസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ഇമേ ഖോ മഗ്ഗാ കന്താരാ അപ്പോദകാ അപ്പഭക്ഖാ, ന സുകരാ അപാഥേയ്യേന ഗന്തും. യംനൂനാഹം പാഥേയ്യം പരിയേസേയ്യ’’ന്തി.

ജീവകവത്ഥു നിട്ഠിതം.

൨൦൩. സേട്ഠിഭരിയാവത്ഥു

൩൩൦. തേന ഖോ പന സമയേന സാകേതേ സേട്ഠിഭരിയായ സത്തവസ്സികോ സീസാബാധോ ഹോതി. ബഹൂ മഹന്താ മഹന്താ ദിസാപാമോക്ഖാ വേജ്ജാ ആഗന്ത്വാ നാസക്ഖിംസു അരോഗം കാതും. ബഹും ഹിരഞ്ഞം ആദായ അഗമംസു. അഥ ഖോ ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ സാകേതം പവിസിത്വാ മനുസ്സേ പുച്ഛി – ‘‘കോ, ഭണേ, ഗിലാനോ, കം തികിച്ഛാമീ’’തി? ‘‘ഏതിസ്സാ, ആചരിയ, സേട്ഠിഭരിയായ സത്തവസ്സികോ സീസാബാധോ; ഗച്ഛ, ആചരിയ, സേട്ഠിഭരിയം തികിച്ഛാഹീ’’തി. അഥ ഖോ ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ യേന സേട്ഠിസ്സ ഗഹപതിസ്സ നിവേസനം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ദോവാരികം ആണാപേസി – ‘‘ഗച്ഛ, ഭണേ ദോവാരിക, സേട്ഠിഭരിയായ പാവദ – ‘വേജ്ജോ, അയ്യേ, ആഗതോ, സോ തം ദട്ഠുകാമോ’’’തി. ‘‘ഏവം, ആചരിയാ’’തി ഖോ സോ ദോവാരികോ ജീവകസ്സ കോമാരഭച്ചസ്സ പടിസ്സുത്വാ യേന സേട്ഠിഭരിയാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ സേട്ഠിഭരിയം ഏതദവോച – ‘‘വേജ്ജോ, അയ്യേ, ആഗതോ; സോ തം ദട്ഠുകാമോ’’തി. ‘‘കീദിസോ, ഭണേ ദോവാരിക, വേജ്ജോ’’തി? ‘‘ദഹരകോ, അയ്യേ’’തി. ‘‘അലം, ഭണേ ദോവാരിക, കിം മേ ദഹരകോ വേജ്ജോ കരിസ്സതി? ബഹൂ മഹന്താ മഹന്താ ദിസാപാമോക്ഖാ വേജ്ജാ ആഗന്ത്വാ നാസക്ഖിംസു അരോഗം കാതും. ബഹും ഹിരഞ്ഞം ആദായ അഗമംസൂ’’തി. അഥ ഖോ സോ ദോവാരികോ യേന ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ജീവകം കോമാരഭച്ചം ഏതദവോച – ‘‘സേട്ഠിഭരിയാ, ആചരിയ, ഏവമാഹ – ‘അലം, ഭണേ ദോവാരിക, കിം മേ ദഹരകോ വേജ്ജോ കരിസ്സതി? ബഹൂ മഹന്താ മഹന്താ ദിസാപാമോക്ഖാ വേജ്ജാ ആഗന്ത്വാ നാസക്ഖിംസു അരോഗം കാതും. ബഹും ഹിരഞ്ഞം ആദായ അഗമംസൂ’’’തി. ‘‘ഗച്ഛ, ഭണേ ദോവാരിക, സേട്ഠിഭരിയായ പാവദ – ‘വേജ്ജോ, അയ്യേ, ഏവമാഹ – മാ കിര, അയ്യേ, പുരേ കിഞ്ചി അദാസി. യദാ അരോഗാ അഹോസി തദാ യം ഇച്ഛേയ്യാസി തം ദജ്ജേയ്യാസീ’’’തി. ‘‘ഏവം, ആചരിയാ’’തി ഖോ സോ ദോവാരികോ ജീവകസ്സ കോമാരഭച്ചസ്സ പടിസ്സുത്വാ യേന സേട്ഠിഭരിയാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ സേട്ഠിഭരിയം ഏതദവോച – ‘‘വേജ്ജോ, അയ്യേ, ഏവമാഹ – ‘മാ കിര, അയ്യേ, പുരേ കിഞ്ചി അദാസി. യദാ അരോഗാ അഹോസി തദാ യം ഇച്ഛേയ്യാസി തം ദജ്ജേയ്യാസീ’’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭണേ ദോവാരിക, വേജ്ജോ ആഗച്ഛതൂ’’തി. ‘‘ഏവം, അയ്യേ’’തി ഖോ സോ ദോവാരികോ സേട്ഠിഭരിയായ പടിസ്സുത്വാ യേന ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ജീവകം കോമാരഭച്ചം ഏതദവോച – ‘‘സേട്ഠിഭരിയാ തം, ആചരിയ, പക്കോസതീ’’തി.

അഥ ഖോ ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ യേന സേട്ഠിഭരിയാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ സേട്ഠിഭരിയായ വികാരം സല്ലക്ഖേത്വാ സേട്ഠിഭരിയം ഏതദവോച – ‘‘പസതേന, അയ്യേ, സപ്പിനാ അത്ഥോ’’തി. അഥ ഖോ സേട്ഠിഭരിയാ ജീവകസ്സ കോമാരഭച്ചസ്സ പസതം സപ്പിം ദാപേസി. അഥ ഖോ ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ തം പസതം സപ്പിം നാനാഭേസജ്ജേഹി നിപ്പചിത്വാ സേട്ഠിഭരിയം മഞ്ചകേ ഉത്താനം നിപാതേത്വാ [നിപജ്ജാപേത്വാ (സീ. സ്യാ.)] നത്ഥുതോ അദാസി. അഥ ഖോ തം സപ്പിം നത്ഥുതോ ദിന്നം മുഖതോ ഉഗ്ഗഞ്ഛി. അഥ ഖോ സേട്ഠിഭരിയാ പടിഗ്ഗഹേ നിട്ഠുഭിത്വാ ദാസിം ആണാപേസി – ‘‘ഹന്ദ, ജേ, ഇമം സപ്പിം പിചുനാ ഗണ്ഹാഹീ’’തി. അഥ ഖോ ജീവകസ്സ കോമാരഭച്ചസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അച്ഛരിയം [അച്ഛരിയം വത ഭോ (സ്യാ.)] യാവ ലൂഖായം ഘരണീ, യത്ര ഹി നാമ ഇമം ഛഡ്ഡനീയധമ്മം സപ്പിം പിചുനാ ഗാഹാപേസ്സതി. ബഹുകാനി ച മേ മഹഗ്ഘാനി [മഹഗ്ഘാനി മഹഗ്ഘാനി (സീ. സ്യാ.)] ഭേസജ്ജാനി ഉപഗതാനി. കിമ്പി മായം കിഞ്ചി [കഞ്ചി (സ്യാ.)] ദേയ്യധമ്മം ദസ്സതീ’’തി. അഥ ഖോ സേട്ഠിഭരിയാ ജീവകസ്സ കോമാരഭച്ചസ്സ വികാരം സല്ലക്ഖേത്വാ ജീവകം കോമാരഭച്ചം ഏതദവോച – ‘‘കിസ്സ ത്വം, ആചരിയ, വിമനോസീ’’തി? ഇധ മേ ഏതദഹോസി – ‘‘അച്ഛരിയം യാവ ലൂഖായം ധരണീ, യത്ര ഹി നാമ ഇമം ഛഡ്ഡനീയധമ്മം സപ്പിം പിചുനാ ഗാഹാപേസ്സതി. ബഹുകാനി ച മേ മഹഗ്ഘാനി സജ്ജാനി ഉപഗതാനി. കിമ്പി മായം കിഞ്ചി ദേയ്യധമ്മം ദസ്സതീ’’തി. ‘‘മയം ഖോ, ആചരിയ, ആഗാരികാ നാമ ഉപജാനാമേതസ്സ സംയമസ്സ. വരമേതം സപ്പി ദാസാനം വാ കമ്മകരാനം വാ പാദബ്ഭഞ്ജനം വാ പദീപകരണേ വാ ആസിത്തം. മാ ഖോ ത്വം, ആചരിയ, വിമനോ അഹോസി. ന തേ ദേയ്യധമ്മോ ഹായിസ്സതീ’’തി. അഥ ഖോ ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ സേട്ഠിഭരിയായ സത്തവസ്സികം സീസാബാധം ഏകേനേവ നത്ഥുകമ്മേന അപകഡ്ഢി. അഥ ഖോ സേട്ഠിഭരിയാ അരോഗാ സമാനാ ജീവകസ്സ കോമാരഭച്ചസ്സ ചത്താരി സഹസ്സാനി പാദാസി. പുത്തോ – മാതാ മേ അരോഗാ ഠിതാതി ചത്താരി സഹസ്സാനി പാദാസി. സുണിസാ – സസ്സു മേ അരോഗാ ഠിതാതി ചത്താരി സഹസ്സാനി പാദാസി. സേട്ഠി ഗഹപതി – ഭരിയാ മേ അരോഗാ ഠിതാതി ചത്താരി സഹസ്സാനി പാദാസി ദാസഞ്ച ദാസിഞ്ച അസ്സരഥഞ്ച.

അഥ ഖോ ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ താനി സോളസസഹസ്സാനി ആദായ ദാസഞ്ച ദാസിഞ്ച അസ്സരഥഞ്ച യേന രാജഗഹം തേന പക്കാമി. അനുപുബ്ബേന യേന രാജഗഹം യേന അഭയോ രാജകുമാരോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ അഭയം രാജകുമാരം ഏതദവോച – ‘‘ഇദം മേ, ദേവ, പഠമകമ്മം സോളസസഹസ്സാനി ദാസോ ച ദാസീ ച അസ്സരഥോ ച. പടിഗ്ഗണ്ഹാതു മേ ദേവോ പോസാവനിക’’ന്തി. ‘‘അലം, ഭണേ ജീവക; തുയ്ഹമേവ ഹോതു. അമ്ഹാകഞ്ഞേവ അന്തേപുരേ നിവേസനം മാപേഹീ’’തി. ‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി ഖോ ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ അഭയസ്സ രാജകുമാരസ്സ പടിസ്സുത്വാ അഭയസ്സ രാജകുമാരസ്സ അന്തേപുരേ നിവേസനം മാപേസി.

സേട്ഠിഭരിയാവത്ഥു നിട്ഠിതം.

൨൦൪. ബിമ്ബിസാരരാജവത്ഥു

൩൩൧. തേന ഖോ പന സമയേന രഞ്ഞോ മാഗധസ്സ സേനിയസ്സ ബിമ്ബിസാരസ്സ ഭഗന്ദലാബാധോ ഹോതി. സാടകാ ലോഹിതേന മക്ഖിയന്തി. ദേവിയോ ദിസ്വാ ഉപ്പണ്ഡേന്തി – ‘‘ഉതുനീ ദാനി ദേവോ, പുപ്ഫം ദേവസ്സ ഉപ്പന്നം, ന ചിരം [നചിരസ്സേവ (സ്യാ.)] ദേവോ വിജായിസ്സതീ’’തി. തേന രാജാ മങ്കു ഹോതി. അഥ ഖോ രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ അഭയം രാജകുമാരം ഏതദവോച – ‘‘മയ്ഹം ഖോ, ഭണേ അഭയ, താദിസോ ആബാധോ, സാടകാ ലോഹിതേന മക്ഖിയന്തി, ദേവിയോ മം ദിസ്വാ ഉപ്പണ്ഡേന്തി – ‘ഉതുനീ ദാനി ദേവോ, പുപ്ഫം ദേവസ്സ ഉപ്പന്നം, ന ചിരം ദേവോ വിജായിസ്സതീ’തി. ഇങ്ഘ, ഭണേ അഭയ, താദിസം വേജ്ജം ജാനാഹി യോ മം തികിച്ഛേയ്യാ’’തി. ‘‘അയം, ദേവ, അമ്ഹാകം ജീവകോ വേജ്ജോ തരുണോ ഭദ്രകോ. സോ ദേവം തികിച്ഛിസ്സതീ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭണേ അഭയ, ജീവകം വേജ്ജം ആണാപേഹി; സോ മം തികിച്ഛിസ്സതീ’’തി. അഥ ഖോ അഭയോ രാജകുമാരോ ജീവകം കോമാരഭച്ചം ആണാപേസി – ‘‘ഗച്ഛ, ഭണേ ജീവക, രാജാനം തികിച്ഛാഹീ’’തി. ‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി ഖോ ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ അഭയസ്സ രാജകുമാരസ്സ പടിസ്സുത്വാ നഖേന ഭേസജ്ജം ആദായ യേന രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ രാജാനം മാഗധം സേനിയം ബിമ്ബിസാരം ഏതദവോച – ‘‘ആബാധം തേ, ദേവ, പസ്സാമാ’’തി [പസ്സാമീതി (സ്യാ.)]. അഥ ഖോ ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ രഞ്ഞോ മാഗധസ്സ സേനിയസ്സ ബിമ്ബിസാരസ്സ ഭഗന്ദലാബാധം ഏകേനേവ ആലേപേന അപകഡ്ഢി. അഥ ഖോ രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ അരോഗോ സമാനോ പഞ്ച ഇത്ഥിസതാനി സബ്ബാലങ്കാരം ഭൂസാപേത്വാ ഓമുഞ്ചാപേത്വാ പുഞ്ജം കാരാപേത്വാ ജീവകം കോമാരഭച്ചം ഏതദവോച – ‘‘ഏതം, ഭണേ ജീവക, പഞ്ചന്നം ഇത്ഥിസതാനം സബ്ബാലങ്കാരം തുയ്ഹം ഹോതൂ’’തി. ‘‘അലം, ദേവ, അധികാരം മേ ദേവോ സരതൂ’’തി. ‘‘തേന ഹി, ഭണേ ജീവക, മം ഉപട്ഠഹ, ഇത്ഥാഗാരഞ്ച, ബുദ്ധപ്പമുഖഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘ’’ന്തി. ‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി ഖോ ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ രഞ്ഞോ മാഗധസ്സ സേനിയസ്സ ബിമ്ബിസാരസ്സ പച്ചസ്സോസി.

ബിമ്ബിസാരരാജവത്ഥു നിട്ഠിതം.

൨൦൫. രാജഗഹസേട്ഠിവത്ഥു

൩൩൨. തേന ഖോ പന സമയേന രാജഗഹകസ്സ സേട്ഠിസ്സ സത്തവസ്സികോ സീസാബാധോ ഹോതി. ബഹൂ മഹന്താ മഹന്താ ദിസാപാമോക്ഖാ വേജ്ജാ ആഗന്ത്വാ നാസക്ഖിംസു അരോഗം കാതും. ബഹും ഹിരഞ്ഞം ആദായ അഗമംസു. അപി ച, വേജ്ജേഹി പച്ചക്ഖാതോ ഹോതി. ഏകച്ചേ വേജ്ജാ ഏവമാഹംസു – ‘‘പഞ്ചമം ദിവസം സേട്ഠി ഗഹപതി കാലം കരിസ്സതീ’’തി. ഏകച്ചേ വേജ്ജാ ഏവമാഹംസു – ‘‘സത്തമം ദിവസം സേട്ഠി ഗഹപതി കാലം കരിസ്സതീ’’തി. അഥ ഖോ രാജഗഹകസ്സ നേഗമസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അയം ഖോ സേട്ഠി ഗഹപതി ബഹൂപകാരോ രഞ്ഞോ ചേവ നേഗമസ്സ ച. അപി ച, വേജ്ജേഹി പച്ചക്ഖാതോ. ഏകച്ചേ വേജ്ജാ ഏവമാഹംസു – ‘പഞ്ചമം ദിവസം സേട്ഠി ഗഹപതി കാലം കരിസ്സതീ’തി. ഏകച്ചേ വേജ്ജാ ഏവമാഹംസു – ‘സത്തമം ദിവസം സേട്ഠി ഗഹപതി കാലം കരിസ്സതീ’തി. അയഞ്ച രഞ്ഞോ ജീവകോ വേജ്ജോ തരുണോ ഭദ്രകോ. യംനൂന മയം രാജാനം ജീവകം വേജ്ജം യാചേയ്യാമ സേട്ഠിം ഗഹപതിം തികിച്ഛിതു’’ന്തി. അഥ ഖോ രാജഗഹകോ നേഗമോ യേന രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ രാജാനം മാഗധം സേനിയം ബിമ്ബിസാരം ഏതദവോച – ‘‘അയം, ദേവ, സേട്ഠി ഗഹപതി ബഹൂപകാരോ ദേവസ്സ ചേവ നേഗമസ്സ ച; അപി ച, വേജ്ജേഹി പച്ചക്ഖാതോ. ഏകച്ചേ വേജ്ജാ ഏവമാഹംസു – പഞ്ചമം ദിവസം സേട്ഠി ഗഹപതി കാലം കരിസ്സതീതി. ഏകച്ചേ വേജ്ജാ ഏവമാഹംസു – സത്തമം ദിവസം സേട്ഠി ഗഹപതി കാലം കരിസ്സതീതി. സാധു ദേവോ ജീവകം വേജ്ജം ആണാപേതു സേട്ഠിം ഗഹപതിം തികിച്ഛിതു’’ന്തി.

അഥ ഖോ രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ ജീവകം കോമാരഭച്ചം ആണാപേസി – ‘‘ഗച്ഛ, ഭണേ ജീവക, സേട്ഠിം ഗഹപതിം തികിച്ഛാഹീ’’തി. ‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി ഖോ ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ രഞ്ഞോ മാഗധസ്സ സേനിയസ്സ ബിമ്ബിസാരസ്സ പടിസ്സുത്വാ യേന സേട്ഠി ഗഹപതി തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ സേട്ഠിസ്സ ഗഹപതിസ്സ വികാരം സല്ലക്ഖേത്വാ സേട്ഠിം ഗഹപതിം ഏതദവോച – ‘‘സചേ ത്വം, ഗഹപതി, അരോഗോ ഭവേയ്യാസി [സചാഹം തം ഗഹപതി അരോഗാപേയ്യം (സീ.), സചാഹം തം ഗഹപതി അരോഗം കരേയ്യം (സ്യാ.)] കിം മേ അസ്സ ദേയ്യധമ്മോ’’തി? ‘‘സബ്ബം സാപതേയ്യഞ്ച തേ, ആചരിയ, ഹോതു, അഹഞ്ച തേ ദാസോ’’തി. ‘‘സക്ഖിസ്സസി പന ത്വം, ഗഹപതി, ഏകേന പസ്സേന സത്തമാസേ നിപജ്ജിതു’’ന്തി? ‘‘സക്കോമഹം, ആചരിയ, ഏകേന പസ്സേന സത്തമാസേ നിപജ്ജിതു’’ന്തി. ‘‘സക്ഖിസ്സസി പന ത്വം, ഗഹപതി, ദുതിയേന പസ്സേന സത്തമാസേ നിപജ്ജിതു’’ന്തി? ‘‘സക്കോമഹം, ആചരിയ, ദുതിയേന പസ്സേന സത്തമാസേ നിപജ്ജിതു’’ന്തി. ‘‘സക്ഖിസ്സസി പന ത്വം, ഗഹപതി, ഉത്താനോ സത്തമാസേ നിപജ്ജിതു’’ന്തി? ‘‘സക്കോമഹം, ആചരിയ, ഉത്താനോ സത്തമാസേ നിപജ്ജിതു’’ന്തി.

അഥ ഖോ ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ സേട്ഠിം ഗഹപതിം മഞ്ചകേ നിപാതേത്വാ [നിപജ്ജാപേത്വാ (സീ. സ്യാ.)] മഞ്ചകേ [മഞ്ചകേന (സീ.)] സമ്ബന്ധിത്വാ സീസച്ഛവിം ഉപ്പാടേത്വാ [ഫാലേത്വാ (സീ.)] സിബ്ബിനിം വിനാമേത്വാ ദ്വേ പാണകേ നീഹരിത്വാ മഹാജനസ്സ ദസ്സേസി – ‘‘പസ്സഥയ്യേ [പസ്സേസ്യാഥ (സീ.), പസ്സഥ (സ്യാ.), പസ്സഥയ്യോ (ക.)], ഇമേ ദ്വേ പാണകേ, ഏകം ഖുദ്ദകം ഏകം മഹല്ലകം. യേ തേ ആചരിയാ ഏവമാഹംസു – പഞ്ചമം ദിവസം സേട്ഠി ഗഹപതി കാലം കരിസ്സതീതി – തേഹായം മഹല്ലകോ പാണകോ ദിട്ഠോ. പഞ്ചമം ദിവസം സേട്ഠിസ്സ ഗഹപതിസ്സ മത്ഥലുങ്ഗം പരിയാദിയിസ്സതി. മത്ഥലുങ്ഗസ്സ പരിയാദാനാ സേട്ഠി ഗഹപതി കാലം കരിസ്സതി. സുദിട്ഠോ തേഹി ആചരിയേഹി. യേ തേ ആചരിയാ ഏവമാഹംസു – സത്തമം ദിവസം സേട്ഠി ഗഹപതി കാലം കരിസ്സതീതി – തേഹായം ഖുദ്ദകോ പാണകോ ദിട്ഠോ. സത്തമം ദിവസം സേട്ഠിസ്സ ഗഹപതിസ്സ മത്ഥലുങ്ഗം പരിയാദിയിസ്സതി. മത്ഥലുങ്ഗസ്സ പരിയാദാനാ സേട്ഠി ഗഹപതി കാലം കരിസ്സതി. സുദിട്ഠോ തേഹി ആചരിയേഹീ’’തി. സിബ്ബിനിം സമ്പടിപാടേത്വാ സീസച്ഛവിം സിബ്ബിത്വാ ആലേപം അദാസി. അഥ ഖോ സേട്ഠി ഗഹപതി സത്താഹസ്സ അച്ചയേന ജീവകം കോമാരഭച്ചം ഏതദവോച – ‘‘നാഹം, ആചരിയ, സക്കോമി ഏകേന പസ്സേന സത്തമാസേ നിപജ്ജിതു’’ന്തി. ‘‘നനു മേ ത്വം, ഗഹപതി, പടിസ്സുണി – സക്കോമഹം, ആചരിയ, ഏകേന പസ്സേന സത്തമാസേ നിപജ്ജിതു’’ന്തി? ‘‘സച്ചാഹം, ആചരിയ, പടിസ്സുണിം, അപാഹം മരിസ്സാമി, നാഹം സക്കോമി ഏകേന പസ്സേന സത്തമാസേ നിപജ്ജിതു’’ന്തി. ‘‘തേന ഹി ത്വം, ഗഹപതി, ദുതിയേന പസ്സേന സത്തമാസേ നിപജ്ജാഹീ’’തി. അഥ ഖോ സേട്ഠി ഗഹപതി സത്താഹസ്സ അച്ചയേന ജീവകം കോമാരഭച്ചം ഏതദവോച – ‘‘നാഹം, ആചരിയ, സക്കോമി ദുതിയേന പസ്സേന സത്തമാസേ നിപജ്ജിതു’’ന്തി. ‘‘നനു മേ ത്വം, ഗഹപതി, പടിസ്സുണി – സക്കോമഹം, ആചരിയ, ദുതിയേന പസ്സേന സത്തമാസേ നിപജ്ജിതു’’ന്തി? ‘‘സച്ചാഹം, ആചരിയ, പടിസ്സുണിം, അപാഹം മരിസ്സാമി, നാഹം, ആചരിയ, സക്കോമി ദുതിയേന പസ്സേന സത്തമാസേ നിപജ്ജിതു’’ന്തി. ‘‘തേന ഹി ത്വം, ഗഹപതി, ഉത്താനോ സത്തമാസേ നിപജ്ജാഹീ’’തി. അഥ ഖോ സേട്ഠി ഗഹപതി സത്താഹസ്സ അച്ചയേന ജീവകം കോമാരഭച്ചം ഏതദവോച – ‘‘നാഹം, ആചരിയ, സക്കോമി ഉത്താനോ സത്തമാസേ നിപജ്ജിതു’’ന്തി. ‘‘നനു മേ ത്വം, ഗഹപതി, പടിസ്സുണി – സക്കോമഹം, ആചരിയ, ഉത്താനോ സത്തമാസേ നിപജ്ജിതു’’ന്തി? ‘‘സച്ചാഹം, ആചരിയ, പടിസ്സുണിം, അപാഹം മരിസ്സാമി, നാഹം സക്കോമി ഉത്താനോ സത്തമാസേ നിപജ്ജിതു’’ന്തി. ‘‘അഹം ചേ തം, ഗഹപതി, ന വദേയ്യം, ഏത്തകമ്പി ത്വം ന നിപജ്ജേയ്യാസി, അപി ച പടികച്ചേവ മയാ ഞാതോ – തീഹി സത്താഹേഹി സേട്ഠി ഗഹപതി അരോഗോ ഭവിസ്സതീതി. ഉട്ഠേഹി, ഗഹപതി, അരോഗോസി. ജാനാസി കിം മേ ദേയ്യധമ്മോ’’തി? ‘‘സബ്ബം സാപതേയ്യഞ്ച തേ, ആചരിയ, ഹോതു, അഹഞ്ച തേ ദാസോ’’തി. ‘‘അലം, ഗഹപതി, മാ മേ ത്വം സബ്ബം സാപതേയ്യം അദാസി, മാ ച മേ ദാസോ. രഞ്ഞോ സതസഹസ്സം ദേഹി, മയ്ഹം സതസഹസ്സ’’ന്തി. അഥ ഖോ സേട്ഠി ഗഹപതി അരോഗോ സമാനോ രഞ്ഞോ സതസഹസ്സം അദാസി, ജീവകസ്സ കോമാരഭച്ചസ്സ സതസഹസ്സം.

രാജഗഹസേട്ഠിവത്ഥു നിട്ഠിതം.

൨൦൬. സേട്ഠിപുത്തവത്ഥു

൩൩൩. തേന ഖോ പന സമയേന ബാരാണസേയ്യകസ്സ സേട്ഠിപുത്തസ്സ മോക്ഖചികായ കീളന്തസ്സ അന്തഗണ്ഠാബാധോ ഹോതി, യേന യാഗുപി പീതാ ന സമ്മാ പരിണാമം ഗച്ഛതി, ഭത്തമ്പി ഭുത്തം ന സമ്മാ പരിണാമം ഗച്ഛതി, ഉച്ചാരോപി പസ്സാവോപി ന പഗുണോ. സോ തേന കിസോ ഹോതി ലൂഖോ ദുബ്ബണ്ണോ ഉപ്പണ്ഡുപ്പണ്ഡുകജാതോ ധമനിസന്ഥതഗത്തോ. അഥ ഖോ ബാരാണസേയ്യകസ്സ സേട്ഠിസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘മയ്ഹം ഖോ പുത്തസ്സ താദിസോ ആബാധോ, യേന യാഗുപി പീതാ ന സമ്മാ പരിണാമം ഗച്ഛതി, ഭത്തമ്പി ഭുത്തം ന സമ്മാ പരിണാമം ഗച്ഛതി, ഉച്ചാരോപി പസ്സാവോപി ന പഗുണോ. സോ തേന കിസോ ലൂഖോ ദുബ്ബണ്ണോ ഉപ്പണ്ഡുപ്പണ്ഡുകജാതോ ധമനിസന്ഥതഗത്തോ. യംനൂനാഹം രാജഗഹം ഗന്ത്വാ രാജാനം ജീവകം വേജ്ജം യാചേയ്യം പുത്തം മേ തികിച്ഛിതു’’ന്തി. അഥ ഖോ ബാരാണസേയ്യകോ സേട്ഠി രാജഗഹം ഗന്ത്വാ യേന രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ രാജാനം മാഗധം സേനിയം ബിമ്ബിസാരം ഏതദവോച – ‘‘മയ്ഹം ഖോ, ദേവ, പുത്തസ്സ താദിസോ ആബാധോ, യേന യാഗുപി പീതാ ന സമ്മാ പരിണാമം ഗച്ഛതി, ഭത്തമ്പി ഭുത്തം ന സമ്മാ പരിണാമം ഗച്ഛതി, ഉച്ചാരോപി പസ്സാവോപി ന പഗുണോ. സോ തേന കിസോ ലൂഖോ ദുബ്ബണ്ണോ ഉപ്പണ്ഡുപ്പണ്ഡുകജാതോ ധമനിസന്ഥതഗത്തോ. സാധു ദേവോ ജീവകം വേജ്ജം ആണാപേതു പുത്തം മേ തികിച്ഛിതു’’ന്തി.

അഥ ഖോ രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ ജീവകം കോമാരഭച്ചം ആണാപേസി – ‘‘ഗച്ഛ, ഭണേ ജീവക, ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ ബാരാണസേയ്യകം സേട്ഠിപുത്തം തികിച്ഛാഹീ’’തി. ‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി ഖോ ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ രഞ്ഞോ മാഗധസ്സ സേനിയസ്സ ബിമ്ബിസാരസ്സ പടിസ്സുത്വാ ബാരാണസിം ഗന്ത്വാ യേന ബാരാണസേയ്യകോ സേട്ഠിപുത്തോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ബാരാണസേയ്യകസ്സ സേട്ഠിപുത്തസ്സ വികാരം സല്ലക്ഖേത്വാ ജനം ഉസ്സാരേത്വാ തിരോകരണിയം പരിക്ഖിപിത്വാ ഥമ്ഭേ ഉബ്ബന്ധിത്വാ [ഉപനിബന്ധിത്വാ (സീ. സ്യാ.)] ഭരിയം പുരതോ ഠപേത്വാ ഉദരച്ഛവിം ഉപ്പാടേത്വാ അന്തഗണ്ഠിം നീഹരിത്വാ ഭരിയായ ദസ്സേസി – ‘‘പസ്സ തേ സാമികസ്സ ആബാധം, ഇമിനാ യാഗുപി പീതാ ന സമ്മാ പരിണാമം ഗച്ഛതി, ഭത്തമ്പി ഭുത്തം ന സമ്മാ പരിണാമം ഗച്ഛതി, ഉച്ചാരോപി പസ്സാവോപി ന പഗുണോ; ഇമിനായം കിസോ ലൂഖോ ദുബ്ബണ്ണോ ഉപ്പണ്ഡുപ്പണ്ഡുകജാതോ ധമനിസന്ഥതഗത്തോ’’തി. അന്തഗണ്ഠിം വിനിവേഠേത്വാ അന്താനി പടിപവേസേത്വാ ഉദരച്ഛവിം സിബ്ബിത്വാ ആലേപം അദാസി. അഥ ഖോ ബാരാണസേയ്യകോ സേട്ഠിപുത്തോ നചിരസ്സേവ അരോഗോ അഹോസി. അഥ ഖോ ബാരാണസേയ്യകോ സേട്ഠി ‘പുത്തോ മേ അരോഗോ ഠിതോ’തി [അരോഗാപിതോതി (സീ.)] ജീവകസ്സ കോമാരഭച്ചസ്സ സോളസസഹസ്സാനി പാദാസി. അഥ ഖോ ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ താനി സോളസസഹസ്സാനി ആദായ പുനദേവ രാജഗഹം പച്ചാഗഞ്ഛി.

സേട്ഠിപുത്തവത്ഥു നിട്ഠിതം.

൨൦൭. പജ്ജോതരാജവത്ഥു

൩൩൪. തേന ഖോ പന സമയേന രഞ്ഞോ [ഉജ്ജേനിയം രഞ്ഞോ (സ്യാ.)] പജ്ജോതസ്സ പണ്ഡുരോഗാബാധോ ഹോതി. ബഹൂ മഹന്താ മഹന്താ ദിസാപാമോക്ഖാ വേജ്ജാ ആഗന്ത്വാ നാസക്ഖിംസു അരോഗം കാതും. ബഹും ഹിരഞ്ഞം ആദായ അഗമംസു. അഥ ഖോ രാജാ പജ്ജോതോ രഞ്ഞോ മാഗധസ്സ സേനിയസ്സ ബിമ്ബിസാരസ്സ സന്തികേ ദൂതം പാഹേസി – ‘‘മയ്ഹം ഖോ താദിസോ ആബാധോ, സാധു ദേവോ ജീവകം വേജ്ജം ആണാപേതു, സോ മം തികിച്ഛിസ്സതീ’’തി. അഥ ഖോ രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ ജീവകം കോമാരഭച്ചം ആണാപേസി – ‘‘ഗച്ഛ, ഭണേ ജീവക; ഉജ്ജേനിം ഗന്ത്വാ രാജാനം പജ്ജോതം തികിച്ഛാഹീ’’തി. ‘‘ഏവം, ദേവാ’’തി ഖോ ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ രഞ്ഞോ മാഗധസ്സ സേനിയസ്സ ബിമ്ബിസാരസ്സ പടിസ്സുത്വാ ഉജ്ജേനിം ഗന്ത്വാ യേന രാജാ പജ്ജോതോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ രഞ്ഞോ പജ്ജോതസ്സ വികാരം സല്ലക്ഖേത്വാ രാജാനം പജ്ജോതം ഏതദവോച – ‘‘സപ്പിം ദേഹി [ഇദം പദദ്വയം സീ. സ്യാ. പോത്ഥകേസു നത്ഥി], സപ്പിം ദേവ, നിപ്പചിസ്സാമി. തം ദേവോ പിവിസ്സതീ’’തി. ‘‘അലം, ഭണേ ജീവക, യം തേ സക്കാ വിനാ സപ്പിനാ അരോഗം കാതും തം കരോഹി. ജേഗുച്ഛം മേ സപ്പി, പടികൂല’’ന്തി. അഥ ഖോ ജീവകസ്സ കോമാരഭച്ചസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ഇമസ്സ ഖോ രഞ്ഞോ താദിസോ ആബാധോ, ന സക്കാ വിനാ സപ്പിനാ അരോഗം കാതും. യംനൂനാഹം സപ്പിം നിപ്പചേയ്യം കസാവവണ്ണം കസാവഗന്ധം കസാവരസ’’ന്തി. അഥ ഖോ ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ നാനാഭേസജ്ജേഹി സപ്പിം നിപ്പചി കസാവവണ്ണം കസാവഗന്ധം കസാവരസം. അഥ ഖോ ജീവകസ്സ കോമാരഭച്ചസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ഇമസ്സ ഖോ രഞ്ഞോ സപ്പി പീതം പരിണാമേന്തം ഉദ്ദേകം ദസ്സതി. ചണ്ഡോയം രാജാ ഘാതാപേയ്യാപി മം. യംനൂനാഹം പടികച്ചേവ ആപുച്ഛേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ യേന രാജാ പജ്ജോതോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ രാജാനം പജ്ജോതം ഏതദവോച – ‘‘മയം ഖോ, ദേവ, വേജ്ജാ നാമ താദിസേന മുഹുത്തേന മൂലാനി ഉദ്ധരാമ ഭേസജ്ജാനി സംഹരാമ. സാധു ദേവോ വാഹനാഗാരേസു ച ദ്വാരേസു ച ആണാപേതു – യേന വാഹനേന ജീവകോ ഇച്ഛതി തേന വാഹനേന ഗച്ഛതു, യേന ദ്വാരേന ഇച്ഛതി തേന ദ്വാരേന ഗച്ഛതു, യം കാലം ഇച്ഛതി തം കാലം ഗച്ഛതു, യം കാലം ഇച്ഛതി തം കാലം പവിസതൂ’’തി. അഥ ഖോ രാജാ പജ്ജോതോ വാഹനാഗാരേസു ച ദ്വാരേസു ച ആണാപേസി – ‘‘യേന വാഹനേന ജീവകോ ഇച്ഛതി തേന വാഹനേന ഗച്ഛതു, യേന ദ്വാരേന ഇച്ഛതി തേന ദ്വാരേന ഗച്ഛതു, യം കാലം ഇച്ഛതി തം കാലം ഗച്ഛതു, യം കാലം ഇച്ഛതി തം കാലം പവിസതൂ’’തി.

തേന ഖോ പന സമയേന രഞ്ഞോ പജ്ജോതസ്സ ഭദ്ദവതികാ നാമ ഹത്ഥിനികാ പഞ്ഞാസയോജനികാ ഹോതി. അഥ ഖോ ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ രഞ്ഞോ പജ്ജോതസ്സ സപ്പിം [തം സപ്പിം (സ്യാ.)] ഉപനാമേസി – ‘‘കസാവം ദേവോ പിവതൂ’’തി. അഥ ഖോ ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ രാജാനം പജ്ജോതം സപ്പിം പായേത്വാ ഹത്ഥിസാലം ഗന്ത്വാ ഭദ്ദവതികായ ഹത്ഥിനികായ നഗരമ്ഹാ നിപ്പതി.

അഥ ഖോ രഞ്ഞോ പജ്ജോതസ്സ തം സപ്പി പീതം പരിണാമേന്തം ഉദ്ദേകം അദാസി. അഥ ഖോ രാജാ പജ്ജോതോ മനുസ്സേ ഏതദവോച – ‘‘ദുട്ഠേന, ഭണേ, ജീവകേന സപ്പിം പായിതോമ്ഹി. തേന ഹി, ഭണേ, ജീവകം വേജ്ജം വിചിനഥാ’’തി. ‘‘ഭദ്ദവതികായ, ദേവ, ഹത്ഥിനികായ നഗരമ്ഹാ നിപ്പതിതോ’’തി. തേന ഖോ പന സമയേന രഞ്ഞോ പജ്ജോതസ്സ കാകോ നാമ ദാസോ സട്ഠിയോജനികോ ഹോതി, അമനുസ്സേന പടിച്ച ജാതോ. അഥ ഖോ രാജാ പജ്ജോതോ കാകം ദാസം ആണാപേസി – ‘‘ഗച്ഛ, ഭണേ കാക, ജീവകം വേജ്ജം നിവത്തേഹി – രാജാ തം, ആചരിയ, നിവത്താപേതീതി. ഏതേ ഖോ, ഭണേ കാക, വേജ്ജാ നാമ ബഹുമായാ. മാ ചസ്സ കിഞ്ചി പടിഗ്ഗഹേസീ’’തി.

അഥ ഖോ കാകോ ദാസോ ജീവകം കോമാരഭച്ചം അന്തരാമഗ്ഗേ കോസമ്ബിയം സമ്ഭാവേസി

പാതരാസം കരോന്തം. അഥ ഖോ കാകോ ദാസോ ജീവകം കോമാരഭച്ചം ഏതദവോച – ‘‘രാജാ തം, ആചരിയ, നിവത്താപേതീ’’തി. ‘‘ആഗമേഹി, ഭണേ കാക, യാവ ഭുഞ്ജാമ [ഭുഞ്ജാമി (സീ. സ്യാ.)]. ഹന്ദ, ഭണേ കാക, ഭുഞ്ജസ്സൂ’’തി. ‘‘അലം, ആചരിയ, രഞ്ഞാമ്ഹി ആണത്തോ – ഏതേ ഖോ, ഭണേ കാക, വേജ്ജാ നാമ ബഹുമായാ, മാ ചസ്സ കിഞ്ചി പടിഗ്ഗഹേസീ’’തി. തേന ഖോ പന സമയേന ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ നഖേന ഭേസജ്ജം ഓലുമ്പേത്വാ ആമലകഞ്ച ഖാദതി പാനീയഞ്ച പിവതി. അഥ ഖോ ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ കാകം ദാസം ഏതദവോച – ‘‘ഹന്ദ, ഭണേ കാക, ആമലകഞ്ച ഖാദ പാനീയഞ്ച പിവസ്സൂ’’തി. അഥ ഖോ കാകോ ദാസോ – അയം ഖോ വേജ്ജോ ആമലകഞ്ച ഖാദതി പാനീയഞ്ച പിവതി, ന അരഹതി കിഞ്ചി പാപകം ഹോതുന്തി – ഉപഡ്ഢാമലകഞ്ച ഖാദി പാനീയഞ്ച അപായി. തസ്സ തം ഉപഡ്ഢാമലകം ഖാദിതം തത്ഥേവ നിച്ഛാരേസി. അഥ ഖോ കാകോ ദാസോ ജീവകം കോമാരഭച്ചം ഏതദവോച – ‘‘അത്ഥി മേ, ആചരിയ, ജീവിത’’ന്തി? ‘‘മാ, ഭണേ കാക, ഭായി, ത്വം ചേവ അരോഗോ ഭവിസ്സസി രാജാ ച. ചണ്ഡോ സോ രാജാ ഘാതാപേയ്യാപി മം, തേനാഹം ന നിവത്താമീ’’തി ഭദ്ദവതികം ഹത്ഥിനികം കാകസ്സ നിയ്യാദേത്വാ യേന രാജഗഹം തേന പക്കാമി. അനുപുബ്ബേന യേന രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ രഞ്ഞോ മാഗധസ്സ സേനിയസ്സ ബിമ്ബിസാരസ്സ ഏതമത്ഥം ആരോചേസി. ‘‘സുട്ഠു, ഭണേ ജീവക, അകാസി യമ്പി ന നിവത്തോ, ചണ്ഡോ സോ രാജാ ഘാതാപേയ്യാപി ത’’ന്തി. അഥ ഖോ രാജാ പജ്ജോതോ അരോഗോ സമാനോ ജീവകസ്സ കോമാരഭച്ചസ്സ സന്തികേ ദൂതം പാഹേസി – ‘‘ആഗച്ഛതു ജീവകോ, വരം ദസ്സാമീ’’തി. ‘‘അലം, അയ്യോ [ദേവ (സ്യാ.)], അധികാരം മേ ദേവോ സരതൂ’’തി.

പജ്ജോതരാജവത്ഥു നിട്ഠിതം.

൨൦൮. സിവേയ്യകദുസ്സയുഗകഥാ

൩൩൫. തേന ഖോ പന സമയേന രഞ്ഞോ പജ്ജോതസ്സ സിവേയ്യകം ദുസ്സയുഗം ഉപ്പന്നം ഹോതി – ബഹൂനം [ബഹുന്നം (സീ. സ്യാ.)] ദുസ്സാനം ബഹൂനം ദുസ്സയുഗാനം ബഹൂനം ദുസ്സയുഗസതാനം ബഹൂനം ദുസ്സയുഗസഹസ്സാനം ബഹൂനം ദുസ്സയുഗസതസഹസ്സാനം അഗ്ഗഞ്ച സേട്ഠഞ്ച മോക്ഖഞ്ച ഉത്തമഞ്ച പവരഞ്ച. അഥ ഖോ രാജാ പജ്ജോതോ തം സിവേയ്യകം ദുസ്സയുഗം ജീവകസ്സ കോമാരഭച്ചസ്സ പാഹേസി. അഥ ഖോ ജീവകസ്സ കോമാരഭച്ചസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ഇദം ഖോ മേ സിവേയ്യകം ദുസ്സയുഗം രഞ്ഞാ പജ്ജോതേന പഹിതം – ബഹൂനം ദുസ്സാനം ബഹൂനം ദുസ്സയുഗാനം ബഹൂനം ദുസ്സയുഗസതാനം ബഹൂനം ദുസ്സയുഗസഹസ്സാനം ബഹൂനം ദുസ്സയുഗസതസഹസ്സാനം അഗ്ഗഞ്ച സേട്ഠഞ്ച മോക്ഖഞ്ച ഉത്തമഞ്ച പവരഞ്ച. നയിദം അഞ്ഞോ കോചി പച്ചാരഹതി അഞ്ഞത്ര തേന ഭഗവതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന, രഞ്ഞാ വാ മാഗധേന സേനിയേന ബിമ്ബിസാരേനാ’’തി.

സിവേയ്യകദുസ്സയുഗകഥാ നിട്ഠിതാ.

൨൦൯. സമത്തിംസവിരേചനകഥാ

൩൩൬. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവതോ കായോ ദോസാഭിസന്നോ ഹോതി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി – ‘‘ദോസാഭിസന്നോ ഖോ, ആനന്ദ, തഥാഗതസ്സ കായോ. ഇച്ഛതി തഥാഗതോ വിരേചനം പാതു’’ന്തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ജീവകം കോമാരഭച്ചം ഏതദവോച – ‘‘ദോസാഭിസന്നോ ഖോ, ആവുസോ ജീവക, തഥാഗതസ്സ കായോ. ഇച്ഛതി തഥാഗതോ വിരേചനം പാതു’’ന്തി. ‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ ആനന്ദ, ഭഗവതോ കായം കതിപാഹം സിനേഹേഥാ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ കായം കതിപാഹം സിനേഹേത്വാ യേന ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ജീവകം കോമാരഭച്ചം ഏതദവോച – ‘‘സിനിദ്ധോ ഖോ, ആവുസോ ജീവക, തഥാഗതസ്സ കായോ. യസ്സ ദാനി കാലം മഞ്ഞസീ’’തി. അഥ ഖോ ജീവകസ്സ കോമാരഭച്ചസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ന ഖോ മേതം പതിരൂപം യോഹം ഭഗവതോ ഓളാരികം വിരേചനം ദദേയ്യ’’ന്തി. തീണി ഉപ്പലഹത്ഥാനി നാനാഭേസജ്ജേഹി പരിഭാവേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഏകം ഉപ്പലഹത്ഥം ഭഗവതോ ഉപനാമേസി – ‘‘ഇമം, ഭന്തേ, ഭഗവാ പഠമം ഉപ്പലഹത്ഥം ഉപസിങ്ഘതു. ഇദം ഭഗവന്തം ദസക്ഖത്തും വിരേചേസ്സതീ’’തി. ദുതിയം ഉപ്പലഹത്ഥം ഭഗവതോ ഉപനാമേസി – ‘‘ഇമം, ഭന്തേ, ഭഗവാ ദുതിയം ഉപ്പലഹത്ഥം ഉപസിങ്ഘതു. ഇദം ഭഗവന്തം ദസക്ഖത്തും വിരേചേസ്സതീ’’തി. തതിയം ഉപ്പലഹത്ഥം ഭഗവതോ ഉപനാമേസി – ‘‘ഇമം, ഭന്തേ, ഭഗവാ തതിയം ഉപ്പലഹത്ഥം ഉപസിങ്ഘതു. ഇദം ഭഗവന്തം ദസക്ഖത്തും വിരേചേസ്സതീ’’തി. ഏവം ഭഗവതോ സമത്തിംസായ വിരേചനം ഭവിസ്സതീതി. അഥ ഖോ ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ ഭഗവതോ സമത്തിംസായ വിരേചനം ദത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. അഥ ഖോ ജീവകസ്സ കോമാരഭച്ചസ്സ ബഹി ദ്വാരകോട്ഠകാ നിക്ഖന്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘മയാ ഖോ ഭഗവതോ സമത്തിംസായ വിരേചനം ദിന്നം. ദോസാഭിസന്നോ തഥാഗതസ്സ കായോ. ന ഭഗവന്തം സമത്തിംസക്ഖത്തും വിരേചേസ്സതി, ഏകൂനത്തിംസക്ഖത്തും ഭഗവന്തം വിരേചേസ്സതി. അപി ച, ഭഗവാ വിരിത്തോ നഹായിസ്സതി. നഹാതം ഭഗവന്തം സകിം വിരേചേസ്സതി. ഏവം ഭഗവതോ സമത്തിംസായ വിരേചനം ഭവിസ്സതീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ജീവകസ്സ കോമാരഭച്ചസ്സ ചേതസാ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി – ‘‘ഇധാനന്ദ, ജീവകസ്സ കോമാരഭച്ചസ്സ ബഹി ദ്വാരകോട്ഠകാ നിക്ഖന്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘മയാ ഖോ ഭഗവതോ സമത്തിംസായ വിരേചനം ദിന്നം. ദോസാഭിസന്നോ തഥാഗതസ്സ കായോ. ന ഭഗവന്തം സമതിംസക്ഖത്തും വിരേചേസ്സതി, ഏകൂനതിംസക്ഖത്തും ഭഗവന്തം വിരേചേസ്സതി. അപി ച, ഭഗവാ വിരിത്തോ നഹായിസ്സതി. നഹാതം ഭഗവന്തം സകിം വിരേചേസ്സതി. ഏവം ഭഗവതോ സമത്തിംസായ വിരേചനം ഭവിസ്സതീ’തി. തേന ഹാനന്ദ, ഉണ്ഹോദകം പടിയാദേഹീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ പടിസ്സുണിത്വാ ഉണ്ഹോദകം പടിയാദേസി.

അഥ ഖോ ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘വിരിത്തോ, ഭന്തേ, ഭഗവാ’’തി? ‘‘വിരിത്തോമ്ഹി, ജീവകാ’’തി. ഇധ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ബഹി ദ്വാരകോട്ഠകാ നിക്ഖന്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘മയാ ഖോ ഭഗവതോ സമത്തിംസായ വിരേചനം ദിന്നം. ദോസാഭിസന്നോ തഥാഗതസ്സ കായോ. ന ഭഗവന്തം സമത്തിംസക്ഖത്തും വിരേചേസ്സതി, ഏകൂനത്തിംസക്ഖത്തും ഭഗവന്തം വിരേചേസ്സതി. അപി ച, ഭഗവാ വിരിത്തോ നഹായിസ്സതി. നഹാതം ഭഗവന്തം സകിം വിരേചേസ്സതി. ഏവം ഭഗവതോ സമത്തിംസായ വിരേചനം ഭവിസ്സതീ’’തി. നഹായതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ, നഹായതു സുഗതോതി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഉണ്ഹോദകം നഹായി. നഹാതം ഭഗവന്തം സകിം വിരേചേസി. ഏവം ഭഗവതോ സമത്തിംസായ വിരേചനം അഹോസി. അഥ ഖോ ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘യാവ, ഭന്തേ, ഭഗവതോ കായോ പകതത്തോ ഹോതി, അലം [അഹം താവ യൂസപിണ്ടപാതേനാതി (സീ.), അലം യൂസപിണ്ടകേനാതി (സ്യാ.)] യൂസപിണ്ഡപാതേനാ’’തി.

സമത്തിംസവിരേചനകഥാ നിട്ഠിതാ.

൨൧൦. വരയാചനാകഥാ

൩൩൭. അഥ ഖോ ഭഗവതോ കായോ നചിരസ്സേവ പകതത്തോ അഹോസി. അഥ ഖോ ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ തം സിവേയ്യകം ദുസ്സയുഗം ആദായ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഏകാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം വരം യാചാമീ’’തി. ‘‘അതിക്കന്തവരാ ഖോ, ജീവക, തഥാഗതാ’’തി. ‘‘യഞ്ച, ഭന്തേ, കപ്പതി യഞ്ച അനവജ്ജ’’ന്തി. ‘‘വദേഹി, ജീവകാ’’തി. ‘‘ഭഗവാ, ഭന്തേ, പംസുകൂലികോ, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ച. ഇദം മേ, ഭന്തേ, സിവേയ്യകം ദുസ്സയുഗം രഞ്ഞാ പജ്ജോതേന പഹിതം – ബഹൂനം ദുസ്സാനം ബഹൂനം ദുസ്സയുഗാനം ബഹൂനം ദുസ്സയുഗസതാനം ബഹൂനം ദുസ്സയുഗസഹസ്സാനം ബഹൂനം ദുസ്സയുഗസതസഹസ്സാനം അഗ്ഗഞ്ച സേട്ഠഞ്ച മോക്ഖഞ്ച ഉത്തമഞ്ച പവരഞ്ച. പടിഗ്ഗണ്ഹാതു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സിവേയ്യകം ദുസ്സയുഗം; ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച ഗഹപതിചീവരം അനുജാനാതൂ’’തി. പടിഗ്ഗഹേസി ഭഗവാ സിവേയ്യകം ദുസ്സയുഗം. അഥ ഖോ ഭഗവാ ജീവകം കോമാരഭച്ചം ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേസി സമാദപേസി സമുത്തേജേസി സമ്പഹംസേസി. അഥ ഖോ ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ ഭഗവതാ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സിതോ സമാദപിതോ സമുത്തേജിതോ സമ്പഹംസിതോ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേ ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഗഹപതിചീവരം. യോ ഇച്ഛതി, പംസുകൂലികോ ഹോതു. യോ ഇച്ഛതി, ഗഹപതിചീവരം സാദിയതു. ഇതരീതരേനപാഹം [പഹം (സീ.), ചാഹം (സ്യാ.)], ഭിക്ഖവേ, സന്തുട്ഠിം വണ്ണേമീ’’തി.

അസ്സോസും ഖോ രാജഗഹേ മനുസ്സാ – ‘‘ഭഗവതാ കിര ഭിക്ഖൂനം ഗഹപതിചീവരം അനുഞ്ഞാത’’ന്തി. തേ ച മനുസ്സാ ഹട്ഠാ അഹേസും ഉദഗ്ഗാ ‘‘ഇദാനി ഖോ മയം ദാനാനി ദസ്സാമ പുഞ്ഞാനി കരിസ്സാമ, യതോ ഭഗവതാ ഭിക്ഖൂനം ഗഹപതിചീവരം അനുഞ്ഞാത’’ന്തി. ഏകാഹേനേവ രാജഗഹേ ബഹൂനി ചീവരസഹസ്സാനി ഉപ്പജ്ജിംസു.

അസ്സോസും ഖോ ജാനപദാ മനുസ്സാ – ‘‘ഭഗവതാ കിര ഭിക്ഖൂനം ഗഹപതിചീവരം അനുഞ്ഞാത’’ന്തി. തേ ച മനുസ്സാ ഹട്ഠാ അഹേസും ഉദഗ്ഗാ – ‘‘ഇദാനി ഖോ മയം ദാനാനി ദസ്സാമ പുഞ്ഞാനി കരിസ്സാമ, യതോ ഭഗവതാ ഭിക്ഖൂനം ഗഹപതിചീവരം അനുഞ്ഞാത’’ന്തി. ജനപദേപി ഏകാഹേനേവ ബഹൂനി ചീവരസഹസ്സാനി ഉപ്പജ്ജിംസു.

തേന ഖോ പന സമയേന സങ്ഘസ്സ പാവാരോ ഉപ്പന്നോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പാവാരന്തി.

കോസേയ്യപാവാരോ ഉപ്പന്നോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, കോസേയ്യപാവാരന്തി.

കോജവം ഉപ്പന്നം ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, കോജവന്തി.

വരയാചനാകഥാ നിട്ഠിതാ.

പഠമഭാണവാരോ നിട്ഠിതോ.

൨൧൧. കമ്ബലാനുജാനനാദികഥാ

൩൩൮. തേന ഖോ പന സമയേന കാസിരാജാ ജീവകസ്സ കോമാരഭച്ചസ്സ അഡ്ഢകാസികം കമ്ബലം പാഹേസി ഉപഡ്ഢകാസിനം ഖമമാനം. അഥ ഖോ ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ തം അഡ്ഢകാസികം കമ്ബലം ആദായ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അയം മേ, ഭന്തേ, അഡ്ഢകാസികോ കമ്ബലോ കാസിരഞ്ഞാ പഹിതോ ഉപഡ്ഢകാസിനം ഖമമാനോ. പടിഗ്ഗണ്ഹാതു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ കമ്ബലം, യം മമസ്സ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി. പടിഗ്ഗഹേസി ഭഗവാ കമ്ബലം. അഥ ഖോ ഭഗവാ ജീവകം കോമാരഭച്ചം ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേസി…പേ… പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേ ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, കമ്ബല’’ന്തി.

൩൩൯. തേന ഖോ പന സമയേന സങ്ഘസ്സ ഉച്ചാവചാനി ചീവരാനി ഉപ്പന്നാനി ഹോന്തി. അഥ ഖോ ഭിക്ഖൂനം ഏതദഹോസി – ‘‘കിം നു ഖോ ഭഗവതാ ചീവരം അനുഞ്ഞാതം, കിം അനനുഞ്ഞാത’’ന്തി? ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഛ ചീവരാനി – ഖോമം കപ്പാസികം കോസേയ്യം കമ്ബലം സാണം ഭങ്ഗന്തി.

൩൪൦. തേന ഖോ പന സമയേന യേ തേ ഭിക്ഖൂ ഗഹപതിചീവരം സാദിയന്തി തേ കുക്കുച്ചായന്താ പംസുകൂലം ന സാദിയന്തി – ഏകംയേവ ഭഗവതാ ചീവരം അനുഞ്ഞാതം, ന ദ്വേതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഗഹപതിചീവരം സാദിയന്തേന പംസുകൂലമ്പി സാദിയിതും; തദുഭയേനപാഹം, ഭിക്ഖവേ, സന്തുട്ഠിം വണ്ണേമീതി.

കമ്ബലാനുജാനനാദികഥാ നിട്ഠിതാ.

൨൧൨. പംസുകൂലപരിയേസനകഥാ

൩൪൧. തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ കോസലേസു ജനപദേ അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നാ ഹോന്തി. ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ സുസാനം ഓക്കമിംസു പംസുകൂലായ, ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ നാഗമേസും. യേ തേ ഭിക്ഖൂ സുസാനം ഓക്കമിംസു പംസുകൂലായ തേ പംസുകൂലാനി ലഭിംസു. യേ തേ ഭിക്ഖൂ നാഗമേസും തേ ഏവമാഹംസു – ‘‘അമ്ഹാകമ്പി, ആവുസോ, ഭാഗം ദേഥാ’’തി. തേ ഏവമാഹംസു – ‘‘ന മയം, ആവുസോ, തുമ്ഹാകം ഭാഗം ദസ്സാമ. കിസ്സ തുമ്ഹേ നാഗമിത്ഥാ’’തി? ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, നാഗമേന്താനം നാകാമാ ഭാഗം ദാതുന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ കോസലേസു ജനപദേ അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നാ ഹോന്തി. ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ സുസാനം ഓക്കമിംസു പംസുകൂലായ, ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ ആഗമേസും. യേ തേ ഭിക്ഖൂ സുസാനം ഓക്കമിംസു പംസുകൂലായ തേ പംസുകൂലാനി ലഭിംസു. യേ തേ ഭിക്ഖൂ ആഗമേസും തേ ഏവമാഹംസു – ‘‘അമ്ഹാകമ്പി, ആവുസോ, ഭാഗം ദേഥാ’’തി. തേ ഏവമാഹംസു – ‘‘ന മയം, ആവുസോ, തുമ്ഹാകം ഭാഗം ദസ്സാമ. കിസ്സ തുമ്ഹേ ന ഓക്കമിത്ഥാ’’തി? ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ആഗമേന്താനം അകാമാ ഭാഗം ദാതുന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ കോസലേസു ജനപദേ അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നാ ഹോന്തി. ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ പഠമം സുസാനം ഓക്കമിംസു പംസുകൂലായ, ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ പച്ഛാ ഓക്കമിംസു. യേ തേ ഭിക്ഖൂ പഠമം സുസാനം ഓക്കമിംസു പംസുകൂലായ തേ പംസുകൂലാനി ലഭിംസു. യേ തേ ഭിക്ഖൂ പച്ഛാ ഓക്കമിംസു തേ ന ലഭിംസു. തേ ഏവമാഹംസു – ‘‘അമ്ഹാകമ്പി, ആവുസോ, ഭാഗം ദേഥാ’’തി. തേ ഏവമാഹംസു – ‘‘ന മയം, ആവുസോ, തുമ്ഹാകം ഭാഗം ദസ്സാമ. കിസ്സ തുമ്ഹേ പച്ഛാ ഓക്കമിത്ഥാ’’തി? ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പച്ഛാ ഓക്കന്താനം നാകാമാ ഭാഗം ദാതുന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ കോസലേസു ജനപദേ അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നാ ഹോന്തി. തേ സദിസാ സുസാനം ഓക്കമിംസു പംസുകൂലായ. ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ പംസുകൂലാനി ലഭിംസു, ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ ന ലഭിംസു. യേ തേ ഭിക്ഖൂ ന ലഭിംസു, തേ ഏവമാഹംസു – ‘‘അമ്ഹാകമ്പി, ആവുസോ, ഭാഗം ദേഥാ’’തി. തേ ഏവമാഹംസു – ‘‘ന മയം, ആവുസോ, തുമ്ഹാകം ഭാഗം ദസ്സാമ. കിസ്സ തുമ്ഹേ ന ലഭിത്ഥാ’’തി? ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സദിസാനം ഓക്കന്താനം അകാമാ ഭാഗം ദാതുന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ കോസലേസു ജനപദേ അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നാ ഹോന്തി. തേ കതികം കത്വാ സുസാനം ഓക്കമിംസു പംസുകൂലായ. ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ പംസുകൂലാനി ലഭിംസു, ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ ന ലഭിംസു. യേ തേ ഭിക്ഖൂ ന ലഭിംസു തേ ഏവമാഹംസു – ‘‘അമ്ഹാകമ്പി, ആവുസോ, ഭാഗം ദേഥാ’’തി. തേ ഏവമാഹംസു – ‘‘ന മയം, ആവുസോ, തുമ്ഹാകം ഭാഗം ദസ്സാമ. കിസ്സ തുമ്ഹേ ന ലഭിത്ഥാ’’തി? ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, കതികം കത്വാ ഓക്കന്താനം അകാമാ ഭാഗം ദാതുന്തി.

പംസുകൂലപരിയേസനകഥാ നിട്ഠിതാ.

൨൧൩. ചീവരപടിഗ്ഗാഹകസമ്മുതികഥാ

൩൪൨. തേന ഖോ പന സമയേന മനുസ്സാ ചീവരം ആദായ ആരാമം ആഗച്ഛന്തി. തേ പടിഗ്ഗാഹകം അലഭമാനാ പടിഹരന്തി. ചീവരം പരിത്തം ഉപ്പജ്ജതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം ഭിക്ഖും ചീവരപടിഗ്ഗാഹകം സമ്മന്നിതും – യോ ന ഛന്ദാഗതിം ഗച്ഛേയ്യ, ന ദോസാഗതിം ഗച്ഛേയ്യ, ന മോഹാഗതിം ഗച്ഛേയ്യ, ന ഭയാഗതിം ഗച്ഛേയ്യ, ഗഹിതാഗഹിതഞ്ച ജാനേയ്യ. ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, സമ്മന്നിതബ്ബോ. പഠമം ഭിക്ഖു യാചിതബ്ബോ; യാചിത്വാ ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ പടിബലേന സങ്ഘോ ഞാപേതബ്ബോ –

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ. യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം സങ്ഘോ ഇത്ഥന്നാമം ഭിക്ഖും ചീവരപടിഗ്ഗാഹകം സമ്മന്നേയ്യ. ഏസാ ഞത്തി.

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ. സങ്ഘോ ഇത്ഥന്നാമം ഭിക്ഖും ചീവരപടിഗ്ഗാഹകം സമ്മന്നതി. യസ്സായസ്മതോ ഖമതി ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ചീവരപടിഗ്ഗാഹകസ്സ സമ്മുതി, സോ തുണ്ഹസ്സ; യസ്സ നക്ഖമതി, സോ ഭാസേയ്യ.

‘‘സമ്മതോ സങ്ഘേന ഇത്ഥന്നാമോ ഭിക്ഖു ചീവരപടിഗ്ഗാഹകോ. ഖമതി സങ്ഘസ്സ, തസ്മാ തുണ്ഹീ, ഏവമേതം ധാരയാമീ’’തി.

തേന ഖോ പന സമയേന ചീവരപടിഗ്ഗാഹകാ ഭിക്ഖൂ ചീവരം പടിഗ്ഗഹേത്വാ തത്ഥേവ ഉജ്ഝിത്വാ പക്കമന്തി. ചീവരം നസ്സതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം ഭിക്ഖും ചീവരനിദഹകം സമ്മന്നിതും – യോ ന ഛന്ദാഗതിം ഗച്ഛേയ്യ, ന ദോസാഗതിം ഗച്ഛേയ്യ, ന മോഹാഗതിം ഗച്ഛേയ്യ, ന ഭയാഗതിം ഗച്ഛേയ്യ, നിഹിതാനിഹിതഞ്ച ജാനേയ്യ. ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, സമ്മന്നിതബ്ബോ. പഠമം ഭിക്ഖു യാചിതബ്ബോ; യാചിത്വാ ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ പടിബലേന സങ്ഘോ ഞാപേതബ്ബോ –

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ. യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, സങ്ഘോ ഇത്ഥന്നാമം ഭിക്ഖും ചീവരനിദഹകം സമ്മന്നേയ്യ. ഏസാ ഞത്തി. ‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ. സങ്ഘോ ഇത്ഥന്നാമം ഭിക്ഖും ചീവരനിദഹകം സമ്മന്നതി. യസ്സായസ്മതോ ഖമതി ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ചീവരനിദഹകസ്സ സമ്മുതി, സോ തുണ്ഹസ്സ; യസ്സ നക്ഖമതി, സോ ഭാസേയ്യ.

‘‘സമ്മതോ സങ്ഘേന ഇത്ഥന്നാമോ ഭിക്ഖു ചീവരനിദഹകോ. ഖമതി സങ്ഘസ്സ, തസ്മാ തുണ്ഹീ, ഏവമേതം ധാരയാമീ’’തി.

ചീവരപടിഗ്ഗാഹകസമ്മുതികഥാ നിട്ഠിതാ.

൨൧൪. ഭണ്ഡാഗാരസമ്മുതിആദികഥാ

൩൪൩. തേന ഖോ പന സമയേന ചീവരനിദഹകോ ഭിക്ഖു മണ്ഡപേപി രുക്ഖമൂലേപി നിബ്ബകോസേപി ചീവരം നിദഹതി, ഉന്ദൂരേഹിപി ഉപചികാഹിപി ഖജ്ജന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഭണ്ഡാഗാരം സമ്മന്നിതും, യം സങ്ഘോ ആകങ്ഖതി വിഹാരം വാ അഡ്ഢയോഗം വാ പാസാദം വാ ഹമ്മിയം വാ ഗുഹം വാ. ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, സമ്മന്നിതബ്ബോ. ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ പടിബലേന സങ്ഘോ ഞാപേതബ്ബോ –

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ. യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, സങ്ഘോ ഇത്ഥന്നാമം വിഹാരം ഭണ്ഡാഗാരം സമ്മന്നേയ്യ. ഏസാ ഞത്തി.

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ. സങ്ഘോ ഇത്ഥന്നാമം വിഹാരം ഭണ്ഡാഗാരം സമ്മന്നതി. യസ്സായസ്മതോ ഖമതി ഇത്ഥന്നാമസ്സ വിഹാരസ്സ ഭണ്ഡാഗാരസ്സ സമ്മുതി, സോ തുണ്ഹസ്സ; യസ്സ നക്ഖമതി, സോ ഭാസേയ്യ.

‘‘സമ്മതോ സങ്ഘേന ഇത്ഥന്നാമോ വിഹാരോ ഭണ്ഡാഗാരം. ഖമതി സങ്ഘസ്സ, തസ്മാ തുണ്ഹീ, ഏവമേതം ധാരയാമീ’’തി.

തേന ഖോ പന സമയേന സങ്ഘസ്സ ഭണ്ഡാഗാരേ ചീവരം അഗുത്തം ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം ഭിക്ഖും ഭണ്ഡാഗാരികം സമ്മന്നിതും – യോ ന ഛന്ദാഗതിം ഗച്ഛേയ്യ, ന ദോസാഗതിം ഗച്ഛേയ്യ, ന മോഹാഗതിം ഗച്ഛേയ്യ, ന ഭയാഗതിം ഗച്ഛേയ്യ, ഗുത്താഗുത്തഞ്ച ജാനേയ്യ. ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, സമ്മന്നിതബ്ബോ. പഠമം ഭിക്ഖു യാചിതബ്ബോ; യാചിത്വാ ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ പടിബലേന സങ്ഘോ ഞാപേതബ്ബോ –

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ. യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, സങ്ഘോ ഇത്ഥന്നാമം ഭിക്ഖും ഭണ്ഡാഗാരികം സമ്മന്നേയ്യ. ഏസാ ഞത്തി.

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ. സങ്ഘോ ഇത്ഥന്നാമം ഭിക്ഖും ഭണ്ഡാഗാരികം സമ്മന്നതി. യസ്സായസ്മതോ ഖമതി ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഭണ്ഡാഗാരികസ്സ സമ്മുതി, സോ തുണ്ഹസ്സ; യസ്സ നക്ഖമതി, സോ ഭാസേയ്യ.

‘‘സമ്മതോ സങ്ഘേന ഇത്ഥന്നാമോ ഭിക്ഖു ഭണ്ഡാഗാരികോ. ഖമതി സങ്ഘസ്സ, തസ്മാ തുണ്ഹീ, ഏവമേതം ധാരയാമീ’’തി.

തേന ഖോ പന സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ ഭണ്ഡാഗാരികം വുട്ഠാപേന്തി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ന, ഭിക്ഖവേ, ഭണ്ഡാഗാരികോ വുട്ഠാപേതബ്ബോ. യോ വുട്ഠാപേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി.

തേന ഖോ പന സമയേന സങ്ഘസ്സ ഭണ്ഡാഗാരേ ചീവരം ഉസ്സന്നം ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സമ്മുഖീഭൂതേന സങ്ഘേന ഭാജേതുന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന സങ്ഘോ ചീവരം ഭാജേന്തോ കോലാഹലം അകാസി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം ഭിക്ഖും ചീവരഭാജകം സമ്മന്നിതും – യോ ന ഛന്ദാഗതിം ഗച്ഛേയ്യ, ന ദോസാഗതിം ഗച്ഛേയ്യ, ന മോഹാഗതിം ഗച്ഛേയ്യ, ന ഭയാഗതിം ഗച്ഛേയ്യ, ഭാജിതാഭാജിതഞ്ച ജാനേയ്യ. ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, സമ്മന്നിതബ്ബോ. പഠമം ഭിക്ഖു യാചിതബ്ബോ; യാചിത്വാ ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ പടിബലേന സങ്ഘോ ഞാപേതബ്ബോ –

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ. യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, സങ്ഘോ ഇത്ഥന്നാമം ഭിക്ഖും ചീവരഭാജകം സമ്മന്നേയ്യ. ഏസാ ഞത്തി.

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ. സങ്ഘോ ഇത്ഥന്നാമം ഭിക്ഖും ചീവരഭാജകം സമ്മന്നതി. യസ്സായസ്മതോ ഖമതി ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ചീവരഭാജകസ്സ സമ്മുതി, സോ തുണ്ഹസ്സ; യസ്സ നക്ഖമതി, സോ ഭാസേയ്യ.

‘‘സമ്മതോ സങ്ഘേന ഇത്ഥന്നാമോ ഭിക്ഖു ചീവരഭാജകോ. ഖമതി സങ്ഘസ്സ, തസ്മാ തുണ്ഹീ, ഏവമേതം ധാരയാമീ’’തി.

അഥ ഖോ ചീവരഭാജകാനം ഭിക്ഖൂനം ഏതദഹോസി – ‘‘കഥം നു ഖോ ചീവരം ഭാജേതബ്ബ’’ന്തി? ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പഠമം ഉച്ചിനിത്വാ തുലയിത്വാ വണ്ണാവണ്ണം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ഗണേത്വാ വഗ്ഗം ബന്ധിത്വാ ചീവരപടിവീസം ഠപേതുന്തി.

അഥ ഖോ ചീവരഭാജകാനം ഭിക്ഖൂനം ഏതദഹോസി – ‘‘കഥം നു ഖോ സാമണേരാനം ചീവരപടിവീസോ ദാതബ്ബോ’’തി? ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സാമണേരാനം ഉപഡ്ഢപടിവീസം ദാതുന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു സകേന ഭാഗേന ഉത്തരിതുകാമോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഉത്തരന്തസ്സ സകം ഭാഗം ദാതുന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു അതിരേകഭാഗേന ഉത്തരിതുകാമോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അനുക്ഖേപേ ദിന്നേ അതിരേകഭാഗം ദാതുന്തി.

അഥ ഖോ ചീവരഭാജകാനം ഭിക്ഖൂനം ഏതദഹോസി – ‘‘കഥം നു ഖോ ചീവരപടിവീസോ ദാതബ്ബോ, ആഗതപടിപാടിയാ [ആഗതാഗതപടിപാടിയാ (ക.)] നു ഖോ ഉദാഹു യഥാവുഡ്ഢ’’ന്തി? ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വികലകേ തോസേത്വാ കുസപാതം കാതുന്തി.

ഭണ്ഡാഗാരസമ്മുതിആദികഥാ നിട്ഠിതാ.

൨൧൫. ചീവരരജനകഥാ

൩൪൪. തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂ ഛകണേനപി പണ്ഡുമത്തികായപി ചീവരം രജന്തി. ചീവരം ദുബ്ബണ്ണം ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഛ രജനാനി – മൂലരജനം, ഖന്ധരജനം, തചരജനം, പത്തരജനം, പുപ്ഫരജനം, ഫലരജനന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂ സീതുദകായ [സീതുന്ദികായ (സീ.), സീതൂദകായ (സ്യാ.)] ചീവരം രജന്തി. ചീവരം ദുഗ്ഗന്ധം ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, രജനം പചിതും ചുല്ലം രജനകുമ്ഭിന്തി. രജനം ഉത്തരിയതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഉത്തരാളുമ്പം [ഉത്തരാളുപം (യോജനാ), ഉത്തരാളുപം (സ്യാ.)] ബന്ധിതുന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂ ന ജാനന്തി രജനം പക്കം വാ അപക്കം വാ. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഉദകേ വാ നഖപിട്ഠികായ വാ ഥേവകം ദാതുന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂ രജനം ഓരോപേന്താ കുമ്ഭിം ആവിഞ്ഛന്തി [ആവിഞ്ജന്തി (സീ.), ആവട്ടന്തി (സ്യാ.)]. കുമ്ഭീ ഭിജ്ജതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, രജനുളുങ്കം [രജനാളുങ്കം (യോജനാ)] ദണ്ഡകഥാലകന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂനം രജനഭാജനം ന സംവിജ്ജതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, രജനകോലമ്ബം രജനഘടന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂ പാതിയാപി പത്തേപി ചീവരം ഓമദ്ദന്തി. ചീവരം പരിഭിജ്ജതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, രജനദോണികന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂ ഛമായ ചീവരം പത്ഥരന്തി. ചീവരം പംസുകിതം ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തിണസന്ഥാരകന്തി.

തിണസന്ഥാരകോ ഉപചികാഹി ഖജ്ജതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ചീവരവംസം ചീവരരജ്ജുന്തി.

മജ്ഝേന ലഗ്ഗേന്തി. രജനം ഉഭതോ ഗലതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, കണ്ണേ ബന്ധിതുന്തി.

കണ്ണോ ജീരതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, കണ്ണസുത്തകന്തി.

രജനം ഏകതോ ഗലതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സമ്പരിവത്തകം സമ്പരിവത്തകം രജേതും, ന ച അച്ഛിന്നേ ഥേവേ പക്കമിതുന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന ചീവരം പത്ഥിന്നം ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഉദകേ ഓസാരേതുന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന ചീവരം ഫരുസം ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പാണിനാ ആകോടേതുന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂ അച്ഛിന്നകാനി ചീവരാനി ധാരേന്തി ദന്തകാസാവാനി. മനുസ്സാ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – സേയ്യഥാപി നാമ [സേയ്യഥാപി (?)] ഗിഹീ കാമഭോഗിനോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. ന, ഭിക്ഖവേ, അച്ഛിന്നകാനി ചീവരാനി ധാരേതബ്ബാനി. യോ ധാരേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി.

ചീവരരജനകഥാ നിട്ഠിതാ.

൨൧൬. ഛിന്നകചീവരാനുജാനനാ

൩൪൫. അഥ ഖോ ഭഗവാ രാജഗഹേ യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ യേന ദക്ഖിണാഗിരി തേന ചാരികം പക്കാമി. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ മഗധഖേത്തം അച്ഛിബദ്ധം [അച്ചിബദ്ധം (സീ. സ്യാ.), അച്ഛിബന്ധം (ക.)] പാളിബദ്ധം മരിയാദബദ്ധം സിങ്ഘാടകബദ്ധം, ദിസ്വാന ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി – ‘‘പസ്സസി നോ ത്വം, ആനന്ദ, മഗധഖേത്തം അച്ഛിബദ്ധം പാളിബദ്ധം മരിയാദബദ്ധം സിങ്ഘാടകബദ്ധ’’ന്തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി. ‘‘ഉസ്സഹസി ത്വം, ആനന്ദ, ഭിക്ഖൂനം ഏവരൂപാനി ചീവരാനി സംവിദഹിതു’’ന്തി? ‘‘ഉസ്സഹാമി, ഭഗവാ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ദക്ഖിണാഗിരിസ്മിം യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ പുനദേവ രാജഗഹം പച്ചാഗഞ്ഛി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ സമ്ബഹുലാനം ഭിക്ഖൂനം ചീവരാനി സംവിദഹിത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘പസ്സതു മേ [പസ്സഥ തുമ്ഹേ (ക.)], ഭന്തേ, ഭഗവാ ചീവരാനി സംവിദഹിതാനീ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേ ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘പണ്ഡിതോ, ഭിക്ഖവേ, ആനന്ദോ; മഹാപഞ്ഞോ, ഭിക്ഖവേ, ആനന്ദോ; യത്ര ഹി നാമ മയാ സംഖിത്തേന ഭാസിതസ്സ വിത്ഥാരേന അത്ഥം ആജാനിസ്സതി, കുസിമ്പി നാമ കരിസ്സതി, അഡ്ഢകുസിമ്പി നാമ കരിസ്സതി, മണ്ഡലമ്പി നാമ കരിസ്സതി, അഡ്ഢമണ്ഡലമ്പി നാമ കരിസ്സതി, വിവട്ടമ്പി നാമ കരിസ്സതി, അനുവിവട്ടമ്പി നാമ കരിസ്സതി, ഗീവേയ്യകമ്പി നാമ കരിസ്സതി, ജങ്ഘേയ്യകമ്പി നാമ കരിസ്സതി, ബാഹന്തമ്പി നാമ കരിസ്സതി, ഛിന്നകം ഭവിസ്സതി, സത്ഥലൂഖം സമണസാരുപ്പം പച്ചത്ഥികാനഞ്ച അനഭിച്ഛിതം. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഛിന്നകം സങ്ഘാടിം ഛിന്നകം ഉത്തരാസങ്ഗം ഛിന്നകം അന്തരവാസക’’ന്തി.

ഛിന്നകചീവരാനുജാനനാ നിട്ഠിതാ.

൨൧൭. തിചീവരാനുജാനനാ

൩൪൬. അഥ ഖോ ഭഗവാ രാജഗഹേ യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ യേന വേസാലീ തേന ചാരികം പക്കാമി. അദ്ദസ ഖോ ഭഗവാ അന്തരാ ച രാജഗഹം അന്തരാ ച വേസാലിം അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നോ സമ്ബഹുലേ ഭിക്ഖൂ ചീവരേഹി ഉബ്ഭണ്ഡിതേ [ഉബ്ഭണ്ഡീകതേ (സ്യാ.)] സീസേപി ചീവരഭിസിം കരിത്വാ ഖന്ധേപി ചീവരഭിസിം കരിത്വാ കടിയാപി ചീവരഭിസിം കരിത്വാ ആഗച്ഛന്തേ, ദിസ്വാന ഭഗവതോ ഏതദഹോസി – ‘‘അതിലഹും ഖോ ഇമേ മോഘപുരിസാ ചീവരേ ബാഹുല്ലായ ആവത്താ. യംനൂനാഹം ഭിക്ഖൂനം ചീവരേ സീമം ബന്ധേയ്യം, മരിയാദം ഠപേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ യേന വേസാലീ തദവസരി. തത്ര സുദം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി ഗോതമകേ ചേതിയേ. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ സീതാസു ഹേമന്തികാസു രത്തീസു അന്തരട്ഠകാസു ഹിമപാതസമയേ രത്തിം അജ്ഝോകാസേ ഏകചീവരോ നിസീദി. ന ഭഗവന്തം സീതം അഹോസി. നിക്ഖന്തേ പഠമേ യാമേ സീതം ഭഗവന്തം അഹോസി. ദുതിയം ഭഗവാ ചീവരം പാരുപി. ന ഭഗവന്തം സീതം അഹോസി. നിക്ഖന്തേ മജ്ഝിമേ യാമേ സീതം ഭഗവന്തം അഹോസി. തതിയം ഭഗവാ ചീവരം പാരുപി. ന ഭഗവന്തം സീതം അഹോസി. നിക്ഖന്തേ പച്ഛിമേ യാമേ ഉദ്ധസ്തേ അരുണേ നന്ദിമുഖിയാ രത്തിയാ സീതം ഭഗവന്തം അഹോസി. ചതുത്ഥം ഭഗവാ ചീവരം പാരുപി. ന ഭഗവന്തം സീതം അഹോസി. അഥ ഖോ ഭഗവതോ ഏതദഹോസി – ‘‘യേപി ഖോ തേ കുലപുത്താ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ സീതാലുകാ സീതഭീരുകാ തേപി സക്കോന്തി തിചീവരേന യാപേതും. യംനൂനാഹം ഭിക്ഖൂനം ചീവരേ സീമം ബന്ധേയ്യം, മരിയാദം ഠപേയ്യം, തിചീവരം അനുജാനേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേ ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഇധാഹം, ഭിക്ഖവേ, അന്തരാ ച രാജഗഹം അന്തരാ ച വേസാലിം അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നോ അദ്ദസം സമ്ബഹുലേ ഭിക്ഖൂ ചീവരേഹി ഉബ്ഭണ്ഡിതേ സീസേപി ചീവരഭിസിം കരിത്വാ ഖന്ധേപി ചീവരഭിസിം കരിത്വാ കടിയാപി ചീവരഭിസിം കരിത്വാ ആഗച്ഛന്തേ, ദിസ്വാന മേ ഏതദഹോസി – ‘അതിലഹും ഖോ ഇമേ മോഘപുരിസാ ചീവരേ ബാഹുല്ലായ ആവത്താ. യംനൂനാഹം ഭിക്ഖൂനം ചീവരേ സീമം ബന്ധേയ്യം, മരിയാദം ഠപേയ്യ’ന്തി. ഇധാഹം, ഭിക്ഖവേ, സീതാസു ഹേമന്തികാസു രത്തീസു അന്തരട്ഠകാസു ഹിമപാതസമയേ രത്തിം അജ്ഝോകാസേ ഏകചീവരോ നിസീദിം. ന മം സീതം അഹോസി. നിക്ഖന്തേ പഠമേ യാമേ സീതം മം അഹോസി. ദുതിയാഹം ചീവരം പാരുപിം. ന മം സീതം അഹോസി. നിക്ഖന്തേ മജ്ഝിമേ യാമേ സീതം മം അഹോസി. തതിയാഹം ചീവരം പാരുപിം. ന മം സീതം അഹോസി. നിക്ഖന്തേ പച്ഛിമേ യാമേ ഉദ്ധസ്തേ അരുണേ നന്ദിമുഖിയാ രത്തിയാ സീതം മം അഹോസി. ചതുത്ഥാഹം ചീവരം പാരുപിം. ന മം സീതം അഹോസി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏതദഹോസി – ‘‘യേപി ഖോ തേ കുലപുത്താ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ സീതാലുകാ സീതഭീരുകാ തേപി സക്കോന്തി തിചീവരേന യാപേതും. യംനൂനാഹം ഭിക്ഖൂനം ചീവരേ സീമം ബന്ധേയ്യം, മരിയാദം ഠപേയ്യം, തിചീവരം അനുജാനേയ്യ’ന്തി. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, തിചീവരം – ദിഗുണം സങ്ഘാടിം, ഏകച്ചിയം ഉത്തരാസങ്ഗം, ഏകച്ചിയം അന്തരവാസക’’ന്തി.

തിചീവരാനുജാനനാ നിട്ഠിതാ.

൨൧൮. അതിരേകചീവരകഥാ

൩൪൭. [പാരാ. ൪൬൧] തേന ഖോ പന സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതാ തിചീവരം അനുഞ്ഞാതന്തി അഞ്ഞേനേവ തിചീവരേന ഗാമം പവിസന്തി, അഞ്ഞേന തിചീവരേന ആരാമേ അച്ഛന്തി, അഞ്ഞേന തിചീവരേന നഹാനം ഓതരന്തി. യേ തേ ഭിക്ഖൂ അപ്പിച്ഛാ തേ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ അതിരേകചീവരം ധാരേസ്സന്തീ’’തി. അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേ ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, അതിരേകചീവരം ധാരേതബ്ബം. യോ ധാരേയ്യ, യഥാധമ്മോ കാരേതബ്ബോ’’തി.

[പാരാ. ൪൬൧] തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ അതിരേകചീവരം ഉപ്പന്നം ഹോതി. ആയസ്മാ ച ആനന്ദോ തം ചീവരം ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ ദാതുകാമോ ഹോതി. ആയസ്മാ ച സാരിപുത്തോ സാകേതേ വിഹരതി. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ഭഗവതാ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം ‘ന അതിരേകചീവരം ധാരേതബ്ബ’ന്തി. ഇദഞ്ച മേ അതിരേകചീവരം ഉപ്പന്നം. അഹഞ്ചിമം ചീവരം ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ ദാതുകാമോ. ആയസ്മാ ച സാരിപുത്തോ സാകേതേ വിഹരതി. കഥം നു ഖോ മയാ പടിപജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി? ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസി. ‘‘കീവചിരം പനാനന്ദ, സാരിപുത്തോ ആഗച്ഛിസ്സതീ’’തി? ‘‘നവമം വാ, ഭഗവാ, ദിവസം, ദസമം വാ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേ ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ദസാഹപരമം അതിരേകചീവരം ധാരേതു’’ന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂനം അതിരേകചീവരം ഉപ്പന്നം ഹോതി. അഥ ഖോ ഭിക്ഖൂനം ഏതദഹോസി – ‘‘കഥം നു ഖോ അമ്ഹേഹി അതിരേകചീവരേ പടിപജ്ജിതബ്ബ’’ന്തി? ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അതിരേകചീവരം വികപ്പേതുന്തി.

൩൪൮. അഥ ഖോ ഭഗവാ വേസാലിയം യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ യേന ബാരാണസീ തേന ചാരികം പക്കാമി. അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ യേന ബാരാണസീ തദവസരി. തത്ര സുദം ഭഗവാ ബാരാണസിയം വിഹരതി ഇസിപതനേ മിഗദായേ. തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരസ്സ ഭിക്ഖുനോ അന്തരവാസകോ ഛിദ്ദോ ഹോതി. അഥ ഖോ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഏതദഹോസി – ‘‘ഭഗവതാ തിചീവരം അനുഞ്ഞാതം – ദിഗുണാ സങ്ഘാടി, ഏകച്ചിയോ ഉത്തരാസങ്ഗോ, ഏകച്ചിയോ അന്തരവാസകോ. അയഞ്ച മേ അന്തരവാസകോ ഛിദ്ദോ. യംനൂനാഹം അഗ്ഗളം അച്ഛുപേയ്യം, സമന്തതോ ദുപട്ടം ഭവിസ്സതി, മജ്ഝേ ഏകച്ചിയ’’ന്തി. അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു അഗ്ഗളം അച്ഛുപേസി. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ സേനാസനചാരികം ആഹിണ്ഡന്തോ തം ഭിക്ഖും അഗ്ഗളം അച്ഛുപേന്തം [അച്ഛുപന്തം (ക.)], ദിസ്വാന യേന സോ ഭിക്ഖു തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ തം ഭിക്ഖും ഏതദവോച – ‘‘കിം ത്വം, ഭിക്ഖു, കരോസീ’’തി? ‘‘അഗ്ഗളം, ഭഗവാ, അച്ഛുപേമീ’’തി. ‘‘സാധു സാധു, ഭിക്ഖു; സാധു ഖോ ത്വം, ഭിക്ഖു, അഗ്ഗളം അച്ഛുപേസീ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേ ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അഹതാനം ദുസ്സാനം അഹതകപ്പാനം ദിഗുണം സങ്ഘാടിം, ഏകച്ചിയം ഉത്തരാസങ്ഗം, ഏകച്ചിയം അന്തരവാസകം; ഉതുദ്ധടാനം ദുസ്സാനം ചതുഗ്ഗുണം സങ്ഘാടിം, ദിഗുണം ഉത്തരാസങ്ഗം, ദിഗുണം അന്തരവാസകം; പംസുകൂലേ യാവദത്ഥം; പാപണികേ ഉസ്സാഹോ കരണീയോ. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അഗ്ഗളം തുന്നം ഓവട്ടികം കണ്ഡുസകം ദള്ഹീകമ്മ’’ന്തി.

അതിരേകചീവരകഥാ നിട്ഠിതാ.

൨൧൯. വിസാഖാവത്ഥു

൩൪൯. അഥ ഖോ ഭഗവാ ബാരാണസിയം യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ യേന സാവത്ഥി തേന ചാരികം പക്കാമി. അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ യേന സാവത്ഥി തദവസരി. തത്ര സുദം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ വിസാഖാ മിഗാരമാതാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ വിസാഖം മിഗാരമാതരം ഭഗവാ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേസി സമാദപേസി സമുത്തേജേസി സമ്പഹംസേസി. അഥ ഖോ വിസാഖാ മിഗാരമാതാ, ഭഗവതാ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സിതാ സമാദപിതാ സമുത്തേജിതാ സമ്പഹംസിതാ, ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അധിവാസേതു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സ്വാതനായ ഭത്തം സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേനാ’’തി. അധിവാസേസി ഭഗവാ തുണ്ഹീഭാവേന. അഥ ഖോ വിസാഖാ മിഗാരമാതാ ഭഗവതോ അധിവാസനം വിദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി.

തേന ഖോ പന സമയേന തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന ചാതുദ്ദീപികോ മഹാമേഘോ പാവസ്സി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘യഥാ, ഭിക്ഖവേ, ജേതവനേ വസ്സതി ഏവം ചതൂസു ദീപേസു വസ്സതി. ഓവസ്സാപേഥ, ഭിക്ഖവേ, കായം. അയം പച്ഛിമകോ ചാതുദ്ദീപികോ മഹാമേഘോ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പടിസ്സുണിത്വാ നിക്ഖിത്തചീവരാ കായം ഓവസ്സാപേന്തി. അഥ ഖോ വിസാഖാ മിഗാരമാതാ പണീതം ഖാദനീയം ഭോജനീയം പടിയാദാപേത്വാ ദാസിം ആണാപേസി – ‘‘ഗച്ഛ, ജേ. ആരാമം ഗന്ത്വാ കാലം ആരോചേഹി – കാലോ, ഭന്തേ, നിട്ഠിതം ഭത്ത’’ന്തി. ‘‘ഏവം, അയ്യേ’’തി ഖോ സാ ദാസീ വിസാഖായ മിഗാരമാതുയാ പടിസ്സുണിത്വാ ആരാമം ഗന്ത്വാ അദ്ദസ ഭിക്ഖൂ നിക്ഖിത്തചീവരേ കായം ഓവസ്സാപേന്തേ, ദിസ്വാന ‘നത്ഥി ആരാമേ ഭിക്ഖൂ, ആജീവകാ കായം ഓവസ്സാപേന്തീ’തി യേന വിസാഖാ മിഗാരമാതാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ വിസാഖം മിഗാരമാതരം ഏതദവോച – ‘‘നത്ഥയ്യേ, ആരാമേ ഭിക്ഖൂ, ആജീവകാ കായം ഓവസ്സാപേന്തീ’’തി. അഥ ഖോ വിസാഖായ മിഗാരമാതുയാ പണ്ഡിതായ വിയത്തായ മേധാവിനിയാ ഏതദഹോസി – ‘‘നിസ്സംസയം ഖോ അയ്യാ നിക്ഖിത്തചീവരാ കായം ഓവസ്സാപേന്തി. സായം ബാലാ മഞ്ഞിത്ഥ – നത്ഥി ആരാമേ ഭിക്ഖൂ, ആജീവകാ കായം ഓവസ്സാപേന്തീ’’തി, പുന ദാസിം ആണാപേസി – ‘‘ഗച്ഛ, ജേ. ആരാമം ഗന്ത്വാ കാലം ആരോചേഹി – കാലോ, ഭന്തേ, നിട്ഠിതം ഭത്ത’’ന്തി. അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഗത്താനി സീതിം കരിത്വാ [സീതീകരിത്വാ (സ്യാ.)] കല്ലകായാ ചീവരാനി ഗഹേത്വാ യഥാവിഹാരം പവിസിംസു. അഥ ഖോ സാ ദാസീ ആരാമം ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖൂ അപസ്സന്തീ ‘നത്ഥി ആരാമേ ഭിക്ഖൂ, സുഞ്ഞോ ആരാമോ’തി യേന വിസാഖാ മിഗാരമാതാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ വിസാഖം മിഗാരമാതരം ഏതദവോച – ‘‘നത്ഥയ്യേ, ആരാമേ ഭിക്ഖൂ, സുഞ്ഞോ ആരാമോ’’തി. അഥ ഖോ വിസാഖായ മിഗാരമാതുയാ പണ്ഡിതായ വിയത്തായ മേധാവിനിയാ ഏതദഹോസി – ‘‘നിസ്സംസയം ഖോ അയ്യാ ഗത്താനി സീതിം കരിത്വാ കല്ലകായാ ചീവരാനി ഗഹേത്വാ യഥാവിഹാരം പവിട്ഠാ. സായം ബാലാ മഞ്ഞിത്ഥ – നത്ഥി ആരാമേ ഭിക്ഖൂ, സുഞ്ഞോ ആരാമോ’’തി, പുന ദാസിം ആണാപേസി – ‘‘ഗച്ഛ, ജേ. ആരാമം ഗന്ത്വാ കാലം ആരോചേഹി – കാലോ, ഭന്തേ, നിട്ഠിതം ഭത്ത’’ന്തി.

൩൫൦. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘സന്ദഹഥ [സന്നഹഥ (സീ. സ്യാ.)], ഭിക്ഖവേ, പത്തചീവരം; കാലോ ഭത്തസ്സാ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. അഥ ഖോ ഭഗവാ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ – സേയ്യഥാപി നാമ ബലവാ പുരിസോ സമ്മിഞ്ജിതം വാ ബാഹം പസാരേയ്യ, പസാരിതം വാ ബാഹം സമിഞ്ജേയ്യ, ഏവമേവ – ജേതവനേ അന്തരഹിതോ വിസാഖായ മിഗാരമാതുയാ കോട്ഠകേ പാതുരഹോസി. നിസീദി ഭഗവാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന. അഥ ഖോ വിസാഖാ മിഗാരമാതാ – ‘‘അച്ഛരിയം വത ഭോ! അബ്ഭുതം വത ഭോ! തഥാഗതസ്സ മഹിദ്ധികതാ മഹാനുഭാവതാ, യത്ര ഹി നാമ ജണ്ണുകമത്തേസുപി ഓഘേസു പവത്തമാനേസു, കടിമത്തേസുപി ഓഘേസു പവത്തമാനേസു, ന ഹി നാമ ഏകഭിക്ഖുസ്സപി [പവത്തമാനേസു ന ഏകഭിക്ഖുസ്സപി (?)] പാദാ വാ ചീവരാനി വാ അല്ലാനി ഭവിസ്സന്തീ’’തി – ഹട്ഠാ ഉദഗ്ഗാ ബുദ്ധപ്പമുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പണീതേന ഖാദനീയേന ഭോജനീയേന സഹത്ഥാ സന്തപ്പേത്വാ സമ്പവാരേത്വാ ഭഗവന്തം ഭുത്താവിം ഓനീതപത്തപാണിം ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ വിസാഖാ മിഗാരമാതാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അട്ഠാഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം വരാനി യാചാമീ’’തി. ‘‘അതിക്കന്തവരാ ഖോ, വിസാഖേ, തഥാഗതാ’’തി. ‘‘യാനി ച, ഭന്തേ, കപ്പിയാനി യാനി ച അനവജ്ജാനീ’’തി. ‘‘വദേഹി, വിസാഖേ’’തി. ‘‘ഇച്ഛാമഹം, ഭന്തേ, സങ്ഘസ്സ യാവജീവം വസ്സികസാടികം ദാതും, ആഗന്തുകഭത്തം ദാതും, ഗമികഭത്തം ദാതും, ഗിലാനഭത്തം ദാതും, ഗിലാനുപട്ഠാകഭത്തം ദാതും, ഗിലാനഭേസജ്ജം ദാതും, ധുവയാഗും ദാതും, ഭിക്ഖുനിസങ്ഘസ്സ ഉദകസാടികം ദാതു’’ന്തി. ‘‘കിം പന ത്വം, വിസാഖേ, അത്ഥവസം സമ്പസ്സമാനാ തഥാഗതം അട്ഠ വരാനി യാചസീ’’തി?

‘‘ഇധാഹം, ഭന്തേ, ദാസിം ആണാപേസിം – ‘ഗച്ഛ, ജേ. ആരാമം ഗന്ത്വാ കാലം ആരോചേഹി – കാലോ, ഭന്തേ, നിട്ഠിതം ഭത്ത’’’ന്തി. അഥ ഖോ സാ, ഭന്തേ, ദാസീ ആരാമം ഗന്ത്വാ അദ്ദസ ഭിക്ഖൂ നിക്ഖിത്തചീവരേ കായം ഓവസ്സാപേന്തേ, ദിസ്വാന ‘‘നത്ഥി ആരാമേ ഭിക്ഖൂ, ആജീവകാ കായം ഓവസ്സാപേന്തീ’’തി യേനാഹം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ മം ഏതദവോച – ‘‘നത്ഥയ്യേ, ആരാമേ ഭിക്ഖൂ, ആജീവകാ കായം ഓവസ്സാപേന്തീ’’തി. അസുചി, ഭന്തേ, നഗ്ഗിയം ജേഗുച്ഛം പടികൂലം. ഇമാഹം, ഭന്തേ, അത്ഥവസം സമ്പസ്സമാനാ ഇച്ഛാമി സങ്ഘസ്സ യാവജീവം വസ്സികസാടികം ദാതും.

‘‘പുന ചപരം, ഭന്തേ, ആഗന്തുകോ ഭിക്ഖു ന വീഥികുസലോ ന ഗോചരകുസലോ കിലന്തോ പിണ്ഡായ ചരതി. സോ മേ ആഗന്തുകഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ വീഥികുസലോ ഗോചരകുസലോ അകിലന്തോ പിണ്ഡായ ചരിസ്സതി. ഇമാഹം, ഭന്തേ, അത്ഥവസം സമ്പസ്സമാനാ ഇച്ഛാമി സങ്ഘസ്സ യാവജീവം ആഗന്തുകഭത്തം ദാതും.

‘‘പുന ചപരം, ഭന്തേ, ഗമികോ ഭിക്ഖു അത്തനോ ഭത്തം പരിയേസമാനോ സത്ഥാ വാ വിഹായിസ്സതി, യത്ഥ വാ വാസം ഗന്തുകാമോ ഭവിസ്സതി തത്ഥ വികാലേ ഉപഗച്ഛിസ്സതി, കിലന്തോ അദ്ധാനം ഗമിസ്സതി. സോ മേ ഗമികഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ സത്ഥാ ന വിഹായിസ്സതി, യത്ഥ വാസം ഗന്തുകാമോ ഭവിസ്സതി തത്ഥ കാലേ ഉപഗച്ഛിസ്സതി, അകിലന്തോ അദ്ധാനം ഗമിസ്സതി. ഇമാഹം, ഭന്തേ, അത്ഥവസം സമ്പസ്സമാനാ ഇച്ഛാമി സങ്ഘസ്സ യാവജീവം ഗമികഭത്തം ദാതും.

‘‘പുന ചപരം, ഭന്തേ, ഗിലാനസ്സ ഭിക്ഖുനോ സപ്പായാനി ഭോജനാനി അലഭന്തസ്സ ആബാധോ വാ അഭിവഡ്ഢിസ്സതി, കാലംകിരിയാ വാ ഭവിസ്സതി. തസ്സ മേ ഗിലാനഭത്തം ഭുത്തസ്സ ആബാധോ ന അഭിവഡ്ഢിസ്സതി, കാലംകിരിയാ ന ഭവിസ്സതി. ഇമാഹം, ഭന്തേ, അത്ഥവസം സമ്പസ്സമാനാ ഇച്ഛാമി സങ്ഘസ്സ യാവജീവം ഗിലാനഭത്തം ദാതും. ‘‘പുന ചപരം, ഭന്തേ, ഗിലാനുപട്ഠാകോ ഭിക്ഖു അത്തനോ ഭത്തം പരിയേസമാനോ ഗിലാനസ്സ ഉസ്സൂരേ ഭത്തം നീഹരിസ്സതി, ഭത്തച്ഛേദം കരിസ്സതി. സോ മേ ഗിലാനുപട്ഠാകഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ ഗിലാനസ്സ കാലേന ഭത്തം നീഹരിസ്സതി, ഭത്തച്ഛേദം ന കരിസ്സതി. ഇമാഹം, ഭന്തേ, അത്ഥവസം സമ്പസ്സമാനാ ഇച്ഛാമി സങ്ഘസ്സ യാവജീവം ഗിലാനുപട്ഠാകഭത്തം ദാതും.

‘‘പുന ചപരം, ഭന്തേ, ഗിലാനസ്സ ഭിക്ഖുനോ സപ്പായാനി ഭേസജ്ജാനി അലഭന്തസ്സ ആബാധോ വാ അഭിവഡ്ഢിസ്സതി, കാലംകിരിയാ വാ ഭവിസ്സതി. തസ്സ മേ ഗിലാനഭേസജ്ജം പരിഭുത്തസ്സ ആബാധോ ന അഭിവഡ്ഢിസ്സതി, കാലംകിരിയാ ന ഭവിസ്സതി. ഇമാഹം, ഭന്തേ, അത്ഥവസം സമ്പസ്സമാനാ ഇച്ഛാമി സങ്ഘസ്സ യാവജീവം ഗിലാനഭേസജ്ജം ദാതും.

‘‘പുന ചപരം, ഭന്തേ, ഭഗവതാ അന്ധകവിന്ദേ ദസാനിസംസേ സമ്പസ്സമാനേന യാഗു അനുഞ്ഞാതാ. ത്യാഹം, ഭന്തേ, ആനിസംസേ സമ്പസ്സമാനാ ഇച്ഛാമി സങ്ഘസ്സ യാവജീവം ധുവയാഗും ദാതും.

‘‘ഇധ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുനിയോ അചിരവതിയാ നദിയാ വേസിയാഹി സദ്ധിം നഗ്ഗാ ഏകതിത്ഥേ നഹായന്തി. താ, ഭന്തേ, വേസിയാ ഭിക്ഖുനിയോ ഉപ്പണ്ഡേസും – ‘കിം നു ഖോ നാമ തുമ്ഹാകം, അയ്യേ, ദഹരാനം [ദഹരാനം ദഹരാനം (സീ.)] ബ്രഹ്മചരിയം ചിണ്ണേന, നനു നാമ കാമാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബാ; യദാ ജിണ്ണാ ഭവിസ്സഥ തദാ ബ്രഹ്മചരിയം ചരിസ്സഥ. ഏവം തുമ്ഹാകം ഉഭോ അത്ഥാ പരിഗ്ഗഹിതാ ഭവിസ്സന്തീ’തി. താ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുനിയോ വേസിയാഹി ഉപ്പണ്ഡിയമാനാ മങ്കൂ അഹേസും. അസുചി, ഭന്തേ, മാതുഗാമസ്സ നഗ്ഗിയം ജേഗുച്ഛം പടികൂലം. ഇമാഹം, ഭന്തേ, അത്ഥവസം സമ്പസ്സമാനാ ഇച്ഛാമി ഭിക്ഖുനിസങ്ഘസ്സ യാവജീവം ഉദകസാടികം ദാതു’’ന്തി.

൩൫൧. ‘‘കിം പന ത്വം, വിസാഖേ, ആനിസംസം സമ്പസ്സമാനാ തഥാഗതം അട്ഠ വരാനി യാചസീ’’തി? ‘‘ഇധ, ഭന്തേ, ദിസാസു വസ്സംവുട്ഠാ ഭിക്ഖൂ സാവത്ഥിം ആഗച്ഛിസ്സന്തി ഭഗവന്തം ദസ്സനായ. തേ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛിസ്സന്തി – ‘ഇത്ഥന്നാമോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു കാലങ്കതോ, തസ്സ കാ ഗതി കോ അഭിസമ്പരായോ’തി? തം ഭഗവാ ബ്യാകരിസ്സതി സോതാപത്തിഫലേ വാ സകദാഗാമിഫലേ വാ അനാഗാമിഫലേ വാ അരഹത്തേ വാ. ത്യാഹം ഉപസങ്കമിത്വാ പുച്ഛിസ്സാമി – ‘ആഗതപുബ്ബാ നു ഖോ, ഭന്തേ, തേന അയ്യേന സാവത്ഥീ’തി? സചേ മേ വക്ഖന്തി – ‘ആഗതപുബ്ബാ തേന ഭിക്ഖുനാ സാവത്ഥീ’തി നിട്ഠമേത്ഥ ഗച്ഛിസ്സാമി – നിസ്സംസയം മേ പരിഭുത്തം തേന അയ്യേന വസ്സികസാടികാ വാ ആഗന്തുകഭത്തം വാ ഗമികഭത്തം വാ ഗിലാനഭത്തം വാ ഗിലാനുപട്ഠാകഭത്തം വാ ഗിലാനഭേസജ്ജം വാ ധുവയാഗു വാതി. തസ്സാ മേ തദനുസ്സരന്തിയാ പാമുജ്ജം ജായിസ്സതി, പമുദിതായ പീതി ജായിസ്സതി, പീതിമനായ കായോ പസ്സമ്ഭിസ്സതി, പസ്സദ്ധകായാ സുഖം വേദിയിസ്സാമി, സുഖിനിയാ ചിത്തം സമാധിയിസ്സതി. സാ മേ ഭവിസ്സതി ഇന്ദ്രിയഭാവനാ ബലഭാവനാ ബോജ്ഝങ്ഗഭാവനാ. ഇമാഹം, ഭന്തേ, ആനിസംസം സമ്പസ്സമാനാ തഥാഗതം അട്ഠ വരാനി യാചാമീ’’തി. ‘‘സാധു സാധു, വിസാഖേ; സാധു ഖോ ത്വം, വിസാഖേ, ഇമം ആനിസംസം സമ്പസ്സമാനാ തഥാഗതം അട്ഠ വരാനി യാചസി. അനുജാനാമി തേ, വിസാഖേ, അട്ഠ വരാനീ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ വിസാഖം മിഗാരമാതരം ഇമാഹി ഗാഥാഹി അനുമോദി –

‘‘യാ അന്നപാനം ദദതിപ്പമോദിതാ;

സീലൂപപന്നാ സുഗതസ്സ സാവികാ;

ദദാതി ദാനം അഭിഭുയ്യ മച്ഛരം;

സോവഗ്ഗികം സോകനുദം സുഖാവഹം.

‘‘ദിബ്ബം സാ ലഭതേ ആയും [ദിബ്ബം ബലം സാ ലഭതേ ച ആയും (സീ. സ്യാ.)];

ആഗമ്മ മഗ്ഗം വിരജം അനങ്ഗണം;

സാ പുഞ്ഞകാമാ സുഖിനീ അനാമയാ;

സഗ്ഗമ്ഹി കായമ്ഹി ചിരം പമോദതീ’’തി.

൩൫൨. അഥ ഖോ ഭഗവാ വിസാഖം മിഗാരമാതരം ഇമാഹി ഗാഥാഹി അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേ ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വസ്സികസാടികം, ആഗന്തുകഭത്തം, ഗമികഭത്തം, ഗിലാനഭത്തം, ഗിലാനുപട്ഠാകഭത്തം, ഗിലാനഭേസജ്ജം, ധുവയാഗും, ഭിക്ഖുനിസങ്ഘസ്സ ഉദകസാടിക’’ന്തി.

വിസാഖാവത്ഥു നിട്ഠിതം.

വിസാഖാഭാണവാരോ നിട്ഠിതോ.

൨൨൦. നിസീദനാദിഅനുജാനനാ

൩൫൩. തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂ പണീതാനി ഭോജനാനി ഭുഞ്ജിത്വാ മുട്ഠസ്സതീ അസമ്പജാനാ നിദ്ദം ഓക്കമന്തി. തേസം മുട്ഠസ്സതീനം അസമ്പജാനാനം നിദ്ദം ഓക്കമന്താനം സുപിനന്തേന അസുചി മുച്ചതി, സേനാസനം അസുചിനാ മക്ഖിയതി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മതാ ആനന്ദേന പച്ഛാസമണേന സേനാസനചാരികം ആഹിണ്ഡന്തോ അദ്ദസ സേനാസനം അസുചിനാ മക്ഖിതം, ദിസ്വാന ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആമന്തേസി – ‘‘കിം ഏതം, ആനന്ദ, സേനാസനം മക്ഖിത’’ന്തി? ‘‘ഏതരഹി, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂ പണീതാനി ഭോജനാനി ഭുഞ്ജിത്വാ മുട്ഠസ്സതീ അസമ്പജാനാ നിദ്ദം ഓക്കമന്തി. തേസം മുട്ഠസ്സതീനം അസമ്പജാനാനം നിദ്ദം ഓക്കമന്താനം സുപിനന്തേന അസുചി മുച്ചതി; തയിദം, ഭഗവാ, സേനാസനം അസുചിനാ മക്ഖിത’’ന്തി. ‘‘ഏവമേതം, ആനന്ദ, ഏവമേതം, ആനന്ദ. മുച്ചതി ഹി, ആനന്ദ, മുട്ഠസ്സതീനം അസമ്പജാനാനം നിദ്ദം ഓക്കമന്താനം സുപിനന്തേന അസുചി. യേ തേ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖൂ ഉപട്ഠിതസ്സതീ സമ്പജാനാ നിദ്ദം ഓക്കമന്തി, തേസം അസുചി ന മുച്ചതി. യേപി തേ, ആനന്ദ, പുഥുജ്ജനാ കാമേസു വീതരാഗാ, തേസമ്പി അസുചി ന മുച്ചതി. അട്ഠാനമേതം, ആനന്ദ, അനവകാസോ യം അരഹതോ അസുചി മുച്ചേയ്യാ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേ ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഇധാഹം, ഭിക്ഖവേ, ആനന്ദേന പച്ഛാസമണേന സേനാസനചാരികം ആഹിണ്ഡന്തോ അദ്ദസം സേനാസനം അസുചിനാ മക്ഖിതം, ദിസ്വാന ആനന്ദം ആമന്തേസിം ‘കിം ഏതം, ആനന്ദ, സേനാസനം മക്ഖിത’ന്തി? ‘ഏതരഹി, ഭന്തേ, ഭിക്ഖൂ പണീതാനി ഭോജനാനി ഭുഞ്ജിത്വാ മുട്ഠസ്സതീ അസമ്പജാനാ നിദ്ദം ഓക്കമന്തി. തേസം മുട്ഠസ്സതീനം അസമ്പജാനാനം നിദ്ദം ഓക്കമന്താനം സുപിനന്തേന അസുചി മുച്ചതി; തയിദം, ഭഗവാ, സേനാസനം അസുചിനാ മക്ഖിത’ന്തി. ‘ഏവമേതം, ആനന്ദ, ഏവമേതം, ആനന്ദ, മുച്ചതി ഹി, ആനന്ദ, മുട്ഠസ്സതീനം അസമ്പജാനാനം നിദ്ദം ഓക്കമന്താനം സുപിനന്തേന അസുചി. യേ തേ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖൂ ഉപട്ഠിതസ്സതീ സമ്പജാനാ നിദ്ദം ഓക്കമന്തി, തേസം അസുചി ന മുച്ചതി. യേപി തേ, ആനന്ദ, പുഥുജ്ജനാ കാമേസു വീതരാഗാ തേസമ്പി അസുചി ന മുച്ചതി. അട്ഠാനമേതം, ആനന്ദ, അനവകാസോ യം അരഹതോ അസുചി മുച്ചേയ്യാ’’’തി.

‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, ആദീനവാ മുട്ഠസ്സതിസ്സ അസമ്പജാനസ്സ നിദ്ദം ഓക്കമതോ – ദുക്ഖം സുപതി, ദുക്ഖം പടിബുജ്ഝതി, പാപകം സുപിനം പസ്സതി, ദേവതാ ന രക്ഖന്തി, അസുചി മുച്ചതി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച ആദീനവാ മുട്ഠസ്സതിസ്സ അസമ്പജാനസ്സ നിദ്ദം ഓക്കമതോ.

‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, ആനിസംസാ ഉപട്ഠിതസ്സതിസ്സ സമ്പജാനസ്സ നിദ്ദം ഓക്കമതോ – സുഖം സുപതി, സുഖം പടിബുജ്ഝതി, ന പാപകം സുപിനം പസ്സതി, ദേവതാ രക്ഖന്തി, അസുചി ന മുച്ചതി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച ആനിസംസാ ഉപട്ഠിതസ്സതിസ്സ സമ്പജാനസ്സ നിദ്ദം ഓക്കമതോ.

‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, കായഗുത്തിയാ ചീവരഗുത്തിയാ സേനാസനഗുത്തിയാ നിസീദന’’ന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന അതിഖുദ്ദകം നിസീദനം ന സബ്ബം സേനാസനം സംഗോപേതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, യാവമഹന്തം പച്ചത്ഥരണം ആകങ്ഖതി താവമഹന്തം പച്ചത്ഥരണം കാതുന്തി.

൩൫൪. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ ഉപജ്ഝായസ്സ ആയസ്മതോ ബേലട്ഠസീസസ്സ ഥുല്ലകച്ഛാബാധോ ഹോതി. തസ്സ ലസികായ ചീവരാനി കായേ ലഗ്ഗന്തി. താനി ഭിക്ഖൂ ഉദകേന തേമേത്വാ തേമേത്വാ അപകഡ്ഢന്തി. അദ്ദസാ ഖോ ഭഗവാ സേനാസനചാരികം ആഹിണ്ഡന്തോ തേ ഭിക്ഖൂ താനി ചീവരാനി ഉദകേന തേമേത്വാ തേമേത്വാ അപകഡ്ഢന്തേ, ദിസ്വാന യേന തേ ഭിക്ഖൂ തേനുപസങ്കമി, ഉപങ്കമിത്വാ തേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘കിം ഇമസ്സ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ ആബാധോ’’തി? ‘‘ഇമസ്സ, ഭന്തേ, ആയസ്മതോ ഥുല്ലകച്ഛാബാധോ. ലസികായ ചീവരാനി കായേ ലഗ്ഗന്തി. താനി മയം ഉദകേന തേമേത്വാ തേമേത്വാ അപകഡ്ഢാമാ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേ ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, യസ്സ കണ്ഡു വാ പിളകാ വാ അസ്സാവോ വാ ഥുല്ലകച്ഛു വാ ആബാധോ കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദി’’ന്തി.

൩൫൫. അഥ ഖോ വിസാഖാ മിഗാരമാതാ മുഖപുഞ്ഛനചോളം [മുഖപുഞ്ജനചോളം (ക.)] ആദായ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നാ ഖോ വിസാഖാ മിഗാരമാതാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹാതു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ മുഖപുഞ്ഛനചോളം, യം മമസ്സ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി. പടിഗ്ഗഹേസി ഭഗവാ മുഖപുഞ്ഛനചോളം. അഥ ഖോ ഭഗവാ വിസാഖം മിഗാരമാതരം ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേസി സമാദപേസി സമുത്തേജേസി സമ്പഹംസേസി. അഥ ഖോ വിസാഖാ മിഗാരമാതാ ഭഗവതാ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സിതാ സമാദപിതാ സമുത്തേജിതാ സമ്പഹംസിതാ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേ ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, മുഖപുഞ്ഛനചോളക’’ന്തി [മുഖപുഞ്ഛനചോലന്തി (സ്യാ.)].

൩൫൬. തേന ഖോ പന സമയേന രോജോ മല്ലോ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ സഹായോ ഹോതി. രോജസ്സ മല്ലസ്സ ഖോമപിലോതികാ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ ഹത്ഥേ നിക്ഖിത്താ ഹോതി. ആയസ്മതോ ച ആനന്ദസ്സ ഖോമപിലോതികായ അത്ഥോ ഹോതി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതസ്സ വിസ്സാസം ഗഹേതും – സന്ദിട്ഠോ ച ഹോതി, സമ്ഭത്തോ ച, ആലപിതോ ച, ജീവതി ച, ജാനാതി ച, ഗഹിതേ മേ അത്തമനോ ഭവിസ്സതീതി. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഇമേഹി പഞ്ചഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതസ്സ വിസ്സാസം ഗഹേതുന്തി.