൯. പാതിമോക്ഖട്ഠപനക്ഖന്ധകം

൧. പാതിമോക്ഖുദ്ദേസയാചനാ

൩൮൩. [ഉദാ. ൪൫; അ. നി. ൮.൨൦] തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി പുബ്ബാരാമേ മിഗാരമാതു പാസാദേ. തേന ഖോ പന സമയേന ഭഗവാ തദഹുപോസഥേ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ നിസിന്നോ ഹോതി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ നിക്ഖന്തേ പഠമേ യാമേ ഉട്ഠായാസനാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ യേന ഭഗവാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്താ, ഭന്തേ, രത്തി, നിക്ഖന്തോ പഠമോ യാമോ, ചിരനിസിന്നോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ. ഉദ്ദിസതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഭിക്ഖൂനം പാതിമോക്ഖ’’ന്തി. ഏവം വുത്തേ ഭഗവാ തുണ്ഹീ അഹോസി. ദുതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ നിക്ഖന്തേ മജ്ഝിമേ യാമേ ഉട്ഠായാസനാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ യേന ഭഗവാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്താ, ഭന്തേ, രത്തി, നിക്ഖന്തോ മജ്ഝിമോ യാമോ, ചിരനിസിന്നോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ. ഉദ്ദിസതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഭിക്ഖൂനം പാതിമോക്ഖ’’ന്തി. ദുതിയമ്പി ഖോ ഭഗവാ തുണ്ഹീ അഹോസി. തതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ അഭിക്കന്തായ രത്തിയാ നിക്ഖന്തേ പച്ഛിമേ യാമേ ഉദ്ധസ്തേ അരുണേ നന്ദിമുഖിയാ രത്തിയാ ഉട്ഠായാസനാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ യേന ഭഗവാ തേനഞ്ജലിം പണാമേത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അഭിക്കന്താ, ഭന്തേ, രത്തി, നിക്ഖന്തോ പച്ഛിമോ യാമോ, ഉദ്ധസ്തം അരുണം നന്ദിമുഖി രത്തി, ചിരനിസിന്നോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ. ഉദ്ദിസതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഭിക്ഖൂനം പാതിമോക്ഖ’’ന്തി. ‘‘അപരിസുദ്ധാ, ആനന്ദ, പരിസാ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മതോ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘കം നു ഖോ ഭഗവാ പുഗ്ഗലം സന്ധായ ഏവമാഹ – ‘അപരിസുദ്ധാ, ആനന്ദ, പരിസാ’’’തി? അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ സബ്ബാവന്തം ഭിക്ഖുസങ്ഘം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച മനസാകാസി. അദ്ദസാ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ തം പുഗ്ഗലം ദുസ്സീലം പാപധമ്മം അസുചിസങ്കസ്സരസമാചാരം പടിച്ഛന്നകമ്മന്തം അസ്സമണം സമണപടിഞ്ഞം അബ്രഹ്മചാരിം ബ്രഹ്മചാരിപടിഞ്ഞം അന്തോപൂതിം അവസ്സുതം കസമ്ബുജാതം [കസമ്ബുകജാതം (ക.)] മജ്ഝേ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ നിസിന്നം. ദിസ്വാന യേന സോ പുഗ്ഗലോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ തം പുഗ്ഗലം ഏതദവോച – ‘‘ഉട്ഠേഹി, ആവുസോ, ദിട്ഠോസി ഭഗവതാ; നത്ഥി തേ ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം സംവാസോ’’തി. ഏവം വുത്തേ സോ പുഗ്ഗലോ തുണ്ഹീ അഹോസി. ദുതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ തം പുഗ്ഗലം ഏതദവോച – ‘‘ഉട്ഠേഹി, ആവുസോ, ദിട്ഠോസി ഭഗവതാ; നത്ഥി തേ ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം സംവാസോ’’തി. ദുതിയമ്പി ഖോ സോ പുഗ്ഗലോ തുണ്ഹീ അഹോസി. തതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ തം പുഗ്ഗലം ഏതദവോച – ‘‘ഉട്ഠേഹി, ആവുസോ, ദിട്ഠോസി ഭഗവതാ; നത്ഥി തേ ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം സംവാസോ’’തി. തതിയമ്പി ഖോ സോ പുഗ്ഗലോ തുണ്ഹീ അഹോസി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ തം പുഗ്ഗലം ബാഹായം ഗഹേത്വാ ബഹിദ്വാരകോട്ഠകാ നിക്ഖാമേത്വാ സൂചിഘടികം ദത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘നിക്ഖാമിതോ സോ, ഭന്തേ, പുഗ്ഗലോ മയാ; സുദ്ധാ പരിസാ; ഉദ്ദിസതു, ഭന്തേ, ഭഗവാ ഭിക്ഖൂനം പാതിമോക്ഖ’’ന്തി.

‘‘അച്ഛരിയം, മോഗ്ഗല്ലാന, അബ്ഭുതം, മോഗ്ഗല്ലാന, യാവ ബാഹാഗഹണാപി നാമ സോ മോഘപുരിസോ ആഗമേസ്സതീ’’തി! അഥ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി –

൨. മഹാസമുദ്ദേഅട്ഠച്ഛരിയം

൩൮൪. [ഉദാ. ൪൫; അ. നി. ൮.൧൯] ‘‘അട്ഠിമേ, ഭിക്ഖവേ, മഹാസമുദ്ദേ അച്ഛരിയാ അബ്ഭുതാ ധമ്മാ, യേ ദിസ്വാ ദിസ്വാ അസുരാ മഹാസമുദ്ദേ അഭിരമന്തി. കതമേ അട്ഠ?

‘‘മഹാസമുദ്ദോ, ഭിക്ഖവേ, അനുപുബ്ബനിന്നോ അനുപുബ്ബപോണോ അനുപുബ്ബപബ്ഭാരോ ന ആയതകേനേവ പപാതോ. യമ്പി, ഭിക്ഖവേ, മഹാസമുദ്ദോ അനുപുബ്ബനിന്നോ അനുപുബ്ബപോണോ അനുപുബ്ബപബ്ഭാരോ ന ആയതകേനേവ പപാതോ – അയം, ഭിക്ഖവേ, മഹാസമുദ്ദേ പഠമോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ, യം ദിസ്വാ ദിസ്വാ അസുരാ മഹാസമുദ്ദേ അഭിരമന്തി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, മഹാസമുദ്ദോ ഠിതധമ്മോ വേലം നാതിവത്തതി. യമ്പി, ഭിക്ഖവേ, മഹാസമുദ്ദോ ഠിതധമ്മോ വേലം നാതിവത്തതി – അയം [അയമ്പി (സ്യാ.)], ഭിക്ഖവേ, മഹാസമുദ്ദേ ദുതിയോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ, യം ദിസ്വാ ദിസ്വാ അസുരാ മഹാസമുദ്ദേ അഭിരമന്തി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, മഹാസമുദ്ദോ ന മതേന കുണപേന സംവസതി. യം ഹോതി മഹാസമുദ്ദേ മതം കുണപം, തം ഖിപ്പഞ്ഞേവ തീരം വാഹേതി, ഥലം ഉസ്സാരേതി. യമ്പി, ഭിക്ഖവേ, മഹാസമുദ്ദോ ന മതേന കുണപേന സംവസതി, യം ഹോതി മഹാസമുദ്ദേ മതം കുണപം, തം ഖിപ്പഞ്ഞേവ തീരം വാഹേതി, ഥലം ഉസ്സാരേതി – അയം, ഭിക്ഖവേ, മഹാസമുദ്ദേ തതിയോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ, യം ദിസ്വാ ദിസ്വാ അസുരാ മഹാസമുദ്ദേ അഭിരമന്തി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, യാ കാചി മഹാനദിയോ, സേയ്യഥിദം – ഗങ്ഗാ, യമുനാ, അചിരവതീ, സരഭൂ, മഹീ, താ മഹാസമുദ്ദം പത്താ ജഹന്തി പുരിമാനി നാമഗോത്താനി, മഹാസമുദ്ദോ ത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛന്തി. യമ്പി, ഭിക്ഖവേ, യാകാചി മഹാനദിയോ, സേയ്യഥിദം – ഗങ്ഗാ, യമുനാ, അചിരവതീ, സരഭൂ, മഹീ, താ മഹാസമുദ്ദം പത്താ ജഹന്തി പുരിമാനി നാമഗോത്താനി, മഹാസമുദ്ദോ ത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛന്തി – അയം, ഭിക്ഖവേ, മഹാസമുദ്ദേ ചതുത്ഥോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ, യം ദിസ്വാ ദിസ്വാ അസുരാ മഹാസമുദ്ദേ അഭിരമന്തി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, യാ ച [യാകാചി (സ്യാ.)] ലോകേ സവന്തിയോ മഹാസമുദ്ദം അപ്പേന്തി, യാ ച അന്തലിക്ഖാ ധാരാ പപതന്തി, ന തേന മഹാസമുദ്ദസ്സ ഊനത്തം വാ പൂരത്തം വാ പഞ്ഞായതി. യമ്പി, ഭിക്ഖവേ, യാ ച ലോകേ സവന്തിയോ മഹാസമുദ്ദം അപ്പേന്തി, യാ ച അന്തലിക്ഖാ ധാരാ പപതന്തി, ന തേന മഹാസമുദ്ദസ്സ ഊനത്തം വാ പൂരത്തം വാ പഞ്ഞായതി – അയം, ഭിക്ഖവേ, മഹാസമുദ്ദേ പഞ്ചമോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ, യം ദിസ്വാ ദിസ്വാ അസുരാ മഹാസമുദ്ദേ അഭിരമന്തി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, മഹാസമുദ്ദോ ഏകരസോ ലോണരസോ. യമ്പി, ഭിക്ഖവേ, മഹാസമുദ്ദോ ഏകരസോ ലോണരസോ – അയം, ഭിക്ഖവേ, മഹാസമുദ്ദേ ഛട്ഠോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ, യം ദിസ്വാ ദിസ്വാ അസുരാ മഹാസമുദ്ദേ അഭിരമന്തി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, മഹാസമുദ്ദോ ബഹുരതനോ [ബഹൂതരതനോ (ക.)] അനേകരതനോ. തത്രിമാനി രതനാനി, സേയ്യഥിദം – മുത്താ, മണി, വേളുരിയോ, സങ്ഖോ, സിലാ, പവാളം, രജതം, ജാതരൂപം, ലോഹിതകോ, മസാരഗല്ലം. യമ്പി, ഭിക്ഖവേ, മഹാസമുദ്ദോ ബഹുരതനോ അനേകരതനോ, തത്രിമാനി രതനാനി, സേയ്യഥിദം – മുത്താ, മണി, വേളുരിയോ, സങ്ഖോ, സിലാ, പവാളം, രജതം, ജാതരൂപം, ലോഹിതകോ, മസാരഗല്ലം – അയം, ഭിക്ഖവേ, മഹാസമുദ്ദേ സത്തമോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ, യം ദിസ്വാ ദിസ്വാ അസുരാ മഹാസമുദ്ദേ അഭിരമന്തി.

‘‘പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, മഹാസമുദ്ദോ മഹതം ഭൂതാനം ആവാസോ. തത്രിമേ ഭൂതാ – തിമി, തിമിങ്ഗലോ, തിമിതിമിങ്ഗലോ [തിമിരപിങ്ഗലോ (സീ.), തിമിതിമിങ്ഗലോ മഹാതിമിങ്ഗലോ (സ്യാ. കം.)], അസുരാ, നാഗാ, ഗന്ധബ്ബാ. സന്തി മഹാസമുദ്ദേ യോജനസതികാപി അത്തഭാവാ, ദ്വിയോജനസതികാപി അത്തഭാവാ, തിയോജനസതികാപി അത്തഭാവാ, ചതുയോജനസതികാപി അത്തഭാവാ, പഞ്ചയോജനസതികാപി അത്തഭാവാ. യമ്പി, ഭിക്ഖവേ, മഹാസമുദ്ദോ മഹതം ഭൂതാനം ആവാസോ, തത്രിമേ ഭൂതാ – തിമി, തിമിങ്ഗലോ, തിമിതിമിങ്ഗലോ, അസുരാ, നാഗാ, ഗന്ധബ്ബാ; സന്തി മഹാസമുദ്ദേ, യോജനസതികാപി അത്തഭാവാ…പേ… പഞ്ചയോജനസതികാപി അത്തഭാവാ – അയം, ഭിക്ഖവേ, മഹാസമുദ്ദേ അട്ഠമോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ, യം ദിസ്വാ ദിസ്വാ അസുരാ മഹാസമുദ്ദേ അഭിരമന്തി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, മഹാസമുദ്ദേ അട്ഠ അച്ഛരിയാ അബ്ഭുതാ ധമ്മാ, യേ ദിസ്വാ ദിസ്വാ അസുരാ മഹാസമുദ്ദേ അഭിരമ’’ന്തി.

൩. ഇമസ്മിംധമ്മവിനയേഅട്ഠച്ഛരിയം

൩൮൫. ‘‘ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ അട്ഠ അച്ഛരിയാ അബ്ഭുതാ ധമ്മാ, യേ ദിസ്വാ ദിസ്വാ ഭിക്ഖൂ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ അഭിരമന്തി. കതമേ അട്ഠ?

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, മഹാസമുദ്ദോ അനുപുബ്ബനിന്നോ അനുപുബ്ബപോണോ അനുപുബ്ബപബ്ഭാരോ ന ആയതകേനേവ പപാതോ; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ അനുപുബ്ബസിക്ഖാ അനുപുബ്ബകിരിയാ അനുപുബ്ബപടിപദാ ന ആയതകേനേവ അഞ്ഞാപടിവേധോ. യമ്പി, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ അനുപുബ്ബസിക്ഖാ അനുപുബ്ബകിരിയാ അനുപുബ്ബപടിപദാ ന ആയതകേനേവ അഞ്ഞാപടിവേധോ – അയം, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ പഠമോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ, യം ദിസ്വാ ദിസ്വാ ഭിക്ഖൂ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ അഭിരമന്തി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, മഹാസമുദ്ദോ ഠിതധമ്മോ വേലം നാതിവത്തതി; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യം മയാ സാവകാനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം, തം മമ സാവകാ ജീവിതഹേതുപി നാതിക്കമന്തി. യമ്പി, ഭിക്ഖവേ, മയാ മമ സാവകാനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം, തം മമ സാവകാ ജീവിതഹേതുപി നാതിക്കമന്തി – അയം, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ദുതിയോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ, യം ദിസ്വാ ദിസ്വാ ഭിക്ഖൂ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ അഭിരമന്തി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, മഹാസമുദ്ദോ ന മതേന കുണപേന സംവസതി, യം ഹോതി മഹാസമുദ്ദേ മതം കുണപം തം ഖിപ്പമേവ തീരം വാഹേതി, ഥലം ഉസ്സാരേതി; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യോ സോ പുഗ്ഗലോ ദുസ്സീലോ പാപധമ്മോ അസുചിസങ്കസ്സരസമാചാരോ പടിച്ഛന്നകമ്മന്തോ അസ്സമണോ സമണപടിഞ്ഞോ അബ്രഹ്മചാരീ ബ്രഹ്മചാരിപടിഞ്ഞോ അന്തോപൂതി അവസ്സുതോ കസമ്ബുജാതോ, ന തേന സങ്ഘോ സംവസതി, ഖിപ്പമേവ നം സന്നിപതിത്വാ ഉക്ഖിപതി, കിഞ്ചാപി ഖോ സോ ഹോതി മജ്ഝേ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ നിസിന്നോ. അഥ ഖോ സോ ആരകാവ സങ്ഘമ്ഹാ, സങ്ഘോ ച തേന. യമ്പി, ഭിക്ഖവേ, യോ സോ പുഗ്ഗലോ ദുസ്സീലോ പാപധമ്മോ അസുചിസങ്കസ്സരസമാചാരോ പടിച്ഛന്നകമ്മന്തോ അസ്സമണോ സമണപടിഞ്ഞോ അബ്രഹ്മചാരീ ബ്രഹ്മചാരിപടിഞ്ഞോ അന്തോപൂതി അവസ്സുതോ കസമ്ബുജാതോ, ന തേന സങ്ഘോ സംവസതി, ഖിപ്പമേവ നം സന്നിപൂതിത്വാ ഉക്ഖിപതി, കിഞ്ചാപി ഖോ സോ ഹോതി മജ്ഝേ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ നിസിന്നോ, അഥ ഖോ സോ ആരകാവ സങ്ഘമ്ഹാ, സങ്ഘോ ച തേന – അയം, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ തതിയോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ, യം ദിസ്വാ ദിസ്വാ ഭിക്ഖൂ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ അഭിരമന്തി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, യാ കാചി മഹാനദിയോ, സേയ്യഥിദം – ഗങ്ഗാ, യമുനാ, അചിരവതീ, സരഭൂ, മഹീ, താ മഹാസമുദ്ദം പത്താ ജഹന്തി പുരിമാനി നാമഗോത്താനി, മഹാസമുദ്ദോ ത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛന്തി; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോമേ വണ്ണാ – ഖത്തിയാ, ബ്രാഹ്മണാ, വേസ്സാ, സുദ്ദാ. തേ തഥാഗതപ്പവേദിതേ ധമ്മവിനയേ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിത്വാ [പബ്ബജിതാ (സീ.)] ജഹന്തി പുരിമാനി നാമഗോത്താനി, സമണാ സക്യപുത്തിയാ ത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛന്തി. യമ്പി, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോമേ വണ്ണാ ഖത്തിയാ ബ്രാഹ്മണാ വേസ്സാ സുദ്ദാ, തേ തഥാഗതപ്പവേദിതേ ധമ്മവിനയേ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിത്വാ ജഹന്തി പുരിമാനി നാമഗോത്താനി, സമണാ സക്യപുത്തിയാ ത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛന്തി – അയം, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ചതുത്ഥോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ, യം ദിസ്വാ ദിസ്വാ ഭിക്ഖൂ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ അഭിരമന്തി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, യാ ച ലോകേ സവന്തിയോ മഹാസമുദ്ദം അപ്പേന്തി, യാ ച അന്തലിക്ഖാ ധാരാ പപതന്തി, ന തേന മഹാസമുദ്ദസ്സ ഊനത്തം വാ പൂരത്തം വാ പഞ്ഞായതി; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ബഹൂ ചേപി ഭിക്ഖൂ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായന്തി, ന തേന നിബ്ബാനധാതുയാ ഊനത്തം വാ പൂരത്തം വാ പഞ്ഞായതി. യമ്പി, ഭിക്ഖവേ, ബഹൂ ചേപി ഭിക്ഖൂ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായന്തി, ന തേന നിബ്ബാനധാതുയാ ഊനത്തം വാ പൂരത്തം വാ പഞ്ഞായതി – അയം, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ പഞ്ചമോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ യം ദിസ്വാ ദിസ്വാ ഭിക്ഖൂ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ അഭിരമന്തി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, മഹാസമുദ്ദോ ഏകരസോ ലോണരസോ, ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അയം ധമ്മവിനയോ ഏകരസോ വിമുത്തിരസോ. യമ്പി, ഭിക്ഖവേ, അയം ധമ്മവിനയോ ഏകരസോ വിമുത്തിരസോ – അയം, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ ഛട്ഠോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ, യം ദിസ്വാ ദിസ്വാ ഭിക്ഖൂ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ അഭിരമന്തി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, മഹാസമുദ്ദോ ബഹുരതനോ അനേകരതനോ, തത്രിമാനി രതനാനി, സേയ്യഥിദം – മുത്താ, മണി, വേളുരിയോ, സങ്ഖോ, സിലാ, പവാളം, രജതം, ജാതരൂപം, ലോഹിതകോ, മസാരഗല്ലം; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അയം ധമ്മവിനയോ ബഹുരതനോ അനേകരതനോ. തത്രിമാനി രതനാനി, സേയ്യഥിദം – ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ, ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ, ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി, പഞ്ച ബലാനി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ. യമ്പി, ഭിക്ഖവേ, അയം ധമ്മവിനയോ ബഹുരതനോ അനേകരതനോ, തത്രിമാനി രതനാനി, സേയ്യഥിദം – ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ…പേ… അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ – അയം, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ സത്തമോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ, യം ദിസ്വാ ദിസ്വാ ഭിക്ഖൂ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ അഭിരമന്തി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, മഹാസമുദ്ദോ മഹതം ഭൂതാനം ആവാസോ, തത്രിമേ ഭൂതാ – തിമി, തിമിങ്ഗലോ, തിമിതിമിങ്ഗലോ, അസുരാ, നാഗാ, ഗന്ധബ്ബാ, സന്തി മഹാസമുദ്ദേ യോജനസതികാപി അത്തഭാവാ, ദ്വിയോജനസതികാപി അത്തഭാവാ, തിയോജനസതികാപി അത്തഭാവാ, ചതുയോജനസതികാപി അത്തഭാവാ, പഞ്ചയോജനസതികാപി അത്തഭാവാ; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അയം ധമ്മവിനയോ മഹതം ഭൂതാനം ആവാസോ. തത്രിമേ ഭൂതാ – സോതാപന്നോ, സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോ; സകദാഗാമീ, സകദാഗാമിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോ; അനാഗാമീ, അനാഗാമിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോ; അരഹാ, അരഹത്തഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോ. യമ്പി, ഭിക്ഖവേ, അയം ധമ്മവിനയോ മഹതം ഭൂതാനം ആവാസോ, തത്രിമേ ഭൂതാ – സോതാപന്നോ, സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോ…പേ… അരഹാ, അരഹതഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോ – അയം, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ അട്ഠമോ അച്ഛരിയോ അബ്ഭുതോ ധമ്മോ, യം ദിസ്വാ ദിസ്വാ ഭിക്ഖൂ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ അഭിരമന്തി. ‘‘ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ അട്ഠ അച്ഛരിയാ അബ്ഭുതാ ധമ്മാ, യേ ദിസ്വാ ദിസ്വാ ഭിക്ഖൂ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ അഭിരമന്തീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതമത്ഥം വിദിത്വാ തായം വേലായം ഇമം ഉദാനം ഉദാനേസി –

[ഉദാ. ൪൫] ‘‘ഛന്നമതിവസ്സതി [സുഛന്നമതിവസ്സതി (ക.)], വിവടം നാതിവസ്സതി;

തസ്മാ ഛന്നം വിവരേഥ, ഏവം തം നാതിവസ്സതീ’’തി.

൪. പാതിമോക്ഖസവനാരഹോ

൩൮൬. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘നദാനാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഇതോ പരം ഉപോസഥം കരിസ്സാമി, പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിസ്സാമി. തുമ്ഹേവദാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇതോ പരം ഉപോസഥം കരേയ്യാഥ, പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസേയ്യാഥ. അട്ഠാനമേതം, ഭിക്ഖവേ, അനവകാസോ യം തഥാഗതോ അപരിസുദ്ധായ പരിസായ ഉപോസഥം കരേയ്യ, പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസേയ്യ. ന ച, ഭിക്ഖവേ [ന ച ഭിക്ഖവേ ഭിക്ഖുനാ (സ്യാ. കം.)], സാപത്തികേന പാതിമോക്ഖം സോതബ്ബം. യോ സുണേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, യോ സാപത്തികോ പാതിമോക്ഖം സുണാതി, തസ്സ പാതിമോക്ഖം ഠപേതും. ഏവഞ്ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഠപേതബ്ബം. തദഹുപോസഥേ ചാതുദ്ദസേ വാ പന്നരസേ വാ തസ്മിം പുഗ്ഗലേ സമ്മുഖീഭൂതേ സങ്ഘമജ്ഝേ ഉദാഹരിതബ്ബം –

‘സുണാതു മേ ഭന്തേ, സങ്ഘോ. ഇത്ഥന്നാമോ പുഗ്ഗലോ സാപത്തികോ, തസ്സ പാതിമോക്ഖം ഠപേമി, ന തസ്മിം സമ്മുഖീഭൂതേ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിതബ്ബ’ന്തി ഠപിതം ഹോതി പാതിമോക്ഖ’’ന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ ‘നാമ്ഹേ കോചി ജാനാതീ’തി സാപത്തികാവ പാതിമോക്ഖം സുണന്തി. ഥേരാ ഭിക്ഖൂ പരചിത്തവിദുനോ ഭിക്ഖൂനം ആരോചേന്തി – ‘‘ഇത്ഥന്നാമോ ച ഇത്ഥന്നാമോ ച, ആവുസോ, ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ ‘നാമ്ഹേ കോചി ജാനാതീ’തി സാപത്തികാവ പാതിമോക്ഖം സുണന്തീ’’തി. അസ്സോസും ഖോ ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ – ‘‘ഥേരാ കിര ഭിക്ഖൂ പരചിത്തവിദുനോ അമ്ഹേ ഭിക്ഖൂനം ആരോചേന്തി – ഇത്ഥന്നാമോ ച ഇത്ഥന്നാമോ ച, ആവുസോ, ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ ‘നാമ്ഹേ കോചി ജാനാതീ’തി സാപത്തികാവ പാതിമോക്ഖം സുണന്തീ’’തി.

തേ – പുരമ്ഹാകം പേസലാ ഭിക്ഖൂ പാതിമോക്ഖം ഠപേന്തീതി – പടികച്ചേവ സുദ്ധാനം ഭിക്ഖൂനം അനാപത്തികാനം അവത്ഥുസ്മിം അകാരണേ പാതിമോക്ഖം ഠപേന്തി. യേ തേ ഭിക്ഖൂ അപ്പിച്ഛാ…പേ… തേ ഉജ്ഝായന്തി ഖിയ്യന്തി വിപാചേന്തി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ സുദ്ധാനം ഭിക്ഖൂനം അനാപത്തികാനം അവത്ഥുസ്മിം അകാരണേ പാതിമോക്ഖം ഠപേസ്സന്തീ’’തി! അഥ ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും…പേ… ‘‘സച്ചം കിര, ഭിക്ഖവേ, ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ സുദ്ധാനം ഭിക്ഖൂനം അനാപത്തികാനം അവത്ഥുസ്മിം അകാരണേ പാതിമോക്ഖം ഠപേന്തീ’’തി? ‘‘സച്ചം ഭഗവാ’’തി…പേ… വിഗരഹിത്വാ…പേ… ധമ്മിം കഥം കത്വാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, സുദ്ധാനം ഭിക്ഖൂനം അനാപത്തികാനം അവത്ഥുസ്മിം അകാരണേ പാതിമോക്ഖം ഠപേതബ്ബം. യോ ഠപേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ’’.

൫. ധമ്മികാധമ്മികപാതിമോക്ഖട്ഠപനം

൩൮൭. ‘‘ഏകം, ഭിക്ഖവേ, അധമ്മികം പാതിമോക്ഖട്ഠപനം, ഏകം ധമ്മികം; പാതിമോക്ഖട്ഠപനം [ഏകം ധമ്മികം (സീ. സ്യാ.)], ദ്വേ അധമ്മികാനി; പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി, ദ്വേ ധമ്മികാനി; തീണി അധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി, തീണി ധമ്മികാനി, ചത്താരി അധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി, ചത്താരി ധമ്മികാനി; പഞ്ച അധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി, പഞ്ച ധമ്മികാനി; ഛ അധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി, ഛ ധമ്മികാനി; സത്ത അധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി, സത്ത ധമ്മികാനി; അട്ഠ അധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി, അട്ഠ ധമ്മികാനി; നവ അധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി, നവ ധമ്മികാനി; ദസ അധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി, ദസ ധമ്മികാനി.

‘‘കതമം ഏകം അധമ്മികം പാതിമോക്ഖട്ഠപനം? അമൂലികായ സീലവിപത്തിയാ പാതിമോക്ഖം ഠപേതി – ഇദം ഏകം അധമ്മികം പാതിമോക്ഖട്ഠപനം. കതമം ഏകം ധമ്മികം പാതിമോക്ഖട്ഠപനം? സമൂലികായ സീലവിപത്തിയാ പാതിമോക്ഖം ഠപേതി – ഇദം ഏകം ധമ്മികം പാതിമോക്ഖട്ഠപനം.

‘‘കതമാനി ദ്വേ അധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി? അമൂലികായ സീലവിപത്തിയാ പാതിമോക്ഖം ഠപേതി, അമൂലികായ ആചാരവിപത്തിയാ പാതിമോക്ഖം ഠപേതി – ഇമാനി ദ്വേ അധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി. കതമാനി ദ്വേ ധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി? സമൂലികായ സീലവിപത്തിയാ പാതിമോക്ഖം ഠപേതി, സമൂലികായ ആചാരവിപത്തിയാ പാതിമോക്ഖം ഠപേതി – ഇമാനി ദ്വേ ധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി.

‘‘കതമാനി തീണി അധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി? അമൂലികായ സീലവിപത്തിയാ പാതിമോക്ഖം ഠപേതി, അമൂലികായ ആചാരവിപത്തിയാ പാതിമോക്ഖം ഠപേതി, അമൂലികായ ദിട്ഠിവിപത്തിയാ പാതിമോക്ഖം ഠപേതി – ഇമാനി തീണി അധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി. കതമാനി തീണി ധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി? സമൂലികായ സീലവിപത്തിയാ പാതിമോക്ഖം ഠപേതി, സമൂലികായ ആചാരവിപത്തിയാ പാതിമോക്ഖം ഠപേതി, സമൂലികായ ദിട്ഠിവിപത്തിയാ പാതിമോക്ഖം ഠപേതി – ഇമാനി തീണി ധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി.

‘‘കതമാനി ചത്താരി അധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി? അമൂലികായ സീലവിപത്തിയാ പാതിമോക്ഖം ഠപേതി, അമൂലികായ ആചാരവിപത്തിയാ പാതിമോക്ഖം ഠപേതി, അമൂലികായ ദിട്ഠിവിപത്തിയാ പാതിമോക്ഖം ഠപേതി, അമൂലികായ ആജീവവിപത്തിയാ പാതിമോക്ഖം ഠപേതി – ഇമാനി ചത്താരി അധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി. കതമാനി ചത്താരി ധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി? സമൂലികായ സീലവിപത്തിയാ പാതിമോക്ഖം ഠപേതി, സമൂലികായ ആചാരവിപത്തിയാ പാതിമോക്ഖം ഠപേതി, സമൂലികായ ദിട്ഠിവിപത്തിയാ പാതിമോക്ഖം ഠപേതി, സമൂലികായ ആജീവവിപത്തിയാ പാതിമോക്ഖം ഠപേതി – ഇമാനി ചത്താരി ധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി.

‘‘കതമാനി പഞ്ച അധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി? അമൂലകേന പാരാജികേന പാതിമോക്ഖം ഠപേതി, അമൂലകേന സങ്ഘാദിസേസേന…പേ… അമൂലകേന പാചിത്തിയേന… അമൂലകേന പാടിദേസനീയേന… അമൂലകേന ദുക്കടേന പാതിമോക്ഖം ഠപേതി – ഇമാനി പഞ്ച അധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി. കതമാനി പഞ്ച ധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി? സമൂലകേന പാരാജികേന പാതിമോക്ഖം ഠപേതി, സമൂലകേന സങ്ഘാദിസേസേന…പേ… പാചിത്തിയേന… പാടിദേസനീയേന… ദുക്കടേന പാതിമോക്ഖം ഠപേതി – ഇമാനി പഞ്ച ധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി.

‘‘കതമാനി ഛ അധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി? അമൂലികായ സീലവിപത്തിയാ പാതിമോക്ഖം ഠപേതി അകതായ, അമൂലികായ സീലവിപത്തിയാ പാതിമോക്ഖം ഠപേതി കതായ; അമൂലികായ ആചാരവിപത്തിയാ പാതിമോക്ഖം ഠപേതി അകതായ, അമൂലികായ ആചാരവിപത്തിയാ പാതിമോക്ഖം ഠപേതി കതായ; അമൂലികായ ദിട്ഠിവിപത്തിയാ പാതിമോക്ഖം ഠപേതി അകതായ, അമൂലികായ ദിട്ഠിവിപത്തിയാ പാതിമോക്ഖം ഠപേതി കതായ – ഇമാനി ഛ അധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി. കതമാനി ഛ ധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി? സമൂലികായ സീലവിപത്തിയാ പാതിമോക്ഖം ഠപേതി അകതായ, സമൂലികായ സീലവിപത്തിയാ പാതിമോക്ഖം ഠപേതി കതായ; സമൂലികായ ആചാരവിപത്തിയാ…പേ… ദിട്ഠിവിപത്തിയാ പാതിമോക്ഖം ഠപേതി അകതായ…പേ… കതായ – ഇമാനി ഛ ധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി.

‘‘കതമാനി സത്ത അധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി? അമൂലകേന പാരാജികേന പാതിമോക്ഖം ഠപേതി, അമൂലകേന സങ്ഘാദിസേസേന…പേ… ഥുല്ലച്ചയേന പാചിത്തിയേന പാടിദേസനീയേന ദുക്കടേന ദുബ്ഭാസിതേന പാതിമോക്ഖം ഠപേതി – ഇമാനി സത്ത അധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി. കതമാനി സത്ത ധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി? സമൂലകേന പാരാജികേന പാതിമോക്ഖം ഠപേതി, സമൂലകേന സങ്ഘാദിസേസേന…പേ… ഥുല്ലച്ചയേന പാചിത്തിയേന പാടിദേസനീയേന ദുക്കടേന ദുബ്ഭാസിതേന പാതിമോക്ഖം ഠപേതി – ഇമാനി സത്ത ധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി.

‘‘കതമാനി അട്ഠ അധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി? അമൂലികായ സീലവിപത്തിയാ പാതിമോക്ഖം ഠപേതി അകതായ, അമൂലികായ സീലവിപത്തിയാ പാതിമോക്ഖം ഠപേതി കതായ; അമൂലികായ ആചാരവിപത്തിയാ …പേ… ദിട്ഠിവിപത്തിയാ…പേ… ആജീവവിപത്തിയാ പാതിമോക്ഖം ഠപേതി അകതായ…പേ… കതായ – ഇമാനി അട്ഠ അധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി. കതമാനി അട്ഠ ധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി? സമൂലികായ സീലവിപത്തിയാ പാതിമോക്ഖം ഠപേതി അകതായ, സമൂലികായ സീലവിപത്തിയാ പാതിമോക്ഖം ഠപേതി കതായ; സമൂലികായ ആചാരവിപത്തിയാ…പേ… ദിട്ഠിവിപത്തിയാ…പേ… ആജീവവിപത്തിയാ പാതിമോക്ഖം ഠപേതി അകതായ…പേ… കതായ. ഇമാനി അട്ഠ ധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി.

‘‘കതമാനി നവ അധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി? അമൂലികായ സീലവിപത്തിയാ പാതിമോക്ഖം ഠപേതി അകതായ, അമൂലികായ സീലവിപത്തിയാ പാതിമോക്ഖം ഠപേതി കതായ, അമൂലികായ സീലവിപത്തിയാ പാതിമോക്ഖം ഠപേതി കതാകതായ; അമൂലികായ ആചാരവിപത്തിയാ…പേ… ദിട്ഠിവിപത്തിയാ പാതിമോക്ഖം ഠപേതി അകതായ…പേ… കതായ…പേ… കതാകതായ ഇമാനി നവ അധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി. കതമാനി നവ ധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി? സമൂലികായ സീലവിപത്തിയാ പാതിമോക്ഖം ഠപേതി അകതായ, സമൂലികായ സീലവിപത്തിയാ പാതിമോക്ഖം ഠപേതി കതായ, സമൂലികായ സീലവിപത്തിയാ പാതിമോക്ഖം ഠപേതി കതാകതായ; സമൂലികായ ആചാരവിപത്തിയാ…പേ… ദിട്ഠിവിപത്തിയാ പാതിമോക്ഖം ഠപേതി അകതായ…പേ… കതായ – കതാകതായ…പേ… ഇമാനി നവ ധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി.

‘‘കതമാനി ദസ അധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി? ന പാരാജികോ തസ്സം പരിസായം നിസിന്നോ ഹോതി, ന പാരാജികകഥാ വിപ്പകതാ ഹോതി; ന സിക്ഖം പച്ചക്ഖാതകോ തസ്സം പരിസായം നിസിന്നോ ഹോതി, ന സിക്ഖം പച്ചക്ഖാതകഥാ വിപ്പകതാ ഹോതി; ധമ്മികം സാമഗ്ഗിം ഉപേതി, ന ധമ്മികം സാമഗ്ഗിം പച്ചാദിയതി, ന ധമ്മികായ സാമഗ്ഗിയാ പച്ചാദാനകഥാ വിപ്പകതാ ഹോതി; ന സീലവിപത്തിയാ ദിട്ഠസുതപരിസങ്കിതോ ഹോതി, ന ആചാരവിപത്തിയാ ദിട്ഠസുതപരിസങ്കിതോ ഹോതി, ന ദിട്ഠിവിപത്തിയാ ദിട്ഠസുതപരിസങ്കിതോ ഹോതി – ഇമാനി ദസ അധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി. കതമാനി ദസ ധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി? പാരാജികോ തസ്സം പരിസായം നിസിന്നോ ഹോതി, പാരാജികകഥാ വിപ്പകതാ ഹോതി; സിക്ഖം പച്ചക്ഖാതകോ തസ്സം പരിസായം നിസിന്നോ ഹോതി, സിക്ഖം പച്ചക്ഖാതകഥാ വിപ്പകതാ ഹോതി; ധമ്മികം സാമഗ്ഗിം ന ഉപേതി, ധമ്മികം സാമഗ്ഗിം പച്ചാദിയതി, ധമ്മികായ സാമഗ്ഗിയാ പച്ചാദാനകഥാ വിപ്പകതാ ഹോതി; സീലവിപത്തിയാ ദിട്ഠസുതപരിസങ്കിതോ ഹോതി, ആചാരവിപത്തിയാ ദിട്ഠസുതപരിസങ്കിതോ ഹോതി, ദിട്ഠിവിപത്തിയാ ദിട്ഠസുതപരിസങ്കിതോ ഹോതി – ഇമാനി ദസ ധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനി.

൬. ധമ്മികപാതിമോക്ഖട്ഠപനം

൩൮൮. ‘‘കഥം പാരാജികോ തസ്സം പരിസായം നിസിന്നോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, യേഹി ആകാരേഹി യേഹി ലിങ്ഗേഹി യേഹി നിമിത്തേഹി പാരാജികസ്സ ധമ്മസ്സ അജ്ഝാപത്തി ഹോതി, തേഹി ആകാരേഹി തേഹി ലിങ്ഗേഹി തേഹി നിമിത്തേഹി ഭിക്ഖു ഭിക്ഖും പസ്സതി പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപജ്ജന്തം. ന ഹേവ ഖോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖും പസ്സതി പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപജ്ജന്തം, അപി ച അഞ്ഞോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുസ്സ ആരോചേതി – ‘ഇത്ഥന്നാമോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപന്നോ’തി. ന ഹേവ ഖോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖും പസ്സതി പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപജ്ജന്തം, നാപി [നാപി ച (ക.)] അഞ്ഞോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുസ്സ ആരോചേതി – ‘ഇത്ഥന്നാമോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപന്നോ’തി, അപിച സോവ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുസ്സ ആരോചേതി – ‘അഹം, ആവുസോ, പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപന്നോ’തി. ആകങ്ഖമാനോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു തേന ദിട്ഠേന തേന സുതേന തായ പരിസങ്കായ തദഹുപോസഥേ ചാതുദ്ദസേ വാ പന്നരസേ വാ തസ്മിം പുഗ്ഗലേ സമ്മുഖീഭൂതേ സങ്ഘമജ്ഝേ ഉദാഹരേയ്യ –

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ. ഇത്ഥന്നാമോ പുഗ്ഗലോ പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപന്നോ, തസ്സ പാതിമോക്ഖം ഠപേമി, ന തസ്മിം സമ്മുഖീഭൂതേ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിതബ്ബന്തി – ധമ്മികം പാതിമോക്ഖട്ഠപനം.

൩൮൯. ‘‘ഭിക്ഖുസ്സ പാതിമോക്ഖേ ഠപിതേ പരിസാ വുട്ഠാതി, ദസന്നം അന്തരായാനം അഞ്ഞതരേന [അഞ്ഞതരേന അന്തരായേന (സ്യാ. കം.)] – രാജന്തരായേന വാ, ചോരന്തരായേന വാ, അഗ്യന്തരായേന വാ, ഉദകന്തരായേന വാ, മനുസ്സന്തരായേന വാ, അമനുസ്സന്തരായേന വാ, വാളന്തരായേന വാ, സരീസപന്തരായേന വാ, ജീവിതന്തരായേന വാ, ബ്രഹ്മചരിയന്തരായേന വാ. ആകങ്ഖമാനോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു തസ്മിം വാ ആവാസേ, അഞ്ഞസ്മിം വാ ആവാസേ, തസ്മിം പുഗ്ഗലേ സമ്മുഖീഭൂതേ സങ്ഘമജ്ഝേ ഉദാഹരേയ്യ –

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ. ഇത്ഥന്നാമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ പാരാജികകഥാ വിപ്പകതാ, തം വത്ഥു അവിനിച്ഛിതം. യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, സങ്ഘോ തം വത്ഥും വിനിച്ഛിനേയ്യാതി.

‘‘ഏവഞ്ചേതം ലഭേഥ, ഇച്ചേതം കുസലം. നോ ചേ ലഭേഥ, തദഹുപോസഥേ ചാതുദ്ദസേ വാ പന്നരസേ വാ തസ്മിം പുഗ്ഗലേ സമ്മുഖീഭൂതേ സങ്ഘമജ്ഝേ ഉദാഹരിതബ്ബം –

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ. ഇത്ഥന്നാമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ പാരാജികകഥാ വിപ്പകതാ, തം വത്ഥു അവിനിച്ഛിതം. തസ്സ പാതിമോക്ഖം ഠപേമി, ന തസ്മിം സമ്മുഖീഭൂതേ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിതബ്ബന്തി – ധമ്മികം പാതിമോക്ഖട്ഠപനം.

൩൯൦. ‘‘കഥം സിക്ഖം പച്ചക്ഖാതകോ തസ്സം പരിസായം നിസിന്നോ ഹോതി? ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യേഹി ആകാരേഹി യേഹി ലിങ്ഗേഹി യേഹി നിമിത്തേഹി സിക്ഖാ പച്ചക്ഖാതാ ഹോതി, തേഹി ആകാരേഹി തേഹി ലിങ്ഗേഹി തേഹി നിമിത്തേഹി ഭിക്ഖു ഭിക്ഖും പസ്സതി സിക്ഖം പച്ചക്ഖന്തം. ന ഹേവ ഖോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖും പസ്സതി സിക്ഖം പച്ചക്ഖന്തം, അപിച അഞ്ഞോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുസ്സ ആരോചേതി – ‘ഇത്ഥന്നാമേന, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനാ സിക്ഖാ പച്ചക്ഖാതാ’തി. ന ഹേവ ഖോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖും പസ്സതി സിക്ഖം പച്ചക്ഖന്തം, നാപി അഞ്ഞോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുസ്സ ആരോചേതി – ‘ഇത്ഥന്നാമേന, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനാ സിക്ഖാ പച്ചക്ഖാതാ’തി, അപിച സോവ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുസ്സ ആരോചേതി – ‘മയാ, ആവുസോ, സിക്ഖാ പച്ചക്ഖാതാ’തി. ആകങ്ഖമാനോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു തേന ദിട്ഠേന തേന സുതേന തായ പരിസങ്കായ തദഹുപോസഥേ ചാതുദ്ദസേ വാ പന്നരസേ വാ തസ്മിം പുഗ്ഗലേ സമ്മുഖീഭൂതേ സങ്ഘമജ്ഝേ ഉദാഹരേയ്യ –

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ. ഇത്ഥന്നാമേന പുഗ്ഗലേന സിക്ഖാ പച്ചക്ഖാതാ, തസ്സ പാതിമോക്ഖം ഠപേമി, ന തസ്മിം സമ്മുഖീഭൂതേ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിതബ്ബന്തി – ധമ്മികം പാതിമോക്ഖട്ഠപനം.

൩൯൧. ‘‘ഭിക്ഖുസ്സ പാതിമോക്ഖേ ഠപിതേ പരിസാ വുട്ഠാതി, ദസന്നം അന്തരായാനം അഞ്ഞതരേന – രാജന്തരായേന വാ …പേ… ബ്രഹ്മചരിയന്തരായേന വാ, ആകങ്ഖമാനോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു തസ്മിം വാ ആവാസേ, അഞ്ഞസ്മിം വാ ആവാസേ, തസ്മിം പുഗ്ഗലേ സമ്മുഖീഭൂതേ സങ്ഘമജ്ഝേ ഉദാഹരേയ്യ –

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ. ഇത്ഥന്നാമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സിക്ഖം പച്ചക്ഖാതകഥാ [സിക്ഖാപച്ചക്ഖാതകഥാ (സീ.)] വിപ്പകതാ, തം വത്ഥു അവിനിച്ഛിതം. യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, സങ്ഘോ തം വത്ഥും വിനിച്ഛിനേയ്യാതി.

‘‘ഏവഞ്ചേതം ലഭേഥ, ഇച്ചേതം കുസലം. നോ ചേ ലഭേഥ, തദഹുപോസഥേ ചാതുദ്ദസേ വാ പന്നരസേ വാ തസ്മിം പുഗ്ഗലേ സമ്മുഖീഭൂതേ സങ്ഘമജ്ഝേ ഉദാഹരിതബ്ബം –

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ. ഇത്ഥന്നാമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സിക്ഖം പച്ചക്ഖാതകഥാ വിപ്പകതാ, തം വത്ഥു അവിനിച്ഛിതം. തസ്സ പാതിമോക്ഖം ഠപേമി, ന തസ്മിം സമ്മുഖീഭൂതേ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിതബ്ബന്തി – ധമ്മികം പാതിമോക്ഖട്ഠപനം.

൩൯൨. ‘‘കഥം ധമ്മികം സാമഗ്ഗിം ന ഉപേതി? ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യേഹി ആകാരേഹി യേഹി ലിങ്ഗേഹി യേഹി നിമിത്തേഹി ധമ്മികായ സാമഗ്ഗിയാനുപഗമനം ഹോതി, തേഹി ആകാരേഹി തേഹി ലിങ്ഗേഹി തേഹി നിമിത്തേഹി ഭിക്ഖു ഭിക്ഖും പസ്സതി ധമ്മികം സാമഗ്ഗിം ന ഉപേന്തം. ന ഹേവ ഖോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖും പസ്സതി ധമ്മികം സാമഗ്ഗിം ന ഉപേന്തം, അപി ച അഞ്ഞോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുസ്സ ആരോചേതി – ‘ഇത്ഥന്നാമോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു ധമ്മികം സാമഗ്ഗിം ന ഉപേതീ’തി. ന ഹേവ ഖോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖും പസ്സതി ധമ്മികം സാമഗ്ഗിം ന ഉപേന്തം, നാപി അഞ്ഞോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുസ്സ ആരോചേതി – ‘ഇത്ഥന്നാമോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു ധമ്മികം സാമഗ്ഗിം ന ഉപേതീ’തി, അപി ച സോവ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുസ്സ ആരോചേതി – ‘അഹം, ആവുസോ, ധമ്മികം സാമഗ്ഗിം ന ഉപേമീ’തി. ആകങ്ഖമാനോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു തേന ദിട്ഠേന തേന സുതേന തായ പരിസങ്കായ തദഹുപോസഥേ ചാതുദ്ദസേ വാ പന്നരസേ വാ തസ്മിം പുഗ്ഗലേ സമ്മുഖീഭൂതേ സങ്ഘമജ്ഝേ ഉദാഹരേയ്യ –

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ. ഇത്ഥന്നാമോ പുഗ്ഗലോ ധമ്മികം സാമഗ്ഗിം ന ഉപേതി, തസ്സ പാതിമോക്ഖം ഠപേമി, ന തസ്മിം സമ്മുഖീഭൂതേ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിതബ്ബന്തി – ധമ്മികം പാതിമോക്ഖട്ഠപനം.

൩൯൩. ‘‘കഥം ധമ്മികം സാമഗ്ഗിം പച്ചാദിയതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യേഹി ആകാരേഹി യേഹി ലിങ്ഗേഹി യേഹി നിമിത്തേഹി ധമ്മികായ സാമഗ്ഗിയാ പച്ചാദാനം ഹോതി, തേഹി ആകാരേഹി തേഹി ലിങ്ഗേഹി തേഹി നിമിത്തേഹി ഭിക്ഖു ഭിക്ഖും പസ്സതി ധമ്മികം സാമഗ്ഗിം പച്ചാദിയന്തം ന ഹേവ ഖോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖും പസ്സതി ധമ്മികം സാമഗ്ഗിം പച്ചാദിയന്തം, അപി ച അഞ്ഞോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുസ്സ ആരോചേതി – ‘ഇത്ഥന്നാമോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു ധമ്മികം സാമഗ്ഗിം പച്ചാദിയതീ’തി. ന ഹേവ ഖോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖും പസ്സതി ധമ്മികം സാമഗ്ഗിം പച്ചാദിയന്തം, നാപി അഞ്ഞോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുസ്സ ആരോചേതി – ‘ഇത്ഥന്നാമോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു ധമ്മികം സാമഗ്ഗിം പച്ചാദിയതീ’തി, അപി ച സോവ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുസ്സ ആരോചേതി – ‘അഹം, ആവുസോ, ധമ്മികം സാമഗ്ഗിം പച്ചാദിയാമീ’തി. ആകങ്ഖമാനോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു തേന ദിട്ഠേന തേന സുതേന തായ പരിസങ്കായ തദഹുപോസഥേ ചാതുദ്ദസേ വാ പന്നരസേ വാ തസ്മിം പുഗ്ഗലേ സമ്മുഖീഭൂതേ സങ്ഘമജ്ഝേ ഉദാഹരേയ്യ –

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ. ഇത്ഥന്നാമോ പുഗ്ഗലോ ധമ്മികം സാമഗ്ഗിം പച്ചാദിയതി, തസ്സ പാതിമോക്ഖം ഠപേമി, ന തസ്മിം സമ്മുഖീഭൂതേ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിതബ്ബന്തി – ധമ്മികം പാതിമോക്ഖട്ഠപനം.

൩൯൪. ‘‘ഭിക്ഖുസ്സ പാതിമോക്ഖേ ഠപിതേ പരിസാ വുട്ഠാതി, ദസന്നം അന്തരായാനം അഞ്ഞതരേന – രാജന്തരായേന വാ…പേ… ബ്രഹ്മചരിയന്തരായേന വാ. ആകങ്ഖമാനോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു തസ്മിം വാ ആവാസേ, അഞ്ഞസ്മിം വാ ആവാസേ, തസ്മിം പുഗ്ഗലേ സമ്മുഖീഭൂതേ സങ്ഘമജ്ഝേ ഉദാഹരേയ്യ –

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ. ഇത്ഥന്നാമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ധമ്മികായ സാമഗ്ഗിയാ പച്ചാദാനകഥാ വിപ്പകതാ, തം വത്ഥു അവിനിച്ഛിതം. യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, സങ്ഘോ തം വത്ഥും വിനിച്ഛിനേയ്യാതി.

‘‘ഏവഞ്ചേതം ലഭേഥ, ഇച്ചേതം കുസലം. നോ ചേ ലഭേഥ, തദഹുപോസഥേ ചാതുദ്ദസേ വാ പന്നരസേ വാ തസ്മിം പുഗ്ഗലേ സമ്മുഖീഭൂതേ സങ്ഘമജ്ഝേ ഉദാഹരിതബ്ബം –

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ. ഇത്ഥന്നാമസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ധമ്മികായ സാമഗ്ഗിയാ പച്ചാദാനകഥാ വിപ്പകതാ, തം വത്ഥു അവിനിച്ഛിതം. തസ്സ പാതിമോക്ഖം ഠപേമി, ന തസ്മിം സമ്മുഖീഭൂതേ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിതബ്ബന്തി – ധമ്മികം പാതിമോക്ഖട്ഠപനം.

൩൯൫. ‘‘കഥം സീലവിപത്തിയാ ദിട്ഠസുതപരിസങ്കിതോ ഹോതി? ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യേഹി ആകാരേഹി യേഹി ലിങ്ഗേഹി യേഹി നിമിത്തേഹി സീലവിപത്തിയാ ദിട്ഠസുതപരിസങ്കിതോ ഹോതി, തേഹി ആകാരേഹി തേഹി ലിങ്ഗേഹി തേഹി നിമിത്തേഹി ഭിക്ഖു ഭിക്ഖും പസ്സതി സീലവിപത്തിയാ ദിട്ഠസുതപരിസങ്കിതം. ന ഹേവ ഖോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖും പസ്സതി സീലവിപത്തിയാ ദിട്ഠസുതപരിസങ്കിതം, അപി ച അഞ്ഞോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുസ്സ ആരോചേതി – ‘ഇത്ഥന്നാമോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു സീലവിപത്തിയാ ദിട്ഠസുതപരിസങ്കിതോ’തി. ന ഹേവ ഖോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖും പസ്സതി സീലവിപത്തിയാ ദിട്ഠസുതപരിസങ്കിതം, നാപി അഞ്ഞോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുസ്സ ആരോചേതി – ‘ഇത്ഥന്നാമോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു സീലവിപത്തിയാ ദിട്ഠസുതപരിസങ്കിതോ’തി, അപി ച സോവ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുസ്സ ആരോചേതി – ‘അഹം, ആവുസോ, സീലവിപത്തിയാ ദിട്ഠസുതപരിസങ്കിതോമ്ഹീ’തി. ആകങ്ഖമാനോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു തേന ദിട്ഠേന തേന സുതേന തായ പരിസങ്കായ തദഹുപോസഥേ ചാതുദ്ദസേ വാ പന്നരസേ വാ തസ്മിം പുഗ്ഗലേ സമ്മുഖീഭൂതേ സങ്ഘമജ്ഝേ ഉദാഹരേയ്യ –

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ. ഇത്ഥന്നാമോ പുഗ്ഗലോ സീലവിപത്തിയാ ദിട്ഠസുതപരിസങ്കിതോ, [ദിട്ഠസുതപരിസങ്കിതോ ഹോതി (സ്യാ. കം.)] തസ്സ പാതിമോക്ഖം ഠപേമി, ന തസ്മിം സമ്മുഖീഭൂതേ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിതബ്ബന്തി – ധമ്മികം പാതിമോക്ഖട്ഠപനം.

൩൯൬. ‘‘കഥം ആചാരവിപത്തിയാ ദിട്ഠസുതപരിസങ്കിതോ ഹോതി? ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യേഹി ആകാരേഹി യേഹി ലിങ്ഗേഹി യേഹി നിമിത്തേഹി ആചാരവിപത്തിയാ ദിട്ഠസുതപരിസങ്കിതോ ഹോതി തേഹി ആകാരേഹി തേഹി ലിങ്ഗേഹി തേഹി നിമിത്തേഹി ഭിക്ഖു ഭിക്ഖും പസ്സതി ആചാരവിപത്തിയാ ദിട്ഠസുതപരിസങ്കിതം. ന ഹേവ ഖോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖും പസ്സതി ആചാരവിപത്തിയാ ദിട്ഠസുതപരിസങ്കിതം, അപി ച അഞ്ഞോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുസ്സ ആരോചേതി – ‘ഇത്ഥന്നാമോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു ആചാരവിപത്തിയാ ദിട്ഠസുതപരിസങ്കിതോ’തി. ന ഹേവ ഖോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖും പസ്സതി ആചാരവിപത്തിയാ ദിട്ഠസുതപരിസങ്കിതം, നാപി അഞ്ഞോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുസ്സ ആരോചേതി – ‘ഇത്ഥന്നാമോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു ആചാരവിപത്തിയാ ദിട്ഠസുതപരിസങ്കിതോ’തി, അപി ച സോവ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുസ്സ ആരോചേതി – ‘അഹം, ആവുസോ, ആചാരവിപത്തിയാ ദിട്ഠസുതപരിസങ്കിതോമ്ഹീ’തി. ആകങ്ഖമാനോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു തേന ദിട്ഠേന തേന സുതേന തായ പരിസങ്കായ തദഹുപോസഥേ ചാതുദ്ദസേ വാ പന്നരസേ വാ തസ്മിം പുഗ്ഗലേ സമ്മുഖീഭൂതേ സങ്ഘമജ്ഝേ ഉദാഹരേയ്യ –

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ. ഇത്ഥന്നാമോ പുഗ്ഗലോ ആചാരവിപത്തിയാ ദിട്ഠസുതപരിസങ്കിതോ, തസ്സ പാതിമോക്ഖം ഠപേമി, ന തസ്മിം സമ്മുഖീഭൂതേ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിതബ്ബന്തി – ധമ്മികം പാതിമോക്ഖട്ഠപനം.

൩൯൭. ‘‘കഥം ദിട്ഠിവിപത്തിയാ ദിട്ഠസുതപരിസങ്കിതോ ഹോതി? ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു യേഹി ആകാരേഹി യേഹി ലിങ്ഗേഹി യേഹി നിമിത്തേഹി ദിട്ഠിവിപത്തിയാ ദിട്ഠസുതപരിസങ്കിതോ ഹോതി, തേഹി ആകാരേഹി തേഹി ലിങ്ഗേഹി തേഹി നിമിത്തേഹി ഭിക്ഖു ഭിക്ഖും പസ്സതി ദിട്ഠിവിപത്തിയാ ദിട്ഠസുതപരിസങ്കിതം. ന ഹേവ ഖോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖും പസ്സതി ദിട്ഠിവിപത്തിയാ ദിട്ഠസുതപരിസങ്കിതം, അപി ച അഞ്ഞോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുസ്സ ആരോചേതി – ‘ഇത്ഥന്നാമോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു ദിട്ഠിവിപത്തിയാ ദിട്ഠസുതപരിസങ്കിതോ’തി. ന ഹേവ ഖോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖും പസ്സതി ദിട്ഠിവിപത്തിയാ ദിട്ഠസുതപരിസങ്കിതം, നാപി അഞ്ഞോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുസ്സ ആരോചേതി – ‘ഇത്ഥന്നാമോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു ദിട്ഠിവിപത്തിയാ ദിട്ഠസുതപരിസങ്കിതോ’തി, അപി ച സോവ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുസ്സ ആരോചേതി – ‘അഹം, ആവുസോ, ദിട്ഠിവിപത്തിയാ ദിട്ഠസുതപരിസങ്കിതോമ്ഹീ’തി. ആകങ്ഖമാനോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു തേന ദിട്ഠേന തേന സുതേന തായ പരിസങ്കായ തദഹുപോസഥേ ചാതുദ്ദസേ വാ പന്നരസേ വാ തസ്മിം പുഗ്ഗലേ സമ്മുഖീഭൂതേ സങ്ഘമജ്ഝേ ഉദാഹരേയ്യ –

‘‘സുണാതു മേ, ഭന്തേ, സങ്ഘോ. ഇത്ഥന്നാമോ പുഗ്ഗലോ ദിട്ഠിവിപത്തിയാ ദിട്ഠസുതപരിസങ്കിതോ, തസ്സ പാതിമോക്ഖം ഠപേമി, ന തസ്മിം സമ്മുഖീഭൂതേ പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിതബ്ബന്തി – ധമ്മികം പാതിമോക്ഖട്ഠപനം.

‘‘ഇമാനി ദസ ധമ്മികാനി പാതിമോക്ഖട്ഠപനാനീ’’തി.

പഠമഭാണവാരോ നിട്ഠിതോ.

൭. അത്താദാനഅങ്ഗം

൩൯൮. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഉപാലി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ഉപാലി ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അത്താദാനം ആദാതുകാമേന, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുനാ കതമങ്ഗസമന്നാഗതം [കതങ്ഗസമന്നാഗതം (ക.)] അത്താദാനം ആദാതബ്ബ’’ന്തി?

[പരി. ൪൪൦] ‘‘അത്താദാനം ആദാതുകാമേന, ഉപാലി, ഭിക്ഖുനാ പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതം അത്താദാനം ആദാതബ്ബം. അത്താദാനം ആദാതുകാമേന, ഉപാലി, ഭിക്ഖുനാ ഏവം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം – ‘യം ഖോ അഹം ഇമം അത്താദാനം ആദാതുകാമോ, കാലോ നു ഖോ ഇമം അത്താദാനം ആദാതും ഉദാഹു നോ’തി? സചേ, ഉപാലി, ഭിക്ഖു പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘അകാലോ ഇമം അത്താദാനം ആദാതും, നോ കാലോ’തി, ന തം, ഉപാലി, അത്താദാനം ആദാതബ്ബം.

‘‘സചേ പനുപാലി, ഭിക്ഖു പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘കാലോ ഇമം അത്താദാനം ആദാതും, നോ അകാലോ’തി, തേനുപാലി, ഭിക്ഖുനാ ഉത്തരി പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം – ‘യം ഖോ അഹം ഇമം അത്താദാനം ആദാതുകാമോ, ഭൂതം നു ഖോ ഇദം അത്താദാനം ഉദാഹു നോ’തി? സചേ, ഉപാലി, ഭിക്ഖു പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘അഭൂതം ഇദം അത്താദാനം, നോ ഭൂത’ന്തി, ന തം, ഉപാലി, അത്താദാനം ആദാതബ്ബം.

‘‘സചേ പനുപാലി, ഭിക്ഖു പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘ഭൂതം ഇദം അത്താദാനം, നോ അഭൂത’ന്തി, തേനുപാലി, ഭിക്ഖുനാ ഉത്തരി പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം – ‘യം ഖോ അഹം ഇമം അത്താദാനം ആദാതുകാമോ, അത്ഥസഞ്ഹിതം നു ഖോ ഇദം അത്താദാനം ഉദാഹു നോ’തി? സചേ, ഉപാലി, ഭിക്ഖു പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘അനത്ഥസഞ്ഹിതം ഇദം അത്താദാനം, നോ അത്ഥസഞ്ഹിത’ന്തി, ന തം, ഉപാലി, അത്താദാനം ആദാതബ്ബം.

‘‘സചേ പനുപാലി, ഭിക്ഖു പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘അത്ഥസഞ്ഹിതം ഇദം അത്താദാനം, നോ അനത്ഥസഞ്ഹിത’ന്തി, തേനുപാലി, ഭിക്ഖുനാ ഉത്തരി പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം – ‘ഇമം ഖോ അഹം അത്താദാനം ആദിയമാനോ ലഭിസ്സാമി സന്ദിട്ഠേ സമ്ഭത്തേ ഭിക്ഖൂ ധമ്മതോ വിനയതോ പക്ഖേ ഉദാഹു നോ’തി? സചേ, ഉപാലി, ഭിക്ഖു പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘ഇമം ഖോ അഹം അത്താദാനം ആദിയമാനോ ന ലഭിസ്സാമി സന്ദിട്ഠേ സമ്ഭത്തേ ഭിക്ഖൂ ധമ്മതോ വിനയതോ പക്ഖേ’തി, ന തം, ഉപാലി, അത്താദാനം ആദാതബ്ബം.

‘‘സചേ പനുപാലി, ഭിക്ഖു പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘ഇമം ഖോ അഹം അത്താദാനം ആദിയമാനോ ലഭിസ്സാമി സന്ദിട്ഠേ സമ്ഭത്തേ ഭിക്ഖൂ ധമ്മതോ വിനയതോ പക്ഖേ’തി, തേനുപാലി, ഭിക്ഖുനാ ഉത്തരി പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം – ‘ഇമം ഖോ മേ അത്താദാനം ആദിയതോ ഭവിസ്സതി സങ്ഘസ്സ തതോനിദാനം ഭണ്ഡനം കലഹോ വിഗ്ഗഹോ വിവാദോ സങ്ഘഭേദോ സങ്ഘരാജി സങ്ഘവവത്ഥാനം സങ്ഘനാനാകരണം ഉദാഹു നോ’തി? സചേ ഉപാലി, ഭിക്ഖു പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘ഇമം ഖോ മേ അത്താദാനം ആദിയതോ ഭവിസ്സതി സങ്ഘസ്സ തതോനിദാനം ഭണ്ഡനം കലഹോ വിഗ്ഗഹോ വിവാദോ സങ്ഘഭേദോ സങ്ഘരാജി സങ്ഘവവത്ഥാനം സങ്ഘനാനാകരണ’ന്തി, ന തം, ഉപാലി, അത്താദാനം ആദാതബ്ബം. സചേ പനുപാലി, ഭിക്ഖു പച്ചവേക്ഖമാനോ ഏവം ജാനാതി – ‘ഇമം ഖോ മേ അത്താദാനം ആദിയതോ ന ഭവിസ്സതി സങ്ഘസ്സ തതോനിദാനം ഭണ്ഡനം കലഹോ വിഗ്ഗഹോ വിവാദോ സങ്ഘഭേദോ സങ്ഘരാജി സങ്ഘവവത്ഥാനം സങ്ഘനാനാകരണ’ന്തി, ആദാതബ്ബം തം, ഉപാലി, അത്താദാനം. ഏവം പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതം ഖോ, ഉപാലി, അത്താദാനം ആദിന്നം, പച്ഛാപി അവിപ്പടിസാരകരം ഭവിസ്സതീ’തി.

൮. ചോദകേനപച്ചവേക്ഖിതബ്ബധമ്മാ

൩൯൯. [പരി. ൪൩൬ (അ. നി. ൧൦.൪൪ ഥോകം വിസദിസം)] ‘‘ചോദകേന, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുനാ പരം ചോദേതുകാമേന കതി ധമ്മേ അജ്ഝത്തം പച്ചവേക്ഖിത്വാ പരോ ചോദേതബ്ബോ’’തി? ‘‘ചോദകേന, ഉപാലി, ഭിക്ഖുനാ പരം ചോദേതുകാമേന പഞ്ച ധമ്മേ അജ്ഝത്തം പച്ചവേക്ഖിത്വാ പരോ ചോദേതബ്ബോ.

‘‘ചോദകേന, ഉപാലി, ഭിക്ഖുനാ പരം ചോദേതുകാമേന ഏവം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം – ‘പരിസുദ്ധകായസമാചാരോ നു ഖോമ്ഹി, പരിസുദ്ധേനമ്ഹി കായസമാചാരേന സമന്നാഗതോ – അച്ഛിദ്ദേന അപ്പടിമംസേന? സംവിജ്ജതി നു ഖോ മേ ഏസോ ധമ്മോ ഉദാഹു നോ’തി? നോ ചേ, ഉപാലി, ഭിക്ഖു പരിസുദ്ധകായസമാചാരോ ഹോതി, പരിസുദ്ധേന കായസമാചാരേന സമന്നാഗതോ – അച്ഛിദ്ദേന അപ്പടിമംസേന, തസ്സ ഭവന്തി വത്താരോ – ‘ഇങ്ഘ താവ ആയസ്മാ കായികം സിക്ഖസ്സൂ’തി. ഇതിസ്സ ഭവന്തി വത്താരോ.

‘‘പുന ചപരം, ഉപാലി, ചോദകേന ഭിക്ഖുനാ പരം ചോദേതുകാമേന ഏവം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം – ‘പരിസുദ്ധവചീസമാചാരോ നു ഖോമ്ഹി, പരിസുദ്ധേനമ്ഹി വചീസമാചാരേന സമന്നാഗതോ – അച്ഛിദ്ദേന അപ്പടിമംസേന? സംവിജ്ജതി നു ഖോ മേ ഏസോ ധമ്മോ ഉദാഹു നോ’തി? നോ ചേ, ഉപാലി, ഭിക്ഖു പരിസുദ്ധവചീസമാചാരോ ഹോതി, പരിസുദ്ധേന വചീസമാചാരേന സമന്നാഗതോ – അച്ഛിദ്ദേന അപ്പടിമംസേന, തസ്സ ഭവന്തി വത്താരോ – ‘ഇങ്ഘ താവ ആയസ്മാ വാചസികം സിക്ഖസ്സൂ’തി. ഇതിസ്സ ഭവന്തി വത്താരോ.

‘‘പുന ചപരം, ഉപാലി, ചോദകേന ഭിക്ഖുനാ പരം ചോദേതുകാമേന ഏവം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം – ‘മേത്തം നു ഖോ മേ ചിത്തം പച്ചുപട്ഠിതം സബ്രഹ്മചാരീസു അനാഘാതം, സംവിജ്ജതി നു ഖോ മേ ഏസോ ധമ്മോ ഉദാഹു നോ’തി? നോ ചേ, ഉപാലി, ഭിക്ഖുനോ മേത്തചിത്തം പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി സബ്രഹ്മചാരീസു അനാഘാതം, തസ്സ ഭവന്തി വത്താരോ – ‘ഇങ്ഘ താവ ആയസ്മാ സബ്രഹ്മചാരീസു മേത്തചിത്തം ഉപട്ഠാപേഹീ’തി. ഇതിസ്സ ഭവന്തി വത്താരോ.

‘‘പുന ചപരം, ഉപാലി, ചോദകേന ഭിക്ഖുനാ പരം ചോദേതുകാമേന ഏവം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം – ‘ബഹുസ്സുതോ നു ഖോമ്ഹി, സുതധരോ, സുതസന്നിച്ചയോ? യേ തേ ധമ്മാ ആദികല്യാണാ മജ്ഝേകല്യാണാ പരിയോസാനകല്യാണാ, സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം അഭിവദന്തി, തഥാരൂപാ മേ ധമ്മാ ബഹുസ്സുതാ ഹോന്തി ധാതാ വചസാ പരിചിതാ മനസാനുപേക്ഖിതാ ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാ? സംവിജ്ജതി നു ഖോ മേ ഏസോ ധമ്മോ ഉദാഹു നോ’തി? നോ ചേ, ഉപാലി, ഭിക്ഖു ബഹുസ്സുതോ ഹോതി, സുതധരോ, സുതസന്നിച്ചയോ; യേ തേ ധമ്മാ ആദികല്യാണാ മജ്ഝേകല്യാണാ പരിയോസാനകല്യാണാ, സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം അഭിവദന്തി, തഥാരൂപസ്സ ധമ്മാ ന ബഹുസ്സുതാ ഹോന്തി ധാതാ വചസാ പരിചിതാ മനസാനുപേക്ഖിതാ ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാ, തസ്സ ഭവന്തി വത്താരോ – ‘ഇങ്ഘ താവ ആയസ്മാ ആഗമം പരിയാപുണസ്സൂ’തി. ഇതിസ്സ ഭവന്തി വത്താരോ.

‘‘പുന ചപരം, ഉപാലി, ചോദകേന ഭിക്ഖുനാ പരം ചോദേതുകാമേന ഏവം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബം – ‘ഉഭയാനി ഖോ മേ പാതിമോക്ഖാനി വിത്ഥാരേന സ്വാഗതാനി ഹോന്തി, സുവിഭത്താനി, സുപ്പവത്തീനി, സുവിനിച്ഛിതാനി – സുത്തസോ, അനുബ്യഞ്ജനസോ? സംവിഞ്ജതി നു ഖോ മേ ഏസോ ധമ്മോ ഉദാഹു നോ’തി? നോ ചേ, ഉപാലി, ഭിക്ഖുനോ ഉഭയാനി പാതിമോക്ഖാനി വിത്ഥാരേന സ്വാഗതാനി ഹോന്തി, സുവിഭത്താനി, സുപ്പവത്തീനി, സുവിനിച്ഛിതാനി – സുത്തസോ, അനുബ്യഞ്ജനസോ, ‘ഇദം പനാവുസോ, കത്ഥ വുത്തം ഭഗവതാ’തി, ഇതി പുട്ഠോ ന സമ്പായതി [ന സമ്പാദയതി (ക.)], തസ്സ ഭവന്തി വത്താരോ – ‘ഇങ്ഘ താവ ആയസ്മാ, വിനയം പരിയാപുണസ്സൂ’തി. ഇതിസ്സ ഭവന്തി വത്താരോ. ചോദകേനുപാലി, ഭിക്ഖുനാ പരം ചോദേതുകാമേന ഇമേ പഞ്ച ധമ്മേ അജ്ഝത്തം പച്ചവേക്ഖിത്വാ പരോ ചോദേതബ്ബോ’’തി.

൯. ചോദകേനഉപട്ഠാപേതബ്ബധമ്മാ

൪൦൦. ‘‘ചോദകേന, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുനാ പരം ചോദേതുകാമേന കതി ധമ്മേ അജ്ഝത്തം ഉപട്ഠാപേത്വാ പരോ ചോദേതബ്ബോ’’തി? ‘‘ചോദകേനുപാലി, ഭിക്ഖുനാ പരം ചോദേതുകാമേന പഞ്ച ധമ്മേ അജ്ഝത്തം ഉപട്ഠാപേത്വാ പരോ ചോദേതബ്ബോ – കാലേന വക്ഖാമി, നോ അകാലേന; ഭൂതേന വക്ഖാമി, നോ അഭൂതേന; സണ്ഹേന വക്ഖാമി, നോ ഫരുസേന; അത്ഥസംഹിതേന വക്ഖാമി, നോ അനത്ഥസംഹിതേന; മേത്തചിത്തോ വക്ഖാമി, നോ ദോസന്തരോതി. ചോദകേനുപാലി, ഭിക്ഖുനാ പരം ചോദേതുകാമേന ഇമേ പഞ്ച ധമ്മേ അജ്ഝത്തം ഉപട്ഠാപേത്വാ പരോ ചോദേതബ്ബോ’’തി.

൧൦. ചോദകചുദിതകപടിസംയുത്തകഥാ

൪൦൧. ‘‘അധമ്മചോദകസ്സ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുനോ കതീഹാകാരേഹി വിപ്പടിസാരോ ഉപദഹാതബ്ബോ’’തി? ‘‘അധമ്മചോദകസ്സ, ഉപാലി, ഭിക്ഖുനോ പഞ്ചഹാകാരേഹി വിപ്പടിസാരോ ഉപദഹാതബ്ബോ – അകാലേനായസ്മാ ചോദേസി, നോ കാലേന, അലം തേ വിപ്പടിസാരായ; അഭൂതേനായസ്മാ ചോദേസി, നോ ഭൂതേന, അലം തേ വിപ്പടിസാരായ; ഫരുസേനായസ്മാ ചോദേസി, നോ സണ്ഹേന, അലം തേ വിപ്പടിസാരായ; അനത്ഥസംഹിതേനായസ്മാ ചോദേസി, നോ അത്ഥസംഹിതേന, അലം തേ വിപ്പടിസാരായ; ദോസന്തരോ ആയസ്മാ ചോദേസി, നോ മേത്തചിത്തോ, അലം തേ വിപ്പടിസാരായാതി. അധമ്മചോദകസ്സ, ഉപാലി, ഭിക്ഖുനോ ഇമേഹി പഞ്ചഹാകാരേഹി വിപ്പടിസാരോ ഉപദഹാതബ്ബോ. തം കിസ്സ ഹേതു? യഥാ ന അഞ്ഞോപി ഭിക്ഖു അഭൂതേന ചോദേതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യാ’’തി.

‘‘അധമ്മചുദിതസ്സ പന, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുനോ കതിഹാകാരേഹി അവിപ്പടിസാരോ ഉപദഹാതബ്ബോ’’തി? ‘‘അധമ്മചുദിതസ്സ, ഉപാലി, ഭിക്ഖുനോ പഞ്ചഹാകാരേഹി അവിപ്പടിസാരോ ഉപദഹാതബ്ബോ – അകാലേനായസ്മാ ചുദിതോ, നോ കാലേന, അലം തേ അവിപ്പടിസാരായ; അഭൂതേനായസ്മാ ചുദിതോ, നോ ഭൂതേന, അലം തേ അവിപ്പടിസാരായ; ഫരുസേനായസ്മാ ചുദിതോ, നോ സണ്ഹേന, അലം തേ അവിപ്പടിസാരായ; അനത്ഥസംഹിതേനായസ്മാ ചുദിതോ, നോ അത്ഥസംഹിതേന, അലം തേ അവിപ്പടിസാരായ; ദോസന്തരേനായസ്മാ ചുദിതോ, നോ മേത്തചിത്തേന, അലം തേ അവിപ്പടിസാരായാതി. അധമ്മചുദിതസ്സ, ഉപാലി, ഭിക്ഖുനോ ഇമേഹി പഞ്ചഹാകാരേഹി അവിപ്പടിസാരോ ഉപദഹാതബ്ബോ’’തി.

‘‘ധമ്മചോദകസ്സ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുനോ കതിഹാകാരേഹി അവിപ്പടിസാരോ ഉപദഹാതബ്ബോ’’തി? ‘‘ധമ്മചോദകസ്സ, ഉപാലി, ഭിക്ഖുനോ പഞ്ചഹാകാരേഹി അവിപ്പടിസാരോ ഉപദഹാതബ്ബോ – കാലേനായസ്മാ ചോദേസി, നോ അകാലേന, അലം തേ അവിപ്പടിസാരായ; ഭൂതേനായസ്മാ ചോദേസി, നോ അഭൂതേന, അലം തേ അവിപ്പടിസാരായ; സണ്ഹേനായസ്മാ ചോദേസി, നോ ഫരുസേന, അലം തേ അവിപ്പടിസാരായ; അത്ഥസംഹിതേനായസ്മാ ചോദേസി, നോ അനത്ഥസംഹിതേന, അലം തേ അവിപ്പടിസാരായ; മേത്തചിത്തോ ആയസ്മാ ചോദേസി, നോ ദോസന്തരോ, അലം തേ അവിപ്പടിസാരായാതി. ധമ്മചോദകസ്സ, ഉപാലി, ഭിക്ഖുനോ ഇമേഹി പഞ്ചഹാകാരേഹി അവിപ്പടിസാരോ ഉപദഹാതബ്ബോ. തം കിസ്സ ഹേതു? യഥാ അഞ്ഞോപി ഭിക്ഖു ഭൂതേന ചോദേതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യാ’’തി.

‘‘ധമ്മചുദിതസ്സ പന, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുനോ കതിഹാകാരേഹി വിപ്പടിസാരോ ഉപദഹാതബ്ബോ’’തി? ‘‘ധമ്മചുദിതസ്സ, ഉപാലി, ഭിക്ഖുനോ പഞ്ചഹാകാരേഹി വിപ്പടിസാരോ ഉപദഹാതബ്ബോ – കാലേനായസ്മാ ചുദിതോ, നോ അകാലേന, അലം തേ വിപ്പടിസാരായ; ഭൂതേനായസ്മാ ചുദിതോ, നോ അഭൂതേന, അലം തേ വിപ്പടിസാരായ; സണ്ഹേനായസ്മാ ചുദിതോ, നോ ഫരുസേന, അലം തേ വിപ്പടിസാരായ; അത്ഥസംഹിതേനായസ്മാ ചുദിതോ, നോ അനത്ഥസംഹിതേന, അലം തേ വിപ്പടിസാരായ; മേത്തചിത്തേനായസ്മാ ചുദിതോ, നോ ദോസന്തരേന, അലം തേ വിപ്പടിസാരായാതി. ധമ്മചുദിതസ്സ, ഉപാലി, ഭിക്ഖുനോ ഇമേഹി പഞ്ചഹാകാരേഹി വിപ്പടിസാരോ ഉപദഹാതബ്ബോ’’തി.

[പരി. ൪൩൮] ‘‘ചോദകേന, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുനാ പരം ചോദേതുകാമേന കതി ധമ്മേ അജ്ഝത്തം മനസി കരിത്വാ പരോ ചോദേതബ്ബോ’’തി? ‘‘ചോദകേനുപാലി, ഭിക്ഖുനാ പരം ചോദേതുകാമേന പഞ്ച ധമ്മേ അജ്ഝത്തം മനസി കരിത്വാ പരോ ചോദേതബ്ബോ – കാരുഞ്ഞതാ, ഹിതേസിതാ, അനുകമ്പിതാ, [അനുകമ്പതാ (ക.)] ആപത്തിവുട്ഠാനതാ, വിനയപുരേക്ഖാരതാതി. ചോദകേനുപാലി, ഭിക്ഖുനാ പരം ചോദേതുകാമേന ഇമേ പഞ്ച ധമ്മേ അജ്ഝത്തം മനസി കരിത്വാ പരോ ചോദേതബ്ബോ’’തി.

‘‘ചുദിതേന പന, ഭന്തേ, ഭിക്ഖുനാ കതിസു ധമ്മേസു പതിട്ഠാതബ്ബ’’ന്തി? ‘‘ചുദിതേനുപാലി, ഭിക്ഖുനാ ദ്വീസു ധമ്മേസു പതിട്ഠാതബ്ബം – സച്ചേ ച അകുപ്പേ ചാ’’തി.

ദുതിയഭാണവാരോ നിട്ഠിതോ.

പാതിമോക്ഖട്ഠപനക്ഖന്ധകോ നവമോ.

ഇമമ്ഹി ഖന്ധകേ വത്ഥൂ തിംസ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ഉപോസഥേ യാവതികം, പാപഭിക്ഖു ന നിക്ഖമി;

മോഗ്ഗല്ലാനേന നിച്ഛുദ്ധോ, അച്ഛേരാ ജിനസാസനേ.

നിന്നോനുപുബ്ബസിക്ഖാ ച, ഠിതധമ്മോ നാതിക്കമ്മ;

കുണപുക്ഖിപതി സങ്ഘോ, സവന്തിയോ ജഹന്തി ച.

സവന്തി പരിനിബ്ബന്തി, ഏകരസ വിമുത്തി ച;

ബഹു ധമ്മവിനയോപി, ഭൂതട്ഠാരിയപുഗ്ഗലാ.

സമുദ്ദം ഉപമം കത്വാ, വാചേസി [ഠാപേസി (ക.)] സാസനേ ഗുണം;

ഉപോസഥേ പാതിമോക്ഖം, ന അമ്ഹേ കോചി ജാനാതി.

പടികച്ചേവ ഉജ്ഝന്തി, ഏകോ ദ്വേ തീണി ചത്താരി;

പഞ്ച ഛ സത്ത അട്ഠാനി, നവാ ച ദസമാനി ച.

സീല-ആചാര-ദിട്ഠി ച, ആജീവം ചതുഭാഗികേ;

പാരാജികഞ്ച സങ്ഘാദി, പാചിത്തി പാടിദേസനി.

ദുക്കടം പഞ്ചഭാഗേസു, സീലാചാരവിപത്തി ച;

അകതായ കതായ ച, ഛഭാഗേസു യഥാവിധി.

പാരാജികഞ്ച സങ്ഘാദി, ഥുല്ലം പാചിത്തിയേന ച;

പാടിദേസനിയഞ്ചേവ, ദുക്കടഞ്ച ദുബ്ഭാസിതം.

സീലാചാരവിപത്തി ച, ദിട്ഠിആജീവവിപത്തി;

യാ ച അട്ഠാ കതാകതേ, തേനേതാ സീലാചാരദിട്ഠിയാ.

അകതായ കതായാപി, കതാകതായമേവ ച;

ഏവം നവവിധാ വുത്താ, യഥാഭൂതേന ഞായതോ.

പാരാജികോ വിപ്പകതാ, പച്ചക്ഖാതോ തഥേവ ച;

ഉപേതി പച്ചാദിയതി, പച്ചാദാനകഥാ ച യാ.

സീലാചാരവിപത്തി ച, തഥാ ദിട്ഠിവിപത്തിയാ;

ദിട്ഠസുതപരിസങ്കിതം, ദസധാ തം വിജാനാഥ.

ഭിക്ഖു വിപസ്സതി ഭിക്ഖും, അഞ്ഞോ ചാരോചയാതി തം;

സോ യേവ തസ്സ അക്ഖാതി [വിപസ്സഞ്ഞോ ചാരോചതി; തം സുദ്ധേവ തസ്സ അക്ഖാതി (ക.)], പാതിമോക്ഖം ഠപേതി സോ.

വുട്ഠാതി അന്തരായേന, രാജചോരഗ്ഗുദകാ ച;

മനുസ്സഅമനുസ്സാ ച, വാളസരീസപാ ജീവിബ്രഹ്മം.

ദസന്നമഞ്ഞതരേന, തസ്മിം അഞ്ഞതരേസു വാ;

ധമ്മികാധമ്മികാ ചേവ, യഥാ മഗ്ഗേന ജാനാഥ.

കാലഭൂതത്ഥസംഹിതം, ലഭിസ്സാമി ഭവിസ്സതി;

കായവാചസികാ മേത്താ, ബാഹുസച്ചം ഉഭയാനി.

കാലഭൂതേന സണ്ഹേന, അത്ഥമേത്തേന ചോദയേ;

വിപ്പടിസാരധമ്മേന, തഥാ വാചാ [തഥേവാപി (സ്യാ.)] വിനോദയേ.

ധമ്മചോദചുദിതസ്സ, വിനോദേതി വിപ്പടിസാരോ;

കരുണാ ഹിതാനുകമ്പി, വുട്ഠാനപുരേക്ഖാരതോ.

ചോദകസ്സ പടിപത്തി, സമ്ബുദ്ധേന പകാസിതാ;

സച്ചേ ചേവ അകുപ്പേ ച, ചുദിതസ്സേവ ധമ്മതാതി.

പാതിമോക്ഖട്ഠപനക്ഖന്ധകം നിട്ഠിതം.