൧. പഠമഭാണവാരോ

൪൪൬. തേന ഖോ പന സമയേന വസ്സസതപരിനിബ്ബുതേ ഭഗവതി വേസാലികാ വജ്ജിപുത്തകാ ഭിക്ഖൂ വേസാലിയം ദസ വത്ഥൂനി ദീപേന്തി – കപ്പതി സിങ്ഗിലോണകപ്പോ, കപ്പതി ദ്വങ്ഗുലകപ്പോ, കപ്പതി ഗാമന്തരകപ്പോ, കപ്പതി ആവാസകപ്പോ, കപ്പതി അനുമതികപ്പോ, കപ്പതി ആചിണ്ണകപ്പോ, കപ്പതി അമഥിതകപ്പോ, കപ്പതി ജളോഗിം പാതും, കപ്പതി അദസകം നിസീദനം, കപ്പതി ജാതരൂപരജതന്തി.

തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ യസോ കാകണ്ഡകപുത്തോ വജ്ജീസു ചാരികം ചരമാനോ യേന വേസാലീ തദവസരി. തത്ര സുദം ആയസ്മാ യസോ കാകണ്ഡകപുത്തോ വേസാലിയം വിഹരതി മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം. തേന ഖോ പന സമയേന വേസാലികാ വജ്ജിപുത്തകാ ഭിക്ഖൂ തദഹുപോസഥേ കംസപാതിം [കംസചാടിം (സ്യാ.)] ഉദകേന പൂരേത്വാ മജ്ഝേ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ഠപേത്വാ ആഗതാഗതേ വേസാലികേ ഉപാസകേ ഏവം വദന്തി – ‘‘ദേഥാവുസോ, സങ്ഘസ്സ കഹാപണമ്പി അഡ്ഢമ്പി പാദമ്പി മാസകരൂപമ്പി. ഭവിസ്സതി സങ്ഘസ്സ പരിക്ഖാരേന കരണീയ’’ന്തി. ഏവം വുത്തേ ആയസ്മാ യസോ കാകണ്ഡകപുത്തോ വേസാലികേ ഉപാസകേ ഏതദവോച – ‘‘മാവുസോ, അദത്ഥ സങ്ഘസ്സ കഹാപണമ്പി അഡ്ഢമ്പി പാദമ്പി മാസകരൂപമ്പി. ന കപ്പതി സമണാനം സക്യപുത്തിയാനം ജാതരൂപരജതം; ന സാദിയന്തി സമണാ സക്യപുത്തിയാ ജാതരൂപരജതം; ന പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി സമണാ സക്യപുത്തിയാ ജാതരൂപരജതം; നിക്ഖിത്തമണിസുവണ്ണാ സമണാ സക്യപുത്തിയാ അപേതജാതരൂപരജതാ’’തി. ഏവമ്പി ഖോ വേസാലികാ ഉപാസകാ ആയസ്മതാ യസേന കാകണ്ഡകപുത്തേന വുച്ചമാനാ അദംസുയേവ സങ്ഘസ്സ കഹാപണമ്പി അഡ്ഢമ്പി പാദമ്പി മാസകരൂപമ്പി.

അഥ ഖോ വേസാലികാ വജ്ജിപുത്തകാ ഭിക്ഖൂ തസ്സാ രത്തിയാ അച്ചയേന തം ഹിരഞ്ഞം ഭിക്ഖഗ്ഗേന [ഭിക്ഖുഗ്ഗേന (സ്യാ.)] പടിവീസം [പടിവിംസം (സീ.), പടിവിസം (സ്യാ.)] ഠപേത്വാ ഭാജേസും. അഥ ഖോ വേസാലികാ വജ്ജിപുത്തകാ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മന്തം യസം കാകണ്ഡകപുത്തം ഏതദവോചും – ‘‘ഏസോ തേ, ആവുസോ യസ, ഹിരഞ്ഞസ്സ പടിവീസോ’’തി. ‘‘നത്ഥി, മേ ആവുസോ, ഹിരഞ്ഞസ്സ പടിവീസോ, നാഹം ഹിരഞ്ഞം സാദിയാമീ’’തി. അഥ ഖോ വേസാലികാ വജ്ജിപുത്തകാ ഭിക്ഖൂ – ‘‘അയം ആവുസോ യസോ കാകണ്ഡകപുത്തോ ഉപാസകേ സദ്ധേ പസന്നേ അക്കോസതി, പരിഭാസതി, അപ്പസാദം കരോതി; ഹന്ദസ്സ മയം പടിസാരണീയകമ്മം കരോമാ’’തി തേ. തസ്സ പടിസാരണീയകമ്മം അകംസു. അഥ ഖോ ആയസ്മാ യസോ കാകണ്ഡകപുത്തോ വേസാലികേ വജ്ജിപുത്തകേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘ഭഗവതാ, ആവുസോ, പഞ്ഞത്തം – ‘പടിസാരണീയകമ്മകതസ്സ ഭിക്ഖുനോ അനുദൂതോ ദാതബ്ബോ’തി. ദേഥ മേ, ആവുസോ, അനുദൂതം ഭിക്ഖു’’ന്തി.

അഥ ഖോ വേസാലികാ വജ്ജിപുത്തകാ ഭിക്ഖൂ ഏകം ഭിക്ഖും സമ്മന്നിത്വാ ആയസ്മതോ യസസ്സ കാകണ്ഡകപുത്തസ്സ അനുദൂതം അദംസു. അഥ ഖോ ആയസ്മാ യസോ കാകണ്ഡകപുത്തോ അനുദൂതേന ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം വേസാലിം പവിസിത്വാ വേസാലികേ ഉപാസകേ ഏതദവോച – ‘‘അഹം കിരായസ്മന്തേ ഉപാസകേ സദ്ധേ പസന്നേ അക്കോസാമി, പരിഭാസാമി, അപ്പസാദം കരോമി; യോഹം അധമ്മം അധമ്മോതി വദാമി, ധമ്മം ധമ്മോതി വദാമി, അവിനയം അവിനയോതി വദാമി, വിനയം വിനയോതി വദാമി.

൪൪൭. ‘‘ഏകമിദം, ആവുസോ, സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തത്ര ഖോ, ആവുസോ, ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – [അ. നി. ൪.൫൦] ‘ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, ചന്ദിമസൂരിയാനം ഉപക്കിലേസാ, യേഹി ഉപക്കിലേസേഹി ഉപക്കിലിട്ഠാ ചന്ദിമസൂരിയാ ന തപന്തി, ന ഭാസന്തി, ന വിരോചന്തി. കതമേ ചത്താരോ? അബ്ഭം, ഭിക്ഖവേ, ചന്ദിമസൂരിയാനം ഉപക്കിലേസോ, യേന ഉപക്കിലേസേന ഉപക്കിലിട്ഠാ ചന്ദിമസൂരിയാ ന തപന്തി, ന ഭാസന്തി ന വിരോചന്തി. മഹികാ, ഭിക്ഖവേ, ചന്ദിമസൂരിയാനം ഉപക്കിലേസോ, യേന ഉപക്കിലേസേന ഉപക്കിലിട്ഠാ ചന്ദിമസൂരിയാ ന തപന്തി, ന ഭാസന്തി, ന വിരോചന്തി, ധൂമരജോ, ഭിക്ഖവേ, ചന്ദിമസൂരിയാനം ഉപക്കിലേസോ, യേന ഉപക്കിലേസേന ഉപക്കിലിട്ഠാ ചന്ദിമസൂരിയാ ന തപന്തി, ന ഭാസന്തി, ന വിരോചന്തി. രാഹു, ഭിക്ഖവേ, അസുരിന്ദോ ചന്ദിമസൂരിയാനം ഉപക്കിലേസോ, യേന ഉപക്കിലേസേന ഉപക്കിലിട്ഠാ ചന്ദിമസൂരിയാ ന തപന്തി, ന ഭാസന്തി, ന വിരോചന്തി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ ചന്ദിമസൂരിയാനം ഉപക്കിലേസാ, യേഹി ഉപക്കിലേസേഹി ഉപക്കിലിട്ഠാ ചന്ദിമസൂരിയാ ന തപന്തി, ന ഭാസന്തി, ന വിരോചന്തി. ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോമേ സമണബ്രാഹ്മണാനം ഉപക്കിലേസാ, യേഹി ഉപക്കിലേസേഹി ഉപക്കിലിട്ഠാ ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ന തപന്തി, ന ഭാസന്തി, ന വിരോചന്തി. കതമേ ചത്താരോ? സന്തി, ഭിക്ഖവേ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ സുരം പിവന്തി, മേരയം പിവന്തി, സുരാമേരയപാനാ അപ്പടിവിരതാ – അയം, ഭിക്ഖവേ, പഠമോ സമണബ്രാഹ്മണാനം ഉപക്കിലേസോ, യേന ഉപക്കിലേസേന ഉപക്കിലിട്ഠാ ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ന തപന്തി, ന ഭാസന്തി, ന വിരോചന്തി. പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവന്തി, മേഥുനധമ്മാ അപ്പടിവിരതാ – അയം, ഭിക്ഖവേ, ദുതിയോ സമണബ്രാഹ്മണാനം ഉപക്കിലേസോ, യേന ഉപക്കിലേസേന ഉപക്കിലിട്ഠാ ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ന തപന്തി, ന ഭാസന്തി, ന വിരോചന്തി. പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ജാതരൂപരജതം സാദിയന്തി, ജാതരൂപരജതപ്പടിഗ്ഗഹണാ അപ്പടിവിരതാ – അയം, ഭിക്ഖവേ, തതിയോ സമണബ്രാഹ്മണാനം ഉപക്കിലേസോ, യേന ഉപക്കിലേസേന ഉപക്കിലിട്ഠാ ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ന തപന്തി, ന ഭാസന്തി, ന വിരോചന്തി. പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ മിച്ഛാജീവേന ജീവിതം കപ്പേന്തി; മിച്ഛാജീവാ അപ്പടിവിരതാ – അയം, ഭിക്ഖവേ, ചതുത്ഥോ സമണബ്രാഹ്മണാനം ഉപക്കിലേസോ, യേന ഉപക്കിലേസേന ഉപക്കിലിട്ഠാ ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ന തപന്തി, ന ഭാസന്തി, ന വിരോചന്തി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ സമണബ്രാഹ്മണാനം ഉപക്കിലേസാ, യേഹി ഉപക്കിലേസേഹി ഉപക്കിലിട്ഠാ ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ ന തപന്തി, ന ഭാസന്തി, ന വിരോചന്തി’. ‘‘ഇദമവോചാവുസോ, ഭഗവാ. ഇദം വത്വാന സുഗതോ അഥാപരം ഏതദവോച സത്ഥാ –

‘‘രാഗദോസപരിക്ലിട്ഠാ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ;

അവിജ്ജാനിവുടാ [അവിജ്ജാനീവുതാ (സ്യാ.)] പോസാ, പിയരൂപാഭിനന്ദിനോ.

‘‘സുരം പിവന്തി മേരയം, പടിസേവന്തി മേഥുനം;

രജതം ജാതരൂപഞ്ച, സാദിയന്തി അവിദ്ദസൂ.

‘‘മിച്ഛാജീവേന ജീവന്തി, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ;

ഏതേ ഉപക്കിലേസാ വുത്താ, ബുദ്ധേനാദിച്ചബന്ധുനാ.

‘‘യേഹി ഉപക്കിലേസേഹി ഉപക്കിലിട്ഠാ, ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ;

ന തപന്തി ന ഭാസന്തി, അസുദ്ധാ സരജാ മഗാ.

‘‘അന്ധകാരേന ഓനദ്ധാ, തണ്ഹാദാസാ സനേത്തികാ;

വഡ്ഢേന്തി കടസിം ഘോരം, ആദിയന്തി പുനബ്ഭവന്തി.

‘‘ഏവംവാദീ കിരാഹം ആയസ്മന്തേ ഉപാസകേ സദ്ധേ പസന്നേ അക്കോസാമി, പരിഭാസാമി, അപ്പസാദം കരോമി; യോഹം അധമ്മം അധമ്മോതി വദാമി, ധമ്മം ധമ്മോതി വദാമി, അവിനയം അവിനയോതി വദാമി, വിനയം വിനയോതി വദാമി.

൪൪൮. [സം. നി. ൪.൩൬൨ ഇദം വത്ഥു ആഗതം] ‘‘ഏകമിദം, ആവുസോ, സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. തേന ഖോ പന സമയേന രാജന്തേപുരേ രാജപരിസായം സന്നിസിന്നാനം സന്നിപതിതാനം അയമന്തരകഥാ ഉദപാദി – ‘കപ്പതി സമണാനം സക്യപുത്തിയാനം ജാതരൂപരജതം; സാദിയന്തി സമണാ സക്യപുത്തിയാ ജാതരൂപരജതം; പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി സമണാ സക്യപുത്തിയാ ജാതരൂപരജത’ന്തി. തേന ഖോ പനാവുസോ സമയേന, മണിചൂളകോ ഗാമണീ തസ്സം പരിസായം നിസിന്നോ ഹോതി. അഥ ഖോ, ആവുസോ, മണിചൂളകോ ഗാമണീ തം പരിസം ഏതദവോച – ‘മാ അയ്യാ ഏവം അവചുത്ഥ. ന കപ്പതി സമണാനം സക്യപുത്തിയാനം ജാതരൂപരജതം; ന സാദിയന്തി സമണാ സക്യപുത്തിയാ ജാതരൂപരജതം; ന പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി സമണാ സക്യപുത്തിയാ ജാതരൂപരജതം; നിക്ഖിത്തമണിസുവണ്ണാ സമണാ സക്യപുത്തിയാ അപേതജാതരൂപരജതാ’തി. അസക്ഖി ഖോ, ആവുസോ, മണിചൂളകോ ഗാമണീ തം പരിസം സഞ്ഞാപേതും.

‘‘അഥ ഖോ, ആവുസോ, മണിചൂളകോ ഗാമണീ തം പരിസം സഞ്ഞാപേത്വാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ, ആവുസോ, മണിചൂളകോ ഗാമണീ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘ഇധ, ഭന്തേ, രാജന്തേപുരേ രാജപരിസായം സന്നിസിന്നാനം സന്നിപതിതാനം അയമന്തരകഥാ ഉദപാദി – കപ്പതി സമണാനം സക്യപുത്തിയാനം ജാതരൂപരജതം; സാദിയന്തി സമണാ സക്യപുത്തിയാ ജാതരൂപരജതം; പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി സമണാ സക്യപുത്തിയാ ജാതരൂപരജതന്തി. ഏവം വുത്തേ അഹം ഭന്തേ, തം പരിസം ഏതദവോചം – മാ അയ്യാ ഏവം അവചുത്ഥ. ന കപ്പതി സമണാനം സക്യപുത്തിയാനം ജാതരൂപരജതം; ന സാദിയന്തി സമണാ സക്യപുത്തിയാ ജാതരൂപരജതം; ന പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി സമണാ സക്യപുത്തിയാ ജാതരൂപരജതം; നിക്ഖിത്തമണിസുവണ്ണാ സമണാ സക്യപുത്തിയാ അപേതജാതരൂപരജതാതി. അസക്ഖിം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, തം പരിസം സഞ്ഞാപേതും. കച്ചാഹം, ഭന്തേ, ഏവം ബ്യാകരമാനോ വുത്തവാദീ ചേവ ഭഗവതോ ഹോമി, ന ച ഭഗവന്തം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖാമി, ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരോമി, ന ച കോചി സഹധമ്മികോ വാദാനുവാദോ ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛതീ’തി? ‘തഗ്ഘ ത്വം, ഗാമണി, ഏവം ബ്യാകരമാനോ വുത്തവാദീ ചേവ മേ ഹോസി; ന ച മം അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖസി [പാരാ. ൫൮൨], ധമ്മസ്സ ചാനുധമ്മം ബ്യാകരോസി, ന ച കോചി സഹധമ്മികോ വാദാനുവാദോ ഗാരയ്ഹം ഠാനം ആഗച്ഛതി. ന ഹി, ഗാമണി, കപ്പതി സമണാനം സക്യപുത്തിയാനം ജാതരൂപരജതം; ന സാദിയന്തി സമണാ സക്യപുത്തിയാ ജാതരൂപരജതം; ന പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി സമണാ സക്യപുത്തിയാ ജാതരൂപരജതം; നിക്ഖിത്തമണിസുവണ്ണാ സമണാ സക്യപുത്തിയാ അപേതജാതരൂപരജതാ. യസ്സ ഖോ, ഗാമണി, ജാതരൂപരജതം കപ്പതി, പഞ്ചപി തസ്സ കാമഗുണാ കപ്പന്തി. യസ്സ പഞ്ച കാമഗുണാ കപ്പന്തി ഏകംസേനേതം, ഗാമണി, ധാരേയ്യാസി – അസ്സമണധമ്മോ അസക്യപുത്തിയധമ്മോതി. അപി ചാഹം, ഗാമണി, ഏവം വദാമി തിണം തിണത്ഥികേന പരിയേസിതബ്ബം; ദാരു ദാരുത്ഥികേന പരിയേസിതബ്ബം; സകടം സകടത്ഥികേന പരിയേസിതബ്ബം; പുരിസോ പുരിസത്ഥികേന പരിയേസിതബ്ബോ. ന ത്വേവാഹം, ഗാമണി, കേനചി പരിയായേന ജാതരൂപരജതം സാദിതബ്ബം പരിയേസിതബ്ബന്തി വദാമീ’തി.

‘‘ഏവംവാദീ കിരാഹം ആയസ്മന്തേ ഉപാസകേ സദ്ധേ പസന്നേ അക്കോസാമി, പരിഭാസാമി, അപ്പസാദം കരോമി; യോഹം അധമ്മം അധമ്മോതി വദാമി, ധമ്മം ധമ്മോതി വദാമി, അവിനയം അവിനയോതി വദാമി, വിനയം വിനയോതി വദാമി.

൪൪൯. ‘‘ഏകമിദം, ആവുസോ, സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ ആയസ്മന്തം ഉപനന്ദം സക്യപുത്തം ആരബ്ഭ ജാതരൂപരജതം പടിക്ഖിപി, സിക്ഖാപദഞ്ച പഞ്ഞപേസി. ഏവംവാദീ കിരാഹം ആയസ്മന്തേ ഉപാസകേ സദ്ധേ പസന്നേ അക്കോസാമി, പരിഭാസാമി, അപ്പസാദം കരോമി; യോഹം അധമ്മം അധമ്മോതി വദാമി, ധമ്മം ധമ്മോതി വദാമി, അവിനയം അവിനയോതി വദാമി, വിനയം വിനയോതി വദാമീ’’തി.

ഏവം വുത്തേ വേസാലികാ ഉപാസകാ ആയസ്മന്തം യസം കാകണ്ഡകപുത്തം ഏതദവോചും – ‘‘ഏകോവ ഭന്തേ, അയ്യോ യസോ കാകണ്ഡകപുത്തോ സമണോ സക്യപുത്തിയോ. സബ്ബേവിമേ അസ്സമണാ അസക്യപുത്തിയാ. വസതു, ഭന്തേ, അയ്യോ യസോ കാകണ്ഡകപുത്തോ വേസാലിയം. മയം അയ്യസ്സ യസസ്സ കാകണ്ഡകപുത്തസ്സ ഉസ്സുക്കം കരിസ്സാമ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപ്പച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാന’’ന്തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ യസോ കാകണ്ഡകപുത്തോ വേസാലികേ ഉപാസകേ സഞ്ഞാപേത്വാ അനുദൂതേന ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം ആരാമം അഗമാസി.

അഥ ഖോ വേസാലികാ വജ്ജിപുത്തകാ ഭിക്ഖൂ അനുദൂതം ഭിക്ഖും പുച്ഛിംസു – ‘‘ഖമാപിതാവുസോ, യസേന കാകണ്ഡകപുത്തേന വേസാലികാ ഉപാസകാ’’തി? ‘‘ഉപാസകേഹി പാപികം നോ, ആവുസോ, കതം. ഏകോവ യസോ കാകണ്ഡകപുത്തോ സമണോ സക്യപുത്തിയോ കതോ. സബ്ബേവ മയം അസ്സമണാ അസക്യപുത്തിയാ കതാ’’തി. അഥ ഖോ വേസാലികാ വജ്ജിപുത്തകാ ഭിക്ഖൂ – ‘‘അയം, ആവുസോ, യസോ കാകണ്ഡകപുത്തോ അമ്ഹേഹി അസമ്മതോ ഗിഹീനം പകാസേസി; ഹന്ദസ്സ മയം ഉക്ഖേപനീയകമ്മം കരോമാ’’തി. തേ തസ്സ ഉക്ഖേപനീയകമ്മം കത്തുകാമാ സന്നിപതിംസു. അഥ ഖോ ആയസ്മാ യസോ കാകണ്ഡകപുത്തോ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ കോസമ്ബിയം പച്ചുട്ഠാസി.

൪൫൦. അഥ ഖോ ആയസ്മാ യസോ കാകണ്ഡകപുത്തോ പാവേയ്യകാനഞ്ച [പാഠേയ്യകാനഞ്ച (സ്യാ.)] അവന്തിദക്ഖിണാപഥകാനഞ്ച ഭിക്ഖൂനം സന്തികേ ദൂതം പാഹേസി – ‘‘ആഗച്ഛന്തു ആയസ്മന്താ; ഇമം അധികരണം ആദിയിസ്സാമ. പുരേ അധമ്മോ ദിപ്പതി, ധമ്മോ പടിബാഹിയ്യതി; അവിനയോ ദിപ്പതി, വിനയോ പടിബാഹിയ്യതി; പുരേ അധമ്മവാദിനോ ബലവന്തോ ഹോന്തി, ധമ്മവാദിനോ ദുബ്ബലാ ഹോന്തി; അവിനയവാദിനോ ബലവന്തോ ഹോന്തി, വിനയവാദിനോ ദുബ്ബലാ ഹോന്തീ’’തി.

തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ സമ്ഭൂതോ സാണവാസീ അഹോഗങ്ഗേ പബ്ബതേ പടിവസതി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ യസോ കാകണ്ഡകപുത്തോ യേന അഹോഗങ്ഗോ പബ്ബതോ, യേനായസ്മാ സമ്ഭൂതോ സാണവാസീ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം സമ്ഭൂതം സാണവാസിം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ യസോ കാകണ്ഡകപുത്തോ ആയസ്മന്തം സമ്ഭൂതം സാണവാസിം ഏതദവോച – ‘‘ഇമേ, ഭന്തേ, വേസാലികാ വജ്ജിപുത്തകാ ഭിക്ഖൂ വേസാലിയം ദസ വത്ഥൂനി ദീപേന്തി – കപ്പതി സിങ്ഗിലോണകപ്പോ, കപ്പതി ദ്വങ്ഗുലകപ്പോ, കപ്പതി ഗാമന്തരകപ്പോ, കപ്പതി ആവാസകപ്പോ, കപ്പതി അനുമതികപ്പോ, കപ്പതി ആചിണ്ണകപ്പോ, കപ്പതി അമഥിതകപ്പോ, കപ്പതി ജളോഗിം പാതും, കപ്പതി അദസകം നിസീദനം, കപ്പതി ജാതരൂപരജതന്തി. ഹന്ദ മയം, ഭന്തേ, ഇമം അധികരണം ആദിയിസ്സാമ. പുരേ അധമ്മോ ദിപ്പതി, ധമ്മോ പടിബാഹിയ്യതി; അവിനയോ ദിപ്പതി, വിനയോ പടിബാഹിയ്യതി; പുരേ അധമ്മവാദിനോ ബലവന്തോ ഹോന്തി, ധമ്മവാദിനോ ദുബ്ബലാ ഹോന്തി; അവിനയവാദിനോ ബലവന്തോ ഹോന്തി, വിനയവാദിനോ ദുബ്ബലാ ഹോന്തീ’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ ആയസ്മാ സമ്ഭൂതോ സാണവാസീ ആയസ്മതോ യസസ്സ കാകണ്ഡകപുത്തസ്സ പച്ചസ്സോസി. അഥ ഖോ സട്ഠിമത്താ പാവേയ്യകാ ഭിക്ഖൂ – സബ്ബേ ആരഞ്ഞികാ, സബ്ബേ പിണ്ഡപാതികാ, സബ്ബേ പംസുകൂലികാ, സബ്ബേ തേചീവരികാ, സബ്ബേവ അരഹന്തോ – അഹോഗങ്ഗേ പബ്ബതേ സന്നിപതിംസു. അട്ഠാസീതിമത്താ അവന്തിദക്ഖിണാപഥകാ ഭിക്ഖൂ – അപ്പേകച്ചേ ആരഞ്ഞികാ, അപ്പേകച്ചേ പിണ്ഡപാതികാ, അപ്പേകച്ചേ പംസുകൂലികാ, അപ്പേകച്ചേ തേചീവരികാ, സബ്ബേവ അരഹന്തോ – അഹോഗങ്ഗേ പബ്ബതേ സന്നിപതിംസു. അഥ ഖോ ഥേരാനം ഭിക്ഖൂനം മന്തയമാനാനം ഏതദഹോസി – ‘‘ഇദം ഖോ അധികരണം കക്ഖളഞ്ച, വാളഞ്ച; കം നു ഖോ മയം പക്ഖം ലഭേയ്യാമ, യേന മയം ഇമസ്മിം അധികരണേ ബലവന്തതരാ അസ്സാമാ’’തി.

൪൫൧. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ രേവതോ സോരേയ്യേ പടിവസതി – ബഹുസ്സുതോ ആഗതാഗമോ ധമ്മധരോ വിനയധരോ മാതികാധരോ പണ്ഡിതോ വിയത്തോ മേധാവീ ലജ്ജീ കുക്കുച്ചകോ സിക്ഖാകാമോ. അഥ ഖോ ഥേരാനം ഭിക്ഖൂനം ഏതദഹോസി – ‘‘അയം ഖോ ആയസ്മാ രേവതോ സോരേയ്യേ പടിവസതി – ബഹുസ്സുതോ ആഗതാഗമോ ധമ്മധരോ വിനയധരോ മാതികാധരോ പണ്ഡിതോ വിയത്തോ മേധാവീ ലജ്ജീ കുക്കുച്ചകോ സിക്ഖാകാമോ. സചേ മയം ആയസ്മന്തം രേവതം പക്ഖം ലഭിസ്സാമ, ഏവം മയം ഇമസ്മിം അധികരണേ ബലവന്തതരാ അസ്സാമാ’’തി. അസ്സോസി ഖോ ആയസ്മാ രേവതോ – ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ വിസുദ്ധായ അതിക്കന്തമാനുസികായ – ഥേരാനം ഭിക്ഖൂനം മന്തയമാനാനം. സുത്വാനസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ഇദം ഖോ അധികരണം കക്ഖളഞ്ച വാളഞ്ച. ന ഖോ മേതം പതിരൂപം യോഹം ഏവരൂപേ അധികരണേ ഓസക്കേയ്യം. ഇദാനി ച പന തേ ഭിക്ഖൂ ആഗച്ഛിസ്സന്തി. സോഹം തേഹി ആകിണ്ണോ ന ഫാസു ഗമിസ്സാമി. യംനൂനാഹം പടികച്ചേവ ഗച്ഛേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ രേവതോ സോരേയ്യാ സങ്കസ്സം അഗമാസി.

അഥ ഖോ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ സോരേയ്യം ഗന്ത്വാ പുച്ഛിംസു – ‘‘കഹം ആയസ്മാ രേവതോ’’തി? തേ ഏവമാഹംസു – ‘‘ഏസായസ്മാ രേവതോ സങ്കസ്സം ഗതോ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ രേവതോ സങ്കസ്സാ കണ്ണകുജ്ജം [കന്നകുജ്ജം (സീ.)] അഗമാസി. അഥ ഖോ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ സങ്കസ്സം ഗന്ത്വാ പുച്ഛിംസു – ‘‘കഹം ആയസ്മാ രേവതോ’’തി? തേ ഏവമാഹംസു – ‘‘ഏസായസ്മാ രേവതോ കണ്ണകുജ്ജം ഗതോ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ രേവതോ കണ്ണകുജ്ജാ ഉദുമ്ബരം അഗമാസി. അഥ ഖോ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ കണ്ണകുജ്ജം ഗന്ത്വാ പുച്ഛിംസു – ‘‘കഹം ആയസ്മാ രേവതോ’’തി? തേ ഏവമാഹംസു – ‘‘ഏസായസ്മാ രേവതോ ഉദുമ്ബരം ഗതോ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ രേവതോ ഉദുമ്ബരാ അഗ്ഗളപുരം അഗമാസി. അഥ ഖോ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ ഉദുമ്ബരം ഗന്ത്വാ പുച്ഛിംസു – ‘‘കഹം ആയസ്മാ രേവതോ’’തി? തേ ഏവമാഹംസു – ‘‘ഏസായസ്മാ രേവതോ അഗ്ഗളപുരം ഗതോ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ രേവതോ അഗ്ഗളപുരാ സഹജാതിം [സഹംജാതിം (ക.)] അഗമാസി. അഥ ഖോ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ അഗ്ഗളപുരം ഗന്ത്വാ പുച്ഛിംസു – ‘‘കഹം ആയസ്മാ രേവതോ’’തി? തേ ഏവമാഹംസു – ‘‘ഏസായസ്മാ രേവതോ സഹജാതിം ഗതോ’’തി. അഥ ഖോ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മന്തം രേവതം സഹജാതിയം സമ്ഭാവേസും.

൪൫൨. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സമ്ഭൂതോ സാണവാസീ ആയസ്മന്തം യസം കാകണ്ഡകപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘അയം, ആവുസോ, ആയസ്മാ രേവതോ ബഹുസ്സുതോ ആഗതാഗമോ ധമ്മധരോ വിനയധരോ മാതികാധരോ പണ്ഡിതോ വിയത്തോ മേധാവീ ലജ്ജീ കുക്കുച്ചകോ സിക്ഖാകാമോ. സചേ മയം ആയസ്മന്തം രേവതം പഞ്ഹം പുച്ഛിസ്സാമ, പടിബലോ ആയസ്മാ രേവതോ ഏകേനേവ പഞ്ഹേന സകലമ്പി രത്തിം വീതിനാമേതും. ഇദാനി ച പനായസ്മാ രേവതോ അന്തേവാസികം [അന്തേവാസിം (സ്യാ.)] സരഭാണകം ഭിക്ഖും അജ്ഝേസിസ്സതി. സോ ത്വം തസ്സ ഭിക്ഖുനോ സരഭഞ്ഞപരിയോസാനേ ആയസ്മന്തം രേവതം ഉപസങ്കമിത്വാ ഇമാനി ദസ വത്ഥൂനി പുച്ഛേയ്യാസീ’’തി. ‘‘ഏവം ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ യസോ കാകണ്ഡകപുത്തോ ആയസ്മതോ സമ്ഭൂതസ്സ സാണവാസിസ്സ പച്ചസ്സോസി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ രേവതോ അന്തേവാസികം സരഭാണകം ഭിക്ഖും അജ്ഝേസി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ യസോ കാകണ്ഡകപുത്തോ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ സരഭഞ്ഞപരിയോസാനേ യേനായസ്മാ രേവതോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം രേവതം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ യസോ കാകണ്ഡകപുത്തോ ആയസ്മന്തം രേവതം ഏതദവോച – ‘‘കപ്പതി, ഭന്തേ, സിങ്ഗിലോണകപ്പോ’’തി? ‘‘കോ സോ, ആവുസോ, സിങ്ഗിലോണകപ്പോ’’തി? ‘‘കപ്പതി, ഭന്തേ, സിങ്ഗിനാ ലോണം പരിഹരിതും – യത്ഥ അലോണകം ഭവിസ്സതി തത്ഥ പരിഭുഞ്ജിസ്സാമീ’’തി? ‘‘നാവുസോ, കപ്പതീ’’തി. ‘‘കപ്പതി, ഭന്തേ, ദ്വങ്ഗുലകപ്പോ’’തി? ‘‘കോ സോ, ആവുസോ, ദ്വങ്ഗുലകപ്പോ’’തി? ‘‘കപ്പതി, ഭന്തേ, ദ്വങ്ഗുലായ ഛായായ വീതിവത്തായ, വികാലേ ഭോജനം ഭുഞ്ജിതു’’ന്തി? ‘‘നാവുസോ, കപ്പതീ’’തി. ‘‘കപ്പതി, ഭന്തേ, ഗാമന്തരകപ്പോ’’തി? ‘‘കോ സോ, ആവുസോ, ഗാമന്തരകപ്പോ’’തി? ‘‘കപ്പതി, ഭന്തേ – ഇദാനി ഗാമന്തരം ഗമിസ്സാമീതി – ഭുത്താവിനാ പവാരിതേന അനതിരിത്തം ഭോജനം ഭുഞ്ജിതു’’ന്തി? ‘‘നാവുസോ, കപ്പതീ’’തി. ‘‘കപ്പതി, ഭന്തേ, ആവാസകപ്പോ’’തി? ‘‘കോ സോ, ആവുസോ, ആവാസകപ്പോ’’തി? ‘‘കപ്പതി, ഭന്തേ, സമ്ബഹുലാ ആവാസാ സമാനസീമാ നാനുപോസഥം കാതു’’ന്തി? ‘‘നാവുസോ, കപ്പതീ’’തി. ‘‘കപ്പതി, ഭന്തേ, അനുമതികപ്പോ’’തി? ‘‘കോ സോ, ആവുസോ, അനുമതികപ്പോ’’തി? ‘‘കപ്പതി, ഭന്തേ, വഗ്ഗേന സങ്ഘേന കമ്മം കാതും – ആഗതേ ഭിക്ഖൂ അനുമാനേസ്സാമാ’’തി [അനുജാനിസ്സാമാതി, അനുജാനേസ്സാമാതി, അനുമതിം ആനേസ്സാമാതി (ക.)]? ‘‘നാവുസോ, കപ്പതീ’’തി. ‘‘കപ്പതി, ഭന്തേ, ആചിണ്ണകപ്പോ’’തി? ‘‘കോ സോ, ആവുസോ, ആചിണ്ണകപ്പോ’’തി? ‘‘കപ്പതി, ഭന്തേ, ഇദം മേ ഉപജ്ഝായേന അജ്ഝാചിണ്ണം, ഇദം മേ ആചരിയേന അജ്ഝാചിണ്ണം, തം അജ്ഝാചരിതു’’ന്തി? ‘‘ആചിണ്ണകപ്പോ ഖോ, ആവുസോ, ഏകച്ചോ കപ്പതി, ഏകച്ചോ ന കപ്പതീ’’തി. ‘‘കപ്പതി, ഭന്തേ, അമഥിതകപ്പോ’’തി? ‘‘കോ സോ, ആവുസോ, അമഥിതകപ്പോ’’തി? ‘‘കപ്പതി, ഭന്തേ, യം തം ഖീരം ഖീരഭാവം വിജഹിതം, അസമ്പത്തം ദധിഭാവം, തം ഭുത്താവിനാ പവാരിതേന അനതിരിത്തം പാതു’’ന്തി? ‘‘നാവുസോ, കപ്പതീ’’തി? ‘‘കപ്പതി, ഭന്തേ, ജളോഗിം പാതു’’ന്തി? ‘‘കാ സാ, ആവുസോ, ജളോഗീ’’തി? ‘‘കപ്പതി, ഭന്തേ, യാ സാ സുരാ ആസുതാ, അസമ്പത്താ മജ്ജഭാവം, സാ പാതു’’ന്തി? ‘‘നാവുസോ, കപ്പതീ’’തി. ‘‘കപ്പതി, ഭന്തേ, അദസകം നിസീദന’’ന്തി? ‘‘നാവുസോ, കപ്പതീ’’തി. ‘‘കപ്പതി, ഭന്തേ, ജാതരൂപരജത’’ന്തി? ‘‘നാവുസോ, കപ്പതീ’’തി. ‘‘ഇമേ, ഭന്തേ, വേസാലികാ വജ്ജിപുത്തകാ ഭിക്ഖൂ വേസാലിയം ഇമാനി ദസ വത്ഥൂനി ദീപേന്തി. ഹന്ദ മയം, ഭന്തേ, ഇമം അധികരണം ആദിയിസ്സാമ. പുരേ അധമ്മോ ദിപ്പതി, ധമ്മോ പടിബാഹിയ്യതി; അവിനയോ ദിപ്പതി, വിനയോ പടിബാഹിയ്യതി; പുരേ അധമ്മവാദിനോ ബലവന്തോ ഹോന്തി, ധമ്മവാദിനോ ദുബ്ബലാ ഹോന്തി; അവിനയവാദിനോ ബലവന്തോ ഹോന്തി, വിനയവാദിനോ ദുബ്ബലാ ഹോന്തീ’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ ആയസ്മാ രേവതോ ആയസ്മതോ യസസ്സ കാകണ്ഡകപുത്തസ്സ പച്ചസ്സോസി.

പഠമഭാണവാരോ നിട്ഠിതോ.