൩. ബ്രഹ്മദണ്ഡകഥാ

൪൪൫. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഥേരേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച – ‘‘ഭഗവാ മം, ഭന്തേ, പരിനിബ്ബാനകാലേ ഏവമാഹ – ‘തേന ഹാനന്ദ, സങ്ഘോ മമച്ചയേന ഛന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ ബ്രഹ്മദണ്ഡം ആണാപേതൂ’’’തി. ‘‘പുച്ഛി പന ത്വം, ആവുസോ ആനന്ദ, ഭഗവന്തം – ‘കതമോ പന, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മദണ്ഡോ’’’തി? ‘‘പുച്ഛിം ഖോഹം, ഭന്തേ, ഭഗവന്തം – ‘കതമോ പന, ഭന്തേ, ബ്രഹ്മദണ്ഡോ’’’തി? ‘‘ഛന്നോ, ആനന്ദ, ഭിക്ഖു യം ഇച്ഛേയ്യ തം വദേയ്യ. ഭിക്ഖൂഹി ഛന്നോ ഭിക്ഖു നേവ വത്തബ്ബോ, ന ഓവദിതബ്ബോ, നാനുസാസിതബ്ബോ’’തി. ‘‘തേന ഹാവുസോ ആനന്ദ, ത്വംയേവ ഛന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ ബ്രഹ്മദണ്ഡം ആണാപേഹീ’’തി. ‘‘കഥാഹം, ഭന്തേ, ഛന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ ബ്രഹ്മദണ്ഡം ആണാപേമി, ചണ്ഡോ സോ ഭിക്ഖു ഫരുസോ’’തി? ‘തേന ഹാവുസോ ആനന്ദ, ബഹുകേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം ഗച്ഛാഹീ’’തി. ‘‘ഏവം ഭന്തേ’’തി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഥേരാനം ഭിക്ഖൂനം പടിസ്സുത്വാ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം പഞ്ചമത്തേഹി ഭിക്ഖുസതേഹി നാവായ ഉജ്ജവനികായ കോസമ്ബിം ഉജ്ജവി, നാവായ പച്ചോരോഹിത്വാ രഞ്ഞോ ഉദേനസ്സ [ഉതേനസ്സ (ക.)] ഉയ്യാനസ്സ അവിദൂരേ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസീദി. തേന ഖോ പന സമയേന രാജാ ഉദേനോ ഉയ്യാനേ പരിചാരേസി സദ്ധിം ഓരോധേന. അസ്സോസി ഖോ രഞ്ഞോ ഉദേനസ്സ ഓരോധോ – ‘‘അമ്ഹാകം കിര ആചരിയോ അയ്യോ ആനന്ദോ ഉയ്യാനസ്സ അവിദൂരേ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസിന്നോ’’തി. അഥ ഖോ രഞ്ഞോ ഉദേനസ്സ ഓരോധോ രാജാനം ഉദേനം ഏതദവോച – ‘‘അമ്ഹാകം കിര, ദേവ, ആചരിയോ അയ്യോ ആനന്ദോ ഉയ്യാനസ്സ അവിദൂരേ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസിന്നോ. ഇച്ഛാമ മയം, ദേവ, അയ്യം ആനന്ദം പസ്സിതു’’ന്തി. ‘‘തേന ഹി തുമ്ഹേ സമണം ആനന്ദം പസ്സഥാ’’തി.

അഥ ഖോ രഞ്ഞോ ഉദേനസ്സ ഓരോധോ യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ രഞ്ഞോ ഉദേനസ്സ ഓരോധം ആയസ്മാ ആനന്ദോ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേസി സമാദപേസി സമുത്തേജേസി സമ്പഹംസേസി. അഥ ഖോ രഞ്ഞോ ഉദേനസ്സ ഓരോധോ ആയസ്മതാ ആനന്ദേന ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സിതോ സമാദപിതോ സമുത്തേജിതോ സമ്പഹംസിതോ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ പഞ്ച ഉത്തരാസങ്ഗസതാനി പാദാസി. അഥ ഖോ രഞ്ഞോ ഉദേനസ്സ ഓരോധോ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ ഭാസിതം അഭിനന്ദിത്വാ അനുമോദിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ യേന രാജാ ഉദേനോ തേനുപസങ്കമി. അദ്ദസാ ഖോ രാജാ ഉദേനോ ഓരോധം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം. ദിസ്വാന ഓരോധം ഏതദവോച – ‘‘അപി നു ഖോ തുമ്ഹേ സമണം ആനന്ദം പസ്സിത്ഥാ’’തി? ‘‘അപസ്സിമ്ഹാ ഖോ മയം, ദേവ, അയ്യം ആനന്ദ’’ന്തി. ‘‘അപി നു തുമ്ഹേ സമണസ്സ ആനന്ദസ്സ കിഞ്ചി അദത്ഥാ’’തി? ‘‘അദമ്ഹാ ഖോ മയം, ദേവ, അയ്യസ്സ ആനന്ദസ്സ പഞ്ച ഉത്തരാസങ്ഗസതാനീ’’തി. രാജാ ഉദേനോ ഉജ്ഝായതി ഖിയ്യതി വിപാചേതി – ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ സമണോ ആനന്ദോ താവ ബഹും ചീവരം പടിഗ്ഗഹേസ്സതി! ദുസ്സവാണിജ്ജം വാ സമണോ ആനന്ദോ കരിസ്സതി, പഗ്ഗാഹികസാലം വാ പസാരേസ്സതീ’’തി!

അഥ ഖോ രാജാ ഉദേനോ യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ ആനന്ദേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ രാജാ ഉദേനോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘ആഗമാ നു ഖ്വിധ, ഭോ ആനന്ദ, അമ്ഹാകം ഓരോധോ’’തി? ‘‘ആഗമാസി ഖോ തേ ഇധ, മഹാരാജ, ഓരോധോ’’തി. ‘‘അപി പന ഭോതോ ആനന്ദസ്സ കിഞ്ചി അദാസീ’’തി? ‘‘അദാസി ഖോ മേ, മഹാരാജ, പഞ്ച ഉത്തരാസങ്ഗസതാനീ’’തി. ‘‘കിം പന ഭവം ആനന്ദോ താവ ബഹും ചീവരം കരിസ്സതീ’’തി? ‘‘യേ [യേ പന (ക.)] തേ, മഹാരാജ, ഭിക്ഖൂ ദുബ്ബലചീവരാ തേഹി സദ്ധിം സംവിഭജിസ്സാമീ’’തി. ‘‘യാനി ഖോ പന, ഭോ ആനന്ദ, പോരാണകാനി ദുബ്ബലചീവരാനി താനി കഥം കരിസ്സഥാ’’തി? ‘‘താനി, മഹാരാജ, ഉത്തരത്ഥരണം കരിസ്സാമാ’’തി. ‘‘യാനി പന, ഭോ ആനന്ദ, പോരാണകാനി ഉത്തരത്ഥരണാനി താനി കഥം കരിസ്സഥാ’’തി? ‘‘താനി, മഹാരാജ, ഭിസിച്ഛവിയോ കരിസ്സാമാ’’തി. ‘‘യാ പന, ഭോ ആനന്ദ, പോരാണകാ ഭിസിച്ഛവിയോ താ കഥം കരിസ്സഥാ’’തി? ‘‘താ, മഹാരാജ, ഭൂമത്ഥരണം കരിസ്സാമാ’’തി. ‘‘യാനി പന, ഭോ ആനന്ദ, പോരാണകാനി ഭൂമത്ഥരണാനി താനി കഥം കരിസ്സഥാ’’തി? ‘‘താനി, മഹാരാജ, പാദപുഞ്ഛനിയോ കരിസ്സാമാ’’തി. ‘‘യാ പന, ഭോ ആനന്ദ, പോരാണകാ പാദപുഞ്ഛനിയോ താ കഥം കരിസ്സഥാ’’തി?. ‘‘താ, മഹാരാജ, രജോഹരണം കരിസ്സാമാ’’തി. ‘‘യാനി പന, ഭോ ആനന്ദ, പോരാണകാനി രജോഹരണാനി താനി കഥം കരിസ്സഥാ’’തി? ‘‘താനി, മഹാരാജ, കോട്ടേത്വാ ചിക്ഖല്ലേന മദ്ദിത്വാ പരിഭണ്ഡം ലിമ്പിസ്സാമാ’’തി.

അഥ ഖോ രാജാ ഉദേനോ – സബ്ബേവിമേ സമണാ സക്യപുത്തിയാ യോനിസോ ഉപനേന്തി, ന കുലവം ഗമേന്തീതി – ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ അഞ്ഞാനിപി പഞ്ച ദുസ്സസതാനി പാദാസി. അയഞ്ചരഹി ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ പഠമം ചീവരഭിക്ഖാ ഉപ്പജ്ജി ചീവരസഹസ്സം. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഘോസിതാരാമോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ നിസീദി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഛന്നോ യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം ഛന്നം ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഏതദവോച – ‘‘സങ്ഘേന തേ, ആവുസോ ഛന്ന, ബ്രഹ്മദണ്ഡോ ആണാപിതോ’’തി.

‘‘കതമോ പന, ഭന്തേ ആനന്ദ, ബ്രഹ്മദണ്ഡോ ആണാപിതോ’’തി? ‘‘ത്വം, ആവുസോ ഛന്ന, ഭിക്ഖൂ യം ഇച്ഛേയ്യാസി തം വദേയ്യാസി. ഭിക്ഖൂഹി ത്വം നേവ വത്തബ്ബോ, ന ഓവദിതബ്ബോ, നാനുസാസിതബ്ബോ’’തി. ‘‘നന്വാഹം, ഭന്തേ ആനന്ദ, ഹതോ ഏത്താവതാ, യതോഹം ഭിക്ഖൂഹി നേവ വത്തബ്ബോ, ന ഓവദിതബ്ബോ, നാനുസാസിതബ്ബോ’’തി തത്ഥേവ മുച്ഛിതോ പപതോ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഛന്നോ ബ്രഹ്മദണ്ഡേന അട്ടീയമാനോ ഹരായമാനോ ജിഗുച്ഛമാനോ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ നചിരസ്സേവ യസ്സത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി, തദനുത്തരം ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസി. ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’തി അബ്ഭഞ്ഞാസി. അഞ്ഞതരോ ച പനായസ്മാ ഛന്നോ അരഹതം അഹോസി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ഛന്നോ അരഹത്തം പത്തോ യേനായസ്മാ ആനന്ദോ തേനുപസങ്കമി, ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച – ‘‘പടിപ്പസ്സമ്ഭേഹി ദാനി മേ, ഭന്തേ ആനന്ദ, ബ്രഹ്മദണ്ഡ’’ന്തി. ‘‘യദഗ്ഗേന തയാ, ആവുസോ ഛന്ന, അരഹത്തം സച്ഛികതം തദഗ്ഗേന തേ ബ്രഹ്മദണ്ഡോ പടിപ്പസ്സദ്ധോ’’തി. ഇമായ ഖോ പന വിനയസങ്ഗീതിയാ പഞ്ച ഭിക്ഖുസതാനി അനൂനാനി അനധികാനി അഹേസും. തസ്മാ അയം വിനയസങ്ഗീതി ‘‘പഞ്ചസതികാ’’തി വുച്ചതീതി.

പഞ്ചസതികക്ഖന്ധകോ ഏകാദസമോ.

ഇമമ്ഹി ഖന്ധകേ വത്ഥൂ തേവീസതി.

തസ്സുദ്ദാനം –

പരിനിബ്ബുതേ സമ്ബുദ്ധേ, ഥേരോ കസ്സപസവ്ഹയോ;

ആമന്തയി ഭിക്ഖുഗണം, സദ്ധമ്മമനുപാലകോ;

പാവായദ്ധാനമഗ്ഗമ്ഹി, സുഭദ്ദേന പവേദിതം;

സങ്ഗായിസ്സാമ സദ്ധമ്മം, അധമ്മോ പുരേ ദിപ്പതി.

ഏകേനൂന പഞ്ചസതം, ആനന്ദമ്പി ച ഉച്ചിനി;

ധമ്മവിനയസങ്ഗീതിം, വസന്തോ ഗുഹമുത്തമേ.

ഉപാലിം വിനയം പുച്ഛി, സുത്തന്താനന്ദപണ്ഡിതം;

പിടകം തീണി സങ്ഗീതിം, അകംസു ജിനസാവകാ.

ന പുച്ഛി അക്കമിത്വാന, വന്ദാപേസി ന യാചി ച.

പബ്ബജ്ജം മാതുഗാമസ്സ, സദ്ധായ ദുക്കടാനി മേ;

പുരാണോ ബ്രഹ്മദണ്ഡഞ്ച, ഓരോധോ ഉദേനേന സഹ.

താവ ബഹു ദുബ്ബലഞ്ച, ഉത്തരത്ഥരണാ ഭിസി;

ഭൂമത്ഥരണാ പുഞ്ഛനിയോ, രജോ ചിക്ഖല്ലമദ്ദനാ.

സഹസ്സചീവരം ഉപ്പജ്ജി, പഠമാനന്ദസവ്ഹയോ;

തജ്ജിതോ ബ്രഹ്മദണ്ഡേന, ചതുസ്സച്ചം അപാപുണി;

വസീഭൂതാ പഞ്ചസതാ, തസ്മാ പഞ്ചസതീ ഇതി.

പഞ്ചസതികക്ഖന്ധകം നിട്ഠിതം.