൭. ആവട്ടഹാരവിഭങ്ഗവിഭാവനാ

൨൯. യേന യേന സംവണ്ണനാവിസേസഭൂതേന ചതുബ്യൂഹഹാരവിഭങ്ഗേന നേരുത്താദയോ വിഭത്താ, സോ…പേ… ചതുബ്യൂഹഹാരവിഭങ്ഗോ പരിപുണ്ണോ, ‘‘കതമോ ആവട്ടോ ഹാരവിഭങ്ഗോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ തത്ഥ കതമോ ആവട്ടോ ഹാരോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തത്ഥാതി തേസു നിദ്ദിട്ഠേസു സോളസസു ദേസനാഹാരാദീസു കതമോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ആവട്ടോ ഹാരോ ആവട്ടഹാരവിഭങ്ഗോ നാമാതി പുച്ഛതി. ‘‘ഏകമ്ഹി പദട്ഠാനേ’’ന്തിആദിനിദ്ദേസസ്സ ഇദാനി മയാ വുച്ചമാനോ ‘‘ആരമ്ഭഥാ’’തിആദികോ വിത്ഥാരസംവണ്ണനാവിസേസോ ആവട്ടഹാരവിഭങ്ഗോ നാമാതി ഗഹിതോ. ‘‘തത്ഥ ദേസനായം ഏകസ്മിം പദട്ഠാനേ ദേസനാരുള്ഹേ സേസകം പദട്ഠാനം പരിയേസതി, പരിയേസിത്വാ കഥം പടിപക്ഖേ ആവട്ടേതീ’’തി വത്തബ്ബത്താ –

‘‘ആരമ്ഭഥ നിക്കമഥ, യുഞ്ജഥ ബുദ്ധസാസനേ;

ധുനാഥ മച്ചുനോ സേനം, നളാഗാരംവ കുഞ്ജരോ’’തി. –

ഗാഥാ വുത്താ. ഇധ ഗാഥായം ഏകസ്മിം പദട്ഠാനേ ദേസനാരുള്ഹേ സേസകം പദട്ഠാനം പരിയേസതീതി വുത്തം ഹോതി. ഗാഥാത്ഥോ പന അട്ഠകഥായം (നേത്തി. അട്ഠ. ൨൯) വുത്തോ.

‘‘ആരമ്ഭഥാ’തിആദിഗാഥായം കതരസ്മിം പദട്ഠാനേ ദേസനാരുള്ഹേ കതമം സേസകം പദട്ഠാനം പരിയേസതീ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘ആരമ്ഭഥ നിക്കമഥാതി വീരിയസ്സ പദട്ഠാന’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘വീരിയസ്സ പദട്ഠാന’’ന്തി സാമഞ്ഞവസേന വുത്തമ്പി ആരമ്ഭധാതുസങ്ഖാതം വീരിയം നിക്കമധാതുസങ്ഖാതസ്സ വീരിയസ്സ പദട്ഠാനം, നിക്കമധാതുസങ്ഖാതം വീരിയം പരക്കമധാതുസങ്ഖാതസ്സ വീരിയസ്സ പദട്ഠാനം, പരക്കമധാതുസങ്ഖാതം വീരിയം സമഥഭാവനാസഹിതസ്സ വീരിയസ്സ പദട്ഠാനന്തിആദിനാ പരിയേസിതബ്ബന്തി ഗഹേതബ്ബം. ‘‘യുഞ്ജഥാ’’തി ഇമിനാ വുത്തം സമഥഭാവനാസഹിതം വീരിയം ‘‘ബുദ്ധസാസനേ’’തി ഇമിനാ വുത്തസ്സ മഹഗ്ഗതസമാധിസ്സ പദട്ഠാനം, ദേസനാരുള്ഹം സുഖാദികം സേസകമ്പി പദട്ഠാനം പരിയേസിതബ്ബം. ‘‘ധുനാഥ മച്ചുനോ സേന’’ന്തി പദേന ഗഹിതം വിപസ്സനാസഹിതം വീരിയം കിലേസധുനനേ സമത്ഥായ പഞ്ഞായ പദട്ഠാനം, ദേസനാരുള്ഹം സമാധിആദികം സേസകമ്പി പദട്ഠാനം പരിയേസിതബ്ബം.

‘‘യദി ‘ആരമ്ഭഥാ’തിആദികം വുത്തം വീരിയം സാമഞ്ഞഭൂതാനം വീരിയസമാധിപഞ്ഞാനംയേവ പദട്ഠാനം സിയാ, ഏവം സതി കഥം വട്ടമൂലം ഛിന്ദിത്വാ വിവട്ടം പാപേസ്സന്തീ’’തി വത്തബ്ബത്താ പുന ‘‘ആരമ്ഭഥ നിക്കമഥാതി വീരിയിന്ദ്രിയസ്സ പദട്ഠാന’’ന്തിആദി വുത്തം. ആധിപച്ചകിച്ചതായ യുത്തസ്സാപി വീരിയാധികസ്സ പദട്ഠാനത്താ ആരഭന്താ യോഗാവചരപുഗ്ഗലാ വട്ടമൂലം ഛിന്ദിത്വാ വിവട്ടം പാപേന്തീതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ആരമ്ഭഥാ’’തിആദികാ പന യസ്മാ വീരിയാരമ്ഭവത്ഥുആദിദേസനാ ഹോതി, തസ്മാ ആരമ്ഭവത്ഥുആദീനിയേവ സംവണ്ണിതാനി പദട്ഠാനന്തി ചോദനം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘ഇമാനി പദട്ഠാനാനി ദേസനാ’’തി. ‘‘ആരമ്ഭഥാ’’തിആദികാ യഥാവുത്തപദട്ഠാനാനി ദേസനാ ഹോതി, ന വീരിയാരമ്ഭവത്ഥുആദീനി, തസ്മാ പദട്ഠാനംയേവ സംവണ്ണിതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ഏവം ‘‘ആരമ്ഭഥാ’’തിആദിദേസനായ പദട്ഠാനവസേന അത്ഥോ വിഭത്തോ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതോ, ‘‘കഥം തസ്സായേവ ദേസനായ പടിപക്ഖവസേന അത്ഥോ വിഭജിതബ്ബോ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘അയുഞ്ജന്താനം വാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യോഗേ ഭാവനായം അയുഞ്ജന്താനം സത്താനം അപരിപക്കഞാണാനം യോഗേ യോഗഹേതു വാസനാഭാഗിയവസേന ആയതിം ജാനനത്ഥായ ‘‘ആരമ്ഭഥാ’’തിആദിദേസനാ ആരദ്ധാ. യുഞ്ജന്താനം പരിപക്കഞാണാനം സത്താനം ആരമ്ഭേ ആരമ്ഭഹേതു ദിട്ഠേവ ധമ്മേ പരിജാനനത്ഥായ ‘‘ആരമ്ഭഥാ’’തിആദിദേസനാ ആരദ്ധാ.

തത്ഥ തേസു യുഞ്ജന്തായുഞ്ജന്തേസു പരിപക്കാപരിപക്കഞാണേസു യേ അപരിപക്കഞാണാ സത്താ ന യുഞ്ജന്തി, തേ അപരിപക്കഞാണാ സത്താ പമാദമൂലകാ ഹുത്വാ യോഗേ ഭാവനായം യേന പമാദേന ന യുഞ്ജന്തി, സോ പമാദോ തണ്ഹാമൂലകോ പമാദോ, അവിജ്ജാമൂലകോ പമാദോതി ദുബ്ബിധോ ഹോതി. തത്ഥ തസ്മിം ദുബ്ബിധേ പമാദേ അഞ്ഞാണേന നിവുതോ അവിജ്ജാമൂലകോ സത്തോ യേന പമാദേന ഞേയ്യട്ഠാനം ‘‘ഇമേ ഉപ്പാദവയധമ്മാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ഞേയ്യട്ഠാനം നാമാ’’തി നപ്പജാനാതി, അയം അഞ്ഞാണഹേതുകോ പമാദോ അവിജ്ജാമൂലകോ പമാദാ നാമ. യോ പമാദോ തണ്ഹാമൂലകോ, സോ പമാദോ തിവിധോ അനുപ്പന്നാനം ഭോഗാനം ഉപ്പാദായ പരിയേസന്തോ തണ്ഹികോ സത്തോ യം പമാദം ആപജ്ജതി, അയം പമാദോ ച, ഉപ്പന്നാനം ഭോഗാനം ഠിതത്ഥായ രക്ഖന്തോ തണ്ഹികോ സത്തോ ആരക്ഖനിമിത്തം യം പമാദം ആപജ്ജതി, അയം പമാദോ ച, ഠിതം ഭോഗം പരിഭുഞ്ജന്തോ തണ്ഹികോ സത്തോ പരിഭോഗനിമിത്തം യം പമാദം ആപജ്ജതി, അയം പമാദോ ചാതി തിവിധോ ഹോതി. ഇതി ലോകേ അയം പമാദോ ചതുബ്ബിധോ അവിജ്ജാപദട്ഠാനോ ഏകവിധോ പമാദോ, തണ്ഹാപദട്ഠാനോ തിവിധോ പമാദോതി ചതുബ്ബിധോ ഹോതി. തത്ഥ താസു അവിജ്ജാതണ്ഹാസു നാമകായോ ഫസ്സാദിനാമസമൂഹോ അവിജ്ജായ പദട്ഠാനം, രൂപകായോ പഥവീആദിരൂപസമൂഹോ തണ്ഹായ പദട്ഠാനം ഹോതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ആരമ്ഭധാതുനിക്കമധാതുസങ്ഖാതസ്സ വീരിയസ്സ പടിപക്ഖോ ചതുബ്ബിധോ പമാദോ നിദ്ധാരേതബ്ബോ, നിദ്ധാരേത്വാ ഏകവിധസ്സ പമാദസ്സ അവിജ്ജാ പദട്ഠാനം, തിവിധസ്സ പമാദസ്സ തണ്ഹാ പദട്ഠാനം. അവിജ്ജായ നാമകായോ പദട്ഠാനം, തണ്ഹായ രൂപകായോ പദട്ഠാനന്തി പടിപക്ഖേ ആവട്ടേത്വാ പദട്ഠാനം പരിയേസിതബ്ബന്തി.

‘‘കസ്മാ നാമകായോ അവിജ്ജായ പദട്ഠാനം ഭവതി, രൂപകായോ തണ്ഹായ പദട്ഠാനം ഭവതീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തം കിസ്സ ഹേതൂ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘രൂപീസു ഭവേസു അജ്ഝോസാനം, അരൂപീസു സമ്മോഹോ’’തി വുത്തം. രൂപീസു ഭവേസു രൂപധമ്മേസു അഹംമമാദിവസേന അജ്ഝോസാനം തണ്ഹാഭിനിവേസോ സത്തേസു പതിട്ഠിതോ യസ്മാ ഹോതി, തസ്മാ രൂപകായോ തണ്ഹായ പദട്ഠാനം ഭവതി. അനമതഗ്ഗേ ഹി സംസാരേ ഇത്ഥിപുരിസാ അഞ്ഞമഞ്ഞരൂപാഭിരാമാ ഭവന്തി. അരൂപീസു ഫസ്സാദീസു സുഖുമഭാവതോ സമ്മോഹോ സത്തേസു പതിട്ഠിതോ യസ്മാ ഹോതി, തസ്മാ നാമകായോ അവിജ്ജായ പദട്ഠാനം ഭവതീതി യോജനാ കാതബ്ബാ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – രൂപകായനാമകായേസു ആരമ്മണകരണവസേന തണ്ഹായ ച അവിജ്ജായ ച ഉപ്പജ്ജനതോ രൂപകായോ തണ്ഹായ പദട്ഠാനം, നാമകായോ അവിജ്ജായ പദട്ഠാനന്തി നീഹരിതബ്ബാവാതി.

‘‘കതമോ രൂപകായോ, കതമോ നാമകായോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ രൂപകായോ രൂപക്ഖന്ധോ, നാമകായോ ചത്താരോ അരൂപിനോ ഖന്ധാ’’തി വുത്തം. തത്ഥ തേസു രൂപകായനാമകായേസു രൂപകായോ രൂപസമൂഹോ നാമ രൂപക്ഖന്ധോ ഹോതി, നാമകായോ നാമസമൂഹോ നാമ ചത്താരോ അരൂപിനോ ഖന്ധാതി. ഇമേ പഞ്ചക്ഖന്ധാ അവിജ്ജാതണ്ഹാനം ആരമ്മണത്താ സഉപാദാനാ ഭവേയ്യും, ‘‘കതമേന ഉപാദാനേന സഉപാദാനാ ഭവന്തീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ തഥേവ പുച്ഛിത്വാ വിസ്സജ്ജേതും ‘‘ഇമേ പഞ്ചക്ഖന്ധാ കതമേന ഉപാദാനേന സഉപാദാനാ? തണ്ഹായ ച അവിജ്ജായ ചാ’’തി വുത്തം. തത്ഥ ഉപാദാനഭൂതായ തണ്ഹായ ച ഉപാദാനഭൂതായ അവിജ്ജായ ച ഇമേ പഞ്ചക്ഖന്ധാ സഉപാദാനാ നാമ ഭവന്തീതി യോജനാ കാതബ്ബാ.

‘‘കിത്തകാനി ഉപാദാനാനി തണ്ഹാ നാമ ഭവന്തി, കിത്തകാനി ഉപാദാനാനി അവിജ്ജാ നാമ ഭവന്തീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ തണ്ഹാ ദ്വേ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥാതി താസു തണ്ഹാഅവിജ്ജാസു. കാമുപാദാനഞ്ച സീലബ്ബതുപാദാനഞ്ച ദ്വേ ഉപാദാനാനി തണ്ഹാ നാമ ഭവന്തി. തണ്ഹാവസേന ഹി ‘‘മമ സീലം, മമ വത’’ന്തി പരാമസനം ഭവതി. ദിട്ഠുപാദാനഞ്ച അത്തവാദുപാദാനഞ്ച ദ്വേ ഉപാദാനാനി അവിജ്ജാ നാമ ഭവന്തി. അവിജ്ജാവസേന ഹി സസ്സതദിട്ഠി ചേവ അഹംമമാദിദിട്ഠി ച ഭവന്തി. ‘‘ഇമേഹി ചതൂഹി ഉപാദാനേഹി സഉപാദാനക്ഖന്ധാ ചതൂസു സച്ചേസു കിത്തകം സച്ചം നാമാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘ഇമേഹീ’’തിആദി വുത്തം. യേ ലോകിയക്ഖന്ധാ സഉപാദാനാ ഖന്ധാ ഭവന്തി, ഉപാദാനേന ഹി ഉപാദാനാനിപി ഭവന്തി, ഇദം സഉപാദാനക്ഖന്ധപഞ്ചകം ദുക്ഖം ദുക്ഖസച്ചം നാമ. യാനി ചത്താരി ഉപാദാനാനി ദുക്ഖകാരണാനി ഭവന്തി, അയം ഉപാദാനചതുക്കോ സമുദയോ സമുദയസച്ചം നാമ ഭവതി. പഞ്ചക്ഖന്ധാതി സഉപാദാനാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ ദുക്ഖവത്ഥുഭാവതോ ദുക്ഖം. തേസന്തി സഉപാദാനാനം പഞ്ചക്ഖന്ധാനം. ധമ്മം ദേസേതീതി ‘‘ആരമ്ഭഥാ’’തിആദികം ധമ്മം വേനേയ്യാനുരൂപം ഭഗവാ ദേസേതി. സാമഞ്ഞേന പുബ്ബേ വുത്തമ്പി അത്ഥവസേന വിസേസം ദസ്സേതും പുന ‘‘ദുക്ഖസ്സ പരിഞ്ഞായ, സമുദയസ്സ പഹാനായാ’’തി വുത്തം.

൩൦. ആരമ്ഭപടിപക്ഖഭൂതപമാദവസേന പുരിമസച്ചദ്വയം ആചരിയേന നിദ്ധാരിതം, അമ്ഹേഹി ച ഞാതം, ‘‘ഇതരസച്ചദ്വയം കഥം നിദ്ധാരിതബ്ബ’’ന്തി വത്തബ്ബത്താ തം ദ്വയമ്പി പമാദമുഖേനേവ നിദ്ധാരിതബ്ബന്തി ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ യോ തിവിധോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തത്ഥാതി തേസു തണ്ഹാമൂലകഅവിജ്ജാമൂലകേസു പമാദേസു. തസ്സാതി തിവിധസ്സ തണ്ഹാമൂലകസ്സ പമാദസ്സ. സമ്പടിവേധേനാതി അസ്സാദാദീനം പരിജാനനേന. രക്ഖണാതി അത്തചിത്തസ്സ രക്ഖണസങ്ഖാതാ. പടിസംഹരണാതി ‘‘തസ്സാ’’തി ഇമിനാ വുത്തസ്സ പമാദസ്സ പടിപക്ഖഭൂതേന അപ്പമാദാനനുയോഗേന സംഹരണാ യാ ഖേപനാ അത്ഥി, അയം പമാദസ്സ പടിപക്ഖഭൂതേന അപ്പമാദാനുയോഗേന പവത്താ ഖേപനസങ്ഖാതാ ഭാവനാ സമഥോ നാമാതി പമാദസ്സ പടിപക്ഖമുഖേന പുന ആവട്ടേത്വാ സമഥോ നിദ്ധാരിതോതി.

‘‘സോ സമഥോ കഥം കേന ഉപായേന ഭവതീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ തഥാ പുച്ഛിത്വാ ഉപായം ദസ്സേതും ‘‘സോ കഥ’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ കഥന്തി കേന ഉപായേന. ‘‘കാമേന്തീതി കാമാ, കാമീയന്തീതി വാ കാമാ’’തി വുത്താനം ദ്വിന്നം കാമാനം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജമാനം അസ്സാദഞ്ച, ‘‘അപ്പസ്സാദാ കാമാ ബഹുദുക്ഖാ’’തിആദി (മ. നി. ൧.൨൩൫) വചനതോ അപ്പസ്സാദനീയാനം കാമാനം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജമാനം ആദീനവഞ്ച. കാമാനന്തി ച കമ്മത്ഥേ സാമിവചനം. തേന വുത്തം –‘‘കാമേ പടിച്ചാ’’തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൩൦). ‘‘കാമാനമേതം നിസ്സരണം, യദിദം നേക്ഖമ്മ’’ന്തി (ഇതിവു. ൭൨) വചനതോ നിസ്സരണന്തി ഇധ പഠമജ്ഝാനം അധിപ്പേതം. വോകാരന്തി ഏത്ഥ വ-കാരോ ആഗമോ, ഓ-കാരം ലാമകഭാവം. ആനിസംസന്തി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലാദികം. യദാ ജാനാതി, തദാ തേന ഉപായേന സമഥോ ഭവതീതി അത്ഥോ.

സമഥോ ആചരിയേന വിഭത്തോ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതോ, ‘‘കതമാ വിപസ്സനാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ വിപസ്സനം വിഭജിതും ‘‘തത്ഥ യാ വീമംസാ’’തിആദി വുത്തം. അഥ വാ കാമാനം അസ്സാദാദയോ യദാ ജാനാതി, തദാ സമഥോ ഭവതീതി വുത്തോ, ‘‘തസ്മിം സമഥേ ഭവമാനേ സതി കതമാ ഭവതീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ യാ വീമംസാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്മിം സമഥേ ഭവമാനേ സതി അസ്സാദാദീനം യാ അനിച്ചാദിവീമംസാ ഉപപരിക്ഖാ പഞ്ഞാ ഭവതി, അയം വീമംസാ ഉപപരിക്ഖാ പഞ്ഞാ വിസേസേന പസ്സനതോ വിപസ്സനാ നാമ. അഥ വാ തിവിധസ്സ തണ്ഹാമൂലകസ്സ പമാദസ്സ സമ്പടിവേധേന രക്ഖണാ പടിസംഹരണാ, അയം സമഥോതി ആചരിയേന വുത്തോ, ‘‘കതമാ വിപസ്സനാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ യാ വീമംസാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്മിം യഥാവുത്തേ സമഥേ സതി യഥാവുത്തസ്സ പമാദസ്സ അനിച്ചാദിവസേന യാ വീമംസാ ഉപപരിക്ഖാ പഞ്ഞാ ഉപ്പന്നാ, അയം വീമംസാ ഉപപരിക്ഖാ പഞ്ഞാ വിസേസേന പസ്സനതോ വിപസ്സനാ നാമ. വീമംസാവ ദുബ്ബലാ, ഉപപരിക്ഖാ ബലവതീതി വിസേസോ.

സമഥോ ചേവ വിപസ്സനാ ച ദ്വേ ധമ്മാ ആചരിയേന നിദ്ധാരിതാ, ‘‘ഇമേ നിദ്ധാരിതാ ദ്വേ ധമ്മാ കിം ഗച്ഛന്തീ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘ഇമേ ദ്വേ’’തിആദി വുത്തം. സമഥോ സമഥഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതി, വിപസ്സനാ വിപസ്സനാഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതി. ‘‘ഇമേസു ദ്വീസു ധമ്മേസു ഭാവിയമാനേസു കതമേ യോഗാവചരേന പഹീയന്തീ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘ഇമേസൂ’’തിആദി വുത്തം. സമഥേ ധമ്മേ ഭാവിയമാനേ തണ്ഹാ യോഗാവചരേന പഹീയതി, വിപസ്സനായ ഭാവിയമാനായ അവിജ്ജാ യോഗാവചരേന പഹീയതീതി ഇമേ ദ്വേ പഹാതബ്ബാ ധമ്മാ പഹീയന്തി തണ്ഹാ ചേവ അവിജ്ജാ ച. ‘‘ഇമേസു ദ്വീസു ധമ്മേസു പഹീയമാനേസു കതമേ ധമ്മാ നിരുജ്ഝന്തീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ഉപാദാനാദയോപി നിരുജ്ഝന്തീതി സകലവട്ടദുക്ഖനിരോധം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇമേസു ദ്വീസു ധമ്മേസു പഹീനേസൂ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ തണ്ഹായ സമഥഭാവനായ പഹീയമാനായ, അവിജ്ജായ വിപസ്സനാഭാവനായ പഹീയമാനായ ഇമേസു ദ്വീസു ധമ്മേസു ദ്വീഹി ഭാവനാഹി പഹീനേസു കാമുപാദാനാദീനി ചത്താരി ഉപാദാനാനി വിക്ഖമ്ഭനസമുച്ഛേദവസേന നിരുജ്ഝന്തി, ന ഭങ്ഗക്ഖണവസേന.

ഏത്ഥാഹ – ‘‘തണ്ഹാനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ’’തി വുത്തത്താ ‘‘തണ്ഹായ പഹീയമാനായ ഉപാദാനാനി നിരുജ്ഝന്തീ’’തി വചനം യുത്തം ഹോതു, കഥം അവിജ്ജായ പഹീയമാനായ ഉപാദാനാനി നിരുജ്ഝന്തീതി? ‘‘തണ്ഹാനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോ’’തി പാഠേ അവിജ്ജാസഹിതതണ്ഹാനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോതി അത്ഥസമ്ഭവതോ. യഥാ ഹി തണ്ഹാസഹിതാവ അവിജ്ജാ സങ്ഖാരാനം പച്ചയോ, ഏവം അവിജ്ജാസഹിതാവ തണ്ഹാ ഉപാദാനാനം പച്ചയോ ഹോതീതി അവിജ്ജാസഹിതതണ്ഹാനിരോധാ ഉപാദാനനിരോധോതി അത്ഥോ സമ്ഭവതീതി ഗഹേതബ്ബോ. വിക്ഖമ്ഭനസമുച്ഛേദവസേന ഉപാദാനനിരോധാ തഥേവ ഭവനിരോധോതി ഏസ നയോ സേസേസുപി. ഏവമേതസ്സ കേവലസ്സ ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോതി ഏത്ഥാപി തണ്ഹാസഹിതഅവിജ്ജാനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോതിആദികോ ഗഹിതോതി ദട്ഠബ്ബോ. ഇതീതി ഏവം വിസഭാഗസഭാഗധമ്മാനം ആവട്ടനവസേന നിദ്ധാരിതാനി ച പുരിമകാനി ദ്വേ സച്ചാനി ച, സമഥോ ച വിപസ്സനാ ച ഇമേ ദ്വേ ധമ്മാ മഗ്ഗോ ച മഗ്ഗസച്ചഞ്ച, വട്ടനിരോധോ വട്ടനിരോധസച്ചഞ്ച നിബ്ബാനന്തി ചത്താരി സച്ചാനി നിദ്ധാരിതാനി.

‘‘വീരിയപടിപക്ഖഭൂതസ്സ പമാദാദിധമ്മസ്സ വസേന വാ സഭാഗഭൂതസ്സ പമാദാദിധമ്മസ്സ വസേന വാ ആവട്ടേത്വാ ചതുന്നം സച്ചാനം നിദ്ധാരിതബ്ബഭാവോ അമ്ഹേഹി കേന സദ്ദഹിതബ്ബോ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘തേനാഹാ’’തിആദി വുത്തം. തേന തഥാ നിദ്ധാരിതബ്ബഭാവേന ഭഗവാ ‘‘ആരമ്ഭഥ നിക്കമഥാ’’തിആദിഗാഥാവചനം ആഹ, തേന ‘‘ആരമ്ഭഥ നിക്കമഥാ’’തിആദിഗാഥാവചനേന തഥാ ചതുന്നം സച്ചാനം നിദ്ധാരിതബ്ബഭാവോ തുമ്ഹേഹി സദ്ദഹിതബ്ബോതി വുത്തം ഹോതി.

‘‘ആരമ്ഭഥ നിക്കമഥാ’തിആദിനാ വോദാനപക്ഖംയേവ നിക്ഖിപിത്വാ തസ്സേവ വോദാനപക്ഖസ്സ വിസഭാഗധമ്മസഭാഗധമ്മവസേനേവ ആവട്ടേത്വാ ചതുസച്ചനിദ്ധാരണം കാതബ്ബ’’ന്തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ സംകിലേസപക്ഖമ്പി നിക്ഖിപിത്വാ തസ്സേവ സംകിലേസസ്സ വിസഭാഗധമ്മസഭാഗധമ്മവസേനപി ആവട്ടേത്വാ ചതുസച്ചനിദ്ധാരണം ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാപി മൂലേ’’തിആദിഗാഥാവചനമാഹ. അട്ഠകഥായം പന –

‘‘ഏവം വോദാനപക്ഖം നിക്ഖിപിത്വാ തസ്സ വിസഭാഗധമ്മവസേന, സഭാഗധമ്മവസേന ച ആവട്ടനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സംകിലേസപക്ഖം നിക്ഖിപിത്വാ തസ്സ വിസഭാഗധമ്മവസേന, സഭാഗധമ്മവസേന ച ആവട്ടനം ദസ്സേതും ‘യഥാപി മൂലേ’തി ഗാഥമാഹാ’’തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൩൦) –

വുത്തം. ഗാഥാത്ഥോപി അട്ഠകഥായം വുത്തോ. തഥാപി യതിപോതാനം അത്ഥായ അട്ഠകഥാനുസാരേനേവ കഥയിസ്സാമ.

സമൂഹോ രുക്ഖോ മൂലതി പതിട്ഠാതി ഏതേന അവയവേന ഭൂമിഭാഗേ ഠിതേനാതി മൂലം, കിം തം? ഭൂമിഭാഗേ ഠിതോ മൂലസങ്ഖാതോ രുക്ഖാവയവോ, തസ്മിം മൂലേ. നത്ഥി ഉപദ്ദവോ ഫരസുഛേദാദിഅന്തരായോ അസ്സ മൂലസ്സാതി അനുപദ്ദവോ. ദള്ഹേതി ഉപദ്ദവാഭാവേന സഭാവതോ ഥിരേ സതി. ഛിന്ദീയതീതി ഛിന്നോ, കോ സോ? ഭൂമിയം പതിട്ഠിതമൂലസഹിതോ രുക്ഖാവയവോ, ന ഛിന്ദിത്വാ ഗഹിതോ രുക്ഖാവയവോ. രുഹതി വഡ്ഢതീതി രുക്ഖോ. സോ ച ഭൂമിയം പതിട്ഠിതമൂലസഹിതോ രുക്ഖാവയവോ രുക്ഖോതി വുത്തോ യഥാ ‘‘സമുദ്ദോ ദിട്ഠോ’’തി. പുനരേവ രൂഹതീതി പുന അങ്കുരുപ്പാദനം സന്ധായ വുത്തം. തണ്ഹാനുസയേതി അത്തഭാവസങ്ഖാതസ്സ രുക്ഖസ്സ മൂലേ. അനൂഹതേതി അരഹത്തമഗ്ഗഞാണേന അനുപച്ഛിന്നേ സതി ഇദം അത്തഭാവസങ്ഖാതം ദുക്ഖം ദുക്ഖഹേതു പുനപ്പുനം അബ്ബോച്ഛിന്നം നിബ്ബത്തതി ന നിരുജ്ഝതിയേവാതി ഗാഥാത്ഥോ.

‘‘ഇധ ഗാഥായം യോ തണ്ഹാനുസയോ അനൂഹതഭാവേന ദുക്ഖസ്സ നിബ്ബത്തനസ്സ മൂലന്തി വുത്തോ, അയം തണ്ഹാനുസയോ കതമസ്സാ തണ്ഹായ അനുസയോ’’തി പുച്ഛതി, ‘‘തണ്ഹായ കാമതണ്ഹാദിവസേന ബഹുവിധത്താ ഭവതണ്ഹായ അനുസയോ’’തി വിസ്സജ്ജേതി ഭവസ്സാദതണ്ഹാഭാവതോ. യോ അനുസയോ ഏതസ്സ ഭവതണ്ഹാസങ്ഖാതസ്സ ധമ്മസ്സ പച്ചയോ ഹോതി, അയം അനുസയോ അവിജ്ജാനുസയോ ഹോതി. ‘‘അനുസയോ ബഹുവിധോ, കസ്മാ അവിജ്ജാനുസയോതി സദ്ദഹിതബ്ബോ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ ഹി ഭവതണ്ഹാ’’തി വുത്തം. അവിജ്ജായ ഭവതണ്ഹായ പച്ചയത്താ അവിജ്ജാനുസയോ സദ്ദഹിതബ്ബോ. അവിജ്ജായ ഹി ഭവേസു ആദീനവസ്സ അദസ്സനവസേന ഭവസ്സാദതണ്ഹാ ഭവതീതി. ഇമേ ദ്വേ കിലേസാതിആദിമ്ഹി ഹേട്ഠാ വുത്തനയാനുസാരേന ചത്താരി സച്ചാനി നിദ്ധാരേത്വാ വിസഭാഗസഭാഗധമ്മാവട്ടനം വിഞ്ഞാതബ്ബം, സമഥവിപസ്സനാ പന മഗ്ഗസമ്പയുത്താവ ഗഹേതബ്ബാ.

‘‘സബ്ബപാപസ്സാ’’തിആദികസ്സ അനുസന്ധ്യത്ഥോ അട്ഠകഥായം (നേത്തി. അട്ഠ. ൩൦) വുത്തോ. സബ്ബപാപസ്സാതി കമ്മപഥഭാവപ്പത്താപത്തസ്സ നിരവസേസസ്സ അകുസലസ്സ. അകരണന്തി സപരസന്താനേസു അനുപ്പാദനം. കുസലസ്സാതി കമ്മപഥഭാവപ്പത്താപത്തസ്സ തേഭൂമകകുസലസ്സ ചേവ ലോകുത്തരകുസലസ്സ ച. ഉപസമ്പദാതി സന്താനേ ഉപ്പാദനവസേന സമ്പദാ. സസ്സ അത്തനോ ചിത്തന്തി സചിത്തം, സചിത്തസ്സ പരിയോദാപനം വോദാനം അരഹത്തഫലുപ്പത്തിയാതി സചിത്തപരിയോദാപനം. അരഹത്തമഗ്ഗുപ്പാദോ പന ‘‘കുസലസ്സ ഉപസമ്പദാ’’തി പദേന ഗഹിതോ. ഏതം അകരണാദിത്തയദീപനം ബുദ്ധാനം സമ്മാസമ്ബുദ്ധാനം സാസനം ഓവാദോതി ഗാഥാത്ഥോ.

ഗാഥായം യസ്സ പാപസ്സ അകരണം വുത്തം, തം പാപം ദുച്ചരിതകമ്മപഥവസേന വിഭജിതും ‘‘സബ്ബപാപം നാമാ’’തിആദി വുത്തം. ദോസസമുട്ഠാനന്തി യേഭുയ്യവസേന വുത്തം, ലോഭസമുട്ഠാനമ്പി ഭവതി. ലോഭസമുട്ഠാനന്തിപി യേഭുയ്യവസേന വുത്തം, ദോസസമുട്ഠാനമ്പി ഭവതി. മോഹസമുട്ഠാനമ്പി തഥേവ വുത്തം. ലോഭസമുട്ഠാനദോസസമുട്ഠാനമ്പി സമ്ഭവതീതി ദട്ഠബ്ബം. സബ്ബപാപോ ദുച്ചരിതകമ്മപഥപ്പഭേദേന വിഭത്തോ, ‘‘ഏത്തകേനേവ വിഭജിതബ്ബോ, ഉദാഹു അഞ്ഞേന വിഭജിതബ്ബോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ അഞ്ഞേന അകുസലമൂലഅഗതിഗമനഭേദേനപി വിഭജിതും ‘‘യാ അഭിജ്ഝാ’’തിആദി വുത്തം. അട്ഠകഥായം പന ‘‘ഏവം ദുച്ചരിതഅകുസലകമ്മപഥകമ്മവിഭാഗേന ‘സബ്ബപാപ’ന്തി ഏത്ഥ വുത്തപാപം വിഭജിത്വാ ഇദാനിസ്സ അകുസലമൂലവസേന അഗതിഗമനവിഭാഗമ്പി ദസ്സേതും ‘അകുസലമൂല’ന്തിആദി വുത്ത’’ന്തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൩൦) അനുസന്ധ്യത്ഥോ വുത്തോ. മോഹവസേന സഭാവം അജാനന്തസ്സ ഭയസമ്ഭവതോ യം ഭയാ ച മോഹാ ച അഗതിം ഗച്ഛതി, ഇദം മോഹസമുട്ഠാനന്തി വുത്തം.

സബ്ബപാപോ ആചരിയേന വിഭത്തോ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതോ, ‘‘കതമം സബ്ബപാപസ്സ അകരണ’’ന്തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ തത്ഥ ലോഭോ അസുഭായാ’’തിആദി വുത്തം. അട്ഠകഥായം പന –

‘‘ഏത്താവതാ ‘സബ്ബപാപസ്സ അകരണ’ന്തി ഏത്ഥ പാപം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തസ്സ അകരണം ദസ്സേന്തോ ‘ലോഭോ…പേ… പഞ്ഞായാ’തി തീഹി കുസലമൂലേഹി തിണ്ണം അകുസലമൂലാനം പഹാനവസേന സബ്ബപാപസ്സ അകരണം അനുപ്പാദനമാഹാ’’തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൩൦) –

വുത്തം. സുഭാധിമുത്തവസേന പവത്തോ ലോഭോ അസുഭായ അസുഭഭാവനായ തഥാപവത്തേന അലോഭേന തദങ്ഗവിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനേന പഹീയതി, സത്തേസു കുജ്ഝനദുസ്സനവസേന പവത്തോ ദോസോ മേത്തായ മേത്താഭാവനായ തഥാപവത്തേന അദോസേന ച തദങ്ഗവിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനേന പഹീയതി, സത്തേസു ചേവ സങ്ഖാരേസു ച മുയ്ഹനവസേന പവത്തോ മോഹോ പഞ്ഞായ വിചാരണപഞ്ഞായ ച ഭാവനാമഗ്ഗപഞ്ഞായ ച തദങ്ഗവിക്ഖമ്ഭനസമുച്ഛേദപ്പഹാനേന പഹീയതി.

‘‘യദി തീഹി കുസലമൂലേഹേവ അകുസലമൂലാനി പഹീയന്തി, ഏവം സതി ഉപേക്ഖാകരുണാമുദിതാ നിരത്ഥകാ ഭവേയ്യു’’ന്തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘തഥാ ലോഭോ ഉപേക്ഖായാ’’തിആദി വുത്തം. ഉപേക്ഖായാതി ‘‘സബ്ബേ സത്താ കമ്മസ്സകാ’’തിആദിനാ ഭാവിതായ ഉപേക്ഖായ. മുദിതാ അരതിം വൂപസമേത്വാ അരതിയാ മൂലഭൂതം മോഹമ്പി പജഹതീതി മനസി കത്വാ ‘‘മോഹോ മുദിതായ പഹാനം അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛതീ’’തി വുത്തം. ‘‘അകുസലമൂലാനം കുസലമൂലാദീഹി പഹാതബ്ബത്തം കേന അമ്ഹേഹി സദ്ദഹിതബ്ബ’’ന്തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘തേനാഹാ’’തിആദി വുത്തം. തേന തഥാ പഹാതബ്ബത്തേന ഭഗവാ ‘‘സബ്ബപാപസ്സ അകരണ’’ന്തി വചനം ആഹ, തേന ‘‘സബ്ബപാപസ്സ അകരണ’’ന്തി വചനേന തഥാ പഹാതബ്ബത്തം തുമ്ഹേഹി സദ്ദഹിതബ്ബന്തി വുത്തം ഹോതി.

൩൧. ‘‘ഏത്താവതാ ച സബ്ബപാപോ വിഭത്തോ, തസ്സ അകരണഞ്ച വിഭത്തം സിയാ, ഏവം സതി അട്ഠമിച്ഛത്താനം അകരണം അനിവാരിതം സിയാ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘സബ്ബപാപം നാമ അട്ഠ മിച്ഛത്താനീ’’തിആദി വുത്തം. മിച്ഛാസതീതി അനിച്ചാദീസു ‘‘നിച്ച’’ന്തി അനുസ്സരണചിന്തനാദിവസേന പവത്തഅകുസലപ്പവത്തി.

സബ്ബപാപസ്സ അകരണം ബഹുധാ ആചരിയേന വിഭത്തം, അമ്ഹേഹി ച വിഞ്ഞാതം, ‘‘കഥം കുസലസ്സ സമ്പദാ വിഭജിതബ്ബാ വിഞ്ഞാതബ്ബാ’’തി വത്തബ്ബത്താ കുസലസ്സ സമ്പദം വിഭജിത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘അട്ഠസു മിച്ഛത്തേസു പഹീനേസൂ’’തിആദിമാഹ. അട്ഠ സമ്മത്താനീതി സമ്മാദിട്ഠി സമ്മാസങ്കപ്പോ സമ്മാവാചാ സമ്മാകമ്മന്തോ സമ്മാആജീവോ സമ്മാവായാമോ സമ്മാസതി സമ്മാസമാധീതി അട്ഠസമ്മത്താനി വിസഭാഗപരിവത്തനധമ്മവസേന സമ്പജ്ജന്തി. അതീതസ്സാതി അതീതേന സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ദേസിതസ്സ. വിപസ്സിനോ ഹി ഭഗവതോ അയം പാതിമോക്ഖുദ്ദേസഗാഥാ. ചിത്തേ പരിയോദാപിതേതി ചിത്തപടിബദ്ധാ പഞ്ചക്ഖന്ധാപി പരിയോദാപിതാ ഭവന്തി. ‘‘ചിത്തപരിയോദാപിതേന പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം പരിയോദാപിതഭാവോ കഥം അമ്ഹേഹി സദ്ദഹിതബ്ബോ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘ഏവഞ്ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഏവം വുത്തപ്പകാരേന ഭഗവാ യം ‘‘ചേതോവിസുദ്ധത്ഥം ഭിക്ഖവേ തഥാഗതേ ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീ’’തി വചനം ആഹ, തേന ‘‘ചേതോ…പേ… വുസ്സതീ’’തി വചനേന തുമ്ഹേഹി സദ്ദഹിതബ്ബോതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘പരിയോദാപനാ കതിവിധാ ഭവന്തീ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘ദുവിധാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. സമഥവിപസ്സനായ നീവരണപ്പഹാനഞ്ച അരിയമഗ്ഗഭാവനായ അനുസയസമുഗ്ഘാതോ ചാതി പരിയോദാപനസ്സ ദുവിധത്താ പഞ്ചക്ഖന്ധാ പരിയോദാപിതാ ഭവന്തീതി അത്ഥോ. പഹീനനീവരണാനുസയാ ഹി പുഗ്ഗലാ പസാദനീയവണ്ണാ ഹോന്തി.

‘‘പരിയോദാപനസ്സ കിത്തികാ ഭൂമിയോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘ദ്വേ പരിയോദാപനഭൂമിയോ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘‘സബ്ബപാപസ്സ അകരണ’ന്തിആദിഗാഥായ ദേസിതേസു ധമ്മേസു കതമം ദുക്ഖസച്ചം, കതമം സമുദയസച്ചം, കതമം മഗ്ഗസച്ചം, കതമം നിരോധസച്ച’’ന്തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ യം പടിവേധേനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥാതി ഗാഥായ ദേസിതേസു ധമ്മേസു യം ഖന്ധപഞ്ചകം പടിവേധേന പരിഞ്ഞാഭിസമയേന പരിയോദാപേതി, ഇദം ഖന്ധപഞ്ചകം ദുക്ഖം ദുക്ഖസച്ചം ഭവേ. യതോ തണ്ഹാസംകിലേസതോ ഖന്ധപഞ്ചകം പരിയോദാപേതി, അയം തണ്ഹാസംകിലേസോ സമുദയോ സമുദയസച്ചം. യേന അരിയമഗ്ഗങ്ഗേന പരിയോദാപേതി, അയം അരിയമഗ്ഗോ മഗ്ഗസച്ചം. യം അസങ്ഖതധാതും അധിഗതേന പുഗ്ഗലേന പരിയോദാപിതം, അയം അസങ്ഖതധാതുധമ്മോ നിരോധോ നിരോധസച്ചം ഭവേ. ഇമാനി ചത്താരി സച്ചാനി ഗാഥായ ദേസിതധമ്മാനം സഭാഗവിസഭാഗധമ്മാവട്ടനവസേന നിദ്ധാരിതാനി. ‘‘തേനാഹാ’’തിആദികസ്സ അത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ.

‘‘സബ്ബപാപസ്സ അകരണ’’ന്തിആദിഗാഥായ ദേസിതാനം ധമ്മാനം സഭാഗവിസഭാഗധമ്മാവട്ടനവസേന ചത്താരി സച്ചാനി ആചരിയേന നിദ്ധാരിതാനി, അമ്ഹേഹി ച വിഞ്ഞാതാനി.

‘‘‘ധമ്മോ ഹവേ രക്ഖതി ധമ്മചാരിം, ഛത്തം മഹന്തം യഥ വസ്സകാലേ;

ഏസാനിസംസോ ധമ്മേ സുചിണ്ണേ, ന ദുഗ്ഗതിം ഗച്ഛതി ധമ്മചാരീ’തി –

ഗാഥായ ദേസിതാനം ധമ്മാനം വിസഭാഗസഭാഗധമ്മാനം ആവട്ടനവസേന കഥം ചത്താരി സച്ചാനി നിദ്ധാരിതാനീ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘ധമ്മോ ഹവേ’’തിആദിമാഹ. തായ ഗാഥായ ദേസിതേ ധമ്മേ വിഭജിത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘ധമ്മോ നാമാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ധമ്മോ നാമാതി പുഞ്ഞധമ്മോ നാമ. ഇന്ദ്രിയസംവരോതി മനച്ഛട്ഠിന്ദ്രിയസംവരസീലാദികോ സബ്ബോ സംവരോ. തേന വുത്തം –‘‘ഇന്ദ്രിയസംവരസീസേന ചേത്ഥ സബ്ബമ്പി സീലം ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൩൧). ചത്താരോ അപായാ ദുക്കടകമ്മകാരീനം ഗതിഭൂതത്താ ദുഗ്ഗതി. സബ്ബാ ഉപപത്തിയോ പന ദുക്ഖദുക്ഖസങ്ഖാരദുക്ഖവിപരിണാമദുക്ഖസമങ്ഗീനം ഗതിഭൂതത്താ ദുഗ്ഗതി നാമ.

‘‘തസ്മിം ദുവിധേ ധമ്മേ ഇന്ദ്രിയസംവരധമ്മോ കത്ഥ ഠിതോ, കഥം സുചിണ്ണോ, കുതോ രക്ഖതീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ യാ സംവരസീലേ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥാതി തസ്മിം ദുവിധേ ധമ്മേ. സംവരസീലേ ഠിതാ യാ അഖണ്ഡകാരിതാ ഹോതി, അയം അഖണ്ഡവസേന കാതബ്ബോ സംവരസീലേ ഠിതോ സുട്ഠു ആചിണ്ണപരിചിണ്ണോ പുഞ്ഞധമ്മോ ചതൂഹി അപായേഹി അത്തനോ ആധാരം അത്താനം രക്ഖന്തം പുഗ്ഗലം ഏകന്തികഭാവേന രക്ഖതി, അനേകന്തികഭാവേന പന രക്ഖിതമത്തോ പുഞ്ഞധമ്മോപി രക്ഖതീതി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. അപായേഹീതി ച പധാനവസേന വുത്തം, രോഗാദിഅന്തരായതോപി രക്ഖതി. രോഗാദിഅന്തരായോ വാ അയതോ അപഗതത്താ അപായന്തോഗധോതി ദട്ഠബ്ബോ.

‘‘തഥാ രക്ഖതീതി കേന അമ്ഹേഹി സദ്ദഹിതബ്ബോ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘ഏവം ഭഗവാ’’തിആദി വുത്തം. ഏവം വുത്തപ്പകാരേന ലക്ഖണപകാരദസ്സനം ഭഗവാ ‘‘ദ്വേമാ, ഭിക്ഖവേ, സീലവതോ ഗതിയോ ദേവാ ച മനുസ്സാ ചാ’’തി യം വചനം ആഹ, തേന ‘‘ദ്വേമാ…പേ… മനുസ്സാ ചാ’’തി വചനേന തുമ്ഹേഹി സദ്ദഹിതബ്ബോതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘സംവരസീലേ ഠിതസ്സ അഖണ്ഡകാതബ്ബസ്സ സുചിണ്ണസ്സ പുഞ്ഞധമ്മസ്സ അപായേഹി രക്ഖണേ ഏകന്തികഭാവോ കേന സുത്തേന ദീപേതബ്ബോ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘ഏവഞ്ച നാളന്ദായ’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഏവഞ്ചാതി ഇമിനാ ഇദാനി വുച്ചമാനേന പകാരേനപി വുത്തപ്പകാരോ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. നാളന്ദായന്തി നാളന്ദനാമകേ നിഗമേ നിസിന്നോ അസിബന്ധകനാമസ്സ പുത്തോ ഗാമണി ഗാമജേട്ഠകോ ഭഗവന്തം ഏതം വുച്ചമാനം ‘‘ബ്രാഹ്മണാ, ഭന്തേ’’തിആദിവചനം അവോച.

ബ്രാഹ്മണാതി ബാഹിരകാ ബ്രാഹ്മണാ. ഭന്തേതി ഭഗവന്തം ഗാമണി ആലപതി. പച്ഛാഭൂമകാതി പച്ഛിമദിസായ നിസിന്നകാ. ഉയ്യാപേന്തീതി മനുസ്സലോകതോ ഉദ്ധം ദേവലോകം യാപേന്തി പാപേന്തി.

ഇധസ്സാതി ഇധലോകേ അസ്സ ഭവേയ്യ. പുരിസോ പാണാതിപാതീ…പേ… മിച്ഛാദിട്ഠികോ അസ്സ ഭവേയ്യാതി യോജനാ. സേസം പാളിതോ ചേവ വുത്താനുസാരേന ച ഞേയ്യം.

൩൨. ‘‘വിസഭാഗധമ്മസഭാഗധമ്മാവട്ടനവസേന ചതുന്നം സച്ചാനം നിദ്ധാരിതഭാവോ കേന അമ്ഹേഹി സദ്ദഹിതബ്ബോ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘തേനാഹ മഹാകച്ചാനോ ഏകമ്ഹി പദട്ഠാനേ’’തി വുത്തം.

‘‘ഏത്താവതാ ച ആവട്ടോ ഹാരോ പരിപുണ്ണോ, അഞ്ഞോ നിയുത്തോ നത്ഥീ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘നിയുത്തോ ആവട്ടോ ഹാരോ’’തി വുത്തം. യസ്സം യസ്സം പാളിയം യോ യോ ആവട്ടോ ഹാരോ യഥാലാഭവസേന യോജിതോ, തസ്സം തസ്സം പാളിയം സോ സോ ആവട്ടോ ഹാരോ തഥാ നിദ്ധാരേത്വാ യുത്തോ യോജിതോതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

ഇതി ആവട്ടഹാരവിഭങ്ഗേ സത്തിബലാനുരൂപാ രചിതാ

വിഭാവനാ നിട്ഠിതാ.

പണ്ഡിതേഹി പന അട്ഠകഥാടീകാനുസാരേനേവ ഗമ്ഭീരത്ഥോ വിത്ഥാരതോ വിഭജിത്വാ ഗഹേതബ്ബോതി.