൫. ലക്ഖണഹാരവിഭങ്ഗവിഭാവനാ

൨൩. യേന യേന സംവണ്ണനാവിസേസഭൂതേന പദട്ഠാനവിഭങ്ഗേന അവിജ്ജാദീനം പദട്ഠാനാനി വിഭത്താനി, സോ സംവണ്ണനാവിസേസഭൂതോ പദട്ഠാനഹാരവിഭങ്ഗോ പരിപുണ്ണോ, ‘‘കതമോ ലക്ഖണഹാരവിഭങ്ഗോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ കതമോ ലക്ഖണോ ഹാരോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തത്ഥ-സദ്ദസ്സ അത്ഥോ വുത്തോവ. കതമോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ലക്ഖണോ ഹാരോ ലക്ഖണഹാരവിഭങ്ഗോതി പുച്ഛതി. ‘‘വുത്തമ്ഹി ഏകധമ്മേ’’തിആദിനിദ്ദേസസ്സ ഇദാനി മയാ വുച്ചമാനോ ‘‘യേ ധമ്മാ’’തിആദികോ വിത്ഥാരസംവണ്ണനാവിസേസോ ലക്ഖണോ ഹാരോ ലക്ഖണഹാരവിഭങ്ഗോ നാമാതി വിഞ്ഞേയ്യോതി. തേന വുത്തം –‘‘തത്ഥ കതമോ ലക്ഖണോ ഹാരോതിആദി ലക്ഖണഹാരവിഭങ്ഗോ നാമാ’’തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൨൩). അയം ഇദാനി വുച്ചമാനോ വിത്ഥാരഭൂതോ ലക്ഖണോ ഹാരോ പിടകത്തയേ ദേസിതേസു ധമ്മേസു കിം നാമ ലക്ഖിതബ്ബം ധമ്മം ലക്ഖീയതീതി പുച്ഛിത്വാ പുച്ഛിതേ ലക്ഖണഹാരവിചയേ ധമ്മേ സങ്ഖേപേന ദസ്സേതും ‘‘യേ ധമ്മാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യേ ധമ്മാതി യേ സമൂഹാ ധമ്മാ. ഏകലക്ഖണാതി സമാനലക്ഖണാ. തേസം ധമ്മാനന്തി സമാനലക്ഖണാനം തേസം സമൂഹധമ്മാനം, നിദ്ധാരണേ ചേതം. ഏകസ്മിം ധമ്മേതി സമാനലക്ഖണേ ഏകസ്മിം ധമ്മേ, പാളിയം ഭഗവതാ വുത്തേ സതി വുത്തധമ്മതോ അവസിട്ഠസമാനലക്ഖണാ ധമ്മാ സമാനലക്ഖണേന വുത്താ ഭവന്തീതി അത്ഥോ.

ലക്ഖണഹാരവിസയേ ധമ്മേ വിത്ഥാരതോ ഇമസ്മിം ധമ്മേ വുത്തേ ഇമേ സമാനലക്ഖണാ ധമ്മാപി വുത്താ ഭവന്തീതി നിയമേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘യഥാ കിം ഭവേ’’തിആദിമാഹ. തസ്സത്ഥോ – യഥാ യേന പകാരേന വുത്താ ഭവന്തി, സോ പകാരോ കിം ഭവേതി പുച്ഛതി. യഥാ യേന പകാരേന വുത്താ ഭവന്തി, സോ പകാരോ സമാനലക്ഖണാതി ഭാവോ ഭവേതി അത്ഥോ. കിന്തി ഭഗവാ ആഹ? ‘‘ചക്ഖും ഭിക്ഖവേ’’തിആദിം ഭഗവാ ആഹ. ‘‘ചക്ഖും, ഭിക്ഖവേ, അനവട്ഠിത’’ന്തിആദിമ്ഹി വുത്തേ ‘‘സോതം, ഭിക്ഖവേ, അനവട്ഠിത’’ന്തിആദിവചനമ്പി വുത്തമേവ ഭവതി.

‘‘അനവട്ഠിതാദിലക്ഖണേന സമാനലക്ഖണത്താ വാ അജ്ഝത്തികായതനഭാവേന സമാനലക്ഖണത്താ വാതി ആയതനവസേനേവ ഏകലക്ഖണം വത്തബ്ബ’’ന്തി വത്തബ്ബത്താ ഖന്ധവസേനപി ഏകലക്ഖണം ദസ്സേതും ‘‘യഥാ ചാഹാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘അതീതേ, രാധ, രൂപേ അനപേക്ഖോ ഹോതി, അനാഗതം രൂപം മാ അഭിനന്ദി, പച്ചുപ്പന്നസ്സ രൂപസ്സ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ ചാഗായ പടിനിസ്സഗ്ഗായ പടിപജ്ജാ’’തി വുത്തേ ‘‘അതീതായ, രാധ, വേദനായ അനപേക്ഖോ ഹോതി, അനാഗതം വേദനം മാ അഭിനന്ദി, പച്ചുപ്പന്നായ വേദനായ നിബ്ബിദായ വിരാഗായ നിരോധായ ചാഗായ പടിനിസ്സഗ്ഗായ പടിപജ്ജാ’’തിആദി വുത്തം ഭവേ.

‘‘അനപേക്ഖനീയലക്ഖണേന സമാനലക്ഖണത്താ വാ ഖന്ധലക്ഖണേന സമാനലക്ഖണത്താ വാതി ഖന്ധായതനവസേനേവ ഏകലക്ഖണധമ്മാ വത്തബ്ബാ’’തി വത്തബ്ബത്താ സതിപട്ഠാനവസേനാപി വത്തബ്ബാതി ദസ്സേതും ‘‘യഥാഹാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യഥാ യേന ഏകലക്ഖണത്തേന ച ഭഗവാ ആഹ, തഥാ ച തേന ഏകലക്ഖണത്തേന ച അവുത്താപി ധമ്മാ വുത്താ ഭവന്തീതി അത്ഥോ. യേ വിപസ്സകാ പുഗ്ഗലാ പഞ്ചസു ഖന്ധേസു നിച്ചം സുസമാരദ്ധാ നിച്ചം കായഗതാസതിം ഭാവേന്തി, തേ വിപസ്സകാ അകിച്ചം സുഭസുഖാദികം, കസിവാണിജ്ജാദികമ്മം വാ ന സേവന്തി, കിച്ചേ അസുഭാസുഖാദികേ, കായാദികേ വാ സാതച്ചകാരിനോ ഹോന്തീതി ഭഗവാ ആഹാതി യോജനാ.

ഇതിസദ്ദസ്സ ചേത്ഥ ഏകസ്സ ലോപോ. ഇതി ഏവം ‘‘യേസഞ്ചാ’’തിആദിഗാഥായ കേസാദികേ കായേ ഗതായ പവത്തായ സതിയാ ഭഗവതാ സരൂപേന വുത്തായ വിജ്ജമാനായ തദവസേസാ വേദനാഗതാ സതി ച ചിത്തഗതാ സതി ച ധമ്മഗതാ സതി ച സതിപട്ഠാനഭാവേന ഏകലക്ഖണത്തേന വുത്താ ഭവന്തീതി സങ്ഖേപതോ നിച്ചം സുസമാരദ്ധാ നിച്ചം വേദനാഗതാ സതി ച…പേ… നിച്ചം ചിത്തഗതാ സതി ച…പേ… നിച്ചം ധമ്മഗതാ സതീതി വത്തബ്ബാതി.

‘‘സതിപട്ഠാനവസേനേവ ഏകലക്ഖണാ ധമ്മാ വത്തബ്ബാ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘തഥാ യം കിഞ്ചീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യം കിഞ്ചി രൂപായതനം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന ദിട്ഠം, യം കിഞ്ചി സദ്ദായതനം സോതവിഞ്ഞാണേന സുതം, യം കിഞ്ചി ഗന്ധരസഫോട്ഠബ്ബായതനം ഘാനവിഞ്ഞാണാദിത്തയേന വിഞ്ഞാണേന മുതം, ഇതി ഏവം ദിട്ഠാദിത്തയേ ഭഗവതാ സരൂപേന വുത്തേ സതി തദവസേസം യം കിഞ്ചി വിഞ്ഞാതം ധമ്മാരമ്മണപരിയാപന്നം രൂപം ഭഗവതാ ആലമ്ബിതബ്ബഭാവേന ഏകലക്ഖണത്താ വുത്തം ഭവതീതി അത്ഥോ. അഥ വാ യം കിഞ്ചി രൂപായതനം ദിട്ഠം ഭഗവതാ വുത്തം, തസ്മിം വുത്തേ സതി തദവസേസം സുതാദികമ്പി വുത്തം ഹോതീതി ആദിഅത്ഥോ വിസും വിസും യോജേതബ്ബോ. തേന വുത്തം – ‘‘ദിട്ഠം വാ സുതം വാ മുതം വാ’’തി.

‘‘കായഗതായ സതിയാ വുത്തായ തദവസേസാ വേദനാഗതാസതിആദയോയേവ വത്തബ്ബാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ സത്തതിംസബോധിപക്ഖിയധമ്മാപി വുത്താ ഭവന്തീതി ദസ്സേതും ‘‘യഥാ ചാഹ ഭഗവാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യഥാ യേന നിയ്യാനികലക്ഖണേന ഏകലക്ഖണത്തേന ച ഭഗവാ ആഹ, തഥാ തേന ഏകലക്ഖണത്തേന ച ഭഗവാ ആഹ, തഥാ തേന ഏകലക്ഖണത്തേന ച വുത്താ ഭവന്തീതി അത്ഥോ. ‘‘തസ്മാ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സേന അഭിഭൂതത്താ ഇഹ മമ സാസനേ, ഭിക്ഖു, ത്വം ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ ഹുത്വാ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം തദങ്ഗപ്പഹാനേന വാ വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനേന വാ വിനേയ്യ വിനയിത്വാ കായേ കേസാദിരൂപകായേ കായാനുപസ്സീ കേസാദിരൂപകായാനുപസ്സീ ഹുത്വാ വിഹരാഹീ’’തി ഭഗവതാ വുത്തേ സതി ‘‘തസ്മാതിഹ, ത്വം ഭിക്ഖു, വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ വിഹരാഹി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം, തസ്മാതിഹ, ത്വം ഭിക്ഖു, ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ വിഹരാഹി…പേ… ദോമനസ്സം, തസ്മാതിഹ, ത്വം ഭിക്ഖു, ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരാഹി…പേ… ദോമനസ്സ’’ന്തി വുത്തം ഭവതീതി സങ്ഖേപത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. വിത്ഥാരത്ഥോ പന അട്ഠകഥായം (നേത്തി. അട്ഠ. ൨൩) ബഹുധാ വുത്തോതി അമ്ഹേഹി ന വിത്ഥാരിതോ.

‘‘ഏകസ്മിം സതിപട്ഠാനേ വുത്തേ കസ്മാ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ വുത്താ ഭവേയ്യു’’ന്തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘ആതാപീതി വീരിയിന്ദ്രിയ’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘ആതാപീ’’തി ഇമിനാ പദേന കായവേദനാചിത്തധമ്മേസു പവത്തം വീരിയിന്ദ്രിയം വുത്തം. ‘‘സമ്പജാനോ’’തി പദേന കായവേദനാചിത്തധമ്മേസു പവത്തം പഞ്ഞിന്ദ്രിയം വുത്തം. ‘‘സതിമാ’’തി പദേന കായവേദനാചിത്തധമ്മേസു പവത്തം സതിന്ദ്രിയം വുത്തം. ‘‘വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സ’’ന്തി പദേന കായവേദനാചിത്തധമ്മേസു പവത്തം സമാധിന്ദ്രിയം വുത്തം, ന കായേയേവ പവത്തം. ഏവം പകാരേന കായേ കായാനുപസ്സിനോ യോഗാവചരസ്സ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തീതി ചേ വദേയ്യ, ഏവം സതി ചതുന്നം വീരിയപഞ്ഞാസതിസമാധീനം ഇന്ദ്രിയാനം ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം സാധകഭാവേന ഏകലക്ഖണത്താ സമാനലക്ഖണത്താ പാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തീതി യോജനാ. തേന വുത്തം അട്ഠകഥായം – ‘‘ചതുസതിപട്ഠാനസാധനേ ഇമേസം ഇന്ദ്രിയാനം സഭാവഭേദാഭാവതോ സമാനലക്ഖണത്താ’’തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൨൩).

൨൪. ‘‘ഏവം വുത്തേപി ചത്താരോ സതിപട്ഠാനായേവ വത്തബ്ബാ ഭവേയ്യും, കഥം സത്തതിംസബോധിപക്ഖിയധമ്മാ വത്തബ്ബാ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസൂ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു യേന യോഗാവചരേന ഭാവിയമാനേസു തസ്സ യോഗാവചരസ്സ ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി. ഏവം സേസേസുപി യോജനാ കാതബ്ബാ. ചതുന്നം സച്ചാനം ബുജ്ഝനം ബോധം, അരിയമഗ്ഗഞാണം, ബോധം ഗച്ഛന്തീതി ബോധങ്ഗമാ. ബോധസ്സ അരിയമഗ്ഗഞാണസ്സ പക്ഖേ ഭവാതി ബോധിപക്ഖിയാ.

‘‘കുസലായേവ ധമ്മാ ഏകലക്ഖണഭാവേന നീഹരിതാ കിം, ഉദാഹു അകുസലാപി ധമ്മാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘ഏവം അകുസലാപീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ കുസലാ ധമ്മാ ഏകലക്ഖണത്തേന നിദ്ധാരിതാ യഥാ, ഏവം അകുസലാപി ധമ്മാ ഏകലക്ഖണത്തേന നിദ്ധാരിതബ്ബായേവാതി അത്ഥോ. ‘‘കഥം നിദ്ധാരേതബ്ബാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ പഹാനേകട്ഠഭാവേന നിദ്ധാരേതബ്ബാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏകലക്ഖണത്താ പഹാനം അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തീ’’തി ആഹ. തത്ഥ ഏകലക്ഖണത്താതി പഹാനേകട്ഠഭാവേന സമാനലക്ഖണത്താ. ‘‘കതമം പഹാനം അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസൂ’’തിആദി വുത്തം.

തത്ഥ ചതൂസു…പേ… പരിഞ്ഞം ഗച്ഛന്തീതി കായാഗതാസതിപട്ഠാനേ യോഗാവചരേന ഭാവിയമാനേ സതി തേന യോഗാവചരേന അസുഭേ കേസാദികേ രൂപകായേ ‘‘സുഭ’’ന്തി വിപല്ലാസോ പഹീയതി, അസ്സ യോഗാവചരസ്സ കബളീകാരാഹാരോ പരിഞ്ഞം ഗച്ഛതി, ‘‘ആഹാരസമുദയാ രൂപസമുദയോ’’തി (സം. നി. ൩.൫൬) വുത്തത്താ രൂപകായേ ഛന്ദരാഗം പജഹന്തസ്സ തസ്സ സമുദയേ കബളീകാരാഹാരേപി ഛന്ദരാഗോ പഹീയതീതി അത്ഥോ. വേദനാഗതാസതിപട്ഠാനേ ഭാവിയമാനേ സതി ദുക്ഖേ ‘‘സുഖ’’ന്തി വിപല്ലാസോ പഹീയതി, അസ്സ യോഗാവചരസ്സ ഫസ്സാഹാരോ പരിഞ്ഞം ഗച്ഛതി, ‘‘ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ’’തി (മ. നി. ൩.൧൨൬; സം. നി. ൨.൧, ൩൯; മഹാവ. ൧; ഉദാ. ൧; വിഭ. ൨൨൫) വുത്തത്താ വേദനായ ഛന്ദരാഗം പജഹന്തസ്സ തസ്സ പച്ചയേ ഫസ്സാഹാരേ ഛന്ദരാഗോ പഹീയതി. ചിത്തഗതാസതിപട്ഠാനേ ഭാവിയമാനേ അനിച്ചേ ‘‘നിച്ച’’ന്തി വിപല്ലാസോ പഹീയതി, അസ്സ യോഗാവചരസ്സ വിഞ്ഞാണാഹാരോ പരിഞ്ഞം ഗച്ഛതി. ധമ്മഗതാസതിപട്ഠാനേ ഭാവിയമാനേ അനത്തനി ‘‘അത്താ’’തി വിപല്ലാസോ പഹീയതി, അസ്സ യോഗാവചരസ്സ മനോസഞ്ചേതനാഹാരോ പരിഞ്ഞം ഗച്ഛതീതി വിസും വിസും യോജേത്വാ ഏകേകസ്മിം പഹാതബ്ബേ വുത്തേ തദവസേസാ പഹാതബ്ബാ വുത്താ ഭവന്തി പഹാതബ്ബഭാവേന ഏകലക്ഖണത്താതി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ.

‘‘ആഹാരാ ചസ്സ പരിഞ്ഞം ഗച്ഛന്തീ’’തി വചനേ ആഹാരേസു പവത്താ കാമരാഗദോസമോഹാ ബ്യന്തീകതാ ഹോന്തീതി അത്ഥോ ഗഹിതോ. കബളീകാരാഹാരഞ്ഹി ആരബ്ഭ പവത്തേ കാമരാഗേ വിജ്ജമാനേ കബളീകാരാഹാരസ്സ വിജാനനാ നത്ഥേവ, തസ്മിം കാമരാഗേ പന പഹീനേ പരിജാനനാ ഭവതീതി. സേസാഹാരജാനനമ്പി ഏസേവ നയോ. യസ്സ യോഗാവചരസ്സ സതിപട്ഠാനാ ഭാവിതാ, വിപല്ലാസാ പഹീനാ, ആഹാരപരിജാനനാ ഉപ്പന്നാ, സോ യോഗാവചരോ ഉപാദാനേഹി അനുപാദാനോ ഭവതി. സുഭസഞ്ഞിതേ ഹി കായേ കാമുപാദാനം വിസേസേന ഭവതീതി സുഭസഞ്ഞിതോ കായോ കാമുപാദാനസ്സ വത്ഥു, കായഗതായ സതിയാ അനുസരിതബ്ബോ അസുഭസഞ്ഞിതോ കേസാദി കാമുപാദാനസ്സ വത്ഥു ന ഹോത്വേവ. സുഖവേദനായ അസ്സാദവസേന ദിട്ഠുപാദാനം ഭവതീതി സുഖസഞ്ഞിതാ വേദനാ ദിട്ഠുപാദാനസ്സ വത്ഥു, വേദനാഗതായ പന സതിയാ അനുപസ്സിതബ്ബാ വേദനാ ദിട്ഠുപാദാനസ്സ വത്ഥു ന ഹോത്വേവ. ‘‘ചിത്തം നിച്ച’’ന്തി ദിട്ഠിഗഹണവസേന തസ്സ തസ്സ അത്തനോ സീലവതവസേന പരിസുദ്ധീതി പരാമസനം ഹോതീതി ചിത്തം സീലബ്ബതുപാദാനസ്സ വത്ഥു, ചിത്തഗതായ പന സതിയാ അനുപസ്സിതബ്ബം ചിത്തം സീലബ്ബതുപാദാനസ്സ വത്ഥു ന ഹോത്വേവ. ധമ്മേ നാമരൂപപരിച്ഛേദേന യഥാഭൂതം അപസ്സന്തസ്സ ധമ്മേസു അത്താഭിനിവേസോ ഹോതീതി ധമ്മാ അത്തവാദുപാദാനസ്സ വത്ഥു, ധമ്മഗതായ പന സതിയാ അനുപസ്സിതബ്ബാ ധമ്മാ അത്തവാദുപാദാനസ്സ വത്ഥു ന ഹോന്തി ഏവ. തസ്മാ ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു ഭാവിയമാനേസു ഉപാദാനേഹി അനുപാദാനോ ഭവതീതി വുത്തന്തി അധിപ്പായോ ഗഹേതബ്ബോ.

‘‘യേന യോഗാവചരേന സതിപട്ഠാനാ ഭാവിതാ, സോ യോഗാവചരോ ഉപാദാനേഹിയേവ അനുപാദാനോ ഭവതീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ യോഗാദീഹിപി വിസംയുത്തോ ഭവതീതി ദസ്സേതും ‘‘യോഗേഹി ച വിസംയുത്തോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യോഗേഹി ചാതി കാമയോഗഭവയോഗദിട്ഠിയോഗഅവിജ്ജായോഗേഹി ച. വിസംയുത്തോതി തദങ്ഗപ്പഹാനവിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനസമുച്ഛേദപ്പഹാനവസേന വിഗതോ, വിമുത്തോ ച ഭവതീതി അത്ഥോ. സുഭസഞ്ഞിതോ ഹി രൂപകായോ കാമരാഗസ്സ വത്ഥു ഹോതി, കായഗതായ പന സതിയാ അനുപസ്സിതബ്ബോ കായോ കാമരാഗസ്സ വത്ഥു ന ഹോത്വേവ. ‘‘സുഖോ’’തി വാ ‘‘സുഖഹേതൂ’’തി വാ ഗഹണീയോ ഭവോ ഭവരാഗസ്സ വത്ഥു ഹോതി, വേദനാഗതായ പന സതിയാ അനുപസ്സിതബ്ബോ ഭവോ ഭവരാഗസ്സ വത്ഥു ന ഹോതി. ‘‘അത്താ’’തി അഭിനിവിസിതബ്ബം ചിത്തം ദിട്ഠിയോഗസ്സ വത്ഥു ഹോതി, ചിത്തഗതായ പന സതിയാ അനുപസ്സിതബ്ബം ചിത്തം ദിട്ഠിയോഗസ്സ വത്ഥു ന ഹോതി. വിനിബ്ഭോഗസ്സ ദുക്കരത്താ, ധമ്മാനം ധമ്മമത്തതായ ച ദുപ്പടിവിജ്ഝത്താ അവിനിബ്ഭുജിതബ്ബാ, ധമ്മമത്തതായ അപ്പടിവിജ്ഝിതബ്ബാ ധമ്മാ അവിജ്ജായോഗസ്സ വത്ഥു ഹോന്തി, ധമ്മഗതായ പന സതിയാ അനുപസ്സിതബ്ബാ ധമ്മാ അവിജ്ജായോഗസ്സ വത്ഥു ന ഹോന്തി. തസ്മാ ചതുസതിപട്ഠാനാനുപസ്സകോ ‘‘യോഗേഹി ച വിസംയുത്തോ’’തി വുത്തോ. അയം നയോ ആസവേഹി ച അനാസവോ ഭവതി, ഓഘേഹി ച നിത്ഥിണ്ണോ ഭവതീതി ഏത്ഥാപി യോജേതബ്ബോ.

ഗന്ഥേഹി ച വിപ്പയുത്തോ ഭവതീതി ഏത്ഥ പന സുഭസഞ്ഞിതോ രൂപകായോ അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥസ്സ വത്ഥു, കായഗതായ പന സതിയാ അനുപസ്സിതബ്ബോ രൂപകായോ അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥസ്സ വത്ഥു ന ഹോതി. ദുക്ഖദുക്ഖവിപരിണാമദുക്ഖസങ്ഖാരദുക്ഖഭൂതാ വേദനാ ബ്യാപാദകായഗന്ഥസ്സ വത്ഥു ഹോന്തി, തേന വുത്തം – ‘‘ദുക്ഖായ വേദനായ പടിഘാനുസയോ അനുസേതീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൫). വേദനാഗതായ പന സതിയാ അനുപസ്സിതബ്ബാ വേദനാ ബ്യാപാദകായഗന്ഥസ്സ വത്ഥു ന ഹോതി. ‘‘ചിത്തം നിച്ച’’ന്തി അഭിനിവേസവസേന സസ്സതസ്സ ‘‘അത്തനോ സീലേന സുദ്ധി, വതേന സുദ്ധീ’’തി പരാമസനം ഹോതി, തസ്മാ ‘‘നിച്ച’’ന്തി ഗഹിതം ചിത്തം സീലബ്ബതപരാമാസകായഗന്ഥസ്സ വത്ഥു, ചിത്തഗതായ പന സതിയാ അനുപസ്സിതബ്ബം ചിത്തം സീലബ്ബതപരാമാസസ്സ വത്ഥു ന ഹോതി. ധമ്മാനം സപ്പച്ചയനാമരൂപസഭാവസ്സ അദസ്സനതോ ഭവദിട്ഠിവിഭവദിട്ഠി ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ഇദം സച്ച’’ന്തി അഭിനിവിസിതബ്ബാ ധമ്മാ ഇദംസച്ചാഭിനിവേസകായഗന്ഥസ്സ വത്ഥു, ധമ്മഗതായ പന സതിയാ അനുപസ്സിതബ്ബാ ധമ്മാ ഇദംസച്ചാഭിനിവേസകായഗന്ഥസ്സ വത്ഥു ന ഹോന്തി, തസ്മാ ചതുസതിപട്ഠാനാനുപസ്സകോ ‘‘ഗന്ഥേഹി ച വിപ്പയുത്തോ’’തി വുത്തോ.

സുഭസഞ്ഞിതോ ച കായോ രാഗസല്ലസ്സ വത്ഥു, കായഗതായ പന സതിയാ അനുപസ്സിതബ്ബോ കായോ രാഗസല്ലസ്സ വത്ഥു ന ഹോതി. സുഖസഞ്ഞിതായ വേദനായ ദോസോ ഹോതി, തസ്മാ വേദനാ ദോസസല്ലസ്സ വത്ഥു, വേദനാഗതായ പന സതിയാ അനുപസ്സിതബ്ബാ വേദനാ ദോസസല്ലസ്സ വത്ഥു ന ഹോതി. ‘‘ചിത്തം അത്താ’’തി ഗഹേത്വാ ‘‘അത്താ സേയ്യോ’’തിആദിവസേന പവത്തസ്സ മാനസല്ലസ്സ ചിത്തം വത്ഥു, ചിത്തഗതായ പന സതിയാ അനുപസ്സിതബ്ബം ചിത്തം മാനസല്ലസ്സ വത്ഥു ന ഹോതി. ധമ്മാനം സപ്പച്ചയനാമരൂപസഭാവസ്സ അജാനനതോ ധമ്മാ മോഹസല്ലസ്സ വത്ഥു, ധമ്മഗതായ പന സതിയാ അനുപസ്സിതബ്ബാ ധമ്മാ മോഹസല്ലസ്സ വത്ഥു ന ഹോന്തി, തസ്മാ ചതുസതിപട്ഠാനാനുപസ്സകോ ‘‘സല്ലേഹി ച വിസല്ലോ ഭവതീ’’തി വുത്തോ.

‘‘ആഹാരാ ചസ്സ പരിഞ്ഞം ഗച്ഛന്തീ’’തി ആചരിയേന വുത്തം, ‘‘കിം പന ആഹാരാവ അസ്സ യോഗാവചരസ്സ പരിഞ്ഞം ഗച്ഛന്തി, ഉദാഹു അഞ്ഞേപീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ ച അസ്സ യോഗാവചരസ്സ പരിഞ്ഞം ഗച്ഛന്തീതി ദസ്സേതും ‘‘വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ ചസ്സ പരിഞ്ഞം ഗച്ഛന്തീ’’തി വുത്തം. യേന യോഗാവചരേന ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ഭാവിതാ, തസ്സ യോഗാവചരസ്സ കായവേദനാചിത്തധമ്മാവ പരിഞ്ഞം ഗച്ഛേയ്യും, ന വിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോതി ചേ വദേയ്യ കായാനുപസ്സനാദീഹി ച കായവേദനാചിത്തധമ്മേസു പരിഞ്ഞാതേസു സഞ്ഞായപി പരിഞ്ഞാതബ്ബഭാവതോ. സാ ഹി വേദനാചിത്തസങ്ഖാതേന ധമ്മേസു പരിഞ്ഞാതേസു അവിനാഭാവതോ പരിഞ്ഞാതാവാതി.

യേന ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ഭാവിതാ, സോ യോഗാവചരോ ഉപാദാനേഹി അനുപാദാനോ ച, യോഗേഹി വിസംയുത്തോ ച, ഖന്ധേഹി വിപ്പയുത്തോ ച, ആസവേഹി അനാസവോ ച, ഓഘേഹി നിത്ഥിണ്ണോ ച, സല്ലേഹി വിസല്ലോ ച ഭവതീതി വുത്തോ, ‘‘കിം പന തഥാവിധോവ ഹോതി, ഉദാഹു അഞ്ഞഥാപീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ അഗതിമ്പി ന ഗച്ഛതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അഗതിഗമനേഹി ച ന അഗതിം ഗച്ഛതീ’’തി ആഹ. സുഭാദിസഞ്ഞിതേ രൂപകായേ അപേക്ഖമാനോ പുഗ്ഗലോ ഛന്ദാഗതിം ഗച്ഛതീതി സുഭാദിസഞ്ഞിതോ രൂപകായോ വിസേസതോ ഛന്ദാഗതിയാ വത്ഥു ഹോതി, കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനേന പന അനുപസ്സിതബ്ബോ അസ്സാസപസ്സാസാദികോ കായോ ഛന്ദാഗതിയാ വത്ഥു ന ഹോതി, തസ്മാ കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനഭാവനം ഭാവേന്തോ പുഗ്ഗലോ ഛന്ദാഗതിം ന ഗച്ഛതി. സുഖവേദനസ്സാദവസേന വേദയമാനോ തദഭാവേന ബ്യാപാദം ആഗച്ഛതീതി സുഖവേദനാ ദോസാഗതിയാ വത്ഥു ഹോതി, വേദനാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനേന പന അനുപസ്സിതബ്ബാ വേദനാ ദോസാഗതിയാ വത്ഥു ന ഹോതി, തസ്മാ വേദനാസതിപട്ഠാനഭാവനം ഭാവേന്തോ പുഗ്ഗലോ ദോസാഗതിം ന ഗച്ഛതി. സന്തതിഘനവസേന ‘‘നിച്ചം, ധുവ’’ന്തി ഗഹിതം ചിത്തം മോഹസ്സ വത്ഥു ഹോതി, ചിത്താനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനേന പന അനുപസ്സിതബ്ബം ചിത്തം മോഹസ്സ വത്ഥു ന ഹോതി, തസ്മാ ചിത്താനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനഭാവനം ഭാവേന്തോ പുഗ്ഗലോ ദോസാഗതിം ന ഗച്ഛതി. വിഭജിത്വാ ധമ്മസഭാവം അജാനന്തസ്സ ഭയം ജായതീതി വിഭജിത്വാ അജാനിയസഭാവാ ധമ്മാ ഭയസ്സ വത്ഥു ഹോന്തി, ധമ്മാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനേന പന അനുപസ്സിതബ്ബാ വിഭജിത്വാ ജാനിതബ്ബാ ധമ്മാ രാഗസ്സ വത്ഥു ന ഹോന്തി, തസ്മാ ധമ്മാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനഭാവനം ഭാവേന്തോ പുഗ്ഗലോ ഭയാഗതിം ന ഗച്ഛതി. ഏവം പഹാതബ്ബഭാവേന ഏകലക്ഖണേ അകുസലേപി ധമ്മേ നീഹരിത്വാ ഇദാനി നിഗമേതും ‘‘ഏവം അകുസലാപി ധമ്മാ ഏകലക്ഖണത്താ പഹാനം അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛന്തീ’’തി പുന വുത്തം.

ഭാവേതബ്ബേസു ധമ്മേസു ഏകദേസേസു വുത്തേ തദവസേസാപി ഭാവേതബ്ബാ ധമ്മാ ഏകലക്ഖണത്താ നീഹരിത്വാ വത്തബ്ബാ, പഹാതബ്ബേസുപി ധമ്മേസു ഏകദേസേ വുത്തേ തദവസേസാപി ധമ്മാ പഹാതബ്ബാ ഏകലക്ഖണത്താ നീഹരിത്വാ വത്തബ്ബാതി ആചരിയേന വുത്താ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതാ, ‘‘അഞ്ഞഥാപി യദി വത്തബ്ബാ സിയും, തേപി വദഥാ’’തി വത്തബ്ബഭാവതോ അഞ്ഞേനപി പരിയായേന ലക്ഖണഹാരസ്സ ഉദാഹരണാനി ദസ്സേതും ‘‘യത്ഥ വാ പനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യത്ഥ യസ്സം രൂപേകദേസദേസനായം രൂപിന്ദ്രിയം രുപ്പനലക്ഖണം ചക്ഖുന്ദ്രിയാദിജീവിതിന്ദ്രിയപരിയോസാനം അട്ഠവിധം ഇന്ദ്രിയം രൂപേകദേസം ഭഗവതാ ദേസിതം. തത്ഥേവ തസ്സം രൂപേകദേസദേസനായം രൂപധാതു രുപ്പനലക്ഖണാ ചക്ഖുധാതാദിഫോട്ഠബ്ബധാതുപരിയോസാനാ ദസവിധാ രൂപധാതു രുപ്പനലക്ഖണേന ഏകലക്ഖണത്താ ദേസിതാ. സബ്ബോ രൂപക്ഖന്ധോ ച ദേസിതോ. രൂപായതനം രുപ്പനലക്ഖണം ചക്ഖായതനാദിഫോട്ഠബ്ബായതനപരിയോസാനം ദസവിധം ആയതനം രുപ്പനലക്ഖണേന ഏകലക്ഖണത്താ ഭഗവതാ ദേസിതം.

യത്ഥ വാ പന യസ്സം വേദനേകദേസദേസനായം സുഖാ വേദനാ ഭഗവതാ ദേസിതാ, തത്ഥ തസ്സം വേദനേകദേസദേസനായം സുഖിന്ദ്രിയഞ്ച ദേസിതം, സോമനസ്സിന്ദ്രിയഞ്ച ദേസിതം, ദുക്ഖസമുദയോ അരിയസച്ചഞ്ച ദേസിതം സുഖവേദനാഭാവേന ഏകലക്ഖണത്താ. യത്ഥ വാ പന യസ്സം വേദനേകദേസദേസനായം ദുക്ഖാ വേദനാ ഭഗവതാ ദേസിതാ, തത്ഥ തസ്സം വേദനേകദേസദേസനായം ദുക്ഖിന്ദ്രിയഞ്ച ദേസിതം ദോമനസ്സിന്ദ്രിയഞ്ച ദേസിതം, ദുക്ഖം അരിയസച്ചഞ്ച ദേസിതം ദുക്ഖവേദനാഭാവേന ഏകലക്ഖണത്താ. യത്ഥ വാ പന യസ്സം വേദനേകദേസദേസനായം അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ ഭഗവതാ ദേസിതാ, തത്ഥ തസ്സം വേദനേകദേസദേസനായം ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയഞ്ച ദേസിതം, സബ്ബോ പടിച്ചസമുപ്പാദോ ച ദേസിതോതി യോജനാ കാതബ്ബാ.

യസ്സം ദേസനായം അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ ദേസിതാ, തസ്സം ദേസനായം ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം ദേസിതം ഹോതു സമാനലക്ഖണത്താ, ‘‘കേന പടിച്ചസമുപ്പാദോ ദേസിതോ ഭവേയ്യാ’’തി വത്തബ്ബഭാവതോ ‘‘കേന കാരണേനാ’’തി പുച്ഛിത്വാ കാരണം ദസ്സേതും ‘‘അദുക്ഖമസുഖായാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ ഹി യസ്മാ അവിജ്ജാ അനുസേതി, തസ്മാ അവിജ്ജാ ദേസിതാ ഹോതി. അവിജ്ജായ ച ദേസിതായ അവിജ്ജാമൂലകോ സബ്ബോപി പടിച്ചസമുപ്പാദോ ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ…പേ… ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ സമുദയോ ഹോതീ’’തി ദേസിതോവ ഹോതീതി അധിപ്പായോ ദട്ഠബ്ബോ.

‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ…പേ… സമുദയോ ഹോതീ’’തി അനുലോമവസേന പവത്തോ യോ പടിച്ചസമുപ്പാദോ ദേസിതോതി ആചരിയേന വുത്തോ, ‘‘യദി തഥാ പവത്തോ സോ ച പടിച്ചസമുപ്പാദോ ദേസിതോ, ഏവം സതി സബ്ബോ ച പടിച്ചസമുപ്പാദോ ദേസിതോ’’തി ന വത്തബ്ബോതി ചോദനം മനസി കത്വാ ‘‘സോ ചാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യോ ച അനുലോമവസേന പവത്തോ, സോ ച സരാഗസദോസസമോഹസംകിലേസപക്ഖേന ഹാതബ്ബോ. യോ ച പടിലോമവസേന ‘‘അവിജ്ജായ ത്വേവ അസേസവിരാഗനിരോധാ സങ്ഖാരനിരോധോ’’തിആദികോ പവത്തോ, സോ ച വീതരാഗവീതദോസവീതമോഹഅരിയധമ്മേഹി ഹാതബ്ബോ. യോ ച അനുലോമപടിലോമവസേന പവത്തോ, സോ ച തദുഭയേഹി ഹാതബ്ബോ. തസ്മാ ‘‘സബ്ബോ ച പടിച്ചസമുപ്പാദോ ദേസിതോ’’തി വത്തബ്ബോവാതി അധിപ്പായോ ഗഹേതബ്ബോ.

‘‘യേ ധമ്മാ ഏകലക്ഖണാ, തേസം ധമ്മാനം ഏകസ്മിം ധമ്മേ വുത്തേ അവസിട്ഠാ ധമ്മാ വുത്താ ഭവന്തീതിആദിനാ (നേത്തി. ൨൩) ആചരിയേന യാ ലക്ഖണഹാരയോജനാ വുത്താ, സാവ കാതബ്ബാ, ന അഞ്ഞഥാ കാതബ്ബാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബഭാവതോ അഞ്ഞഥാപി ലക്ഖണഹാരയോജനാ കാതബ്ബായേവാതി ദസ്സേതും ‘‘ഏവം യേ ധമ്മാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യേ പഥവീആദയോ രൂപധമ്മാ, യേ ഫസ്സാദയോ അരൂപധമ്മാ സന്ധാരണാദികിച്ചതോ സങ്ഘട്ടനാദികിച്ചതോ ഏകലക്ഖണാ, തേസം രൂപാരൂപധമ്മാനം ഏകസ്മിം ധമ്മേ വുത്തേ അവസിട്ഠാ രൂപാരൂപധമ്മാ വുത്താ ഭവന്തി. യേ പഥവീആദയോ രൂപധമ്മാ, യേ ഫസ്സാദയോ അരൂപധമ്മാ കക്ഖളാദിലക്ഖണതോ ഫുസനാദിലക്ഖണതോ ഏകലക്ഖണാ, തേസം രൂപാരൂപധമ്മാനം ഏകസ്മിം ധമ്മേ വുത്തേ അവസിട്ഠാ രൂപാരൂപധമ്മാ വുത്താ ഭവന്തി. യേ ധമ്മാ രുപ്പനസാമഞ്ഞതോ നമനസാമഞ്ഞതോ അനിച്ചാദിസാമഞ്ഞതോ വാ ഖന്ധായതനാദിസാമഞ്ഞതോ വാ ഏകലക്ഖണാ, തേസം സങ്ഖതധമ്മാനം ഏകസ്മിം സങ്ഖതധമ്മേ വുത്തേ അവസിട്ഠാ ധമ്മാ വുത്താ ഭവന്തി. യേ സങ്ഖതധമ്മാ ഭങ്ഗുപ്പാദതോ സങ്ഖതോ ചുതൂപപാതതോ സമാനനിരോധുപ്പാദസങ്ഖതതോ വാ ചുതൂപപാതതോ ഏകലക്ഖണാ, തേസം സങ്ഖതധമ്മാനം ഏകസ്മിം സങ്ഖതധമ്മേ വുത്തേ അവസിട്ഠാ സങ്ഖതധമ്മാ വുത്താ ഭവന്തീതി അത്ഥയോജനാ കാതബ്ബാ.

കിച്ചതോ ച ലക്ഖണതോ ചാതിആദീസു ച-സദ്ദേന സഹചരണസമാനഹേതുതാദയോ സങ്ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബാ. സഹചരണാദീസു ച യം വത്തബ്ബം, തം ‘‘നാനത്തകായനാനത്തസഞ്ഞിനോ (ദീ. നി. ൩.൩൪൧, ൩൫൭, ൩൫൯; അ. നി. ൯.൨൪), നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാ’’തിആദീസു സഹചാരിതായ സഞ്ഞാസഹഗതാ ധമ്മാ നിദ്ധാരിതാതിആദിനാ വുത്തമേവ.

‘‘ഏകസ്മിം ധമ്മേ സരൂപതോ വുത്തേ ഏകലക്ഖണാദിതോ അവസിട്ഠധമ്മാനമ്പി വുത്തഭാവോ കേന അമ്ഹേഹി ജാനിതബ്ബോ സദ്ദഹിതബ്ബോ’’തി വത്തബ്ബഭാവതോ ‘‘തേനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തേന അവസിട്ഠധമ്മാനമ്പി വുത്തഭാവേന ‘‘വുത്തമ്ഹി ഏകധമ്മേ’’തിആദികം യം വചനം ആയസ്മാ മഹാകച്ചാനോ ആഹ, തേന വചനേന തുമ്ഹേഹി അവസിട്ഠാനമ്പി വുത്തഭാവോ ജാനിതബ്ബോ സദ്ദഹിതബ്ബോതി വുത്തം ഹോതി.

‘‘ഏത്താവതാ ച ലക്ഖണഹാരോ പരിപുണ്ണോ, അഞ്ഞോ നിയുത്തോ നത്ഥീ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘നിയുത്തോ ലക്ഖണോ ഹാരോ’’തി വുത്തം. തത്ഥ യസ്സം പാളിയം ഏകസ്മിം ധമ്മേ വുത്തേ അവസിട്ഠധമ്മാപി യേന ലക്ഖണഹാരേന നിദ്ധാരിതാ, തസ്സം പാളിയം സോ ലക്ഖണോ ഹാരോ നിയുത്തോ നിദ്ധാരേത്വാ യോജിതോതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോതി.

ഇതി ലക്ഖണഹാരവിഭങ്ഗേ സത്തിബലാനുരൂപാ രചിതാ

വിഭാവനാ നിട്ഠിതാ.

പണ്ഡിതേഹി പന അട്ഠകഥാടീകാനുസാരേന ഗമ്ഭീരത്ഥോ വിത്ഥാരതോ വിഭജിത്വാ ഗഹേതബ്ബോതി.