൩. യുത്തിഹാരവിഭങ്ഗവിഭാവനാ

൧൮. യേന യേന സംവണ്ണനാവിസേസഭൂതേന വിചയഹാരവിഭങ്ഗേന പദപഞ്ഹാദയോ വിചിതാ, സോ സംവണ്ണനാവിസേസഭൂതോ വിചയഹാരവിഭങ്ഗോ പരിപുണ്ണോ, ‘‘കതമോ യുത്തിഹാരവിഭങ്ഗോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ കതമോ യുത്തിഹാരോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തത്ഥാതി തേസു നിദ്ദിട്ഠേസു സോളസസു ഹാരേസു കതമോ സംവണ്ണനാവിസേസോ യുത്തിഹാരോ യുത്തിഹാരവിഭങ്ഗോതി പുച്ഛി. ‘‘സബ്ബേസം ഹാരാന’’ന്തിആദിനിദ്ദേസസ്സ ഇദാനി വുച്ചമാനോ ‘‘അയം യുത്തിഹാരോ’’തിആദികോ വിത്ഥാരസംവണ്ണനാവിസേസോ യുത്തിഹാരവിഭങ്ഗോ നാമാതി വിഞ്ഞേയ്യോ. തേന വുത്തം ‘‘തത്ഥ കതമോ യുത്തിഹാരോതിആദി യുത്തിഹാരവിഭങ്ഗോ’’തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൧൮). അയം യുത്തിഹാരോ കിം നാമ സുത്തത്ഥം യുത്തായുത്തിവസേന യോജയതീതി യുഞ്ജിതബ്ബം സുത്തത്ഥം പുച്ഛതി. സുത്തത്ഥോ പന ദുവിധോ അതഥാകാരേന ഗയ്ഹമാനോ, തഥാകാരേന ഗയ്ഹമാനോ അത്ഥോതി. തത്ഥ അതഥാകാരേന ഗയ്ഹമാനോവ അത്ഥോ യാഥാവതോ യുത്തിനിദ്ധാരണേന യോജേതബ്ബോ, ഇതരോ പന ഭൂതകഥനമത്തേന യോജേതബ്ബോ. യസ്മാ പനായം യുത്തിഗവേസനാ നാമ സംവണ്ണനാ മഹാപദേസേഹി വിനാ ന സമ്ഭവതി, തസ്മാ യുത്തിഹാരം വിഭജന്തോ തസ്സ യുത്തിഹാരസ്സ ലക്ഖണം പഠമം ഉപദിസിതും ‘‘ചത്താരോ മഹാപദേസാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ മഹാപദേസാതി മഹന്തേ ബുദ്ധാദയോ അപദിസിത്വാ വുത്താനി കാരണാനി, മഹന്താനി വാ ധമ്മസ്സ അപദേസാനി പതിട്ഠാനാനി. അപദിസീയതേതി അപദേസോ, ബുദ്ധോ അപദേസോ ഏതസ്സ കാരണസ്സാതി ബുദ്ധാപദേസോ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ നേതബ്ബോ. ‘‘ബുദ്ധസ്സ സമ്മുഖാ ഏതം സുത്തം മയാ സുത’’ന്തി വത്വാ ആഭതസ്സ ഗന്ഥസ്സ സുത്തവിനയേഹി സംസന്ദനം ധമ്മോ, അസംസന്ദനം അധമ്മോതി വിനിച്ഛയകാരണം മഹാപദേസോതി അധിപ്പായോ. ‘‘ബുദ്ധസ്സ സമ്മുഖാ മയാ ആഭതം, സങ്ഘസ്സ സമ്മുഖാ മയാ ആഭതം, സമ്ബഹുലത്ഥേരാനം സമ്മുഖാ മയാ ആഭതം, ഏകത്ഥേരസ്സ സമ്മുഖാ മയാ ആഭത’’ന്തി വത്വാ ആഭതസ്സ ഗന്ഥസ്സ യാനി ബ്യഞ്ജനപദഅത്ഥപദാനി സന്തി, താനി പദബ്യഞ്ജനാനി ഭഗവതാ ദേസിതേ സുത്തേ ഓതരയിതബ്ബാനി അനുപ്പവേസിതാനി, വിനയേ രാഗാദിവിനയേ സന്ദസ്സയിതബ്ബാനി സംസന്ദേതബ്ബാനി. ധമ്മതായം ഉപനിക്ഖിപിതബ്ബാനി പക്ഖിപിതബ്ബാനി. യദി സുത്തത്ഥേന, വിനയത്ഥേന, ധമ്മതായ ച അവിരുദ്ധാനി ഹോന്തി, ഏവം സതി തവ ആഭതപദബ്യഞ്ജനാനി യുത്താനീതി വിനിച്ഛയന്തേഹി വത്വാ ഗഹേതബ്ബാനീതി അധിപ്പായോ.

സുത്തവിനയധമ്മതാസു ഓതരയിതബ്ബാനി സന്ദസ്സയിതബ്ബാനി ഉപനിക്ഖിപിതബ്ബാനീതി ആചരിയേന വുത്താനി, ‘‘കത്ഥ സുത്തേ, കത്ഥ വിനയേ, കത്ഥ ധമ്മതായ’’ന്തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘കതമസ്മിം സുത്തേ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ചതൂസു അരിയസച്ചേസൂതി ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം ദസ്സനകേസു സുത്തേസു. രാഗോ വിനസ്സതി വൂപസമതി ഏതേന അസുഭാദിനാതി രാഗവിനയം, കിം തം? അസുഭാദിനിമിത്തം, തം അസ്സ അത്ഥീതി രാഗവിനയോ, കോ സോ? അസുഭാദിനിമിത്തദസ്സനകോ സുത്തന്തവിസേസോ. ഏസ നയോ ദോസവിനയോതിആദീസുപി. പടിച്ചസമുപ്പാദോ നാമ സസ്സതദിട്ഠിഉച്ഛേദദിട്ഠിം വിവജ്ജേത്വാ ഏകത്തനയാദീനം ദീപനേന അവിജ്ജാദിസങ്ഖാരാദിസഭാവധമ്മാനം പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നഭാവദീപകോതി വുത്തം ‘‘കതമിസ്സം ധമ്മതായം ഉപനിക്ഖിപിതബ്ബാനി? പടിച്ചസമുപ്പാദേ’’തി.

‘‘സുത്താദീസു അവതരന്തേ സന്ദിസ്സന്തേ അവിലോമേന്തേ കിം ന ജനേതീ’’തി വത്തബ്ബതോ ‘‘ചതൂസൂ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘ബുദ്ധാദീനം സമ്മുഖാ മയാ ആഭത’’ന്തി വത്വാ ആഭതഗന്ഥോ ചതൂസു അരിയസച്ചേസു യദി അവതരതി, ഏവം സതി ആഭതഗന്ഥോ ആസവേ ന ജനേതി. രാഗാദികിലേസവിനയേ യദി സന്ദിസ്സതി, ഏവം സതി ആഭതഗന്ഥോ ആസവേ ന ജനേതി. ധമ്മതഞ്ച യദി ന വിലോമേതി, ഏവം സതി ആഭതഗന്ഥോ ആസവേ ന ജനേതീതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

‘‘കിമത്ഥം യുത്തിഹാരവിഭങ്ഗേ ചത്താരോ മഹാപദേസാ ആഭതാ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘ചതൂഹി മഹാപദേസേഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ആഭതഗന്ഥേ യം യം അത്ഥജാതം, യം യം ധമ്മജാതം വാ ചതൂഹി മഹാപദേസേഹി യുജ്ജതി, തം തം അത്ഥജാതം വാ തം തം ധമ്മജാതം വാ സംവണ്ണേതബ്ബസുത്തേ ഗഹേതബ്ബം. യേന യേന കാരണേന ച ചതൂഹി മഹാപദേസേഹി യുജ്ജതി, തം തം കാരണം സംവണ്ണനാവസേന സംവണ്ണേതബ്ബസുത്തേ ഗഹേതബ്ബം. യഥാ യഥാ പകാരേന ചതൂഹി മഹാപദേസേഹി യുജ്ജതി, സോ സോ പകാരോ സംവണ്ണനാവസേന സംവണ്ണേതബ്ബസുത്തേ ഗഹേതബ്ബോ. ഏവം ഗാഹണത്ഥം ചത്താരോ മഹാപദേസാ ആഭതാതി അത്ഥോ.

൧൯. ചതൂഹി മഹാപദേസേഹി യുത്തം അവിരുദ്ധം തം തം അത്ഥജാതം ഗഹേതബ്ബന്തി ആചരിയേന വുത്തം, ‘‘കത്ഥ കേന യുത്തിനിദ്ധാരണം കാതബ്ബ’’ന്തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘പഞ്ഹം പുച്ഛിതേനാ’’തിആദി വുത്തം. പഞ്ഹേ പഞ്ഹം പുച്ഛിതേന പുഗ്ഗലേന യുത്തിനിദ്ധാരണം കാതബ്ബന്തി. തത്ഥ പഞ്ഹന്തി പഞ്ഹിതബ്ബം സഭാവധമ്മം. പുച്ഛിതേനാതി വിസ്സജ്ജേതും സമത്ഥേന പണ്ഡിതപുഗ്ഗലേന. പഞ്ഹേതി പുച്ഛാവസേന പവത്തപാഠേ. പദാനി കതി കിത്തകാനി ഹോന്തീതി പദസോ പഠമം പരിയോഗാഹിതബ്ബം യുത്തിഹാരേന വിചേതബ്ബം വീമംസിതബ്ബം. ‘‘കഥം വിചേതബ്ബ’’ന്തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘യദി സബ്ബാനീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സബ്ബാനി പദാനീതി പുച്ഛിതപാഠേ നിരവസേസാനി പദാനി ഏകം സമാനം അത്ഥം യദി അഭിവദന്തി, ഏവം സതി അത്ഥവസേന ഏകോ പഞ്ഹോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. തേന വുത്തം ‘‘തദത്ഥസ്സേകസ്സ ഞാതും ഇച്ഛിതത്താ’’തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൧൯).

ഏകന്തി അത്ഥവസേന ഏകവിധം പഞ്ഹം. ഉപപരിക്ഖമാനേന പുഗ്ഗലേന അഞ്ഞാതബ്ബം ദള്ഹം ജാനിതബ്ബം. ‘‘കോ ആജാനനാകാരോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ആജാനനാകാരം ദസ്സേന്തോ ‘‘കിം ഇമേ ധമ്മാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘യേ ഹി പരിയത്തിധമ്മാ സംവണ്ണേതബ്ബാ, ഇമേ പരിയത്തിധമ്മാ നാനത്ഥാ ഹോന്തി കിം, നാനാബ്യഞ്ജനാ ഹോന്തി കിം, ഉദാഹു ഇമേസം പരിയത്തിധമ്മാനം ഏകോ അത്ഥോ ഹോതി, ബ്യഞ്ജനമേവ നാനം ഹോതി കി’’ന്തി യുത്തിതോ വിചേത്വാ അഞ്ഞാതബ്ബന്തി യോജനാ. ‘‘യഥാവുത്തോ പഞ്ഹോ കിം ഭവേ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ യഥാവുത്തം പഞ്ഹം ഏകദേസം ദസ്സേതും ‘‘യഥാ കിം ഭവേ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘യഥാ സാ’’തിആദിമാഹ.

തസ്സം പുച്ഛാഗാഥായം – ചോരഘാതകേന മനുസ്സേന ചോരോ അബ്ഭാഹതോ വിയ കേന ധമ്മേന സത്തലോകോ സദാ അബ്ഭാഹതോ, മാലുവലതായ അത്തനോ നിസ്സിതരുക്ഖോ പരിവാരിതോ അജ്ഝോത്ഥടോ വിയ കേന ധമ്മേന സത്തലോകോ സദാ പരിവാരിതോ അജ്ഝോത്ഥടോ, വിസപ്പീതഖുരപ്പേന സല്ലേന ഓതിണ്ണോ അനുപവിട്ഠോ വിയ കേന സല്ലേന സത്തലോകോ സദാ ഓതിണ്ണോ അനുപവിട്ഠോ, കിസ്സ കേന കാരണേന സത്തലോകോ സദാ ധൂപായിതോ സന്താപിതോതി യോജനാ.

‘‘ഇമായ പുച്ഛാഗാഥായ കിത്തകാനി പദാനീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘ഇമാനീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ പുച്ഛിതാനീതി പുച്ഛിതത്ഥാനി പദാനി ചത്താരി ഹോന്തി. ‘‘കിത്തകാ പഞ്ഹാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തേ തയോ പഞ്ഹാ’’തി വുത്തം.

ഭഗവാ ദേവതായ ഹി യസ്മാ വിസ്സജ്ജേതി, ഇതി തസ്മാ വിസ്സജ്ജനതോ ‘‘തയോപഞ്ഹാ’’തി വിഞ്ഞായതി. ‘‘കതമാ വിസ്സജ്ജനഗാഥാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ –

‘‘മച്ചുനാബ്ഭാഹതോ ലോകോ, ജരായ പരിവാരിതോ;

തണ്ഹാസല്ലേന ഓതിണ്ണോ, ഇച്ഛാധൂപായിതോ സദാ’’തി. –

വുത്തം. തസ്സം വിസ്സജ്ജനഗാഥായം – ചോരഘാതകേന മനുസ്സേന ചോരോ അബ്ഭാഹതോ വിയ മച്ചുനാ സത്തലോകോ സദാ അബ്ഭാഹതോ, മാലുവലതായ അത്തനോ നിസ്സിതരുക്ഖോ പരിവാരിതോ അജ്ഝോത്ഥടോ വിയ ജരായ സത്തലോകോ സദാ പരിവാരിതോ അജ്ഝോത്ഥടോ, വിസപ്പീതഖുരപ്പേന സല്ലേന ഓതിണ്ണോ അനുപവിട്ഠോ വിയ തണ്ഹാസല്ലേന സത്തലോകോ സദാ ഓതിണ്ണോ അനുപവിട്ഠോ, ഇച്ഛായ സത്തലോകോ സദാ ധൂപായിതോ സന്താപിതോതി യോജനാ.

൨൦. ‘‘കതമം മച്ചു, കതമാ ജരാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ ജരാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തത്ഥാതി തിസ്സം വിസ്സജ്ജനഗാഥായം. ദുതിയപദേ വുത്താ ജരാ ച പഠമപദേ വുത്തം മരണഞ്ച ഇമാനി ദ്വേ സങ്ഖതസ്സ ഖന്ധപഞ്ചകസ്സ സങ്ഖതലക്ഖണാനി ഹോന്തി, സങ്ഖതം ഖന്ധപഞ്ചകം മുഞ്ചിത്വാ വിസും ന ഉപലബ്ഭതീതി അത്ഥോ. ‘‘സങ്ഖതലക്ഖണാനം ജരാമരണാനം കഥം ഭേദോ ജാനിതബ്ബോ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘ജരായം ഠിതസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ജരായം ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തന്തി ഠിതസ്സ ഖന്ധപ്പബന്ധസ്സ യം അഞ്ഞഥത്തം, അയം പാകടജരാ നാമ, ന ഖണട്ഠിതിജരാ. മരണം വയോതി സമ്മുതിമരണം ചുതിയേവ ഹോതി, ന ഖണികമരണം, ന സമുച്ഛേദമരണം. തേന വുത്തം ‘‘ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, വയോ പഞ്ഞായതി, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതീ’’തി (സം. നി. ൩.൩൮; അ. നി. ൩.൪൭; കഥാ. ൨൧൪).

യദി ഠിതസ്സേവ മരണം സിയാ, ഏവം സതി ജരാമരണാനം നാനത്തം യുത്തം ന സിയാ, അയുത്തേ സതി ‘‘തേ തയോ പഞ്ഹാ’’തി വചനമ്പി അയുത്തമേവാതി വത്തബ്ബതോ ‘‘തത്ഥ ജരായ ചാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തത്ഥാതി തിസ്സം വിസ്സജ്ജനഗാഥായം വുത്തായ ജരായ ച വുത്തസ്സ മരണസ്സ ച അത്ഥതോ നാനത്തം യുത്തം.

‘‘കേന കാരണേന യുത്തം, കഥം കാരണേന നാനത്തം സമ്പടിച്ഛിതബ്ബ’’ന്തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘ഗബ്ഭഗതാപി ഹി മീയന്തീ’’തി വുത്തം. ജരം അപ്പത്താ ഗബ്ഭഗതാപി സത്താ ഹി യസ്മാ മീയന്തി, തസ്മാ നാനത്തം സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം. ‘‘ഗബ്ഭഗതാപി ജരപ്പത്താ ഭവേയ്യു’’ന്തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘ന ച തേ ജിണ്ണാ ഭവന്തീ’’തി വുത്തം. ജരപ്പത്താപി അജിണ്ണത്താ ജിണ്ണജരം അപ്പത്താവ മീയന്തി, ഏവം ഇധാധിപ്പേതസ്സ ജിണ്ണജരാവിരഹിതസ്സ മരണസ്സ സമ്ഭവതോ അഞ്ഞാ ജരാ, അഞ്ഞം മരണന്തി ഞാതബ്ബന്തി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ന ഗബ്ഭഗതാനംയേവ ജിണ്ണജരം അപ്പത്തം മരണം അത്ഥി, അഞ്ഞേസമ്പി അത്ഥീ’’തി വത്തബ്ബഭാവതോ ‘‘അത്ഥി ച ദേവാനം മരണ’’ന്തി വുത്തം. ‘‘ദേവാപി ചിരകാലസമ്ഭവതോ ജരം പത്താ ഭവേയ്യു’’ന്തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘ന ച തേസം സരീരാനി ജീരന്തീ’’തി വുത്തം. ‘‘ജരാമരണാനം നാനത്തേ കാരണം ഏത്തകമേവാ’’തി വത്തബ്ബത്താ അഞ്ഞമ്പി അത്ഥീതി ദസ്സേതും ‘‘സക്കതേ വാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ജിണ്ണജരായ പടികമ്മം കാതും സക്കതേവ, മരണസ്സ പന പടികമ്മസ്സ കാതും ന സക്കതേവ, ഇമിനാപി കാരണേന ജരാമരണാനം നാനത്തം സമ്പടിച്ഛിതബ്ബമേവാതി അത്ഥോ. ‘‘ന സക്കതേ മരണസ്സ പടികമ്മം കാതു’’ന്തി കസ്മാ വുത്തം, നനു ഇദ്ധിപാദഭാവനായ വസീഭാവേ സതി സക്കാ മരണസ്സാപി പടികമ്മം കാതുന്തി ചോദനം മനസി കത്വാ ‘‘അഞ്ഞത്രേവ ഇദ്ധിമന്താനം ഇദ്ധിവിസയാ’’തി വുത്തം.

ജരാമരണാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം നാനാഭാവോ ആചരിയേന ദസ്സിതോ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതോ, ‘‘കഥം പന തണ്ഹായ ജരാമരണേഹി നാനാഭാവോ’’തി വത്തബ്ബതോ തേഹി തണ്ഹായ നാനത്തം ദസ്സേതും ‘‘യം പനാഹാ’’തിആദി വുത്തം. തണ്ഹായ അവിജ്ജമാനായപി ജീരന്താപി മീയന്താപി വീതരാഗാ യസ്മാ ദിസ്സന്തി, തസ്മാ തണ്ഹായ ജരാമരണേഹി നാനാഭാവോ സമ്പടിച്ഛിതബ്ബോ.

‘‘തണ്ഹായ ജീരണഭിജ്ജനലക്ഖണം അത്ഥീതി തേഹി തണ്ഹായ അനഞ്ഞത്തേ കോ നാമ ദോസോ സിയാ’’തി വത്തബ്ബതോ ദോസം ദസ്സേതും ‘‘യദി ചാ’’തിആദി വുത്തം. ജരാമരണം യഥാ യേന ജീരണഭിജ്ജനലക്ഖണേന പാകടം, ഏവം ജീരണഭിജ്ജനലക്ഖണേന തണ്ഹാപി പാകടാ. യദി ച സിയാ; ഏവം സന്തേ യോബ്ബനട്ഠാപി സബ്ബേ മാണവാ വിഗതതണ്ഹാ സിയും, ന ച വിഗതതണ്ഹാ, തസ്മാ നാനാഭാവോ സമ്പടിച്ഛിതബ്ബോ. തതോ അഞ്ഞോപി ദോസോ ആപജ്ജേയ്യാതി ദസ്സേതും ‘‘യഥാ ച തണ്ഹാ ദുക്ഖസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ജരാമരണാനം തണ്ഹായ അനഞ്ഞത്തേ സതി തണ്ഹായ ഭവതണ്ഹായ ദുക്ഖസമുദയോ ഹോതി, ഏവം ജരാമരണമ്പി ദുക്ഖസമുദയോ സിയാ. യസ്മാ ന ജരാമരണം ദുക്ഖസമുദയോ, തസ്മാ ജരാമരണേഹി തണ്ഹായ നാനത്തം വേദിതബ്ബം.

തേഹി തായ അനഞ്ഞത്തേ സതി ഏവമ്പി ദോസോ ആപജ്ജേയ്യാതി ദസ്സേതും ‘‘യഥാ ച തണ്ഹാ മഗ്ഗവജ്ഝാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തേഹി തായ അനഞ്ഞത്തേ സതി യഥാ തണ്ഹാ മഗ്ഗവജ്ഝാ ഹോതി, ഏവം ജരാമരണമ്പി മഗ്ഗവജ്ഝം സിയാ. യഥാ ജരാമരണം മഗ്ഗവജ്ഝം ന ഹോതി, ഏവം തണ്ഹാപി മഗ്ഗവജ്ഝാ ന സിയാ, തഥാ ച ന ഹോതി പഹാതബ്ബാപഹാതബ്ബഭാവതോ, തസ്മാപി ജരാമരണേഹി തണ്ഹായ നാനത്തം വേദിതബ്ബം.

‘‘യദി ചാതിആദിനാ വുത്തായ യുത്തിയാ ഉപപത്തിയാ ഏവ ജരാമരണേഹി തണ്ഹായ അഞ്ഞത്തം ഗവേസിതബ്ബ’’ന്തി വത്തബ്ബത്താ അഞ്ഞേഹിപി കാരണേഹി ഗവേസിതബ്ബന്തി ദസ്സേതും ‘‘ഇമായ യുത്തിയാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഇമായ യുത്തിയാതി യാ യുത്തി ‘‘യദി ചാ’’തിആദിനാ വുത്തായ ഇമായ യുത്തിയാ ഉപപത്തിയാ. അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി കാരണേഹി അഞ്ഞേഹി അഞ്ഞേഹി കാരണഭൂതേഹി ഉപപത്തീഹി ജരാമരണേഹി തണ്ഹായ അഞ്ഞത്തം ഗവേസിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി കാരണേഹി ഗവേസിതബ്ബ’’ന്തി കസ്മാ വുത്തം, നനു യുത്തിയാ, അത്ഥതോ ച അഞ്ഞത്തം സന്ദിസ്സതീതി ചോദനം മനസി കത്വാ ‘‘യദി ച സന്ദിസ്സതീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ യുത്തിസമാരുള്ഹം അത്ഥതോ ച മരണേഹി തണ്ഹായ ച അഞ്ഞത്തം യദി ച സന്ദിസ്സതി, ബ്യഞ്ജനതോപി അഞ്ഞത്തം ഗവേസിതബ്ബമേവാതി അത്ഥോ.

‘‘കഥം ബ്യഞ്ജനതോ അഞ്ഞത്തം ഗവേസിതബ്ബ’’ന്തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘സല്ലോതി വാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘സല്ലോ’’തി വാ ‘‘ധൂപായന’’ന്തി വാ ദ്വീഹി ബ്യഞ്ജനേഹി വുച്ചമാനാനം ഇമേസം ഇച്ഛാതണ്ഹാസങ്ഖാതാനം ധമ്മാനം അത്ഥതോ ഏകത്തം സമാനത്തം യുജ്ജതി, ന അഞ്ഞത്തം. ‘‘സല്ലോ’’തി വാ ‘‘ധൂപായന’’ന്തി വാ ദ്വീഹി ബ്യഞ്ജനേഹി അവുച്ചമാനാനം ജരാമരണാനം തണ്ഹായ ഏകത്തം ന യുജ്ജതി. തമേവത്ഥം വിവരിതും ‘‘ന ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഇച്ഛായ ച തണ്ഹായ ച അത്ഥതോ അഞ്ഞത്തം ന യുജ്ജതി, ഏകത്തമേവ യുജ്ജതീതി യോജനാ. ഇച്ഛായ ച തണ്ഹായ ച ജീരണഭിജ്ജനസമ്ഭവതോ ജരാമരണേഹി തണ്ഹായ ഏകത്തം സിയാ, ‘‘കസ്മാ അഞ്ഞത്തം യുത്ത’’ന്തി വത്തബ്ബതോ ‘‘തണ്ഹായ അധിപ്പായേ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തണ്ഹായ അധിപ്പായേ അപരിപൂരമാനേ നവസു ആഘാതവത്ഥൂസു കോധോ ച ഉപ്പജ്ജതി, ഉപനാഹോ ച ഉപ്പജ്ജതി. ജരാമരണേസു അപരിപൂരമാനേസു നവസു ആഘാതവത്ഥൂസു കോധോ ച ന ഉപ്പജ്ജതി, ഉപനാഹോ ച ന ഉപ്പജ്ജതി. ഇതി ഇമായ യുത്തിയാ ജരായ ച മരണസ്സ ച തണ്ഹായ ച അത്ഥതോ അഞ്ഞത്തം യുജ്ജതിയേവാതി ദട്ഠബ്ബം.

യദി ഇച്ഛാ തണ്ഹായ അത്ഥതോ ഏകത്തം യുത്തം, ഏവം സതി കസ്മാ ഭഗവതാ ‘‘മച്ചുനാബ്ഭാഹതോ ലോകോ’’തിആദിഗാഥായം ‘‘തണ്ഹാസല്ലേന ഓതിണ്ണോ, ഇച്ഛാധൂപായിതോ സദാ’’തി ദ്വിധാ വുത്താതി ചോദനം പരിഹരന്തോ ‘‘യം പനിദം ഭഗവതാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘ഇച്ഛാ’’തിപി ‘‘തണ്ഹാ’’തിപി ദ്വീഹി നാമേഹി യം പനിദം അഭിലപിതം യം പനിദം അഭിലപനം കതം, ഇദം അഭിലപനം ഭഗവതാ ബാഹിരാനം ഇച്ഛിതബ്ബതസിതബ്ബാനം വത്ഥൂനം രൂപാദിആരമ്മണാനം ഭേദാനം വസേന ‘‘ഇച്ഛാ’’തിപി ‘‘തണ്ഹാ’’തിപി ദ്വീഹി നാമേഹി അഭിലപിതം അഭിലപനവസേന കതന്തി ഏകത്തം യുത്തമേവ, ന നാനത്തന്തി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

‘‘നാമവസേന ദ്വിധാ വുത്താനം ഇച്ഛാതണ്ഹാദീനം കേന ഏകത്തം യുത്തന്തി സദ്ദഹിതബ്ബ’’ന്തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘സബ്ബാഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ നാനാനാമവസേന പഭേദാ സബ്ബാ ഇച്ഛാദികാ തണ്ഹാ അജ്ഝോസാനലക്ഖണേന ഏകലക്ഖണാ ഹി യസ്മാ യുത്താ, തസ്മാ നാമവസേന ഭിന്നാനമ്പി ഏകലക്ഖണേന ഏകത്തം യുത്തന്തി സദ്ദഹിതബ്ബന്തി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘കിമിവ യുത്ത’’ന്തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘യഥാ സബ്ബോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ കട്ഠഗ്ഗിആദിവസേന അനേകോ സബ്ബോഅഗ്ഗി ഉണ്ഹത്തലക്ഖണേന ഏകലക്ഖണോ യഥാ, ഏവം അജ്ഝോസാനലക്ഖണേന ഏകലക്ഖണാതി യോജനാ. സബ്ബസ്സ അഗ്ഗിനോ ഉപാദാനവസേന അനേകാനി നാമാനി സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. തസ്സത്ഥോ പാകടോ. ആരമ്മണവസേന തണ്ഹാ അഞ്ഞേഹി അഞ്ഞേഹി നാമേഹി ഭഗവതാ അഭിലപിതാ, ഉപാദാനവസേന അഗ്ഗി അഞ്ഞേഹി അഞ്ഞേഹി നാമേഹി അഭിലപിതോതി യോജനാ കാതബ്ബാ.

‘‘വിസ്സജ്ജനഗാഥായം ആഗതനാമേഹി ഏവ തണ്ഹാ അഭിലപിതാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ അനേകേഹി നാമേഹി അഭിലപിതാതി ദസ്സേതും ‘‘ഇച്ഛാഇതിപീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഇച്ഛിതബ്ബാനി അത്ഥാനി രൂപാദീനി ആരമ്മണാനി സത്താ ഇച്ഛന്തി ഏതായാതി ഇച്ഛാ. തസന്തി ഏതായാതി തണ്ഹാ. സല്ലതി പവിസതി വിസപ്പീതം സല്ലം വിയാതി സല്ലാ, സന്താപം ലാതി ആദദാതീതി വാ സല്ലാ, സന്താപം ലാതി പവത്തേതീതി വാ സല്ലാ. ധൂപായതി സന്താപേതി പരിദഹതീതി ധൂപായനാ. സരതി ആകഡ്ഢതി അവഹരതി സീഘസോതാ സരിതാ വിയാതി സരിതാ, സരതി സല്ലതീതി വാ സരിതാ. വിസരതീതി വിസത്തികാ. പീതിവസേന സിനേഹതീതി സിനേഹോ. താസു താസു ഗതീസു കിലമഥം ഉപ്പാദേതീതി കിലമഥോ. സത്താ രൂപാദിആരമ്മണാനി മഞ്ഞന്തി ഏതായാതി മഞ്ഞനാ. ഭവം ബന്ധതീതി ബന്ധോ. ആസീയതേ പത്ഥീയതേതി ആസാ. ആസിയതി പത്ഥേതീതി വാ ആസാ. പിപാസീയതേതി പിപാസാ, ആരമ്മണരസം പിപാസതീതി വാ പിപാസാ. അഭിനന്ദീയതേതി അഭിനന്ദനാ, അഭിനന്ദതീതി വാ അഭിനന്ദനാ. വിത്ഥാരതോ അട്ഠകഥാവസേന (നേത്തി. അട്ഠ. ൨൦) വേദിതബ്ബോ.

‘‘തണ്ഹായ ഇച്ഛാദിപ്പകാരവസേന ആലപിതഭാവോ കേന സദ്ദഹിതബ്ബോ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘യഥാ ച വേവചനേ’’തിആദി വുത്തം. വേവചനഹാരവിഭങ്ഗേ ‘‘ആസാ ച പീഹാ…പേ… വേവചന’’ന്തി (നേത്തി. ൩൭) യാ തണ്ഹാ യഥാ യേന പകാരേന വുത്താ, തഥാ തേന പകാരേന വുത്തായ തണ്ഹായ ഇച്ഛാദിപ്പകാരവസേന ആലപിതഭാവോ സദ്ദഹിതബ്ബോ. ‘‘വേവചനവിഭങ്ഗേ ആചരിയേന വുത്തോപി ഭഗവതാ അവുത്തേ കേന സദ്ദഹിതബ്ബോ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘യഥാഹ ഭഗവാ’’തിആദി വുത്തം. യഥാ യേന പകാരേന ഭഗവാ ‘‘രൂപേ തിസ്സാ’’തിആദികം യം വചനമാഹ, തഥാ തേന പകാരേന വുത്തേന തേന വചനേന സദ്ദഹിതബ്ബോ വാതി. ഏവം യുജ്ജതീതി ഏവം വുത്തനയേന ഇച്ഛാതണ്ഹാനം അത്ഥതോ ഏകത്താ, ജരായ ച മരണസ്സ ച തണ്ഹായ ച അത്ഥതോ അഞ്ഞത്താ ച ‘‘തയോ പഞ്ഹാ’’തി യം വചനം വുത്തം, തം വചനം യുജ്ജതീതി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ.

൨൧. ‘‘കേനസ്സുബ്ഭാഹതോ ലോകോതിആദിഗാഥായ തയോ പഞ്ഹാ വുത്താ’’തി പഞ്ഹത്തയഭാവേ യുത്തി ആചരിയേന വിഭത്താ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതാ. ‘‘തതോ അഞ്ഞേഹി പകാരേഹി യുത്തി കഥം ഞാതബ്ബാ’’തി വത്തബ്ബഭാവതോ അഞ്ഞേഹി പകാരേഹിപി യുത്തിഗവേസനം ദസ്സേന്തോ ‘‘സബ്ബോ ദുക്ഖൂപചാരോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സബ്ബോ ദുക്ഖൂപചാരോ കാമതണ്ഹാസങ്ഖാരമൂലകോതി യുജ്ജതി, സബ്ബോ നിബ്ബിദൂപചാരോ കാമതണ്ഹാപരിക്ഖാരമൂലകോതി ന യുജ്ജതി. വചനത്ഥതോ പന ദുക്ഖസ്സ ഉപചാരോ പവത്തീതി ദുക്ഖൂപചാരോ. കാമതണ്ഹാപച്ചയാ പവത്തോ സങ്ഖാരോ മൂലം ഏതസ്സാതി കാമതണ്ഹാസങ്ഖാരമൂലകോ. നിബ്ബിദായ ഉപചാരോ പവത്തീതി നിബ്ബിദൂപചാരോ. കാമതണ്ഹായ പരിക്ഖാരഭൂതോ വത്ഥുകാമോ മൂലം ഏതസ്സാതി കാമതണ്ഹാപരിക്ഖാരമൂലകോതി. തത്ഥ അനഭിരതിസങ്ഖാതാ ഉക്കണ്ഠാ നിബ്ബിദാ കാമതണ്ഹാപരിക്ഖാരമൂലികാ യുജ്ജതി, ഞാണനിബ്ബിദാ കാമതണ്ഹാപരിക്ഖാരമൂലികാ ന യുജ്ജതി, തസ്മാ സബ്ബോ നിബ്ബിദൂപചാരോ കാമതണ്ഹാപരിക്ഖാരമൂലകോതി ന പന യുജ്ജതീതി വുത്തം.

‘‘പഞ്ഹത്തയഭാവേ ചേവ ദുക്ഖൂപചാരനിബ്ബിദൂപചാരേ ച യാ യുത്തി ആചരിയേന വിഭത്താ, സാവ യുത്തി സല്ലക്ഖേതബ്ബാ കിം, ഉദാഹു ഇമായ യുത്തിയാ അഞ്ഞാപി യുത്തി ഗവേസിതബ്ബാ കി’’ന്തി വത്തബ്ബതോ നയം ദസ്സേതും ‘‘ഇമായാ’’തിആദിമാഹ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – പഞ്ഹത്തയഭാവേ ചേവ ദുക്ഖൂപചാരനിബ്ബിദൂപചാരേ ച യാ യുത്തി മയാ വിഭത്താ, ഇമായ യുത്തിയാ അനുസാരേന അഞ്ഞമഞ്ഞേഹി കാരണേഹി തേസു തേസു പാളിപ്പദേസേസു യുത്തിപി ഗവേസിതബ്ബാതി.

‘‘ഇദം നയദസ്സനം സംഖിത്തം, ന സക്കാ വിത്ഥാരതോ ഗവേസിതു’’ന്തി വത്തബ്ബതോ തം നയദസ്സനം വിത്ഥാരതോ വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘യഥാ ഹി ഭഗവാ’’തിആദി ആരദ്ധം. അസുഭസ്സ ജിഗുച്ഛനീയഭാവതോ രാഗുപ്പാദോ ന യുത്തോ, തസ്മാ രാഗചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അസുഭദേസനാ രാഗവിനയായ യുത്താ. മേത്തായ ദോസപടിപക്ഖത്താ ദോസചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ മേത്താദേസനാ ദോസവിനയായ യുത്താ. പടിച്ചസമുപ്പാദസ്സ പഞ്ഞാവിസയത്താ മോഹചരിതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ പടിച്ചസമുപ്പാദദേസനാ മോഹവിനയായ യുത്താ. ‘‘രാഗചരിതസ്സാപി മേത്താദിദേസനാ യുജ്ജേയ്യ സബ്ബസത്തസാധാരണത്താ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘യദി ഹി ഭഗവാ’’തിആദി വുത്തം. തിബ്ബകിലേസസ്സ രാഗചരിതസ്സ അധിപ്പേതത്താ താദിസസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ മേത്തം ചേതോവിമുത്തിം യദി ദേസേയ്യ, ഏവം സതി മേത്താവസേനപി രാഗുപ്പജ്ജനതോ ദേസനാ ന യുജ്ജതി. സുഖം പടിപദം വാ യദി ദേസേയ്യ, ഏവം സതി രാഗചരിതസ്സ ദുക്ഖാപടിപദായുജ്ജനതോ ദേസനാ ന യുജ്ജതി. വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമം പഹാനം വാ യദിപി ദേസേയ്യ, ഏവം സതി രാഗചരിതസ്സ അസുഭാനുപസ്സനം വജ്ജേത്വാ വിപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമസ്സ പഹാനസ്സ ദുക്കരതോ ദേസനാ ന യുജ്ജതീതി യോജനാ.

‘‘ഭഗവാ രാഗചരിതസ്സാ’’തിആദിനാ നിരവസേസവസേന യുത്തി ന വിഭത്താ, നയദസ്സനമേവാതി യോ നയോ ദസ്സിതോ, തേന നയേന അഞ്ഞാപി ഗവേസിതബ്ബാതി ദസ്സേതും ‘‘ഏവം യം കിഞ്ചീ’’തിആദി വുത്തം. രാഗസ്സ യം കിഞ്ചി അനുലോമപ്പഹാനം, ദോസസ്സ യം കിഞ്ചി അനുലോമപ്പഹാനം, മോഹസ്സ യം കിഞ്ചി അനുലോമപ്പഹാനം ദേസിതം, തം സബ്ബം അനുലോമപ്പഹാനം യത്തകാ പാളിപ്പദേസാ ഞാണസ്സ ഭൂമി, തത്തകേസു വിചയേന ഹാരേന വിചിനിത്വാ യുത്തിഹാരേന യോജേതബ്ബന്തി യോജനാ.

‘‘രാഗാദിപ്പഹാനവസേന യുത്തി ഗവേസിതബ്ബാ’’തി വത്തബ്ബഭാവതോ അഞ്ഞേഹിപി മേത്താദിബ്രഹ്മവിഹാരഫലസമാപത്തിനവാനുപുബ്ബസമാപത്തിവസീഭാവേഹി വിഭജിത്വാ യുത്തിഗവേസനം ദസ്സേതും ‘‘മേത്താവിഹാരിസ്സാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ മേത്താവിഹാരിസ്സ മേത്താവിഹാരലാഭിനോ സതോ സംവിജ്ജമാനസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ മേത്തായ ബ്യാപാദപടിപക്ഖത്താ ബ്യാപാദോ ചിത്തം പരിയാദായ ഠസ്സതീതി ദേസനാ ന യുജ്ജതീതി ച, മേത്താവിഹാരിസ്സ സതോ ബ്യാപാദോ പഹാനം അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛതീതി ദേസനാ യുജ്ജതി. കരുണാവിഹാരിസ്സ കരുണാവിഹാരലാഭിനോ സതോ സംവിജ്ജമാനസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ കരുണായ വിഹേസായ പടിപക്ഖത്താ വിഹേസാ ചിത്തം പരിയാദായ ഠസ്സതീതി ദേസനാ ന യുജ്ജതി, കരുണാവിഹാരിസ്സ സതോ വിഹേസാ പഹാനം അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛതീതി ദേസനാ യുജ്ജതി. മുദിതാവിഹാരിസ്സ മുദിതാവിഹാരലാഭിനോ സതോ സംവിജ്ജമാനസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ മുദിതായ അരതിയാ പടിപക്ഖത്താ അരതി ചിത്തം പരിയാദായ ഠസ്സതീതി ദേസനാ ന യുജ്ജതി, മുദിതാവിഹാരിസ്സ സതോ അരതി പഹാനം അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛതീതി ദേസനാ യുജ്ജതി. ഉപേക്ഖാവിഹാരിസ്സ ഉപേക്ഖാവിഹാരലാഭിനോ സതോ സംവിജ്ജമാനസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഉപേക്ഖായ രാഗസ്സ പടിപക്ഖത്താ രാഗോ ചിത്തം പരിയാദായ ഠസ്സതീതി ദേസനാ ന യുജ്ജതി, ഉപേക്ഖാവിഹാരിസ്സ സതോ രാഗോ പഹാനം അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛതീതി ദേസനാ യുജ്ജതി.

അനിമിത്തവിഹാരിസ്സ അനിച്ചാനുപസ്സനാമുഖേന പടിലദ്ധഫലസമാപത്തിവിഹാരലാഭിനോ സതോ സംവിജ്ജമാനസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ നിമിത്താനുസാരി തേന തേനേവ സങ്ഖാരനിമിത്താനുസാരേനേവ നിച്ചാദീസു പഹീനേന നിമിത്തേന വിഞ്ഞാണം പവത്തതീതി ദേസനാ ന യുജ്ജതി, അനിമിത്താനുപസ്സനായ നിച്ചാദിവിപല്ലാസപടിപക്ഖത്താ അനിമിത്തവിഹാരിസ്സ സതോ നിമിത്തം പഹാനം അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛതീതി ദേസനാ യുജ്ജതി. ‘‘അസ്മീ’’തി മഞ്ഞിതം ഖന്ധപഞ്ചകം അത്തവിഗതം ‘‘അയം ഖന്ധപഞ്ചകോ അഹം അസ്മീ’’തി ന സമനുപസ്സാമി, അഥ ച പന അസമനുപസ്സനേ സതിപി ‘‘മേ കിം അസ്മീ’’തി ‘‘കഥം അസ്മീ’’തി വിചികിച്ഛാ കഥംകഥാസല്ലം ചിത്തം പരിയാദായ ഠസ്സതീതി ദേസനാ ന യുജ്ജതി, വിചികിച്ഛായ പഹാനേകട്ഠഭാവതോ ‘‘അയം ഖന്ധപഞ്ചകോ അഹം അസ്മീ’’തി അസമനുപസ്സന്തസ്സ വിചികിച്ഛാ കഥംകഥാസല്ലം പഹാനം അബ്ഭത്ഥം ഗച്ഛതീതി ദേസനാ യുജ്ജതി.

‘‘ഫലസമാപത്തിവസേനേവ യുത്തി ഗവേസിതബ്ബാ കി’’ന്തി വത്തബ്ബത്താ ഝാനസമാപത്തിവസേനപി യുത്തി ഗവേസിതബ്ബാതി ദസ്സേതും ‘‘യഥാ വാ പന പഠമം ഝാന’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. അഥ വാ ‘‘ഫലസമാപത്തിവിഹാരിസ്സേവ യുത്തി ഗവേസിതബ്ബാ കി’’ന്തി വത്തബ്ബത്താ ഝാനസമാപത്തിവസേനപി യുത്തി ഗവേസിതബ്ബാതി ദസ്സേതും ‘‘യഥാ വാ പന പഠമം ഝാന’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ യഥാ പഠമം ഝാനം സമാപന്നസ്സ ഫലസമാപത്തിവിഹാരിസ്സ യുത്തി ഗവേസിതബ്ബാ, ഏവം ഝാനസമാപത്തിവിഹാരിസ്സപി യുത്തി ഗവേസിതബ്ബാ. കഥം? പഠമം ഝാനം സമാപന്നസ്സ പഠമജ്ഝാനസമങ്ഗിനോ സതോ സംവിജ്ജമാനസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ നീവരണവിക്ഖമ്ഭനതോ കാമരാഗബ്യാപാദാ വിസേസായ ദുതിയജ്ഝാനായ സംവത്തന്തീതി ദേസനാ ന യുജ്ജതി, കാമരാഗബ്യാപാദാ ഝാനസ്സ ഹാനായ സംവത്തന്തീതി ദേസനാ യുജ്ജതി. വിതക്കസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ ഉപചാരധമ്മേന സഹ ദുതിയജ്ഝാനധമ്മാ ഝാനസ്സ ഹാനായ സംവത്തന്തീതി ദേസനാ ന യുജ്ജതി, വിതക്കസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ വിസേസായ ഉപരിഝാനത്ഥായ സംവത്തന്തീതി ദേസനാ യുജ്ജതി.

ദുതിയം ഝാനം സമാപന്നസ്സ സതോ സംവിജ്ജമാനസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വിതക്കവിചാരസഹഗതാ വാ സഞ്ഞാമനസികാരാ ഉപചാരധമ്മേന സഹ പഠമജ്ഝാനധമ്മാ വിസേസായ ഉപരിഝാനത്ഥായ സംവത്തന്തീതി ദേസനാ ന യുജ്ജതി, വിതക്കവിചാരസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ അവിതക്കഝാനസ്സ ഹാനായ സംവത്തന്തീതി ദേസനാ യുജ്ജതി. ഉപേക്ഖാസഹഗതാ വാ സഞ്ഞാമനസികാരാ ഉപചാരധമ്മേന സഹ ചതുത്ഥജ്ഝാനധമ്മാ ഝാനസ്സ ഹാനായ സംവത്തന്തീതി ദേസനാ ന യുജ്ജതി, ഉപേക്ഖാസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ വിസേസായ ഉപരിഝാനത്ഥായ സംവത്തന്തീതി ദേസനാ യുജ്ജതി. സേസേസുപി അത്ഥാനുരൂപം യോജനാ കാതബ്ബാ. യഥാവുത്തസമാപത്തീസു വസീഭാവേന പരിചിതം കല്ലതാപരിചിതം ചിത്തം നാമ.

ഏത്തകമേവ യുത്തിഗവേസനം ന കാതബ്ബം, നവവിധസുത്തന്തേസു യഥാലദ്ധയുത്തിഗവേസനമ്പി കാതബ്ബന്തി ദസ്സേതും ‘‘ഏവം സബ്ബേ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘സബ്ബേസം ഹാരാനം യഥാവുത്തഭൂമിഗോചരാനം വിചയഹാരേന വിചിനിത്വാ യുത്തിഹാരേന യോജേതബ്ബഭാവോ കേന സദ്ദഹിതബ്ബോ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘തേനാഹാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തേന യോജേതബ്ബഭാവേന ആയസ്മാ മഹാകച്ചാനോ ‘‘സബ്ബേസ’’ന്തിആദികം യം വചനം ആഹ, തേന വചനേന സദ്ദഹിതബ്ബോതി വുത്തം ഹോതി.

ഇതി യുത്തിഹാരവിഭങ്ഗേ സത്തിബലാനുരൂപാ രചിതാ

വിഭാവനാ നിട്ഠിതാ.

പണ്ഡിതേഹി പന അട്ഠകഥാടീകാനുസാരേന ഗമ്ഭീരത്ഥോ വിത്ഥാരതോ വിഭജിത്വാ ഗഹേതബ്ബോതി.