൩. യുത്തിഹാരസമ്പാതവിഭാവനാ

൬൫. യേന യേന വിചയഹാരസമ്പാതേന സുത്തപ്പദേസത്ഥാ ആചരിയേന വിചയിതബ്ബാ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതാ, സോ വിചയഹാരസമ്പാതോ പരിപുണ്ണോ, ‘‘കതമോ യുത്തിഹാരസമ്പാതോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ കതമോ യുത്തിഹാരസമ്പാതോ’’തിആദി വുത്തം. അട്ഠകഥായം പന – ‘‘ഏവം നാനാനയേഹി വിചയഹാരസമ്പാതം വിത്ഥാരേത്വാ ഇദാനി യുത്തിഹാരസമ്പാതാദീനി ദസ്സേതും ‘തത്ഥ കതമോ യുത്തിഹാരസമ്പാതോ’തിആദി ആരദ്ധ’’ന്തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൬൫) വുത്തം. തത്ഥാതി തേസു ദേസനാഹാരസമ്പാതാദീസു സോളസസു ഹാരസമ്പാതേസു കതമോ സംവണ്ണനാവിസേസോ യുത്തിഹാരസമ്പാതോ നാമാതി പുച്ഛതി, പുച്ഛിത്വാ യസ്മിം സുത്തപ്പദേസേ വുത്താനം അത്ഥാനം യുത്തിഭാവോ വിചാരേതബ്ബോ, തം സുത്തപ്പദേസം നീഹരിതും –

‘‘തസ്മാ രക്ഖിതചിത്തസ്സ, സമ്മാസങ്കപ്പഗോചരോ;

സമ്മാദിട്ഠിപുരേക്ഖാരോ, ഞത്വാന ഉദയബ്ബയം;

ഥിനമിദ്ധാഭിഭൂ ഭിക്ഖു, സബ്ബാ ദുഗ്ഗതിയോ ജഹേ’’തി. (ഉദാ. ൩൨; നേത്തി. ൩൧, ൭൮) –

വുത്തം. തസ്സം ഗാഥായം തസ്മാ അരക്ഖിതചിത്തസ്സ മാരവസാനുഗതത്താ സതിസംവരഇന്ദ്രിയസംവരാദിവസേന ഭിക്ഖു രക്ഖിതചിത്തോ അസ്സ ഭവേയ്യ, തസ്മാ കാമവിതക്കാദിമിച്ഛാസങ്കപ്പഗോചരസ്സ മാരവസാനുഗതത്താ നേക്ഖമ്മസങ്കപ്പാദിവസേന ഭിക്ഖു സമ്മാസങ്കപ്പഗോചരോ അസ്സ ഭവേയ്യ, തസ്മാ മിച്ഛാദിട്ഠിഹതചിത്തസ്സ മാരവസാനുഗതത്താ യോനിസോമനസികാരേന ഭിക്ഖു ഉദയബ്ബയം ഞത്വാന സമ്മാദിട്ഠിപുരേക്ഖാരോ അസ്സ ഭവേയ്യ, തസ്മാ ഥിനമിദ്ധേന ഹതചിത്തസ്സ മാരവസാനുഗതത്താ വീരിയവസേന ഭിക്ഖു ഥിനമിദ്ധാഭിഭൂ അസ്സ ഭവേയ്യ, താദിസോ ഭിക്ഖു സബ്ബാ ദുഗ്ഗതിയോ ജഹേ ജഹിസ്സതീതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

‘‘തസ്സം ഗാഥായം കഥം യുത്തിഭാവോ വിചാരേതബ്ബോ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘തസ്മാ രക്ഖിതചിത്തസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. രക്ഖിതചിത്തസ്സ സമ്മാസങ്കപ്പഗോചരോ ഭവിസ്സതീതി അത്ഥോ യുജ്ജതി ഏവ, നോ ന യുജ്ജതി. മിച്ഛാസങ്കപ്പാനമ്പി ജഹിതത്താ സമ്മാദിട്ഠിപുരേക്ഖാരോ ഹുത്വാ വിഹരന്തോ ഉദയബ്ബയം പടിവിജ്ഝിസ്സതീതി അത്ഥോ യുജ്ജതി സമ്മാദിട്ഠിപുരേക്ഖാരസ്സ ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനാസമ്ഭവതോ. ഉദയബ്ബയം പടിവിജ്ഝന്തോ സബ്ബാ ദുഗ്ഗതിയോ ജഹിസ്സതീതി അത്ഥോ യുജ്ജതി ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനാനുക്കമേന അരിയമഗ്ഗസമ്ഭവതോ. സബ്ബാ ദുഗ്ഗതിയോ ജഹന്തോ സബ്ബാനി ദുഗ്ഗതിവിനിപാതഭയാനി സമതിക്കമിസ്സതീതി അത്ഥോ യുജ്ജതി സബ്ബേസം ദുഗ്ഗതിവിനിപാതഭയാനം അനുപ്പജ്ജനതോ.

‘‘ഏത്തകോവ യുത്തിഹാരസമ്പാതോ പരിപുണ്ണോ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘നിയുത്തോ യുത്തിഹാരസമ്പാതോ’’തി വുത്തം. യേന യേന സംവണ്ണനാവിസേസഭൂതേന യുത്തിഹാരസമ്പാതേന സുത്തപ്പദേസത്ഥാനം യുത്തിഭാവോ വിചാരേതബ്ബോ, സോ സോ സംവണ്ണനാവിസേസഭൂതോ യുത്തിഹാരസമ്പാതോ നിയുത്തോ യഥാരഹം നിദ്ധാരേത്വാ യുജ്ജിതബ്ബോതി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോതി.

ഇതി യുത്തിഹാരസമ്പാതേ സത്തിബലാനുരൂപാ രചിതാ

വിഭാവനാ നിട്ഠിതാ.

പണ്ഡിതേഹി പന…പേ… ഗഹേതബ്ബോതി.