൧൬. സമാരോപനഹാരവിഭങ്ഗവിഭാവനാ

൫൦. യേന യേന സംവണ്ണനാവിസേസഭൂതേന പരിക്ഖാരഹാരവിഭങ്ഗേന സുത്തത്ഥാനം ഹേതുപച്ചയോ വിഭത്തോ, സോ…പേ… വിഭങ്ഗോ പരിപുണ്ണോ, ‘‘കതമോ സമാരോപനഹാരവിഭങ്ഗോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ കതമോ സമാരോപനോ ഹാരോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തേസു നിദ്ദിട്ഠേസു സോളസസു ദേസനാഹാരാദീസു കതമോ സംവണ്ണനാവിസേസോ സമാരോപനോ ഹാരോ സമാരോപനഹാരവിഭങ്ഗോ നാമാതി പുച്ഛതി. ‘‘യേ ധമ്മാ യംമൂലാ’’തിആദിനിദ്ദേസസ്സ ഇദാനി മയാ വുച്ചമാനോ ‘‘ഏകസ്മിം പദട്ഠാനേ യത്തകാനി പദട്ഠാനാനി ഓതരന്തീ’’തിആദികോ വിത്ഥാരസംവണ്ണനാവിസേസോ സമാരോപനഹാരവിഭങ്ഗോ നാമ.

‘‘കിത്തകേ പദട്ഠാനേ സുത്തേ വുത്തേ കിത്തകാനി പദട്ഠാനാനി സമാരോപയിതബ്ബാനീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘ഏകസ്മിം പദട്ഠാനേ’’തിആദി വുത്തം. ഏകസ്മിം പദട്ഠാനേ സുത്തേ വുത്തേ സതി അവുത്താനി യത്തകാനി പദട്ഠാനാനി ഓതരന്തി സമോസരന്തി, സബ്ബാനി താനി അവുത്താനി പദട്ഠാനാനി സുത്തേ വുത്താനി വിയ നിദ്ധാരണവസേന ആനേത്വാ ദേസനായ ആരോപയിതബ്ബാനി. ‘‘കാനി വിയ സമാരോപയിതബ്ബാനീ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘യഥാ ആവട്ടേ’’തിആദി വുത്തം. ആവട്ടേ ഹാരേ ഏകസ്മിം പദട്ഠാനേ സുത്തേ വുത്തേ സതി സുത്തേ അവുത്താനി ബഹുകാനി പദട്ഠാനാനി ഓതരന്തി, താനി ബഹുകാനി പദട്ഠാനാനി പരിയേസിതബ്ബാനി യഥാ, ഏവം സമാരോപനേ ഹാരേപി ബഹുകാനി പദട്ഠാനാനി ദേസനായ സമാരോപയിതബ്ബാനീതി അത്ഥോ.

‘‘കേവലം പന പദട്ഠാനവസേനേവ സമാരോപനാ കാതബ്ബാ കിം, ഉദാഹു അഞ്ഞവസേനാപി സമാരോപനാ കാതബ്ബാ കി’’ന്തി വത്തബ്ബത്താ അഞ്ഞവസേനാപി സമാരോപനാ കാതബ്ബാ; തസ്മാ സമാരോപനാ ചതുബ്ബിധാ കാതബ്ബാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥ സമാരോപനാ ചതുബ്ബിധാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ തത്ഥാതി താസു സമാരോപയിതബ്ബസമാരോപനാസു പദട്ഠാനം പദട്ഠാനസമാരോപനാ, വേവചനം വേവചനസമാരോപനാ, ഭാവനാ ഭാവനാസമാരോപനാ, പഹാനം പഹാനസമാരോപനാ, ഇതി ഇമിനാ പഭേദേന സമാരോപനാ ചതുബ്ബിധാ കാതബ്ബാ.

‘‘താസു ചതുബ്ബിധാസു സമാരോപനാസു കതമാ പദട്ഠാനസമാരോപനാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ തഥാ പുച്ഛിത്വാ പദട്ഠാനസമാരോപനം ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ കതമാ’’തിആദി വുത്തം. സുത്തേ വുത്തേന പദട്ഠാനേന സുത്തേ അവുത്താനം പദട്ഠാനാനം സമാരോപനാ കതമാതി പുച്ഛതി.

സബ്ബപാപസ്സ അകുസലസ്സ യം അകരണം അകരണഹേതു സാസനം അത്ഥി, ഏതം സാസനം ബുദ്ധാനം സാസനം ഓവാദോ ഹോതി, അഥ വാ അകരണം അകരണത്ഥായ യം സാസനം അത്ഥി, ഏതം ബുദ്ധാനം സാസനം ഓവാദോ ഹോതി, ന യസ്സ കസ്സചി സാസനന്തി അത്ഥോ. അകരണന്തി ഹി സമ്പദാനത്ഥേ പവത്തം പച്ചത്തവചനം യഥാ ‘‘കിസ്സ അത്ഥായ കിമത്ഥ’’ന്തി. കുസലസ്സ സമ്പദാ സമ്പദായ യം സാസനം അത്ഥി, ഏതം ബുദ്ധാനം സാസനം. സചിത്തപരിയോദാപനം സചിത്തപരിയോദാപനത്ഥം യം സാസനം അത്ഥി, ഏതം ബുദ്ധാനം സാസനം ഹോതി.

ഇതി ഏവംപകാരേന വുത്തസ്സ തസ്സ സാസനസ്സ കിം പദട്ഠാനന്തി വിസേസസ്സ വിസേസപദട്ഠാനം പുന പുച്ഛതി. ഇദം സുചരിതത്തയം സാസനസ്സ ഓവാദസ്സ പദട്ഠാനം സുചരിതത്തയേന ഹേതുനാ സാസനത്താതി ദട്ഠബ്ബം യഥാ ‘‘അന്നേന വസതീ’’തിആദി. ‘‘സുചരിതത്തയേ പദട്ഠാനേ വുത്തേ കതമം പദട്ഠാനം സമാരോപയിതബ്ബ’’ന്തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ യം കായികഞ്ചാ’’തിആദി വുത്തം. ഇദം ഖന്ധത്തയം സാസനസ്സ പദട്ഠാനം സമാരോപയിതബ്ബം, ‘‘ഖന്ധത്തയേ പദട്ഠാനേ സമാരോപയിതേ കതമം സമാരോപയിതബ്ബ’’ന്തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ സീലക്ഖന്ധോ ചാ’’തിആദി വുത്തം. ഇദം സമഥവിപസ്സനാദ്വയം സാസനസ്സ പദട്ഠാനം സമാരോപയിതബ്ബം. ‘‘സമഥവിപസ്സനാദ്വയേ പദട്ഠാനേ സമാരോപയിതേ കതമം പദട്ഠാനം സമാരോപയിതബ്ബ’’ന്തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ സമഥസ്സ ഫല’’ന്തിആദി വുത്തം. ഇദം ഫലദ്വയം സാസനസ്സ പദട്ഠാനം സമാരോപയിതബ്ബം.

സാസനസ്സ പദട്ഠാനാനി സമാരോപയിതബ്ബാനീതി ആചരിയേന നിദ്ധാരേത്വാ വിഭത്താനി, അമ്ഹേഹി ച ഞാതാനി, ‘‘ഇദാനി കതമസ്സ കതമം പദട്ഠാനം സമാരോപയിതബ്ബ’’ന്തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘വനം വനഥസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. ഇദം കാമഗുണപഞ്ചകം വനം തണ്ഹാഭൂതസ്സ വനഥസ്സ പദട്ഠാനം തണ്ഹാവത്ഥുഭാവതോ, ‘‘ഇത്ഥീ’’തി വാ ‘‘പുരിസോ’’തി വാ നിമിത്തഗ്ഗാഹസങ്ഖാതം ഇദം വനം ‘‘അഹോ ചക്ഖു, അഹോ സോതം, അഹോ ഘാനം, അഹോ ജിവ്ഹാ, അഹോ കായോ’’തി തേസം തേസം അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനം അനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹസങ്ഖാതസ്സ വനഥസ്സ പദട്ഠാനം സമാരോപയിതബ്ബം. അപരിഞ്ഞാതം ദ്വാദസായതനസങ്ഖാതം ഇദം വനം സംയോജനസങ്ഖാതസ്സ വനഥസ്സ പദട്ഠാനം സമാരോപയിതബ്ബം, ആയതനം പടിച്ച സംയോജനുപ്പജ്ജനതോ അനുസയസങ്ഖാതം ഇദം വനം പരിയുട്ഠാനസങ്ഖാതസ്സ വനഥസ്സ പദട്ഠാനം സമാരോപയിതബ്ബം. ‘‘പഞ്ചകാമഗുണാദീനം വനഭാവോ ച തണ്ഹാദീനം വനഥഭാവോ ച കേന അമ്ഹേഹി സദ്ദഹിതബ്ബോ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘തേനാഹ ഭഗവാ’’തിആദി വുത്തം. തേന പഞ്ചകാമഗുണാദീനം വനഭാവേന ച തണ്ഹാദീനം വനഥഭാവേന ച ഭഗവാ ‘‘ഛേത്വാ വനഞ്ച വനഥഞ്ചാ’’തി യം വചനം ആഹ, തേന ഭഗവതോ വചനേന വചനാനുസാരേന സദ്ദഹിതബ്ബോതി. അയന്തി അയം ‘‘ഏകസ്മിം പദട്ഠാനേ’’തിആദിസംവണ്ണനാ. പദട്ഠാനേനാതി ഏകേകേന പദട്ഠാനേന. സമാരോപനാതി തദഞ്ഞപദട്ഠാനാനം സമാരോപനാ. സമാരോപേന്തി സമാരോപയിതബ്ബാനി ഏതായ സംവണ്ണനായാതി സമാരോപനാതി വിഗ്ഗഹോതി. (൧)

൫൧. പദട്ഠാനേന സമാരോപനാ ആചരിയേന നിദ്ദിട്ഠാ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതാ, ‘‘കതമാ വേവചനേന സമാരോപനാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ കതമാ വേവചനേനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥാതി താസു ചതൂസു പദട്ഠാനസമാരോപനാദീസു സമാരോപനാസു വേവചനേന ഏകേകേന രോതദഞ്ഞവേവചനാനം സമാരോപനാ കതമാതി പുച്ഛതി. ‘‘രാഗവിരാഗാ’’തി ച ‘‘ചേതോവിമുത്തീ’’തി ച ‘‘സേക്ഖഫല’’ന്തി ച ഇദം വചനത്തയം അനാഗാമിഫലത്ഥത്താ അനാഗാമിഫലസ്സ വേവചനം. ‘‘അവിജ്ജാവിരാഗാ’’തി ച ‘‘പഞ്ഞാവിമുത്തീ’’തി ച ‘‘അസേക്ഖഫല’’ന്തി ച ഇദം വചനത്തയം അരഹത്തഫലത്ഥത്താ അരഹത്തഫലസ്സ വേവചനം. ഇമിനാ നയേന സേസേസു യോജനാ കാതബ്ബാ. (൨)

വേവചനേന സമാരോപനാ ആചരിയേന നിദ്ദിട്ഠാ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതാ, ‘‘കതമാ ഭാവനായ സമാരോപനാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ കതമാ ഭാവനായാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥാതി താസു ചതൂസു പദട്ഠാനസമാരോപനാദീസു കതമായ ദേസിതായ ഭാവനായ കതമേസാനം അദേസിതാനം ഭാവനാരോപനാ കതമാതി പുച്ഛതി. യഥാ യേന പകാരേന യം ഭാവനം ഭഗവാ ‘‘തസ്മാതിഹ, ത്വം ഭിക്ഖു, കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി, ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സ’’ന്തി (സം. നി. ൫.൩൬൯, ൩൭൧, ൩൯൫, ൪൧൫) ആഹ, തഥാ തേന പകാരേന തായ ഭാവനായ തദഞ്ഞഭാവനാപി സമാരോപയിതബ്ബാതി അത്ഥോ.

‘‘തസ്മാതിഹാ’’തിആദിപാഠേ ‘‘കിം ഭാവനം ഭഗവാ ആഹാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘ആതാപീ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘ആതാപീ’’തി വചനേന വീരിയിന്ദ്രിയം ഭഗവാ ആഹ. ‘‘സമ്പജാനോ’’തി വചനേന പഞ്ഞിന്ദ്രിയം ഭഗവാ ആഹ. ‘‘സതിമാ’’തി വചനേന സതിന്ദ്രിയം ആഹ. ‘‘വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സ’’ന്തി വചനേന സമാധിന്ദ്രിയം ആഹ. ‘‘ഏവം വുത്തേ കതമാ ഭാവനാ സമാരോപയിതബ്ബാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘ഏവം കായേ കായാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തീ’’തി വുത്തം. ഏവം വുത്തായ വീരിയിന്ദ്രിയാദിഭാവനായ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ സമാരോപയിതബ്ബാതി അത്ഥോ. കേന കാരണേന ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തീതി പുച്ഛതി. ചതുന്നം ഇന്ദ്രിയാനം ഇന്ദ്രിയഭാവേന, ഭാവേതബ്ബഭാവേന വാ ഏകലക്ഖണത്താ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തീതി വിസ്സജ്ജേതി. ‘‘തേസു സമാരോപിതേസു കതമേ സമാരോപയിതബ്ബാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘ചതൂസൂ’’തിആദി വുത്തം. ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു ഭാവിയമാനേസു സമാരോപയിതബ്ബേസു ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തീതി സമാരോപയിതബ്ബാതി അത്ഥോ. സേസേസുപി ഏവമേവ സമാരോപയിതബ്ബാ.

ഭാവനായ സമാരോപനാ ആചരിയേന വിഭത്താ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതാ, ‘‘കതമാ പഹാനേന സമാരോപനാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തത്ഥ കതമാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥാതി താസു ചതൂസു പദട്ഠാനസമാരോപനാദീസു കതമേന ദേസിതേന പഹാനേന കതമേസം അദേസിതാനം പഹാനാനം കതമാ സമാരോപനാതി പുച്ഛതി. ‘‘കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരന്തോ അസുഭേ ‘സുഭ’ന്തി വിപല്ലാസം പജഹതീ’’തി ദേസിതേന ‘‘സുഭ’’ന്തി വിപല്ലാസപ്പഹാനേന കബളീകാരാഹാരപരിഞ്ഞായ പരിബന്ധകിലേസകാമുപാദാനപ്പഹാനാദയോപി സമാരോപയിതബ്ബാ.

‘‘വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ വിഹരന്തോ ദുക്ഖേ ‘സുഖ’ന്തി വിപല്ലാസം പജഹതീ’’തി ദേസിതേന ‘‘സുഖ’’ന്തി വിപല്ലാസപ്പഹാനേന ഫസ്സാഹാരപരിഞ്ഞായ പരിബന്ധകിലേസഭവുപാദാനപ്പഹാനാദയോപി സമാരോപയിതബ്ബാ.

‘‘ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ വിഹരന്തോ അനിച്ചേ ‘നിച്ച’ന്തി വിപല്ലാസം പജഹതീ’’തി ദേസിതേന ‘‘നിച്ച’’ന്തി വിപല്ലാസപ്പഹാനേന വിഞ്ഞാണാഹാരപരിഞ്ഞായ പരിബന്ധകിലേസദിട്ഠുപാദാനപ്പഹാനാദയോപി സമാരോപയിതബ്ബാ.

‘‘ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരന്തോ അനത്തനി ‘അത്താ’തി വിപല്ലാസം പജഹതീ’’തി ദേസിതേന ‘‘അത്താ’’തി വിപല്ലാസപ്പഹാനേന മനോസഞ്ചേതനാഹാരപരിഞ്ഞായ? മനോസഞ്ചേതനാഹാരപരിഞ്ഞായ പരിബന്ധകിലേസഅത്തവാദുപാദാനപ്പഹാനാദയോപി സമാരോപയിതബ്ബാതി അധിപ്പായോ. (൪)

പഹാനഹാരോ പന ലക്ഖണഹാരവിഭങ്ഗവണ്ണനായം വുത്തോയേവാതി ഇധ ന വദാമ.

‘‘സുത്തേ ദേസിതേന ഏകേകേന പദട്ഠാനാദികേന അദേസിതാനം പദട്ഠാനാദീനം സമാരോപനഭാവോ കേന അമ്ഹേഹി വിജാനിതബ്ബോ സദ്ദഹിതബ്ബോ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘തേനാഹ ആയസ്മാ’’തിആദിമാഹ. തേന തഥാ സമാരോപനഭാവേന ആയസ്മാ മഹാകച്ചാനോ –

‘‘യേ ധമ്മാ യംമൂലാ, യേ ചേകത്ഥാ പകാസിതാ മുനിനാ;

തേ സമാരോപയിതബ്ബാ, ഏസ സമാരോപനോ ഹാരോ’’തി –

യം വചനം ആഹ, തേന വചനേന വചനാനുസാരേന തഥാ സമാരോപനഭാവോ തുമ്ഹേഹി വിജാനിതബ്ബോ സദ്ദഹിതബ്ബോതി വുത്തം ഹോതി.

‘‘കിം പന ഏത്താവതാ സമാരോപനോ ഹാരോ പരിപുണ്ണോ, അഞ്ഞോ നിയുത്തോ നത്ഥീ’’തി വത്തബ്ബത്താ ‘‘നിയുത്തോ സമാരോപനോ ഹാരോ’’തി വുത്തം. സുത്തേ ദേസിതേന നയേന പദട്ഠാനാദികേന അദേസിതാനി പദട്ഠാനാനി സമാരോപയിതബ്ബാനി ഭവന്തി, തേന തേന പദട്ഠാനാദികേന അദേസിതാനം പദട്ഠാനാദീനം സമാരോപനോ ഹാരോ നിയുത്തോ നിദ്ധാരേത്വാ യുഞ്ജിതബ്ബോതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

ഇതി സമാരോപനഹാരവിഭങ്ഗേ സത്തിബലാനുരൂപാ രചിതാ

വിഭാവനാ നിട്ഠിതാ.

പണ്ഡിതേഹി പന അട്ഠകഥാടീകാനുസാരേന ഗമ്ഭീരത്ഥോ വിത്ഥാരതോ വിഭജിത്വാ ഗഹേതബ്ബോ.

ഇമേ യഥാവുത്താ സോളസ സംവണ്ണനാവിസേസാ സംവണ്ണേതബ്ബത്ഥേസു അഞ്ഞാണസംസയാനം ഹരണതോ അപനയനതോ ഹാരാ നാമാതി.

നിട്ഠിതാ ഹാരവിഭങ്ഗവാരവിഭാവനാ.