൩. നിദ്ദേസവാരഅത്ഥവിഭാവനാ

സോളസഹാരനിദ്ദേസവിഭാവനാ

൪. ഹാരാദീസു സമുദായസ്സ നേത്തിപ്പകരണസ്സ ഉദ്ദേസോ ഉദ്ദിട്ഠോ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതോ, ‘‘കതമോ നിദ്ദേസോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ഉദ്ദിട്ഠേ ഹാരാദയോ നിദ്ദിസിതും ‘‘തത്ഥ സങ്ഖേപതോ നേത്തീ’’തിആദി ആരദ്ധം. അട്ഠകഥായം പന ‘‘ഏവം ഉദ്ദിട്ഠേ ഹാരാദയോ നിദ്ദിസിതും ‘തത്ഥ സങ്ഖേപതോ’തിആദി ആരദ്ധ’’ന്തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൪) വുത്തം. തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്മിം ‘‘തത്ഥ കതമേ സോളസ ഹാരാ? ദേസനാ വിചയോ’’തിആദിഉദ്ദേസപാഠേ. സങ്ഖേപതോതി സമാസതോ. നേത്തീതി നേത്തിപ്പകരണം. കിത്തിതാതി കഥിതാ, ഇദാനി നിദ്ദേസതോ കഥേസ്സാമീതി വുത്തം ഹോതി.

൧. ‘‘അസ്സാദാദീനവതാ, നിസ്സരണമ്പി ച ഫലം ഉപായോ ച.

ആണത്തീ ച ഭഗവതോ, യോഗീനം ദേസനാഹാരോ’’തി. –

ഗാഥായം യേന സംവണ്ണനാവിസേസേന സുത്തേ ആഗതാ അസ്സാദോപി ആദീനവതാ ആദീനവോപി നിസ്സരണമ്പി ഫലമ്പി ഉപായോപി യോഗീനം അത്ഥായ ഭഗവതോ ആണത്തിപി ഇമേ ധമ്മാ ദസ്സിതാ സംവണ്ണിതാ സംവണ്ണനാവസേന ഞാപിതാ, സോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ദേസനാഹാരോ നാമാതി അത്ഥയോജനാ.

വചനത്ഥാദയോ അട്ഠകഥായം വിത്ഥാരതോ വുത്താവ, തസ്മാ കിഞ്ചിമത്തമേവ കഥേസ്സാമി. അസ്സാദീയതേതി അസ്സാദോ, കോ സോ? സുഖം, സോമനസ്സം, ഇട്ഠാരമ്മണഭൂതാ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ച. അസ്സാദേതി ഏതായാതി വാ അസ്സാദോ, കോ സോ? തണ്ഹാ, വിപല്ലാസാ ച. വിപല്ലാസവസേന ഹി ഏകച്ചേ സത്താ അനിട്ഠമ്പി ആരമ്മണം ഇട്ഠാകാരേന അസ്സാദേന്തി.

ആഭുസം കമ്മേന ദീനം ദുക്ഖാദി ഹുത്വാ വാതി പവത്തതീതി ആദീനവോ, ദുക്ഖാദി. അഥ വാ അതിവിയ ആദീനം കപണം ഹുത്വാ വാതി പവത്തതീതി ആദീനവോ, കപണമനുസ്സോ, തഥാഭാവാ ച തേഭൂമകാ ധമ്മാ അനിച്ചതാദിയോഗതോ.

നിസ്സരതി ഏതേനാതി നിസ്സരണം, അരിയമഗ്ഗോ. നിസ്സരതീതി വാ നിസ്സരണം, നിബ്ബാനം. പി-സദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ. നിസ്സരണഭേദോ അട്ഠകഥായം (നേത്തി. അട്ഠ. ൪ ഹാരസങ്ഖേപ) ബഹുധാ വുത്തോവ.

ഫലതി പവത്തതീതി ഫലം, ദേസനായ ഫലം. യദിപി ദേസനാ ഫലനിപ്ഫാദികാ ന ഹോതി, തഥാപി ഭഗവതോ ധമ്മദേസനം സുത്വാ പുഞ്ഞസമ്ഭാരാ സമ്ഭവന്തി, പുഞ്ഞസമ്ഭാരഹേതുതോ ഫലം പവത്തം, തസ്മാ ദേസനായ ഫലം നാമാതി. കതമം തം? ദേവമനുസ്സേസു ആയുവണ്ണസുഖബലയസപരിവാരഅധിപതേയ്യഉപധിസമ്പത്തിചക്കവത്തിസിരിദേവരജ്ജ- സിരിചതുസമ്പത്തിചക്കസീലസമാധിസമ്പദാ വിജ്ജാഭിഞ്ഞാ പടിസമ്ഭിദാ സാവകബോധിപച്ചേകബോധിസമ്മാസമ്ബോധിയോ.

പച്ചയസാമഗ്ഗിം ഉപഗന്ത്വാ അയതി പവത്തതി ഫലം ഏതേനാതി ഉപായോ, കോ സോ? അരിയമഗ്ഗസ്സ പുബ്ബഭാഗപടിപദാ. പുരിമാ പടിപദാ ഹി പച്ഛിമായ പടിപദായ അധിഗമൂപായോ, പരമ്പരായ മഗ്ഗനിബ്ബാനാധിഗമസ്സ ച ഉപായോ. കേചി ‘‘മഗ്ഗോപി ഉപായോ’’തി വദന്തി, തേസം മതേന നിബ്ബാനമേവ നിസ്സരണന്തി വുത്തം സിയാ. ‘‘തേ പഹായ തരേ ഓഘന്തി ഇദം നിസ്സരണ’’ന്തി (നേത്തി. ൫) പന അരിയമഗ്ഗസ്സ നിസ്സരണഭാവം വക്ഖതി, തസ്മാ കേസഞ്ചി വാദോ ന ഗഹേതബ്ബോ.

ആണത്തീതി ആണാരഹസ്സ ഭഗവതോ വേനേയ്യാനം ഹിതസിദ്ധിയാ ‘‘ഏവം സമ്മാപടിപത്തിം പടിപജ്ജാഹി, മിച്ഛാപടിപത്തിം മാ പടിപജ്ജാഹീ’’തി വിധാനം ആണാഠപനം ആണത്തി നാമ.

യുജ്ജന്തി പയുജ്ജന്തി ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനഭാവനാസൂതി യോഗിനോ, വേനേയ്യാ, തേസം യോഗീനം അത്ഥായാതി വചനസേസം നീഹരിത്വാ യോജനാ കാതബ്ബാ. സുത്തേ ആഗതാനം സബ്ബേസം അസ്സാദാദീനം ഏകദേസാഗതാനമ്പി നീഹരിത്വാ സബ്ബേസം വിഭജനസംവണ്ണനാവിസേസോ ദേസനാഹാരോതി നിദ്ദേസതോ ഗഹേതബ്ബോ, സോ ച വിഭജനാകാരോ ദേസനാഹാരവിഭങ്ഗേ (നേത്തി. ൫) ആഗമിസ്സതീതി ഇധ ന ദസ്സിതോതി.

ദേസനാഹാരനിദ്ദേസോ നിദ്ദിട്ഠോ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതോ, ‘‘കതമോ വിചയഹാരനിദ്ദേസോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ –

൨. ‘‘യം പുച്ഛിതഞ്ച വിസ്സജ്ജിതഞ്ച, സുത്തസ്സ യാ ച അനുഗീതി.

സുത്തസ്സ യോ പവിചയോ, ഹാരോ വിചയോതി നിദ്ദിട്ഠോ’’തി. –

ഗാഥാ വുത്താ. തത്ഥ സുത്തസ്സ യം പുച്ഛിതഞ്ച യാ പുച്ഛാ വിചയമാനാ ച സുത്തസ്സ യം വിസ്സജ്ജിതഞ്ച യാ വിസ്സജ്ജനാ വിചയമാനാ ച സുത്തസ്സ യോ പദാദിവിചയോ, അസ്സാദാദിവിചയോ ച അത്ഥി, തേ വുത്തപ്പകാരാ വിചയമാനാ പുച്ഛാദയോ യേന സംവണ്ണനാവിസേസേന വിചിയന്തി, സോ സംവണ്ണനാവിസേസോ വിചയോ ഹാരോതി നിദ്ദിട്ഠോതി അത്ഥയോജനാ കാതബ്ബാ.

പുച്ഛീയതേ പുച്ഛിതം. വിസ്സജ്ജീയതേ വിസ്സജ്ജിതന്തി ഭാവസാധനത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ, ന കമ്മസാധനത്ഥോ. തേന വുത്തം ടീകായം ‘‘ഭാവത്ഥേ തോതി ആഹ – ‘വിസ്സജ്ജിതന്തി വിസ്സജ്ജനാ’’’തി.

‘‘സുത്തസ്സാ’’തി നിയമിതത്താ സംവണ്ണനാവസേന അട്ഠകഥായം ആഗതം ന ഗഹേതബ്ബന്തി ദട്ഠബ്ബം. സോ വിചയോ ഹാരോ അട്ഠകഥായം (നേത്തി. അട്ഠ. ൪ ഹാരസങ്ഖേപ) വുത്തോവ. കഥം? –

‘‘അയം പുച്ഛാ അദിട്ഠജോതനാ ദിട്ഠസംസന്ദനാ വിമതിച്ഛേദനാ അനുമതിപുച്ഛാ കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ സത്താധിട്ഠാനാ ധമ്മാധിട്ഠാനാ ഏകാധിട്ഠാനാ അനേകാധിട്ഠാനാ സമ്മുതിവിസയാ പരമത്ഥവിസയാ അതീതവിസയാ അനാഗതവിസയാ പച്ചുപ്പന്നവിസയാ’’തിആദിനാ പുച്ഛാവിചയോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘ഇദം വിസ്സജ്ജനം ഏകംസബ്യാകരണം വിഭജ്ജബ്യാകരണം പടിപുച്ഛാബ്യാകരണം ഠപനം സാവസേസം നിരവസേസം സഉത്തരം നിരുത്തരം ലോകിയം ലോകുത്തര’’ന്തിആദിനാ വിസ്സജ്ജനവിചയോ.

‘‘അയം പുച്ഛാ ഇമിനാ സമേതി, ഏതേന ന സമേതീ’’തി പുച്ഛിതത്ഥം ആനേത്വാ, വിചയോ പുബ്ബേനാപരം സംസന്ദിത്വാ ച വിചയോ പുബ്ബാപരവിചയോ. ‘‘അയം അനുഗീതി വുത്തത്ഥസങ്ഗഹാ അവുത്തത്ഥസങ്ഗഹാ തദുഭയത്ഥസങ്ഗഹാ കുസലത്ഥസങ്ഗഹാ അകുസലത്ഥസങ്ഗഹാ’’തിആദിനാ അനുഗീതിവിചയോ. അസ്സാദാദീസു സുഖവേദനായ ‘‘ഇട്ഠാരമ്മണാനുഭവനലക്ഖണാ’’തിആദിനാ, തണ്ഹായ ‘‘ആരമ്മണഗ്ഗഹണലക്ഖണാ’’തിആദിനാ, വിപല്ലാസാനം ‘‘വിപരീതഗ്ഗഹണലക്ഖണാ’’തിആദിനാ, അവസിട്ഠാനം തേഭൂമകധമ്മാനം ‘‘യഥാസകലക്ഖണാ’’തിആദിനാ സബ്ബേസഞ്ച ദ്വാവീസതിയാ തികേസു, ദ്വാചത്താലീസാധികേ ച ദുകസതേ ലബ്ഭമാനപദവസേന തംതംഅസ്സാദത്ഥവിസേസനിദ്ധാരണം അസ്സാദവിചയോ.

ദുക്ഖവേദനായ ‘‘അനിട്ഠാനുഭവനലക്ഖണാ’’തിആദിനാ, ദുക്ഖസച്ചാനം ‘‘പടിസന്ധിലക്ഖണാ’’തിആദിനാ, അനിച്ചതാദീനം ആദിഅന്തവന്തതായ അനിച്ചന്തികതായ ച ‘‘അനിച്ചാ’’തിആദിനാ സബ്ബേസഞ്ച ലോകിയധമ്മാനം സംകിലേസഭാഗിയഹാനഭാഗിയതാദിവസേന ആദീനവവുത്തിയാ ഓകാരനിദ്ധാരണേന ആദീനവവിചയോ. നിസ്സരണപദേ അരിയമഗ്ഗസ്സ ആഗമനതോ കായാനുപസ്സനാദിപുബ്ബഭാഗപടിപദാവിഭാഗവിസേസനിദ്ധാരണവസേന, നിബ്ബാനസ്സ യഥാവുത്തപരിയായവിഭാഗവിസേസനിദ്ധാരണവസേനാതി ഏവം നിസ്സരണവിചയോ. ഫലാദീനം തംതംസുത്തദേസനായ സാധേതബ്ബഫലസ്സ തദുപായസ്സ തത്ഥ തത്ഥ സുത്തവിധിവചനസ്സ ച വിഭാഗനിദ്ധാരണവസേന വിചയോ വേദിതബ്ബോ. ഏവം പദപുച്ഛാവിസ്സജ്ജനപുച്ഛാപുബ്ബാപരാനുഗീതീനം, അസ്സാദാദീനഞ്ച വിസേസനിദ്ധാരണവസേനേവ വിചയലക്ഖണോ ‘‘വിചയോ ഹാരോ’’തി വേദിതബ്ബോതി –

ഏവം വുത്തോവ.

വിസ്സജ്ജനവിസേസോ പന ടീകായം വുത്തോ. കഥം? –

‘‘ചക്ഖു അനിച്ച’’ന്തി പുട്ഠേ ‘‘ആമ, ചക്ഖു അനിച്ചമേവാ’’തി ഏകന്തതോ വിസ്സജ്ജനം ഏകംസബ്യാകരണം, ‘‘അഞ്ഞിന്ദ്രിയം ഭാവേതബ്ബം, സച്ഛികാതബ്ബഞ്ചാ’’തി പുട്ഠേ ‘‘മഗ്ഗപരിയാപന്നം ഭാവേതബ്ബം, ഫലപരിയാപന്നം സച്ഛികാതബ്ബ’’ന്തി വിഭജിത്വാ വിസ്സജ്ജനം വിഭജ്ജബ്യാകരണം, ‘‘അഞ്ഞിന്ദ്രിയം കുസല’’ന്തി പുട്ഠേ ‘‘കിം അനവജ്ജട്ഠോ കുസലത്ഥോ, ഉദാഹു സുഖവിപാകട്ഠോ’’തി പടിപുച്ഛിത്വാ വിസ്സജ്ജനം പടിപുച്ഛാബ്യാകരണം, ‘‘സസ്സതോ അത്താ, അസസ്സതോ വാ’’തി വുത്തേ ‘‘അബ്യാകതമേത’’ന്തിആദിനാ അവിസ്സജ്ജനം ഠപനം, ‘‘കിം പനേതേ ‘കുസലാ’തി വാ ‘ധമ്മാ’തി വാ ഏകത്ഥാ, ഉദാഹു നാനത്ഥാ’’തി ഇദം പുച്ഛനം സാവസേസം. വിസ്സജ്ജനസ്സ പന സാവസേസതോ വേനേയ്യജ്ഝാസയവസേന ദേസനായം വേദിതബ്ബാ. അപാടിഹീരകം സഉത്തരം സപ്പാടിഹീരകം നിരുത്തരം, സേസം വിചയഹാരനിദ്ദേസേ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി –

വുത്തോവ. സംവണ്ണനാസു വുത്തോ അത്ഥോ അനാകുലോ പാകടോ യതിപോതേഹി വിഞ്ഞാതോ, സോ സബ്ബത്ഥ അമ്ഹേഹി ന വിഭത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ.

വിചയഹാരനിദ്ദേസോ നിദ്ദിട്ഠോ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതോ, ‘‘കതമോ യുത്തിഹാരനിദ്ദേസോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ –

൩. ‘‘സബ്ബേസം ഹാരാനം, യാ ഭൂമീ യോ ച ഗോചരോ തേസം.

യുത്തായുത്തപരിക്ഖാ, ഹാരോ യുത്തീതി നിദ്ദിട്ഠോ’’തി. –

ഗാഥാ വുത്താ. തത്ഥ സബ്ബേസം സോളസന്നം ഹാരാനം യാ ഭൂമി പവത്തനട്ഠാനഭൂതം ബ്യഞ്ജനം, യോ ഗോചരോ സുത്തത്ഥോ ച അത്ഥി, തേസം ഭൂമിസങ്ഖാതബ്യഞ്ജനഗോചരസങ്ഖാതസുത്തത്ഥാനം യാ യുത്തായുത്തപരിക്ഖാ യുത്തായുത്തീനം വിചാരണാ സംവണ്ണനാ കതാ, സോ യുത്തിഅയുത്തിപരിക്ഖാവിചാരണസങ്ഖാതോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ‘‘യുത്തി ഹാരോ’’തി നിദ്ദിട്ഠോതി അത്ഥയോജനാ.

തേസം ഹാരാനം ഭൂമിഭൂതസ്സ സുത്തേ ആഗതസ്സ ബ്യഞ്ജനസ്സ യുത്തിഭാവോ ദുവിധോ സഭാവനിരുത്തിഭാവോ, അധിപ്പേതത്ഥവാചകഭാവോ ച. ഗോചരഭൂതസ്സ പന സുത്തേ ആഗതസ്സ യുത്തിഭാവോ സുത്തവിനയധമ്മതാഹി അവിലോമനം. അയുത്തിഭാവോ വുത്തവിപരിയായേന ഗഹേതബ്ബോ.

യുത്തിഹാരനിദ്ദേസോ നിദ്ദിട്ഠോ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതോ, ‘‘കതമോ പദട്ഠാനഹാരനിദ്ദേസോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ –

൪. ‘‘ധമ്മം ദേസേതി ജിനോ, തസ്സ ച ധമ്മസ്സ യം പദട്ഠാനം.

ഇതി യാവ സബ്ബധമ്മാ, ഏസോ ഹാരോ പദട്ഠാനോ’’തി. –

ഗാഥാ വുത്താ. തത്ഥ ധമ്മന്തി യം കിഞ്ചി കുസലാദിധമ്മം സുത്തേ ജിനോ ദേസേതി, തസ്സ സുത്തേ ജിനേന ദേസിതസ്സ കുസലാദിധമ്മസ്സ യഞ്ച പദട്ഠാനം നിദ്ധാരേതബ്ബം, തം തം പദട്ഠാനഞ്ചാതി ഏവം വുത്തനയേന യാവ യത്തകാ സബ്ബേ ധമ്മാ സുത്തേ ജിനേന ദേസിതാ, തത്തകാനം സബ്ബേസം ധമ്മാനം യഞ്ച പദട്ഠാനം നിദ്ധാരേതബ്ബം, തസ്സ ച പദട്ഠാനസ്സ യഞ്ച പദട്ഠാനം നിദ്ധാരേതബ്ബം, തം തം പദട്ഠാനഞ്ച, ഇതി ഏവം വുത്തനയേന യാവ യത്തകാ സബ്ബേ പദട്ഠാനധമ്മാ നിദ്ധാരേതബ്ബാവ, തത്തകാനി സബ്ബാനി ധമ്മപദട്ഠാനാനി യഥാനുരൂപം നിദ്ധാരേത്വാ യേന സംവണ്ണനാവിസേസേന കഥിതാനി, ഏസോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ‘‘പദട്ഠാനോ ഹാരോ’’തി നിദ്ദിട്ഠോതി അത്ഥയോജനാ.

സുത്തേ ദേസിതകുസലധമ്മസ്സ യോനിസോമനസികാരസദ്ധമ്മസ്സവനസപ്പുരിസൂപനിസ്സയാദി പദട്ഠാനം, സുത്തേ ദേസിതഅകുസലധമ്മസ്സ അയോനിസോമനസികാരഅസദ്ധമ്മസ്സവനഅസപ്പുരിസൂപനിസ്സയാദി പദട്ഠാനം, അബ്യാകതസ്സ ധമ്മസ്സ യഥാരഹം കുസലാകുസലാബ്യാകതാ പദട്ഠാനന്തിആദിനാ നിദ്ധാരേതബ്ബന്തി.

പദട്ഠാനഹാരനിദ്ദേസോ നിദ്ദിട്ഠോ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതോ, ‘‘കതമോ ലക്ഖണഹാരനിദ്ദേസോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ –

൫. ‘‘വുത്തമ്ഹി ഏകധമ്മേ, യേ ധമ്മാ ഏകലക്ഖണാ കേചി.

വുത്താ ഭവന്തി സബ്ബേ, സോ ഹാരോ ലക്ഖണോ നാമാ’’തി. –

ഗാഥാ വുത്താ. തത്ഥ ഏകധമ്മേ സുത്തേ ഭഗവതാ വുത്തമ്ഹി, അട്ഠകഥായം നിദ്ധാരിതേ വാ സതി തേന ധമ്മേന യേ കേചി ധമ്മാ ഏകലക്ഖണാ ഭവന്തി, സബ്ബേ തേ ധമ്മാ സുത്തേ സരൂപതോ അവുത്താപി സമാനലക്ഖണതായ സംവണ്ണേതബ്ബഭാവേന ആനേത്വാ യേന സംവണ്ണനാവിസേസേന വുത്താ ഭവന്തി, സോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ‘‘ലക്ഖണോ നാമ ഹാരോ’’തി നിദ്ദിട്ഠോതി അത്ഥയോജനാ.

ഏകം സമാനം ലക്ഖണം ഏതേസന്തി ഏകലക്ഖണാ, സമാനലക്ഖണാ, സഹചാരിതായ വാ സമാനകിച്ചതായ വാ സമാനഹേതുതായ വാ സമാനഫലതായ വാ സമാനാരമ്മണതായ വാ അവുത്താപി നിദ്ധാരിതാതി. കഥം? – ‘‘നാനത്തകായാനാനത്തസഞ്ഞിനോ (ദീ. നി. ൩.൩൪൧, ൩൫൭, ൩൫൯; അ. നി. ൯.൨൪), നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാ’’തിആദീസു സഹചാരിതായ സഞ്ഞായ സഹഗതാ ധമ്മാ നിദ്ധാരിതാ. ‘‘ദദം മിത്താനി ഗന്ഥതീ’’തിആദീസു (സം. നി. ൧.൨൪൬; സു. നി. ൧൮൯) സമാനകിച്ചതാ, പിയവചനഅത്ഥചരിയാ സമാനത്ഥതാപി നിദ്ധാരിതാ, ‘‘ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൧൨൬; സം. നി. ൨.൧; മഹാവ. ൧; വിഭ. ൨൨൫; ഉദാ. ൧; നേത്തി. ൨൪) സമാനഹേതുതായ സഞ്ഞാദയോപി നിദ്ധാരിതാ, ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൧൨൬; സം. നി. ൨.൧; മഹാവ. ൧; വിഭ. ൨൨൫; ഉദാ. ൧; നേത്തി. ൨൪) സമാനഫലതായ തണ്ഹുപാദാനാദയോപി നിദ്ധാരിതാ, ‘‘രൂപം അസ്സാദേതി അഭിനന്ദതി, തം ആരബ്ഭ രാഗോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദീസു (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൨൪) സമാനാരമ്മണതായ തംസമ്പയുത്താ വേദനാദയോപി നിദ്ധാരിതാ, നിദ്ധാരേത്വാ വത്തബ്ബാതി അത്ഥോതി. വിത്ഥാരോ വിഭങ്ഗവാരേ (നേത്തി. ൨൩) ആഗമിസ്സതി.

ലക്ഖണോ ഹാരോ നിദ്ദിട്ഠോ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതോ, ‘‘കതമോ ചതുബ്യൂഹോ ഹാരോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ –

൬. ‘‘നേരുത്തമധിപ്പായോ, ബ്യഞ്ജനമഥ ദേസനാനിദാനഞ്ച;

പുബ്ബാപരാനുസന്ധീ, ഏസോ ഹാരോ ചതുബ്യൂഹോ’’തി. –

ഗാഥാ വുത്താ. തത്ഥ നേരുത്തം സുത്തപദനിബ്ബചനഞ്ച ബുദ്ധാനം തസ്സ തസ്സ സുത്തസ്സ ദേസകാനം, സാവകാനം വാ അധിപ്പായോ ച അത്ഥബ്യഞ്ജനേന ബ്യഞ്ജനമുഖേന ദേസനാനിദാനഞ്ച പുബ്ബാപരേന അനുസന്ധി ച ഏതേ നിരുത്താദയോ യേന സംവണ്ണനാവിസേസേന വിഭാവീയന്തി, ഏസോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ‘‘ചതുബ്യൂഹോ ഹാരോ’’തി നിദ്ദിട്ഠോ. ദേസനാപവത്തിനിമിത്തം ദേസകസ്സ അജ്ഝാസയാദി ദേസനാനിദാനം നാമ. ചതുബ്യൂഹഹാരസ്സ ബഹുവിസയത്താ വിഭങ്ഗേ (നേത്തി. ൨൫ ആദയോ) ലക്ഖണസമ്പത്തിം കത്വാ കഥയിസ്സാമ.

ചതുബ്യൂഹഹാരനിദ്ദേസോ നിദ്ദിട്ഠോ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതോ, ‘‘കതമോ ആവട്ടഹാരനിദ്ദേസോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ –

൭. ‘‘ഏകമ്ഹി പദട്ഠാനേ, പരിയേസതി സേസകം പദട്ഠാനം;

ആവട്ടതി പടിപക്ഖേ, ആവട്ടോ നാമ സോ ഹാരോ’’തി. –

ഗാഥാ വുത്താ. തത്ഥ പരക്കമധാതുആദീനം പദട്ഠാനേ ഏകമ്ഹി ആരമ്ഭധാതുആദികേ ദേസനാരുള്ഹേ സതി വിസഭാഗതായ വാ സേസകം പദട്ഠാനം പരിയേസതി, ദേസനായ സരൂപതോ അഗ്ഗഹണേന വാ സേസകം പദട്ഠാനം പരിയേസതി, യേന സംവണ്ണനാവിസേസേന പരിയേസിത്വാ യോജേന്തോ ദേസനം പമാദാദീനം പദട്ഠാനഭൂതേ കോസജ്ജാദികേ പടിപക്ഖേ ആവട്ടതി ആവട്ടാപേതി, സോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ‘‘ആവട്ടോ ഹാരോ നാമാ’’തി നിദ്ദിട്ഠോതി അത്ഥയോജനാ.

‘‘പടിപക്ഖേ’’തി ഇദം നിദസ്സനമത്തം, സേസേപി സഭാഗേ ആവട്ടനതോ. ന ഹി ആരമ്ഭധാതുആദികേ ദേസനാരുള്ഹേ സതി തപ്പടിപക്ഖേ കോസജ്ജാദികേയേവ ദേസനം ആവട്ടേതി, അഥ ഖോ അവസേസവീരിയാരമ്ഭാദികേപി ദേസനം ആവട്ടേതീതി.

ആവട്ടഹാരനിദ്ദേസോ നിദ്ദിട്ഠോ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതോ, ‘‘കതമോ വിഭത്തിഹാരനിദ്ദേസോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ –

൮. ‘‘ധമ്മഞ്ച പദട്ഠാനം, ഭൂമിഞ്ച വിഭജതേ അയം ഹാരോ.

സാധാരണേ അസാധാരണേ ച നേയ്യോ വിഭത്തീ’’തി. –

ഗാഥാ വുത്താ. തത്ഥ കുസലാദിവസേന അനേകവിധം സഭാവധമ്മഞ്ച ദാനസീലാദിപദട്ഠാനഞ്ച ‘‘ദസ്സനഭൂമി ഭാവനാഭൂമീ’’തി ഏവമാദികം ഭൂമിഞ്ച സാധാരണേ ച അസാധാരണേ ച യേന സംവണ്ണനാവിസേസേന വിഭജതേ, സോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ‘‘വിഭത്തി ഹാരോ’’തി നേയ്യോതി അത്ഥയോജനാ.

‘‘ഇമസ്മിം സുത്തേ വുത്താ കുസലാ വാസനാഭാഗിയാ, ഇമസ്മിം സുത്തേ വുത്താ കുസലാ നിബ്ബേധഭാഗിയാ’’ത്യാദിനാ, ‘‘ഇമസ്മിം സുത്തേ വുത്താ അകുസലാ കിലേസഭാഗിയാ’’ത്യാദിനാ ധമ്മഞ്ച, ‘‘ഇദം സീലം ഇമസ്സ മഹഗ്ഗതവിസേസസ്സ പദട്ഠാനം, ഇദം സീലം ഇദം ഝാനം ഇമസ്സ ലോകുത്തരസ്സ പദട്ഠാന’’ന്ത്യാദിനാ പദട്ഠാനഞ്ച, ‘‘ദസ്സനപഹാതബ്ബസ്സ പുഥുജ്ജനോ ഭൂമി, ഭാവനാപഹാതബ്ബസ്സ സോതാപന്നാദയോ ഭൂമി’’ത്യാദിനാ ഭൂമിഞ്ച, ‘‘കാമരാഗബ്യാപാദാ പുഥുജ്ജനസോതാപന്നാനം സാധാരണാ’’ത്യാദിനാ സാധാരണേ ച, ‘‘കാമരാഗബ്യാപാദാ അനാഗാമിഅരഹന്താനം അസാധാരണാ’’ത്യാദിനാ അസാധാരണേ ച യേന വിഭജതി, സോ വിഭത്തി ഹാരോ നാമാതിആദിനാ (നേത്തി. ൩൩-൩൪) വിത്ഥാരേത്വാ വിഭജനാകാരോ ഗഹേതബ്ബോ.

വിഭത്തിഹാരനിദ്ദേസോ നിദ്ദിട്ഠോ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതോ, ‘‘കതമോ പരിവത്തനഹാരനിദ്ദേസോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ –

൯. ‘‘കുസലാകുസലേ ധമ്മേ, നിദ്ദിട്ഠേ ഭാവിതേ പഹീനേ ച.

പരിവത്തതി പടിപക്ഖേ, ഹാരോ പരിവത്തനോ നാമാ’’തി. –

ഗാഥാ വുത്താ. തത്ഥ സുത്തേ ഭാവിതേ ഭാവിതബ്ബേ കുസലേ അനവജ്ജധമ്മേ നിദ്ദിട്ഠേ കഥിതേ, സംവണ്ണിതേ വാ പഹീനേ പഹാതബ്ബേ അകുസലേ സാവജ്ജധമ്മേ നിദ്ദിട്ഠേ കഥിതേ, സംവണ്ണിതേ വാ തേസം ധമ്മാനം പടിപക്ഖേ വിപരീതധമ്മേ യേന സംവണ്ണനാവിസേസേന പരിവത്തതി പരിവത്തേതി, സോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ‘‘പരിവത്തനോ ഹാരോ നാമാ’’തി വേദിതബ്ബോതി അത്ഥയോജനാ.

‘‘സമ്മാദിട്ഠിസ്സ പുരിസപുഗ്ഗലസ്സ മിച്ഛാദിട്ഠി നിജ്ജിണ്ണാ ഭവതീ’’തിആദിനാ ച ‘‘യസ്സ വാ പാണാതിപാതാ പടിവിരതസ്സ പാണാതിപാതോ പഹീനോ’’തിആദിനാ ച ‘‘ഭുഞ്ജിതബ്ബാ കാമാ …പേ… കാമേഹി വേരമണീ തേസം അധമ്മോ’’തിആദിനാ ച പടിപക്ഖേ പരിവത്തനഭാവം വിഭങ്ഗവാരേ (നേത്തി. ൩൫ ആദയോ) വക്ഖതീതി ന വിത്ഥാരിതാ.

പരിവത്തനഹാരനിദ്ദേസോ നിദ്ദിട്ഠോ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതോ, ‘‘കതമോ വേവചനഹാരനിദ്ദേസോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ –

൧൦. ‘‘വേവചനാനി ബഹൂനി തു, സുത്തേ വുത്താനി ഏകധമ്മസ്സ.

യോ ജാനാതി സുത്തവിദൂ, വേവചനോ നാമ സോ ഹാരോ’’തി. –

ഗാഥാ വുത്താ. തത്ഥ ഏകധമ്മസ്സ പദത്ഥസ്സ സുത്തേ വുത്താനി തു വുത്താനി ഏവ, ബഹൂനി തു ബഹൂനി ഏവ വേവചനാനി യേന സംവണ്ണനാവിസേസേന യോ സുത്തവിദൂ ജാനാതി, ജാനിത്വാ ഏകസ്മിംയേവ പദത്ഥേ യോജേതി, തസ്സ സുത്തവിദുനോ സോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ‘‘വേവചനോ നാമ ഹാരോ’’തി നിദ്ദിട്ഠോതി അത്ഥയോജനാ.

ഏത്ഥ ച യോ സോ-സദ്ദാ അസമാനത്ഥാ ച ഹോന്തീതി ‘‘യോ സുത്തവിദൂ’’തി വത്വാ ‘‘സോ സംവണ്ണനാവിസേസോ’’തി വുത്തന്തി. ‘‘ഭഗവാ’’തി പദസ്സ ഏകസ്മിംയേവ അത്ഥേ ഭഗവതി ‘‘അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ, ഫലനിപ്ഫത്തിഗതോ വേസാരജ്ജപ്പത്തോ അധിഗതപടിസമ്ഭിദോ ചതുയോഗവിപ്പഹീനോ അഗതിഗമനവീതിവത്തോ ഉദ്ധടസല്ലോ നിരുള്ഹവണോ മദ്ദിതകണ്ടകോ നിബ്ബാപിതപരിയുട്ഠാനോ ബന്ധനാതീതോ ഗന്ഥവിനിവേഠനോ അജ്ഝാസയവീതിവത്തോ ഭിന്നന്ധകാരോ ചക്ഖുമാ ലോകധമ്മസമതിക്കന്തോ അനുരോധവിരോധവിപ്പയുത്തോ ഇട്ഠാനിട്ഠേസു ധമ്മേസു അസങ്ഖേപഗതോ ബന്ധനാതിവത്തോ ഠപിതസങ്ഗാമോ അഭിക്കന്തതരോ ഉക്കാധരോ ആലോകകരോ പജ്ജോതകരോ തമോനുദോ രണഞ്ജഹോ അപരിമാണവണ്ണോ അപ്പമേയ്യവണ്ണോ അസങ്ഖേയ്യവണ്ണോ ആഭങ്കരോ പഭങ്കരോ ധമ്മോഭാസപജ്ജോതകരോ’’തി (നേത്തി. ൩൮) ഏവമാദീനി ബഹൂനി വേവചനാനി യോജിതാനി. വിത്ഥാരോ വിഭങ്ഗവാരേ (നേത്തി. ൩൭ ആദയോ) ആഗമിസ്സതി.

വേവചനഹാരനിദ്ദേസോ നിദ്ദിട്ഠോ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതോ, ‘‘കതമോ പഞ്ഞത്തിഹാരനിദ്ദേസോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ –

൧൧. ‘‘ഏകം ഭഗവാ ധമ്മം, പഞ്ഞത്തീഹി വിവിധാഹി ദേസേതി.

സോ ആകാരോ ഞേയ്യോ, പഞ്ഞത്തീ നാമ സോ ഹാരോ’’തി. –

ഗാഥാ വുത്താ. തത്ഥ ഭഗവാ ഏകം ഖന്ധാദിധമ്മം വിവിധാഹി നിക്ഖേപപ്പഭവപഞ്ഞത്താദീഹി പഞ്ഞത്തീഹി യേന പഞ്ഞാപേതബ്ബാകാരേന ദേസേതി, സോ പഞ്ഞാപേതബ്ബാകാരോ യേന സംവണ്ണനാവിസേസേന വിഭാവിതോ, സോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ‘‘പഞ്ഞത്തി ഹാരോ നാമാ’’തി ഞേയ്യോതി അത്ഥയോജനാ.

തത്ഥ വിവിധാഹി പഞ്ഞത്തീഹി നിക്ഖേപപഞ്ഞത്തിപഭവപഞ്ഞത്തിപരിഞ്ഞാപഞ്ഞത്തിപഹാനപഞ്ഞത്തി- ഭാവനാപഞ്ഞത്തിസച്ഛികിരിയാപഞ്ഞത്തിനിരോധപഞ്ഞത്തിനിബ്ബിദാപഞ്ഞത്തീതി ഏവമാദിപഞ്ഞത്തീഹി ഏകപദത്ഥസ്സേവ പഞ്ഞാപേതബ്ബാകാരവിഭാവനാലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ പഞ്ഞത്തി ഹാരോ നാമാതി.

തത്ഥ ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തി അയം പഞ്ഞത്തി പഞ്ചന്നം ഖന്ധാനം, ഛന്നം ധാതൂനം, അട്ഠാരസന്നം ധാതൂനം, ദ്വാദസന്നം ആയതനാനം, ദസന്നം ഇന്ദ്രിയാനം നിക്ഖേപപഞ്ഞത്തി.

‘‘കബളീകാരേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ അത്ഥി രാഗോ, അത്ഥി നന്ദീ, അത്ഥി തണ്ഹാ, പതിട്ഠിതം തത്ഥ വിഞ്ഞാണം വിരുള്ഹം. യത്ഥ പതിട്ഠിതം വിഞ്ഞാണം വിരുള്ഹം, അത്ഥി തത്ഥ നാമരൂപസ്സ അവക്കന്തി. യത്ഥ അത്ഥി നാമരൂപസ്സ അവക്കന്തി, അത്ഥി തത്ഥ സങ്ഖാരാനം വുദ്ധീ’’തി (സം. നി. ൨.൬൪; കഥാ. ൨൯൬) ഏവമാദി പഭവപഞ്ഞത്തി ദുക്ഖസ്സ ച സമുദയസ്സ ചാതി.

‘‘കബളീകാരേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ആഹാരേ നത്ഥി രാഗോ, നത്ഥി നന്ദീ, നത്ഥി തണ്ഹാ’’തി (സം. നി. ൨.൬൪; കഥാ. ൨൯൬) ഏവമാദി പരിഞ്ഞാപഞ്ഞത്തി ദുക്ഖസ്സ, ‘‘പഹാനപഞ്ഞത്തി സമുദയസ്സ, ഭാവനാപഞ്ഞത്തി മഗ്ഗസ്സ, സച്ഛികിരിയാപഞ്ഞത്തി നിരോധസ്സാ’’തി ച ‘‘നിക്ഖേപപഞ്ഞത്തി സുതമയിയാ പഞ്ഞായ, സച്ഛികിരിയാപഞ്ഞത്തി അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയസ്സ, പവത്തനാപഞ്ഞത്തി ധമ്മചക്കസ്സാ’’തി ഏവമാദിവിത്ഥാരോ വിഭങ്ഗേ (നേത്തി. ൩൯ ആദയോ) ആഗമിസ്സതീതി.

പണ്ണത്തിഹാരനിദ്ദേസോ നിദ്ദിട്ഠോ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതോ, ‘‘കതമോ ഓതരണഹാരനിദ്ദേസോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ –

൧൨. ‘‘യോ ച പടിച്ചുപ്പാദോ, ഇന്ദ്രിയഖന്ധാ ച ധാതുആയതനാ.

ഏതേഹി ഓതരതി യോ, ഓതരണോ നാമ സോ ഹാരോ’’തി. –

ഗാഥാ വുത്താ. തത്ഥ യോ പടിച്ചസമുപ്പാദോ ച യേ ഇന്ദ്രിയഖന്ധാ ച യാനി ധാതുആയതനാനി ച യേന സംവണ്ണനാവിസേസേന നിദ്ധാരിതാനി, ഏതേഹി പടിച്ചസമുപ്പാദാദിന്ദ്രിയഖന്ധധാതായതനേഹി, സുത്തേ ആഗതപദത്ഥമുഖേന നിദ്ധാരിയമാനേഹി ച യോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ഓതരതി ഓഗാഹതി പടിച്ചസമുപ്പാദാദികേ തത്ഥ വാചകവസേന, തത്ഥ ഞാപകവസേന വാ അനുപവിസതി, സോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ഓതരണോ ഹാരോ നാമാതി അത്ഥയോജനാ.

തത്ഥ ഇന്ദ്രിയഖന്ധാതി ഇന്ദ്രിയാനി ച ഖന്ധാ ചാതി ഇന്ദ്രിയഖന്ധാ. ധാതുആയതനാതി ധാതുയോ ച ആയതനാനി ച ധാതുആയതനാ. കഥം ഓതരണോ? ‘‘ഉദ്ധം അധോ സബ്ബധി വിപ്പമുത്തോ’’തിആദി (നേത്തി. ൪൨) പാഠോ.

ഉദ്ധന്തി രൂപധാതു ച അരൂപധാതു ച. അധോതി കാമധാതു. സബ്ബധി വിപ്പമുത്തോതി തേധാതുകേ അയം അസേക്ഖാവിമുത്തി. താനിയേവ അസേക്ഖാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി, അയം ഇന്ദ്രിയേഹി ഓതരണാ.

താനിയേവ അസേക്ഖാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി വിജ്ജാ, വിജ്ജുപ്പാദാ അവിജ്ജാനിരോധോ…പേ… ദുക്ഖക്ഖന്ധസ്സ നിരോധോ ഹോതി, അയം പടിച്ചസമുപ്പാദേഹി ഓതരണാ.

താനിയേവ അസേക്ഖാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി തീഹി ഖന്ധേഹി സങ്ഗഹിതാനി സീലക്ഖന്ധേന സമാധിക്ഖന്ധേന പഞ്ഞാക്ഖന്ധേന, അയം ഖന്ധേഹി ഓതരണാ.

താനിയേവ അസേക്ഖാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി സങ്ഖാരപരിയാപന്നാനി യേ സങ്ഖാരാ അനാസവാ, നോ ച ഭവങ്ഗാ, തേ സങ്ഖാരാ ധമ്മധാതുസങ്ഗഹിതാ, അയം ധാതൂഹി ഓതരണാ.

സാ ധമ്മധാതു ധമ്മായതനപരിയാപന്നാ, യം ആയതനം അനാസവം, നോ ച ഭവങ്ഗം, അയം ആയതനേഹി ഓതരണാതി ഏവമാദീഹി വിഭങ്ഗേ (നേത്തി. ൪൨ ആദയോ) ആഗമിസ്സതീതി.

ഓതരണഹാരനിദ്ദേസോ നിദ്ദിട്ഠോ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതോ, ‘‘കതമോ സോധനഹാരനിദ്ദേസോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ –

൧൩. ‘‘വിസ്സജ്ജിതമ്ഹി പഞ്ഹേ, ഗാഥായം പുച്ഛിതാ യമാരബ്ഭ.

സുദ്ധാസുദ്ധപരിക്ഖാ, ഹാരോ സോ സോധനോ നാമാ’’തി. –

ഗാഥാ വുത്താ. തത്ഥ തിസ്സം ഗാഥായം ആരുള്ഹേ പഞ്ഹേ ഞാതുമിച്ഛിതേ അത്ഥേ ഭഗവതാ വിസ്സജ്ജനഗാഥായം വിസ്സജ്ജിതമ്ഹി യം സുത്തത്ഥം ആരബ്ഭ അധികിച്ച സാ ഗാഥാ പുച്ഛിതാ പുച്ഛനത്ഥായ ഠപിതാ, തസ്സ സുത്തത്ഥസ്സ യേന സംവണ്ണനാവിസേസേന സുദ്ധാസുദ്ധപരിക്ഖാ വിചാരണാ ഭവേ, സോ സംവണ്ണനാവിസേസോ സോധനോ ഹാരോ നാമാതി അത്ഥയോജനാ.

കഥം? ‘‘അവിജ്ജായ നിവുതോ ലോകോ’’തി പദം സോധിതം, ആരമ്ഭോ ന സോധിതോ. ‘‘വിവിച്ഛാ പമാദാ നപ്പകാസതീ’’തി പദം സോധിതം, ആരമ്ഭോ ന സോധിതോ. ‘‘ജപ്പാഭിലേപനം ബ്രൂമീ’’തി പദം സോധിതം, ആരമ്ഭോ ന സോധിതോ. ‘‘ദുക്ഖമസ്സ മഹബ്ഭയ’’ന്തി പദഞ്ച സോധിതം, ആരമ്ഭോ ച സോധിതോതി. ഏവം പദാദീനം സോധിതാസോധിതഭാവവിചാരോ ഹാരോ സോധനോ നാമ. വിത്ഥാരതോ പന വിഭങ്ഗേ (നേത്തി. ൪൫ ആദയോ) ആഗമിസ്സതീതി.

സോധനഹാരനിദ്ദേസോ നിദ്ദിട്ഠോ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതോ, ‘‘കതമോ അധിട്ഠാനഹാരനിദ്ദേസോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ –

൧൪. ‘‘ഏകത്തതായ ധമ്മാ, യേപി ച വേമത്തതായ നിദ്ദിട്ഠാ.

തേ ന വികപ്പയിതബ്ബാ, ഏസോ ഹാരോ അധിട്ഠാനോ’’തി. –

ഗാഥാ വുത്താ. തത്ഥ യേ ദുക്ഖസച്ചാദയോ ധമ്മാ ഏകത്തതായ സാമഞ്ഞേനപി ച വേമത്തതായ വിസേസേനപി നിദ്ദിട്ഠാ, യേന സംവണ്ണനാവിസേസേന നിദ്ദിട്ഠാ ദുക്ഖസച്ചാദയോ ധമ്മാ ന വികപ്പയിതബ്ബാ സാമഞ്ഞവിസേസകപ്പനായ വോഹാരഭാവേന അനവട്ഠാനതോ, കാലദിസാവിസേസാദീനം വിയ അപേക്ഖാസിദ്ധിതോ ച, ഏസോ സംവണ്ണനാവിസേസോ അധിട്ഠാനോ ഹാരോതി അത്ഥയോജനാ.

തത്ഥ ഏകത്തതായാതി ഏകസ്സ സമാനസ്സ ഭാവോ ഏകത്തം, ഏകത്തമേവ ഏകത്തതാ, തായ. ഏകസദ്ദോ ചേത്ഥ സമാനത്ഥവാചകോ, ന സങ്ഖ്യാവാചകോതി. വേമത്തതായാതി വിസിട്ഠാ മത്താ വിമത്താ, വിമത്താ ഏവ വേമത്തം, വേമത്തസ്സ ഭാവോ വേമത്തതാ, തായ. യഥാ ഹി ‘‘അജ്ജ സ്വേ’’തി വുച്ചമാനാ കാലവിസേസാ അനവട്ഠിതാ ഭവന്തി, ‘‘പുരിമാ ദിസാ, പച്ഛിമാ ദിസാ’’തി വുച്ചമാനാ ദിസാവിസേസാ, ഏവം സാമഞ്ഞവിസേസാ ച അത്ഥസ്സ സഭാവാതി. തഥാ ഹി ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തി വുച്ചമാനം ജാതിആദിം അപേക്ഖായ സാമഞ്ഞം സമാനമ്പി സച്ചാപേക്ഖായ വിസേസോ ഹോതി. ഏസ നയോ സമുദയസച്ചാദീസുപീതി. ‘‘ദുക്ഖ’’ന്തി ഏകത്തതാ. ‘‘ജാതി ദുക്ഖാ, ജരാ ദുക്ഖാ, മരണം ദുക്ഖ’’ന്തി ഏവമാദി വേമത്തതാ. ‘‘ദുക്ഖസമുദയോ’’തി ഏകത്തതാ, ‘‘തണ്ഹാ പോനോഭവികാ നന്ദീരാഗസഹഗതാ’’തി ഏവമാദി വേമത്തതാതി ഏവമാദി വിത്ഥാരോ വിഭങ്ഗേ (നേത്തി. ൪൬ ആദയോ) ആഗമിസ്സതീതി.

അധിട്ഠാനഹാരനിദ്ദേസോ നിദ്ദിട്ഠോ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതോ, ‘‘കതമോ പരിക്ഖാരഹാരനിദ്ദേസോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ –

൧൫. ‘‘യേ ധമ്മാ യം ധമ്മം, ജനയന്തിപ്പച്ചയാ പരമ്പരതോ.

ഹേതുമവകഡ്ഢയിത്വാ, ഏസോ ഹാരോ പരിക്ഖാരോ’’തി. –

ഗാഥാ വുത്താ. തത്ഥ അവിജ്ജാദികാ യേ പച്ചയധമ്മാ സങ്ഖാരാദികം യം ഫലധമ്മം പച്ചയാ സഹജാതപച്ചയേന പരമ്പരതോ പരമ്പരപച്ചയഭാവേന ജനയന്തി, തസ്സ സങ്ഖാരാദിഫലസ്സ പച്ചയം പരിക്ഖാരഭൂതം പുരിമുപ്പന്നം അവിജ്ജാദികം അസാധാരണം ജനകം ഹേതും, അയോനിസോമനസികാരാദികം സാധാരണം പച്ചയഹേതുഞ്ച അവകഡ്ഢയിത്വാ സുത്തതോ നിദ്ധാരേത്വാ യോ സംവണ്ണനാവിസേസോ പരിക്ഖാരസംവണ്ണനാഭാവേന പവത്തോ, ഏസോ സംവണ്ണനാവിസേസോ പരിക്ഖാരോ ഹാരോ നാമാതി അത്ഥയോജനാ. അവിജ്ജാദയോ ഹി അവിജ്ജാദീനം അസാധാരണഹേതൂ ഭവന്തി, അയോനിസോമനസികാരാദയോ സാധാരണപച്ചയാ. തേനാഹ – ‘‘അസാധാരണലക്ഖണോ ഹേതു, സാധാരണലക്ഖണോ പച്ചയോ’’തി, ‘‘അവിജ്ജാ അവിജ്ജായ ഹേതു, അയോനിസോമനസികാരോ പച്ചയോ’’തിആദികം (നേത്തി. ൪൯) വിഭങ്ഗവചനഞ്ച.

പരിക്ഖാരഹാരനിദ്ദേസോ നിദ്ദിട്ഠോ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതോ, ‘‘കതമോ സമാരോപനഹാരനിദ്ദേസോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ –

൧൬. ‘‘യേ ധമ്മാ യംമൂലാ, യേ ചേകത്ഥാ പകാസിതാ മുനിനാ.

തേ സമാരോപയിതബ്ബാ, ഏസ സമാരോപനോ ഹാരോ’’തി. –

ഗാഥാ വുത്താ. തത്ഥ യേ സീലാദയോ ധമ്മാ യംമൂലാ യേസം സമാധിആദീനം മൂലാ, തേ സീലാദയോ ധമ്മാ തേസം സമാധിആദീനം പദട്ഠാനഭാവേന സംവണ്ണനാവിസേസേന സമാരോപയിതബ്ബാ, യേ ച രാഗവിരാഗചേതോവിമുത്തിസേക്ഖഫലകാമധാതുസമതിക്കമനാദിസദ്ദാ അനാഗാമിഫലത്ഥതായ ഏകത്ഥാ സമാനത്ഥാതി ബുദ്ധമുനിനാ പകാസിതാ, തേ രാഗ…പേ… തിക്കമനാദിസദ്ദാ അഞ്ഞമഞ്ഞവേവചനഭാവേന സമാരോപയിതബ്ബാ, ഏസോ സംവണ്ണനാവിസേസോ സമാരോപനോ ഹാരോ നാമാതി അത്ഥയോജനാ.

ഏത്ഥ ച സീലാദിക്ഖന്ധത്തയസ്സ പരിയായന്തരവിഭാവനാപാരിപൂരീ കഥിതാ, ഭാവനാപാരിപൂരീ ച പഹാതബ്ബസ്സ പഹാനേന ഹോതീതി ഭാവനാസമാരോപനപഹാനസമാരോപനാപി ദസ്സിതാതി ചതുബ്ബിധോ സമാരോപനോ പദട്ഠാനസമാരോപനോ, വേവചനസമാരോപനോ, ഭാവനാസമാരോപനോ, പഹാനസമാരോപനോതി.

തത്ഥ കായികസുചരിതം, വാചസികസുചരിതഞ്ച സീലക്ഖന്ധോ, മനോസുചരിതേ അനഭിജ്ഝാ, അബ്യാപാദോ ച സമാധിക്ഖന്ധോ, സമ്മാദിട്ഠി പഞ്ഞാക്ഖന്ധോ. സീലക്ഖന്ധോ സമാധിക്ഖന്ധസ്സ പദട്ഠാനം, സമാധിക്ഖന്ധോ പഞ്ഞാക്ഖന്ധസ്സ പദട്ഠാനം. സീലക്ഖന്ധോ, സമാധിക്ഖന്ധോ ച സമഥസ്സ പദട്ഠാനം, പഞ്ഞാക്ഖന്ധോ വിപസ്സനായ പദട്ഠാനം. സമഥോ രാഗവിരാഗചേതോവിമുത്തിയാ പദട്ഠാനം, വിപസ്സനാ അവിജ്ജാവിരാഗപഞ്ഞാവിമുത്തിയാ പദട്ഠാനന്തി ഏവമാദി പദട്ഠാനസമാരോപനോ. രാഗവിരാഗാ ചേതോവിമുത്തി സേക്ഖഫലം, അവിജ്ജാവിരാഗാ പഞ്ഞാവിമുത്തി അസേക്ഖഫലം, ഇദം വേവചനം. രാഗവിരാഗാ ചേതോവിമുത്തി അനാഗാമിഫലം, അവിജ്ജാവിരാഗാ പഞ്ഞാവിമുത്തി അഗ്ഗഫലം അരഹത്തം, ഇദം വേവചനം. രാഗവിരാഗാ ചേതോവിമുത്തി കാമധാതുസമതിക്കമനം, അവിജ്ജാവിരാഗാ ചേതോവിമുത്തി തേധാതുസമതിക്കമനം, ഇദം വേവചനം. പഞ്ഞിന്ദ്രിയം, പഞ്ഞാബലം, അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ, പഞ്ഞാക്ഖന്ധോതി ഏവമാദി വേവചനന്തി ഏവമാദി വേവചനസമാരോപനോ. കായേ കായാനുപസ്സിനോ വിഹരതോ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി, ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു ഭാവിയമാനേസു ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തി, ചതൂസു സമ്മപ്പധാനേസു ഭാവിയമാനേസു ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛന്തീതി ഏവമാദി ഭാവനാസമാരോപനോ. കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരന്തോ അസുഭേ ‘‘സുഭ’’ന്തി വിപല്ലാസം പജഹതി, കബളീകാരോ ചസ്സ ആഹാരോ പരിഞ്ഞം ഗച്ഛതി, കാമുപാദാനേന ച അനുപാദാനോ ഭവതി, കാമയോഗേന ച വിസംയുത്തോ ഭവതി, അഭിജ്ഝാകായഗന്ഥേന ച വിപ്പയുജ്ജതി, കാമാസവേന ച അനാസവോ ഭവതി, കാമോഘഞ്ച ഉത്തിണ്ണോ ഭവതി, രാഗസല്ലേന ച വിസല്ലോ ഭവതി, രൂപൂപികാ ചസ്സ വിഞ്ഞാണട്ഠിതി പരിഞ്ഞം ഗച്ഛതി, രൂപധാതുയം ചസ്സ രാഗോ പഹീനോ ഭവതി, ന ച ഛന്ദാഗതിം ഗച്ഛതി, വേദനാസൂതി ഏവമാദി പഹാനസമാരോപനോതി ഏവമാദി സമാരോപനോ ഹാരോ നിയുത്തോതി.

ഇതി സത്തിബലാനുരൂപാ രചിതാ.

സോളസഹാരനിദ്ദേസവിഭാവനാ നിട്ഠിതാ.

നയനിദ്ദേസവിഭാവനാ

൧൭. ഹാരനിദ്ദേസാ നിദ്ദിട്ഠാ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതാ, ‘‘കതമേ നയനിദ്ദേസാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘തണ്ഹഞ്ചാ’’തിആദി വുത്തം. അഥ വാ ഏവം ഉദ്ദേസക്കമേനേവ ഹാരേ നിദ്ദിസിത്വാ ഇദാനി നയേ നിദ്ദിസിതും ‘‘തണ്ഹഞ്ചാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യോ സംവണ്ണനാവിസേസോ സുത്തേ ആഗതം തണ്ഹഞ്ച അവിജ്ജഞ്ച അത്ഥതോ നിദ്ധാരണവസേന ഗഹിതം തണ്ഹഞ്ച അവിജ്ജഞ്ച സംകിലേസപക്ഖം നേതി, സുത്തേ ആഗതേന സമഥേന, സുത്തേ ആഗതായ വിപസ്സനായ അത്ഥതോ നിദ്ധാരണവസേന വാ ഗഹിതേന സമഥേന, ഗഹിതായ വിപസ്സനായ വോദാനപക്ഖം നേതി, നയന്തോ ച സച്ചേഹി യോജേത്വാ നേതി, അയം സംവണ്ണനാവിസേസോ സോ നന്ദിയാവട്ടോ നയോ നാമാതി അത്ഥയോജനാ.

ഏത്ഥ ച അത്ഥനയസ്സ ഭൂമി, സംവണ്ണനാ ച ഗാഥായം ‘‘നയോ’’തി വുത്താ, തസ്മാ ‘‘സംവണ്ണനാവിസേസോ’’തി വുത്തം. ന ഹി അത്ഥനയോ സംവണ്ണനാ, ചതുസച്ചപടിവേധസ്സ അനുരൂപോ പുബ്ബഭാഗേ അനുഗാഹണനയോ അത്ഥനയോവ. തസ്സ പന അത്ഥനയസ്സ യാ സംവണ്ണനാ ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുആദീനം വസേന തണ്ഹാദിമുഖേന നയഭൂമിരചനാ പവത്താ, തസ്സ സംവണ്ണനാവ നയവോഹാരോ കതോതി വിത്ഥാരതോ ഹാരസമ്പാതേ (നേത്തി. ൭൮-൭൯) ആഗമിസ്സതി.

നന്ദിയാവട്ടനയനിദ്ദേസോ നിദ്ദിട്ഠോ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതോ, ‘‘കതമോ തിപുക്ഖലനയനിദ്ദേസോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ –

൧൮. ‘‘യോ അകുസലേ സമൂലേഹി, നേതി കുസലേ ച കുസലമൂലേഹി.

ഭൂതം തഥം അവിതഥം, തിപുക്ഖലം തം നയം ആഹൂ’’തി. –

ഗാഥാ വുത്താ. തത്ഥ യോ സംവണ്ണനാവിസേസോ അകുസലേ സമൂലേഹി അത്തനോ അകുസലസ്സ തീഹി ലോഭാദീഹി മൂലേഹി സംകിലേസപക്ഖം നേതി, കുസലേ ച കുസലമൂലേഹി തീഹി അലോഭാദീഹി വോദാനപക്ഖം നേതി, നയന്തോ ച ഭൂതം കുസലാകുസലം നേതി, ന അഭൂതം മായാമരീചിആദയോ വിയ, തഥം കുസലാകുസലം നേതി, ന ഘടാദയോ വിയ സമ്മുതിസച്ചമത്തം, അവിതഥം കുസലാകുസലം നേതി, ന വിതഥം. കുസലാകുസലാനം സഭാവതോ വിജ്ജമാനത്താ ഭൂതാ പരമത്ഥസച്ചത്താ തഥാ, അകുസലസ്സ ഇട്ഠവിപാകതാഭാവതോ, കുസലസ്സ ച അനിട്ഠവിപാകതാഭാവതോ വിപാകേ സതി അവിസംവാദകത്താ അവിതഥാ ഭവന്തി, കുസലാകുസലാ ഹി ഏതേസം തിണ്ണം ‘‘ഭൂതം, തഥം, അവിതഥ’’ന്തി പദാനം കുസലാകുസലവിസേസനതാ ദട്ഠബ്ബാ.

അഥ വാ അകുസലമൂലേഹി അകുസലാനി, കുസലമൂലേഹി ച കുസലാനി നയന്തോ അയം നയോ ഭൂതം തഥം അവിതഥം നേതി ചത്താരി സച്ചാനി നിദ്ധാരേത്വാ യോജേതി. ദുക്ഖാദീനി ഹി ബാധകാദിഭാവതോ അഞ്ഞഥാഭാവാഭാവേന ഭൂതാനി, സച്ചസഭാവത്താ തഥാനി, അവിസംവാദനതോ അവിതഥാനി. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, തഥാനി അവിതഥാനി അനഞ്ഞഥാനീ’’തി സം. നി. ൫.൧൦൯൦; പടി. മ. ൨.൮). അകുസലാദിസുത്തത്ഥസ്സ ചതുസച്ചയോജനമുഖേന നയനലക്ഖണം തം സംവണ്ണനാവിസേസം തിപുക്ഖലം നയന്തി ആഹൂതി അത്ഥയോജനാ.

തത്ഥ തീഹി ഹേതൂഹി പുക്ഖലോ സോഭനോതി തിപുക്ഖലോ അകുസലാദികോ അത്ഥനയോ സംവണ്ണനാവിസേസോതി ഠാനൂപചാരതോ തിപുക്ഖലനയോ നാമാതി. വിത്ഥാരോ പന ഹാരസമ്പാതേ (നേത്തി. ൮൭-൮൮) ആഗമിസ്സതി.

തിപുക്ഖലനയനിദ്ദേസോ നിദ്ദിട്ഠോ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതോ, ‘‘കതമോ സീഹവിക്കീളിതനയനിദ്ദേസോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ –

൧൯. ‘‘യോ നേതി വിപല്ലാസേഹി, കിലേസേ ഇന്ദ്രിയേഹി സദ്ധമ്മേ.

ഏതം നയം നയവിദൂ, സീഹവിക്കീളിതം ആഹൂ’’തി. –

ഗാഥാ വുത്താ. തത്ഥ യോ സംവണ്ണനാവിസേസോ സുത്തേ വുത്തേഹി വിപല്ലാസേഹി കിലേസേ സംകിലേസപക്ഖം നേതി, സുത്തേ വുത്തേഹി ഇന്ദ്രിയേഹി സദ്ധമ്മേ വോദാനപക്ഖം നേതി, ഏതം സംവണ്ണനാവിസേസം നയവിദൂ സദ്ധമ്മനയകോവിദാ, അത്ഥനയകുസലാ ഏവ വാ സീഹവിക്കീളിതം നയന്തി ആഹൂതി അത്ഥയോജനാ.

തത്ഥ വിപല്ലാസേഹീതി അസുഭേ സുഭം, ദുക്ഖേ സുഖം, അനിച്ചേ നിച്ചം, അനത്തനി അത്താതി ചതൂഹി വിപല്ലാസേഹി. ഇന്ദ്രിയേഹീതി സദ്ധാദീഹി ഇന്ദ്രിയേഹി. സദ്ധമ്മേതി പടിപത്തിപടിവേധസദ്ധമ്മേ. സേസമേത്ഥ വുത്തനയമേവ. വിത്ഥാരോ പന ഹാരസമ്പാതേ (നേത്തി. ൮൬-൮൭) ആഗമിസ്സതീതി.

സീഹവിക്കീളിതനയനിദ്ദേസോ നിദ്ദിട്ഠോ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതോ, ‘‘കതമോ ദിസാലോചനനയനിദ്ദേസോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ –

൨൦. ‘‘വേയ്യാകരണേസു ഹി യേ, കുസലാകുസലാ തഹിം തഹിം വുത്താ.

മനസാ വോലോകയതേ, തം ഖു ദിസാലോചനം ആഹൂ’’തി. –

ഗാഥാ വുത്താ. ‘‘സീഹലോചനം ആഹൂ’’തി പാഠോ ലിഖിതോ, സോ പന ന ഥേരസ്സ പാഠോതി ദട്ഠബ്ബോ ഭിന്നലക്ഖണത്താ. തത്ഥ തഹിം തഹിം വേയ്യാകരണേസു യേ കുസലാകുസലാ നയസ്സ ദിസാഭൂതാ ധമ്മാ വുത്താ, തേ കുസലാകുസലേ നയസ്സ ദിസാഭൂതധമ്മേ അബഹി അബ്ഭന്തരം ചിത്തേ ഏവ യം ഓലോകനം കരോതി, തം ഓലോകനം ഖു ഓലോകനം ഏവ ദിസാലോചനന്തി ആഹൂതി അത്ഥയോജനാ.

തത്ഥ വേയ്യാകരണേസൂതി തസ്സ തസ്സ അത്ഥനയസ്സ യോജനത്ഥം കതേസു സുത്തസ്സ അത്ഥവിസ്സജ്ജനേസു. കുസലാതി വോദാനിയാ. അകുസലാതി സംകിലേസികാ. വുത്താതി സുത്തതോ നിദ്ധാരേത്വാ കഥിതാ. ഓലോകയതേതി തേ കുസലാദിധമ്മേ ചിത്തേനേവ ‘‘അയം പഠമാ ദിസാ, അയം ദുതിയാ ദിസാ’’തിആദിനാ തസ്സ തസ്സ നയസ്സ ദിസാഭാവേന ഉപപരിക്ഖതി, വിചാരേതീതി അത്ഥോ. ഖൂതി അവധാരണത്ഥേ നിപാതോ, തേന ദിസാലോചനനയോ കോചി അത്ഥവിസേസോ ന ഹോതീതി ദസ്സേതീതി.

൨൧. ദിസാലോചനനയനിദ്ദേസോ നിദ്ദിട്ഠോ. അമ്ഹേഹി ച ഞാതോ. ‘‘കതമോ അങ്കുസനയനിദ്ദേസോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ ‘‘ഓലോകേത്വാ’’തിആദിഗാഥാ വുത്താ. തത്ഥ തംതംനയദിസാഭൂതേ സബ്ബേ കുസലാകുസലേ ദിസാലോചനേന ഓലോകേത്വാ ഉക്ഖിപിയ സുത്തതോ ഉദ്ധരിത്വാ യം സമാനേതി യം സമാനയനം കരോതി, അയം സമാനയനസങ്ഖാതോ നയോ അങ്കുസോ നയോ നാമാതി അത്ഥയോജനാ.

ഏത്ഥ ച അങ്കുസോ നാമ ഹത്ഥീനം ഇച്ഛിതട്ഠാനം ആനയനകാരണഭൂതോ വജിരാദിമയോ തിക്ഖഗ്ഗോ ഉജുവങ്കഭൂതോ ദബ്ബസമ്ഭാരവിസേസോ, അയമ്പി നയോ അങ്കുസോ വിയാതി അത്ഥേന അങ്കുസോ. ഏതേന ഹി നയേന ഇച്ഛിതം സുത്തത്ഥം നയതീതി. മുഖ്യതോ പന അങ്കേ വിജ്ഝനട്ഠാനേ ഉദ്ധടോ അസതി അന്തോ പവിസതീതി അങ്കുസോ. അങ്കസദ്ദൂപപദഉപുബ്ബഅസധാതു അപച്ചയോതി. അയമ്പി നയോ കോചിപി അത്ഥവിസേസോ ന ഹോതീതി.

സോളസ ഹാരനിദ്ദേസാ ചേവ പഞ്ച നയനിദ്ദേസാ ച ആചരിയേന നിദ്ദിട്ഠാ. അമ്ഹേഹി ച ഞാതാ, ‘‘സംവണ്ണേതബ്ബസുത്തേ കിം സോളസ ഹാരാ പഠമം യോജേതബ്ബാ, ഉദാഹു നയാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ –

൨൨. ‘‘സോളസ ഹാരാ പഠമം, ദിസാലോചനതോ ദിസാ വിലോകേത്വാ.

സങ്ഖിപിയ അങ്കുസേന ഹി, നയേഹി തിഹി നിദ്ദിസേ സുത്ത’’ന്തി. –

ഗാഥമാഹ. അട്ഠകഥായം പന ‘‘ഏവം ഹാരേ, നയേ ച നിദ്ദിസിത്വാ ഇദാനി നേസം യോജനക്കമം ദസ്സേന്തോ ‘സോളസ ഹാരാ പഠമ’ന്തിആദിമാഹാ’’തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൨൨) വുത്തം. തത്ഥ സോളസ ഹാരാ ബ്യഞ്ജനപരിയേട്ഠിഭാവതോ സംവണ്ണേതബ്ബസുത്തേ സംവണ്ണനാഭാവേന പഠമം യോജേതബ്ബാ, യോജേന്തേന നിദ്ദിട്ഠാ ഹാരാനുക്കമേനേവ യോജേതബ്ബാ, ന ഉപ്പടിപാടിയാ. ഹാരസംവണ്ണനാനുക്കമേന സംവണ്ണേതബ്ബം പഠമം സംവണ്ണേത്വാ പച്ഛാ ദിസാലോചനേന ഓലോകേത്വാ അങ്കുസനയേന നേത്വാ തീഹി അത്ഥനയേഹി നിദ്ദിസേതി അധിപ്പായോ.

ഇതി സത്തിബലാനുരൂപാ രചിതാ

നയനിദ്ദേസവിഭാവനാ നിട്ഠിതാ.

ദ്വാദസപദവിഭാവനാ

നേത്തിവിസയം സാസനവരസങ്ഖാതം സംവണ്ണേതബ്ബസുത്തം യേസം ബ്യഞ്ജനപദാനം, അത്ഥപദാനഞ്ച വസേന ‘‘ദ്വാദസ പദാനി സുത്ത’’ന്തി സങ്ഗഹവാരേ വുത്തം, ‘‘കതമാനി താനീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ സരൂപതോ നിദ്ദിസിതും –

൨൩. ‘‘അക്ഖരം പദം ബ്യഞ്ജനം, നിരുത്തി തഥേവ നിദ്ദേസോ.

ആകാരഛട്ഠവചനം, ഏത്താവ ബ്യഞ്ജനം സബ്ബം.

൨൪. സങ്കാസനാ പകാസനാ, വിവരണാ വിഭജനുത്താനീകമ്മപഞ്ഞത്തി.

ഏതേഹി ഛഹി പദേഹി, അത്ഥോ കമ്മഞ്ച നിദ്ദിട്ഠ’’ന്തി. –

ഗാഥാദ്വയം വുത്തം. അട്ഠകഥായം പന ‘‘ഇദാനി യേസം ബ്യഞ്ജനപദാനം, അത്ഥപദാനഞ്ച വസേന ‘ദ്വാദസ പദാനി ‘സുത്ത’ന്തി വുത്തം, താനി പദാനി നിദ്ദിസിതും ‘അക്ഖരപദ’ന്തിആദിമാഹാ’’തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൨൩) വുത്തം.

തത്ഥ കേനട്ഠേന അക്ഖരന്തി? അക്ഖരട്ഠേന അസഞ്ചരണട്ഠേന. അകാരാദിവണ്ണോ ഹി അകാരാദിതോ ഇകാരാദിപരിയായം നക്ഖരതി, ന സഞ്ചരതി, ന സങ്കമതി. തേനാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘അപരിയോസിതേ പദേ വണ്ണോ അക്ഖരം പരിയായവസേന അക്ഖരണതോ അസഞ്ചരണതോ’’തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൨൩). അപരിയോസിതേ പദേതി ച വിഭത്യന്തഭാവം അപ്പത്തേ ദ്വിതിചതുക്ഖരവന്തേസു പദേസു ഏകദ്വിതിക്ഖരമത്തേയേവ അക്ഖരം നാമ, പരിയോസിതേ പദംയേവ, ന അക്ഖരന്തി അധിപ്പായോ. പദം പന പവേസനതോ അത്ഥവസേന പരിയായം സഞ്ചരന്തം വിയ ഹോതി, ന ഏവം അകാരാദിവണ്ണോ അവേവചനത്താ. ‘‘മാ ഏവം മഞ്ഞസീ’’തിആദീസു വാ ഏകക്ഖരപദാ മാ-കാരാദി അക്ഖരം നാമ, വിഭത്യന്തം പദം പന പദമേവ ഹോതി.

പജ്ജതി അത്ഥോ ഏതേനാതി പദം. തം നാമാഖ്യാതോപസഗ്ഗനിപാതപ്പഭേദേന ചതുബ്ബിധം. തത്ഥ ദബ്ബപധാനം ‘‘ഫസ്സോ വേദനാ ചിത്ത’’ന്തി ഏവമാദികം നാമപദം. തത്ഥ ഹി ദബ്ബമാവിഭൂതരൂപം, കിരിയാ അനാവിഭൂതരൂപാ. കിരിയാപധാനം ‘‘ഫുസതി വേദയതി വിജാനാതീ’’തി ഏവമാദികം ആഖ്യാതപദം നാമ. തത്ഥ ഹി ഫുസനാദികിരിയാ ആവിഭൂതരൂപാ, ദബ്ബമനാവിഭൂതരൂപം. കിരിയാവിസേസബോധഹേതുഭൂതം പ-ഉപ-ഇതിഏവമാദികം ഉപസഗ്ഗപദം നാമ. ‘‘ചിരപ്പവാസിം (ധ. പ. ൨൧൯) ഉപവുത്ഥ’’ന്തി (അ. നി. ൩.൭൧; സു. നി. ൪൦൫) ഏവമാദീസു ഹി പ-ഉപാദിസദ്ദാ വസനാദികിരിയായ വിയോഗാദിവിസിട്ഠതം ദീപേന്തി. വചനത്ഥോ പന നാമപദആഖ്യാതപദദ്വയം ഉപഗന്ത്വാ തസ്സ പദദ്വയസ്സ അത്ഥം സജ്ജന്തീതി ഉപസഗ്ഗാതി ദട്ഠബ്ബോ. കിരിയായ ചേവ ദബ്ബസ്സ ച സരൂപവിസേസപകാസനഹേതുഭൂതം ‘‘ഏവം, ഇതീ’’തി ഏവമാദികം നിപാതപദം അസ്സപി സംവണ്ണനായപി ഇച്ഛിതത്താ, അക്ഖരേന പന കഥം ഗഹിതോതി ചേ? അക്ഖരേഹി സുയ്യമാനേഹി സുണന്താനം വിസേസവിധാനസ്സ കതത്താ പദപരിയോസാനേ പദത്ഥസമ്പടിപത്തി ഹോതി. തസ്മാ അക്ഖരേനപി അത്ഥാകാരോ ഗഹിതോവാതി വേദിതബ്ബോ. തേന വുത്തം – ‘‘അക്ഖരേഹി സങ്കാസേതി, പദേഹി പകാസേതി, അക്ഖരേഹി ച പദേഹി ച ഉഗ്ഘടേതീ’’തി (നേത്തി. ൯) ച.

വിവരണാ വിത്ഥാരണാ. വിഭജനാ ച ഉത്താനീകമ്മഞ്ച പഞ്ഞത്തി ച വിഭജനുത്താനീകമ്മപഞ്ഞത്തീതി സമാഹാരേ അയം ദ്വന്ദസമാസോ. തത്ഥ വിഭാഗകരണം വിഭജനം നാമ. ബ്യഞ്ജനാകാരേഹി യോ അത്ഥാകാരോ നിദ്ദിസിയമാനോ, സോ അത്ഥാകാരോ വിവരണവിഭജനാതി ദ്വീഹി അത്ഥപദേഹി നിദ്ദിസിതോ. പാകടകരണം ഉത്താനീകമ്മം നാമ. പകാരേഹി ഞാപനം പഞ്ഞത്തി. നിരുത്തിനിദ്ദേസസങ്ഖാതേഹി ബ്യഞ്ജനപദേഹി പകാസിയമാനോ യോ അത്ഥാകാരോ അത്ഥി, സോ അത്ഥാകാരോ ഉത്താനീകമ്മപഞ്ഞത്തീഹി പടിനിദ്ദിസിതോ. ഏതേഹി സങ്കാസനാദീഹി ഛഹി അത്ഥപദേഹി അത്ഥോ സുത്തത്ഥോ ഗഹിതോ, കമ്മഞ്ച ഉഗ്ഘടനാദികമ്മഞ്ച നിദ്ദിട്ഠന്തി അത്ഥോ. യേന സുത്തത്ഥേന ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുനോ ചിത്തസന്താനസ്സ സമ്ബോധനകിരിയാസങ്ഖാതസ്സ ഉഗ്ഘടനകമ്മസ്സ നിബ്ബത്തി ഭവേ, സോ സുത്തത്ഥോ സങ്കാസനാപകാസനാകാരോ ഹോതി. യേന സുത്തത്ഥേന വിപഞ്ചിതഞ്ഞുനോ ചിത്തസന്താനസ്സ ബോധനകിരിയാസങ്ഖാതസ്സ വിപഞ്ചനകമ്മസ്സ നിബ്ബത്തി, സോ സുത്തത്ഥോ വിവരണാവിഭജനാകാരോ ഹോതി. യേന സുത്തത്ഥേന നേയ്യസ്സ ചിത്തസന്താനസ്സ പബോധനകിരിയാസങ്ഖാതസ്സ നയകമ്മസ്സ നിബ്ബത്തി, സോ സുത്തത്ഥോ ഉത്താനീകമ്മപഞ്ഞത്താകാരോ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബോ. തേനാഹ അട്ഠകഥാചരിയോ ‘‘സുത്തത്ഥേന ഹി ദേസനായ പവത്തിയമാനേന ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുആദിവേനേയ്യാനം ചിത്തസന്താനസ്സ പബോധനകിരിയാനിബ്ബത്തി, സോ ച സുത്തത്ഥോ സങ്കാസനാദിആകാരോ’’തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൨൪).

‘‘യഥാവുത്തേഹി തീഹി അത്ഥനയേഹി ചേവ ഛഹി അത്ഥപദേഹി ച അയുത്തോപി അത്ഥോ കിം കോചി അത്ഥി, ഉദാഹു സബ്ബോ അത്ഥോ യുത്തോ ഏവാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ –

൨൫. ‘‘തീണി ച നയാ അനൂനാ, അത്ഥസ്സ ച ഛപ്പദാനി ഗണിതാനി.

നവഹി പദേഹി ഭഗവതോ, വചനസ്സത്ഥോ സമായുത്തോ’’തി. –

ഗാഥമാഹ. തത്ഥ തീണീതി ലിങ്ഗവിപല്ലാസനിദ്ദേസോ, തയോതി പന പകതിലിങ്ഗനിദ്ദേസോ വത്തബ്ബോ. ഗണിതാ അനൂനാ തയോ അത്ഥസ്സ നയാ ച ഗണിതാനി അനൂനാനി ഛ അത്ഥസ്സ പദാനി ച നിദ്ദിട്ഠാനി, നിദ്ദിട്ഠേഹി ച അത്ഥപദേഹി ഭഗവതോ വചനസ്സ സബ്ബോ അത്ഥോ സമായുത്തോവ അയുത്തോ കോചി അത്ഥോ നത്ഥീതി യോജനാ കാതബ്ബാ. അത്ഥസ്സാതി സുത്തത്ഥസ്സ. നയാതി നേത്തിഅത്ഥനയാ. പദാനീതി നേത്തിഅത്ഥപദാനി.

൨൬. യേ ഹാരാദയോ നിദ്ദിട്ഠാ, തേ ഹാരാദയോ സമ്പിണ്ഡേത്വാ നേത്തിപ്പകരണസ്സ പദത്ഥേ സുഖഗ്ഗഹണത്ഥം ഗണനവസേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘അത്ഥസ്സാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അത്ഥസ്സ സമൂഹസ്സ അവയവഭൂതാനി നവഭേദാനി അത്ഥപദാനി സുത്തബ്യഞ്ജനസ്സ അത്ഥസ്സ പരിയേട്ഠിസങ്ഖാതായ സംവണ്ണനായ ഗണനതോ ചതുവീസതി ബ്യഞ്ജനപദാനി ഹോന്തി, അത്ഥപദബ്യഞ്ജനപദഭൂതം ഉഭയം സങ്ഖേപയതോ സമ്പിണ്ഡയതോ തേത്തിംസാ തേത്തിംസവിധാ ഏത്തികാ തേത്തിംസവിധാവ നേത്തീതി യോജനാ.

തത്ഥ നവപ്പദാനീതി തയോ അത്ഥനയാ, ഛ അത്ഥപദാനി ച. ചതുബ്ബീസാതി സോളസ ഹാരാ, ഛ ബ്യഞ്ജനപദാനി, ദ്വേ ദിസാലോചനനയഅങ്കുസനയാ ചാതി ഏവം തേത്തിംസവിധാ ച നേത്തി നാമ, ഇതോ വിനിമുത്തോ അഞ്ഞോ കോചി നേത്തിപദത്ഥോ നത്ഥീതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

‘‘ഏവം തേത്തിംസപദത്ഥായ നേത്തിയാ ഹാരനയാനം കതമോ ദേസനാഹാരവിചയഹാരോ’’തിആദി ദേസനാക്കമേനേവ സിദ്ധോ, ഏവം സിദ്ധേ സതിപി ‘‘സോളസ ഹാരാ പഠമ’’ന്തി ആരമ്ഭോ ‘‘സബ്ബേപിമേ ഹാരാ ചേവ നയാ ച ഇമിനാ ദസ്സിതക്കമേനേവ സംവണ്ണേതബ്ബേസു സുത്തേസു സംവണ്ണനാവസേന യോജേതബ്ബാ, ന ഉപ്പടിപാടിയാ’’തി ഇമമത്ഥം ദീപേതി. ദീപനവചനസവനാനുസാരേന ഞാപേതി, തസ്മാ ഏവം കമോ ദസ്സിതോ, അസ്സാദാദീനവനിസ്സരണാനി ധമ്മദേസനായ നിസ്സയാനി, ഫലഞ്ച ധമ്മദേസനായ ഫലം, ഉപായോ ച ധമ്മദേസനായ ഉപായോ, ആണത്തി ച ധമ്മദേസനായ സരീരം. ദേസനാഹാരസ്സ താസം അസ്സാദാദീനവനിസ്സരണഫലുപായാണത്തീനം വിഭാവനസഭാവത്താ.

നിദ്ധാരണേന വിനാപി പകതിയാ സബ്ബസംവണ്ണേതബ്ബസുത്തേസു അനരൂപാതി സുവിഞ്ഞേയ്യത്താ, സംവണ്ണനാവിസേസാനം വിചയഹാരാദീനം നിസ്സയഭാവതോ ച പഠമം ദേസനാഹാരോ ദസ്സിതോ.