൨. ഉദ്ദേസവാരഅത്ഥവിഭാവനാ

൧. ഏവം സങ്ഗഹവാരേന സങ്ഖേപതോ ദസ്സിതേ ഹാരാദയോ ഇദാനി വിഭാഗേന ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ കതമേ സോളസ ഹാരാ’’തിആദിദേസനാ ആരദ്ധാ. അഥ വാ സോളസഹാരാദിസമുദായാ നേത്തി നാമ മയാ മഹാകച്ചാനേന നിദ്ദിട്ഠാതി വുത്താ, ‘‘കതമേ തേ സോളസ ഹാരാ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ വുത്തം ‘‘തത്ഥ സോളസ ഹാരാ’’ത്യാദി. തത്ഥ തത്ഥാതി തേസു സോളസഹാരാദീസു. ദേസനാ ഹാരോ, വിചയോ ഹാരോ…പേ… സാമാരോപനോ ഹാരോതി ഇമേ സോളസ ഹാരാതി ദട്ഠബ്ബാ.

തത്ഥ സബ്ബസാധാരണത്താ ഹാരപദസ്സ വചനത്ഥോ പഠമം വത്തബ്ബോ. കേനട്ഠേന ഹാരാതി? ഹരീയന്തി ഏതേഹീതി ഹാരാ. ഏതേഹി സംവണ്ണനാവിസേസേഹി സംവണ്ണിയേസു സുത്തഗേയ്യാദീസു അഞ്ഞാണസംസയവിപല്ലാസാ ഹരീയന്തി, ഇതി അഞ്ഞാണാദിഹരണകാരണത്താ ‘‘ഏതേഹീ’’തി പദേന നിദ്ദിട്ഠാ സംവണ്ണനാവിസേസാ ഹാരാ നാമ, ഹര-ധാതുയാ ആചരിയസ്സ വചീഭേദസദ്ദോ, തംസമുട്ഠാപകോ ചിത്തുപ്പാദോ ച മുഖ്യത്ഥോ, വേനേയ്യാനം സംവണ്ണേതബ്ബസുത്തസ്സ അത്ഥജാനനാദിഞാണസമ്പയുത്തചിത്തുപ്പാദോ കാരണൂപചാരത്ഥോ, തസ്സ ഉപനിസ്സയപച്ചയഭൂതാനം സംവണ്ണനാവിസേസാനം ഉപനിസ്സയപച്ചയസത്തി ഫലൂപചാരത്ഥോ, ഇതി-സദ്ദേന സാ ഉപനിസ്സയപച്ചയസത്തിയേവ പരാമസീയതി. തംസത്തിസമ്പന്നാ സംവണ്ണനാവിസേസാ ണ-പച്ചയത്ഥാ ഹോന്തി. ഏസ നയോ ഏവരൂപേസു ഠാനേസുപി. വിത്ഥാരോ അട്ഠകഥായം (നേത്തി. അട്ഠ. ൧) വുത്തോ ഏവ.

അസാധാരണതോ പന ദേസീയതി ഏതായാതി ദേസനാ. ഏതായ സംവണ്ണനായ സംവണ്ണേതബ്ബസുത്തത്ഥോ ദേസീയതി സംവണ്ണീയതി സംവണ്ണനാനുസാരേന ഞാപീയതി, ഇതി ഞാപനകാരണത്താ ‘‘ഏതായാ’’തി പദേന നിദ്ദിട്ഠാ വിസേസസംവണ്ണനാ ദേസനാ നാമ, ന പാളിദേസനാ, പാളിദേസനായ സംവണ്ണേതബ്ബസംവണ്ണനാഭാവേന സഹചരണതോ വാ ദേസനാ. കിഞ്ചാപി അഞ്ഞേ ഹാരാ ദേസനാപാളിസങ്ഖാതസ്സ സുത്തസ്സ അത്ഥസംവണ്ണനാഭാവതോ ദേസനായ സഹചാരിനോ ഹോന്തി, അയം പന ഹാരോ യേഭുയ്യേന യഥാരുതവസേനേവ വിഞ്ഞായമാനത്താ പാളിദേസനായ സഹ ചരതീതി വത്തബ്ബതം അരഹതി, ന തഥാ പരേ. ന ഹി അസ്സാദാദീനവനിസ്സരണാദിസന്ദസ്സനലക്ഖണരഹിതാ പാളിദേസനാ അത്ഥി, അയഞ്ച ഹാരോ അസ്സാദാദിസന്ദസ്സനലക്ഖണോതി.

വിചിയന്തി ഏതേനാതി വിചയോ. ഏതേന സംവണ്ണനാവിസേസേന സുത്തേ പദപഞ്ഹാദയോ വിചിയന്തി, ഇതി വിചാരണകാരണത്താ സോ സംവണ്ണനാവിസേസോ വിചയോ നാമ. കത്വത്ഥാധികരണത്ഥാപി ലബ്ഭന്തി. സംവണ്ണേതബ്ബസുത്തേന പദപഞ്ഹാദിവിചയനലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ വിചയോ ഹാരോ.

യുത്തായുത്തി വിചാരീയതി ഏതായാതി യുത്തി. ഏതായ വിസേസസംവണ്ണനായ സബ്ബേസം ഹാരാനം ഭൂമിഗോചരാനം യുത്തായുത്തി വിചാരീയതി, ഇതി വിചാരണകാരണത്താ ‘‘ഏതായാ’’തി പദേന നിദ്ദിട്ഠാ വിസേസസംവണ്ണനാ യുത്തി നാമ. ഇധ ഉത്തരപദലോപോ ദട്ഠബ്ബോ, യുത്തിയാ വിചാരണാ, വിചാരണീയഭാവേന സഹചരണതോ വാ യുത്തി. സബ്ബഹാരാനം ഭൂമിഗോചരാനം യുത്തായുത്തിവിചാരണലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ യുത്തി ഹാരോ.

പദതി പവത്തേതി ഫലം ഏതേനാതി പദം, കാരണം. ഠന്തി തിട്ഠന്തി ഏത്ഥ ഫലാനി തദായത്തവുത്തിതായാതി ഠാനം, കാരണം. പദഞ്ച തം ഠാനഞ്ചാതി പദട്ഠാനം, ആസന്നകാരണം. സുത്തേ ആഗതധമ്മാനം പദട്ഠാനം വിചാരീയതി ഏതായാതി പദട്ഠാനാ, വിസേസസംവണ്ണനാ, വിചാരണലോപോവ, സുത്തേ ആഗതധമ്മാനം പദട്ഠാനാനം, തേസഞ്ച പദട്ഠാനാനം വിചാരണലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ പദട്ഠാനോ ഹാരോ.

സുത്തേ അവുത്താപി സമാനലക്ഖണാ ധമ്മാ ലക്ഖീയന്തി ഏതേന സംവണ്ണനാവിസേസേനാതി ലക്ഖണോ, സുത്തേ വുത്തേന ധമ്മേന സമാനലക്ഖണാനം ധമ്മാനം അവുത്താനമ്പി നിദ്ധാരണലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ലക്ഖണോ ഹാരോ.

സുത്തേ ദസ്സിയമാനാ നിബ്ബചനാദയോ ചത്താരോപി വിയൂഹീയന്തി വിഭാഗേന സമ്പിണ്ഡീയന്തി ഏത്ഥ, ഏതേന വാതി ബ്യൂഹോ, ചതുന്നം നിബ്ബചനാദീനം ബ്യൂഹോ ചതുബ്യൂഹോ. നിബ്ബചനാധിപ്പായബ്യഞ്ജനാനഞ്ചേവ ദേസനാനിദാനസ്സ ച പുബ്ബാപരേന സദ്ധിം സന്ദസ്സനലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ചതുബ്യൂഹോ ഹാരോ.

ദേസനായ ഗഹിതധമ്മേന സഭാഗാ, വിസഭാഗാ ച ധമ്മാ ആവട്ടീയന്തി ഏത്ഥ, ഏതേന വാതി ആവട്ടോ, ദേസനായ ഗഹിതധമ്മാനം സഭാഗവിസഭാഗധമ്മവസേന ആവട്ടനലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ആവട്ടോ ഹാരോ.

അസാധാരണാസാധാരണാനം സംകിലേസധമ്മേ, വോദാനധമ്മേ ച സാധാരണാസാധാരണതോ, പദട്ഠാനതോ, ഭൂമിതോ ച വിഭജനലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ വിഭത്തി ഹാരോ.

സുത്തേ നിദ്ദിട്ഠാ ധമ്മാ പടിപക്ഖവസേന പരിവത്തീയന്തി ഇമിനാ, ഏത്ഥ വാതി പരിവത്തോ, സുത്തേ നിദ്ദിട്ഠാനം ധമ്മാനം പടിപക്ഖതോ പരിവത്തനലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ പരിവത്തനോ ഹാരോ.

സുത്തേ വുത്തസ്സ ഏകസ്സേവ അത്ഥസ്സ വാചകം വിവിധം വചനം ഏത്ഥ സംവണ്ണനാവിസേസേതി വിവചനം, വിവചനമേവ വേവചനം, സുത്തേ വുത്തേ ഏകസ്മിം അത്ഥേ അനേകപരിയായസദ്ദയോജനാലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ വേവചനോ ഹാരോ.

സുത്തേ വുത്താ അത്ഥാ പകാരേഹി ഞാപീയന്തി ഇമിനാ, ഏത്ഥ വാതി പഞ്ഞത്തി, ഏകേകസ്സ ധമ്മസ്സ അനേകാഹി പഞ്ഞത്തീഹി പഞ്ഞാപേതബ്ബാകാരലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ പഞ്ഞത്തി ഹാരോ.

സുത്താഗതാ ധമ്മാ പടിച്ചസമുപ്പാദാദീസു ഓതരീയന്തി അനുപ്പവേസീയന്തി ഏത്ഥ, ഏതേന വാതി ഓതരണോ, പടിച്ചസമുപ്പാദാദിമുഖേഹി സുത്തത്ഥസ്സ ഓതരണലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ ഓതരണോ ഹാരോ.

സുത്തേ പദപദത്ഥപഞ്ഹാരമ്ഭാ സോധീയന്തി സമാധീയന്തി ഏത്ഥ, ഏതേന വാതി സോധനോ, സുത്തേ പദപദത്ഥപഞ്ഹാരമ്ഭാനം സോധനലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ സോധനോ ഹാരോ.

സാമഞ്ഞവിസേസഭൂതാ ധമ്മാ വിനാ വികപ്പേന അധിട്ഠീയന്തി അനുപ്പവത്തീയന്തി ഏത്ഥ, ഏതേന വാതി അധിട്ഠാനോ, സുത്താഗതാനം ധമ്മാനം അവികപ്പനവസേന സാമഞ്ഞവിസേസനിദ്ധാരണലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ അധിട്ഠാനോ ഹാരോ.

യോ ഹേതു ചേവ പച്ചയോ ച ഫലം പരികരോതി അഭിസങ്ഖരോതി, ഇതി സോ ഹേതു ചേവ പച്ചയോ ച പരിക്ഖാരോ, യോ സംവണ്ണനാവിസേസോ തം പരിക്ഖാരം ഹേതുഞ്ചേവ പച്ചയഞ്ച ആചിക്ഖതി, ഇതി സോ സംവണ്ണനാവിസേസോ പരിക്ഖാരോ നാമ. സുത്തേ ആഗതധമ്മാനം പരിക്ഖാരസങ്ഖാതേ ഹേതുപച്ചയേ നിദ്ധാരേത്വാ സംവണ്ണനാലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ പരിക്ഖാരോ ഹാരോ.

സുത്തേ ആഗതധമ്മാ പദട്ഠാനാദിമുഖേന സമാരോപീയന്തി ഏത്ഥ, ഏതേന വാതി സമാരോപനോ, സുത്തേ ആഗതധമ്മാനം പദട്ഠാനവേവചനഭാവപഹാനസമാരോപനവിചാരണലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ സമാരോപനോ ഹാരോ. ഭാവസാധനവസേനാപി സബ്ബത്ഥ വചനത്ഥോ വത്തബ്ബോതി തസ്സാപി വസേന യോജേതബ്ബന്തി. സേസം സംവണ്ണനാനുസാരേന ഞാതബ്ബന്തി.

‘‘തത്ഥ കതമേ സോളസ ഹാരാ ദേസനാ’’ത്യാദിനാ ഹാരസരൂപം വുത്തം, കിമത്ഥം ‘‘തസ്സാനുഗീതി’’ത്യാദി വുത്തന്തി? അനുഗീതിഗാഥായ സുഖഗ്ഗഹണത്ഥം പുന ‘‘തസ്സാനുഗീതി ദേസനാ വിചയോ യുത്തി’’ത്യാദി വുത്തം. തത്ഥ തസ്സാതി ഹാരുദ്ദേസസ്സ. അനുഗീതീതി അനു പച്ഛാ ഗായനഗാഥാ. പഞ്ചദസോതി പഞ്ചദസമോ. സോളസോതി സോളസമോ. അത്ഥതോ അസംകിണ്ണാതി ദേസനാദിപദത്ഥതോ ലക്ഖണത്ഥതോ സങ്കരതോ രഹിതാ. തേന വുത്തം അട്ഠകഥായം ‘‘സോ ച നേസം അസങ്കരോ ലക്ഖണനിദ്ദേസേ സുപാകടോ ഹോതീ’’തി. സേസം സംവണ്ണനാനുസാരേന ഞാതബ്ബന്തി. ‘‘കേചി ഹാരാ കേഹിചി ഹാരേഹി സംകിണ്ണാ വിയ ദിസ്സന്തി, കസ്മാ അസംകിണ്ണാതി ഞാതബ്ബ’’ന്തി വത്തബ്ബത്താ വുത്തം ‘‘ഏതേസഞ്ചേവാ’’തിആദി. തത്ഥ ഏതേസഞ്ചേവ ഭവതീതി ഏതേസം സോളസന്നം ഹാരാനം യഥാ യേനാകാരേന അസങ്കരോ ഹോതി, തഥാ അസങ്കരാകാരേന ഭവതി. അയതി പവത്തതി നയവിഭത്തീതി അയാ, വിത്ഥാരേന അയാതി വിത്ഥാരതയാ, ത-കാരോ മിസ്സകദോസാപഗമത്ഥായ ആഗതോ, നയവിഭത്തിവിസേസവചനം. നയേന ഞായേന വിഭത്തി നയവിഭത്തി, ന പഞ്ചനയവിഭത്താഹാരാനം വിത്ഥാരേന പവത്താ ഞായവിഭത്തി തഥാ അസങ്കരാകാരേന ഭവതി തസ്മിം അസംകിണ്ണാതി ഞാതബ്ബാതി അധിപ്പായോ.

൨. സോളസ ഹാരാ സരൂപതോ വുത്താ, അമ്ഹേഹി ച വിഞ്ഞാതാ, ‘‘കതമേ പഞ്ച നയാ’’തി വത്തബ്ബഭാവതോ തഥാ പുച്ഛിത്വാ സരൂപതോ ഉദ്ദിസിതും ‘‘തത്ഥ കതമേ പഞ്ച നയാ’’ത്യാദി വുത്തം. അട്ഠകഥായം പന ‘‘ഏവം ഹാരേ ഉദ്ദിസിത്വാ ഇദാനി നയേ ഉദ്ദിസിതും ‘തത്ഥ കതമേ’തിആദി വുത്ത’’ന്തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൨) വുത്തം. ‘‘തത്ഥ നയന്തി സംകിലേസേ, വോദാനേ ച വിഭാഗതോ ഞാപേന്തീതി നയാ, നീയന്തി വാ താനി ഏത്ഥ, ഏതേഹി വാതി നയാ’’തിആദിനാ (നേത്തി. അട്ഠ. ൨) അട്ഠകഥായം വിത്ഥാരേന വചനത്ഥോ വുത്തോ. നീ-ധാതുയാ നന്ദിയാവട്ടാദിനയാനുസാരേന സംകിലേസേ, വോദാനേ ച ആലമ്ബിത്വാ പവത്തോ ഞാണസമ്പയുത്തചിത്തുപ്പാദോ മുഖ്യത്ഥോ, നന്ദിയാവട്ടാദിനയാനം ഉപനിസ്സയപച്ചയസത്തി ഫലൂപചാരതോ ഗഹിതാ, ഇതി-സദ്ദോ തം ഫലൂപചാരതോ ഗഹിതസത്തിം പരാമസി, തംസത്തിസഹിതാ നന്ദിയാവട്ടാദിനയാ അ-പച്ചയത്ഥാ.

തണ്ഹാഅവിജ്ജാഹി സംകിലേസപക്ഖസ്സ സുത്തസ്സ, സമഥവിപസ്സനാഹി വോദാനപക്ഖസ്സ സുത്തസ്സ ചതുസച്ചയോജനമുഖേന നയനലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ നന്ദിയാവട്ടോ നയോ. തത്ഥ ചതുസച്ചന്തി തണ്ഹാ ച അവിജ്ജാ ച ഭവമൂലത്താ സമുദയസച്ചം, അവസേസാ തേഭൂമകാ ധമ്മാ ദുക്ഖസച്ചം, സമഥവിപസ്സനാ മഗ്ഗസച്ചം, തേന പത്തബ്ബാ അസങ്ഖതധാതു നിരോധസച്ചന്തി.

തീഹി അവയവേഹി ലോഭാദീഹി സംകിലേസപക്ഖേ, തീഹി അവയവേഹി അലോഭാദീഹി ച വോദാനപക്ഖേ പുക്ഖലോ സോഭനോതി തിപുക്ഖലോ, അകുസലമൂലേഹി സംകിലേസപക്ഖസ്സ, കുസലമൂലേഹി വോദാനപക്ഖസ്സ സുത്തത്ഥസ്സ ചതുസച്ചയോജനമുഖേന നയനലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ തിപുക്ഖലോ.

സീഹസ്സ ഭഗവതോ വിക്കീളിതം ഏത്ഥ നയേതി സീഹവിക്കീളിതോ, സുഭസഞ്ഞാദീഹി വിപല്ലാസേഹി സകലസംകിലേസപക്ഖസ്സ, സദ്ധിന്ദ്രിയാദീഹി വോദാനപക്ഖസ്സ സുത്തത്ഥസ്സ ചതുസച്ചയോജനമുഖേന നയനലക്ഖണോ സംവണ്ണനാവിസേസോ സീഹവിക്കീളിതനയോ.

അത്ഥനയത്തയദിസാഭാവേന കുസലാദിധമ്മാനം ആലോചനം ദിസാലോചനം. തസ്സ തസ്സ അത്ഥനയസ്സ യോജനത്ഥം കതേസു സുത്തസ്സ അത്ഥവിസ്സജ്ജനേസു യേ വോദാനാദയോ, സംകിലേസികാ ച തസ്സ തസ്സ നയസ്സ ദിസാഭൂതാ ധമ്മാ സുത്തതോ നിദ്ധാരേത്വാ കഥിതാ, തേസം യഥാവുത്തധമ്മാനം ചിത്തേനേവ ‘‘അയം പഠമാ ദിസാ, അയം ദുതിയാ ദിസാ’’തിആദിനാ ആലോചനം ദിസാലോചനം.

തഥാ ആലോചിതാനം ധമ്മാനം അത്ഥനയത്തയയോജനേ സമാനയനതോ അങ്കുസോ വിയാതി അങ്കുസോ, തസ്സ തസ്സ നയസ്സ ദിസാഭൂതാനം കുസലാദിധമ്മാനം സമാനയനം അങ്കുസോ നയോ.

ലഞ്ജേതീതി ലഞ്ജകോ. യോ നയോ സുത്തത്ഥം ലഞ്ജേതി പകാസേതി, ഇതി ലഞ്ജനതോ പകാസനതോ സോ നയോ ലഞ്ജകോ നാമ, നയോ ച സോ ലഞ്ജകോ ചാതി നയലഞ്ജകോ. നയലഞ്ജകോ പഠമോ നന്ദിയാവട്ടോ നാമ, നയലഞ്ജകോ ദുതിയോ തിപുക്ഖലോ നാമ, നയലഞ്ജകോ തതിയോ സീഹവിക്കീളിതോ നാമാതി യോജേതബ്ബോ.

ഉഗ്ഗതാനം വിസേസേന ഉഗ്ഗതോതി ഉത്തമോ, തം ഉത്തമം. ഗതാതി ഞാതാ, മതാതി അത്ഥോ. ‘‘മതാ’’തി വാ പാഠോ. സേസമേത്ഥ വുത്തനയാനുസാരേനപി സംവണ്ണനാനുസാരേനപി ജാനിതബ്ബന്തി.

യഥാവുത്തനയവിസേസസംവണ്ണനായ ടീകായം –

‘‘സമൂഹാദിം ഉപാദായ ലോകസങ്കേതസിദ്ധാ വോഹാരമത്തതാ സമ്മുതിസഭാവോ, പഥവീഫസ്സാദീനം കക്ഖളഫുസനാദിലക്ഖണം പരമത്ഥസഭാവോ. അയഞ്ഹേത്ഥ സങ്ഖേപോ – യസ്മിം ഭിന്നേ, ഇതരാപോഹേ വാ ചിത്തേന കതേ ന തഥാ ബുദ്ധി, ഇദം സമ്മുതിസച്ചം യഥാ ഘടേ, സസമ്ഭാരജലേ ച, തബ്ബിപരിയായേന പരമത്ഥസച്ച’’ന്തി –

വചനേ ഘടകഥലആപജലകദ്ദമാദിസങ്ഖാതം സമൂഹാദിം ഉപാദായ ലോകസ്സ പുബ്ബേ ഘടകഥലആപജലകദ്ദമാദിസങ്കേതസിദ്ധാ ഘടകഥലആപജലകദ്ദമാദിവോഹാരമത്തതാ സമ്മുതിസഭാവോ സങ്കേതവസേന അവിതഥത്താ. പഥവീആദീനം കക്ഖളാദിലക്ഖണം, ഫസ്സാദീനം ഫുസനാദിലക്ഖണം പരമത്ഥസഭാവോ. ‘‘യദി ഏവം ഘടാദികേ അഭിന്നേ വാ ആപാദികേ വാ അനുരൂപേന ഊനഭാവേന അപ്പവത്തമാനേ വാ സതി സമ്മുതിഭാവോ ഹോതു, ഭിന്നേ വാ ഊനേ വാ കഥം സമ്മുതിഭാവോ ഭവേയ്യ, പഥവീഫസ്സാദീനമ്പി ഭിജ്ജമാനത്താ, കക്ഖളഫുസനാദീനഞ്ച പഥവീഫസ്സാദീഹി അനഞ്ഞത്താ കഥം പരമത്ഥസഭാവോ ഭവേയ്യ, കതമേന സങ്ഖേപേന അത്ഥേന സമ്മുതിസഭാവോ, പരമത്ഥസഭാവോ ച അമ്ഹേഹി ജാനിതബ്ബോ’’തി വത്തബ്ബഭാവതോ ‘‘അയഞ്ഹേത്ഥ സങ്ഖേപോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഏത്ഥാതി ഏതേസു സമ്മുതിസഭാവപരമത്ഥസഭാവേസു അയം നയോ വുച്ചമാനോ സങ്ഖേപോ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

യസ്മിം ഘടാദികേ ഭിന്നേ സതി തതോ ഘടാദിതോ ഇതരോ കഥലാദിഭാവോ ചിത്തേന പുബ്ബേ കതേന യഥാ യേന കഥലാദിവോഹാരേന ഭവതി, യസ്മിം ആപാദികേ സമ്ഭാരജലാദികേ ഊനഭാവേന പവത്തമാനേ സതി വാ തതോ ആപാദിതോ ഇതരോ കദ്ദമാദിഭാവോ ചിത്തേന പുബ്ബേ കതേന യഥാ യേന കദ്ദമാദിവോഹാരേന ഭവതി, തഥാ തേന വോഹാരേന ബുദ്ധി കഥലാദിസഭാവജാനനം കദ്ദമാദിസഭാവജാനനം ഭവതി, ഇദം അഭിന്നേ ഘടാദികം വാ ഭിന്നേ കഥലാദികം വാ അനൂനേ ആപാദികം വാ ഊനേ കദ്ദമാദികം വാ സബ്ബം സമ്മുതിസച്ചം ഹോത്വേവ. ‘‘കദ്ദമസ്മിം ഭിന്നേ, കദ്ദമസ്മിം ഊനേ വാ സതി ഇതരോ സമ്മുതിസഭാവോ’’തി പുച്ഛിതബ്ബഭാവതോ ‘‘ഘടേ, സമ്ഭാരജലേ ചാ’’തി വുത്തം.

സമ്മുതിസച്ചസഭാവോ തുമ്ഹേഹി വുത്തോ, അമ്ഹേഹി ച ഞാതോ, ‘‘കതമോ പരമത്ഥസച്ചസഭാവോ’’തി വത്തബ്ബഭാവതോ ‘‘തബ്ബിപരിയായേന പരമത്ഥസച്ച’’ന്തി വുത്തം. പഥവീആദീനം കക്ഖളാദിലക്ഖണതോ ഇതരസ്സ ഫുസനാദിലക്ഖണസ്സ അസമ്ഭവതോ, ഫസ്സാദീനഞ്ച ഫുസനാദിലക്ഖണതോ ഇതരസ്സ കക്ഖളാദിലക്ഖണസ്സ അസമ്ഭവതോ പഥവീഫസ്സാദീനം ലക്ഖളഫുസനാദിലക്ഖണം പരമത്ഥസച്ചം ഹോത്വേവാതി ഇമസ്മിം സങ്ഖേപത്ഥേ ഗഹിതേ കോചി വിരോധോ നത്ഥീതി അധിപ്പായോതി.

൩. പഞ്ച നയാ സരൂപതോ ആചരിയേന ഉദ്ദിട്ഠാ, അമ്ഹേഹി ച വിഞ്ഞാതാ, ‘‘യാനി പദാനി അട്ഠാരസ മൂലപദാനി ഉദ്ദിട്ഠാനി, കതമാനി താനീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ താനി സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ കതമാനി അട്ഠാരസ മൂലപദാനി’’ത്യാദിമാഹ. അട്ഠകഥായം പന ‘‘ഏവം നയേപി ഉദ്ദിസിത്വാ ഇദാനി മൂലപദാനി ഉദ്ദിസിതും ‘തത്ഥ കതമാനീ’തിആദി ആരദ്ധ’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ കുസലാനി നവ പദാനി, അകുസലാനി നവ പദാനി അട്ഠാരസ മൂലപദാനീതി ദട്ഠബ്ബാനീതി യോജനാ. മൂലന്തി പതിട്ഠഹന്തി ഏതേഹി നയാ, പതിട്ഠാനവിഭാഗാ ചാതി മൂലാനി, പദന്തി പതിട്ഠഹന്തി ഏത്ഥ നയാ, പട്ഠാനവിഭാഗാ, അധിഗമാ ചാതി പദാനി, വുത്തപ്പകാരട്ഠേന മൂലാനി ച താനി പദാനി ചാതി മൂലപദാനി. കുച്ഛിതേ പാപധമ്മേ സലയന്തീതി കുസലാനി, കുസേ രാഗാദയോ ലുനന്തീതി കുസലാനി, കുസാ വിയ ലുനന്തീതി കുസലാനി, കുസേന ഞാണേന ലാതബ്ബാനി പവത്തേതബ്ബാനീതി കുസലാനി. കുസലാനം പടിപക്ഖാനീതി അകുസലാനി അ-സദ്ദോ ചേത്ഥ പടിപക്ഖത്ഥോതി.

നവ പദാനി കുസലാനി, നവ പദാനി അകുസലാനീതി ഗണനപരിച്ഛേദതോ, ജാതിഭേദതോ ച ഉദ്ദിട്ഠാനി, ‘‘കതമാനി താനീ’’തി പുച്ഛിതബ്ബത്താ നവ പദാനി അകുസലാനി പച്ചാസത്തിന്യായേന സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘‘കതമാനി നവ പദാനി അകുസലാനീ’’തിആദി വുത്തം. അട്ഠകഥായം പന –

‘‘ഏവം ഗണനപരിച്ഛേദതോ, ജാതിഭേദതോ ച മൂലപദാനി ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സരൂപതോ ദസ്സേന്തോ സംകിലേസപക്ഖംയേവ പഠമം ഉദ്ദിസതി ‘തണ്ഹാ’തിആദിനാ’’തി (നേത്തി. അട്ഠ. ൩) –

വുത്തം. തത്ഥ രൂപാദികേ ഖന്ധേ തസതി പരിതസതീതി തണ്ഹാ. അവിന്ദിയം കായദുച്ചരിതാദിം വിന്ദതീതി അവിജ്ജാ, വിന്ദിയം കായസുചരിതാദിം ന വിന്ദതീതി അവിജ്ജാ, വിജ്ജായ പടിപക്ഖാതി വാ അവിജ്ജാ. ലുബ്ഭന്തി തേനാതി ലോഭോ, ലുബ്ഭതീതി വാ ലോഭോ, ലുബ്ഭനം വാ ലോഭോ. ദോസമോഹേസുപി ഏസേവ നയോ. അസുഭേ രൂപക്ഖന്ധാദികേ ‘‘സുഭ’’ന്തി പവത്താ സഞ്ഞാ സുഭസഞ്ഞാ. ദുക്ഖദുക്ഖാദികേ ‘‘സുഖ’’ന്തി പവത്താ സഞ്ഞാ സുഖസഞ്ഞാ. അനിച്ചേ സങ്ഖാരധമ്മേ ‘‘നിച്ച’’ന്തി പവത്താ സഞ്ഞാ നിച്ചസഞ്ഞാ. അനത്തസഭാവേസു ചക്ഖാദീസു ഖന്ധേസു ‘‘അത്താ’’തി പവത്താ സഞ്ഞാ അത്തസഞ്ഞാ. യത്ഥാതി യേസു പദേസു സബ്ബോ അകുസലപക്ഖോ സങ്ഗഹം സമോസരണം ഗച്ഛതി, താനി പദാനി അകുസലാനീതി യോജനാ. സങ്ഗഹം ഗണനം. സമോസരണം സമാരോപനം.

പച്ചനീകധമ്മേ ഉദ്ധച്ചാദികേ നീവരണേ സമേതി വൂപസമേതി തദങ്ഗവിക്ഖമ്ഭനവസേനാതി സമഥോ. സങ്ഖാരേ അനിച്ചാദീഹി വിവിധേഹി ആകാരേഹി പസ്സതീതി വിപസ്സനാ. ലോഭസ്സ പടിപക്ഖോ അലോഭോ. ദോസസ്സ പടിപക്ഖോ അദോസോ. മോഹസ്സ പടിപക്ഖോ അമോഹോ. ഏത്ഥാപി അ-സദ്ദോ പടിപക്ഖത്ഥോ, ന അഭാവത്ഥാദികോതി അധിപ്പായോ. അസുഭേ രൂപക്ഖന്ധാദികേ, ചക്ഖാദിമ്ഹി വാ ‘‘അസുഭ’’ന്തി പവത്താ സഞ്ഞാപധാനചിത്തുപ്പാദാ അസുഭസഞ്ഞാ, വിസേസതോ കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം. ദുക്ഖദുക്ഖതാദീസു ‘‘ദുക്ഖ’’ന്തി പവത്താ സഞ്ഞാപധാനചിത്തുപ്പാദാ ദുക്ഖസഞ്ഞാ, വിസേസതോ വേദനാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം. അനിച്ചേ ഖന്ധാദികേ വിപരിണാമധമ്മേ ‘‘അനിച്ച’’ന്തി പവത്താ സഞ്ഞാപധാനചിത്തുപ്പാദാ അനിച്ചസഞ്ഞാ, വിസേസതോ ചിത്താനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനം. അനത്തസഭാവേ ഖന്ധേ, ചക്ഖാദിമ്ഹി വാ ‘‘അനത്താ’’തി പവത്താ സഞ്ഞാപധാനചിത്തുപ്പാദാ അനത്തസഞ്ഞാ, വിസേസതോ ധമ്മാനുപസ്സനാസതിപധാനം. പഞ്ഞാസതിസീസേന ഹി പവത്താ അയം ദേസനാ. തേന വുത്തം ഭഗവതാ ‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സതിബലം ദട്ഠബ്ബം? ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു, ഏത്ഥ സതിബലം ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി. യത്ഥാതി യേസു പദേസു സബ്ബോ കുസലപക്ഖോ സങ്ഗഹം സമോസരണം ഗച്ഛതി, താനി പദാനി കുസലാനീതി യോജനാ.

ഉദ്ദാനന്തി ഉദ്ധം ദാനം രക്ഖണം ഉദ്ദാനം, സങ്ഗഹവചനന്തി അത്ഥോ. ഉദ്ദാനേ അവുത്തേ സതി ഹേട്ഠാ വുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ വിപ്പകിണ്ണഭാവോ ദിന്നോ വിയ ഭവേയ്യ, തസ്മാ വിപ്പകിണ്ണഭാവസ്സ നിവാരണത്ഥം ഉദ്ദാനന്തി അധിപ്പായോ. ചതുരോ ച വിപല്ലാസാതി സുഭസുഖനിച്ചഅത്തസഞ്ഞാ. കിലേസാ ഭവന്തി ഏത്ഥ നവപദേസൂതി ഭൂമീ, കിലേസാനം ഭൂമീതി കിലേസഭൂമീ, കിലേസപവത്തനട്ഠാനാനി നവ പദാനീതി വുത്തം ഹോതി.

ചതുരോ സതിപട്ഠാനാതി അസുഭദുക്ഖഅനിച്ചഅനത്തസഞ്ഞാ. ഇന്ദ്രിയഭൂമീതി സദ്ധാദീനം വിമുത്തിപരിപാചനിന്ദ്രിയാനം ഭൂമീ പവത്തനട്ഠാനാനി സമോസരണട്ഠാനാനി.

നവഹി കുസലപദേഹി കുസലപക്ഖാ യുജ്ജന്തി യോജീയന്തി, നവഹി അകുസലപദേഹി അകുസലപക്ഖാ യുജ്ജന്തി യോജീയന്തി. നവഹി കുസലപദേഹി സഹ കുസലപക്ഖാ യുജ്ജന്തി യുജ്ജന്താ ഭവന്തി, നവഹി അകുസലപദേഹി സഹ അകുസലപക്ഖാ യുജ്ജന്തി യുജ്ജന്താ ഭവന്തീതി ഉദ്ദേസവാരേ വുത്താവസേസോ സംവണ്ണനാനുസാരേന വിജാനിതബ്ബോ.

ഇതി സത്തിബലാനുരൂപാ രചിതാ

ഉദ്ദേസവാരസ്സ അത്ഥവിഭാവനാ നിട്ഠിതാ.