൯. പോട്ഠപാദസുത്തവണ്ണനാ

പോട്ഠപാദപരിബ്ബാജകവത്ഥുവണ്ണനാ

൪൦൬. ഏവം മഹാസീഹനാദസുത്തം സംവണ്ണേത്വാ ഇദാനി പോട്ഠപാദസുത്തം സംവണ്ണേന്തോ യഥാനുപുബ്ബം സംവണ്ണനോകാസസ്സ പത്തഭാവം വിഭാവേതും, മഹാസീഹനാദസുത്തസ്സാനന്തരം സങ്ഗീതസ്സ സുത്തസ്സ പോട്ഠപാദസുത്തഭാവം വാ പകാസേതും ‘‘ഏവം മേ സുതം…പേ… സാവത്ഥിയന്തി പോട്ഠപാദസുത്ത’’ന്തി ആഹ. ‘‘സാവത്ഥിയ’’ന്തി ഇദം സമീപത്ഥേ ഭുമ്മന്തി ദസ്സേതും ‘‘സാവത്ഥിം ഉപനിസ്സായാ’’തി വുത്തം, ചീവരാദിപച്ചയപടിബദ്ധതായ ഉപനിസ്സയം കത്വാതി അത്ഥോ. ജേതോ നാമ രാജകുമാരോ, തേന രോപിതത്താ സംവഡ്ഢിതത്താ പരിപാലിതത്താ ജേതസ്സ വനം ഉപവനന്തി അത്ഥമാഹ ‘‘ജേതസ്സ കുമാരസ്സ വനേ’’തി. സുദത്തോ നാമ ഗഹപതി അനാഥാനം പിണ്ഡസ്സ ദായകത്താ അനാഥപിണ്ഡികോ. തേന ജേതസ്സ ഹത്ഥതോ അട്ഠാരസഹിരഞ്ഞകോടിസന്ഥരണേന തം കിണിത്വാ അട്ഠാരസഹിരഞ്ഞകോടീഹേവ സേനാസനം കാരാപേത്വാ അട്ഠാരസഹിരഞ്ഞകോടീഹേവ വിഹാരമഹം നിട്ഠാപേത്വാ ഏവം ചതുപഞ്ഞാസഹിരഞ്ഞകോടിപരിച്ചാഗേന സോ ആരാമോ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ നിയ്യാതിതോ. തേനാഹ ‘‘അനാഥപിണ്ഡികേന ഗഹപതിനാ ആരാമോ കാരിതോ’’തി. പുപ്ഫഫലപല്ലവാദിഗുണസമ്പത്തിയാ, പാണിനോ നിവാസഫാസുതാദിനാ വാ വിസേസേന പബ്ബജിതാ തതോ തതോ ആഗമ്മ രമന്തി അനുക്കണ്ഠിതാ ഹുത്വാ നിവസന്തി ഏത്ഥാതി ആരാമോ. അഥ വാ യഥാവുത്തഗുണസമ്പത്തിയാ തത്ഥ തത്ഥ ഗതേപി അത്തനോ അബ്ഭന്തരേ ആനേത്വാ രമേതീതി ആരാമോ.

ഫോടോ യസ്സ പാദേസു ജാതോതി പോട്ഠപാദോ. ഫോടോ പോട്ഠോതി ഹി പരിയായോ. പരിബ്ബാജകോ ദുവിധോ ഛന്നപരിബ്ബാജകോ, അച്ഛന്നപരിബ്ബാജകോ ച. തത്ഥ അച്ഛന്നപരിബ്ബാജകോപി അചേലകോ ആജീവകോതി ദുവിധോ. തേസു അചേലകോ സബ്ബേന സബ്ബം നഗ്ഗോ, ആജീവകോ പന ഉപരി ഏകമേവ വത്ഥം ഉപകച്ഛകന്തരേ പവേസേത്വാ പരിഹരതി, ഹേട്ഠാ നഗ്ഗോ. അയം പന ദുവിധോപേസ ന ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ഛന്നപരിബ്ബാജകോ’’തി, വത്ഥച്ഛായാഛാദനപബ്ബജ്ജൂപഗതത്താ ഛന്നപരിബ്ബാജകസങ്ഖ്യം ഗതോതി അത്ഥോ. ബ്രാഹ്മണമഹാസാലോതി മഹാവിഭവതായ മഹാസാരതം പത്തോ ബ്രാഹ്മണോ. ഗണാചരിയോതി സാപേക്ഖതായ സമാസോ. സമയന്തി സാമഞ്ഞനിദ്ദേസോ, ഏകസേസനിദ്ദേസോ വാ, തം തം സമയന്തി അത്ഥോ. പവദന്തീതി പകാരതോ വദന്തി, അത്തനാ അത്തനാ ഉഗ്ഗഹിതനിയാമേന യഥാ തഥാ സമയം വദന്തീതി അത്ഥോ. താരുക്ഖോതി തസ്സ നാമം. പഭുതി സദ്ദേന തോദേയ്യജാണുസോണീസോണദണ്ഡകൂടദന്താദികേ സങ്ഗണ്ഹാതി, ആദിസദ്ദേന പന ഛന്നപരിബ്ബാജകാദികേ. തിന്ദുകോ നാമ കാളക്ഖന്ധരുക്ഖോ. ചീരന്തി പന്തി. തിന്ദുകാ ചീരം ഏത്ഥ സന്തീതി തിന്ദുകചീരോ. തഥാ ഏകാ സാലാ ഏത്ഥാതി ഏകസാലകോ. ഭൂതപുബ്ബഗതിയാ തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേന്തോ ‘‘യസ്മാ’’തിആദിമാഹ. ഇതി കത്വാതി ഇമിനാ കാരണേന. ‘‘തസ്മി’’ന്തിആദിനാ യഥാപാഠം വിഭത്യന്തദസ്സനം.

അനേകാകാരാനവസേസഞേയ്യത്ഥവിഭാഗതോ, അപരാപരുപ്പത്തിതോ ച ഭഗവതോ ഞാണം ലോകേ പത്ഥടമിവ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പത്ഥരിത്വാ’’തി, യതോ തസ്സ ഞാണജാലതാ വുച്ചതി. വേനേയ്യാനം തദന്തോഗധഭാവോ ഹേട്ഠാ വുത്തോവ. വേനേയ്യസത്തപരിഗ്ഗണ്ഹനത്ഥം സമന്നാഹാരേ കതേ പഠമം നേസം വേനേയ്യഭാവേനേവ ഉപട്ഠാനം ഹോതി, അഥ സരണഗമനാദിവസേന കിച്ചനിപ്ഫത്തി വീമംസീയതീതി ആഹ ‘‘കിന്നു ഖോ ഭവിസ്സതീതി ഉപപരിക്ഖന്തോ’’തി. നിരോധന്തി സഞ്ഞാനിരോധം. നിരോധാ വുട്ഠാനന്തി തതോ നിരോധതോ വുട്ഠാനം സഞ്ഞുപ്പത്തിം. സബ്ബബുദ്ധാനം ഞാണേന സംസന്ദിത്വാതി യഥാ തേ നിരോധം, നിരോധതോ വുട്ഠാനഞ്ച ബ്യാകരിംസു, ബ്യാകരിസ്സന്തി ച, തഥാ ബ്യാകരണവസേന സംസന്ദിത്വാ. കതിപാഹച്ചയേനാതി ദ്വീഹതീഹച്ചയേന. പാളിയമേവ ഹി ഇമമത്ഥം വക്ഖതി. സരണം ഗമിസ്സതീതി ‘‘സരണ’’മിതി ഗമിസ്സതി. ‘‘ഹത്ഥിസാരിപുത്തോതി ഹത്ഥിസാരിനോ പുത്തോ’’തി (ദീ. നി. ടീ. ൧.൪൦൬) ആചരിയേന വുത്തം. അധുനാ പന ‘‘ചിത്തോ ഹത്ഥിസാരിപുത്തോ’’ ത്വേവ പാഠോ ദിസ്സതി, ചിത്തോ നാമ ഹത്ഥാചരിയസ്സ പുത്തോതി അത്ഥോ.

സുരത്തദുപട്ടന്തി രജനേന സമ്മാ രത്തം ദിഗുണം അന്തരവാസകം പരിവത്തനവസേന നിവാസേത്വാ. ‘‘യുഗന്ധരപബ്ബതം പരിക്ഖിപിത്വാ’’തി ഇദം പരികപ്പവചനം ‘‘താദിസോ അത്ഥി ചേ, തം വിയാ’’തി. മേഘവണ്ണന്തി രത്തമേഘവണ്ണം, സഞ്ഝാപഭാനുരഞ്ജിതമേഘസങ്കാസന്തി അത്ഥോ. പഠമേന ചേത്ഥ സണ്ഠാനസമ്പത്തിം ദസ്സേതി, ദുതിയേന വണ്ണസമ്പത്തിം. ഏകംസവരഗതന്തി വാമംസവരപ്പവത്തം. തഥാ ഹി സുത്തനിപാതട്ഠകഥായം വങ്ഗീസസുത്തവണ്ണനായം വുത്തം ‘‘ഏകംസന്തി ച വാമംസം പാരുപിത്വാ ഠിതസ്സേതം അധിവചനം. യതോ യഥാ വാമംസം പാരുപിത്വാ ഠിതം ഹോതി, തഥാ ചീവരം കത്വാതി ഏവമസ്സത്ഥോ വേദിതബ്ബോ’’തി [സു. നി. അട്ഠ. നിഗ്രോധകപ്പസുത്ത (വങ്ഗീസസുത്ത) വണ്ണനാ] തത്ഥ ഏതന്തി ‘‘ഏകംസം ചീവരം കത്വാ’’തി വചനം. യതോതി യഥാവുത്തവചനസ്സ പാരുപിത്വാ ഠിതസ്സേവ അധിവചനത്താ ഏവമസ്സ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ. പച്ചഗ്ഘന്തി ഏകം കത്വാ അനധിട്ഠിതകാലേ പാടേക്കം മഹഗ്ഘം, പച്ചഗ്ഘം വാ അഭിനവം, അബ്ഭുണ്ഹേ തങ്ഖണേ നിബ്ബത്തന്തി അത്ഥോ. പുരിമഞ്ചേത്ഥ അത്ഥവികപ്പം കേചി ന ഇച്ഛതി. തഥാ ഹി ആചരിയേനേവ ഉദാനട്ഠകഥായം വുത്തം ‘‘പച്ചഗ്ഘേതി അഭിനവേ, പച്ചേകം മഹഗ്ഘതായ പച്ചഗ്ഘേതി കേചി, തം ന സുന്ദരം. ന ഹി ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ മഹഗ്ഘം പടിഗ്ഗണ്ഹന്തി, പരിഭുഞ്ജന്തി ചാ’’തി, ഇധാപി തേന പച്ഛിമോയേവ അത്ഥവികപ്പോ ഗഹിതോ. അഭിനവതായ ‘‘പച്ചഗ്ഘ’’ന്തി ച ഇദം ആദിതോ തഥാ ലദ്ധവോഹാരേന, അനഞ്ഞപരിഭോഗതായ ച വുത്തം, തഥാ വാ സത്ഥു അധിട്ഠാനേന തം പത്തം സബ്ബകാലം ‘‘പച്ചഗ്ഘ’’ന്ത്വേവ വുച്ചതി. സേലമയപത്തന്തി മുഗ്ഗവണ്ണസിലാമയം ചതുമഹാരാജദത്തിയം പത്തം. അയമേവ ഹി ഭഗവതാ നിച്ചപരിഭുത്തോ പത്തോ സമചിത്തസുത്തവണ്ണനാദീസുപി (അ. നി. അട്ഠ. ൨.൨.൩൭) തഥാ വുത്തത്താ.

൪൦൭. അത്തനോ രുചിവസേന അജ്ഝാസയവസേന, ന പരേഹി ഉസ്സാഹിതോതി അധിപ്പായോ. ‘‘അതിപ്പഗഭാവമേവ ദിസ്വാ’’തി ച ഇദം ഭൂതകഥനം ന താവ ഭിക്ഖാചരണവേലാ സമ്പത്താതി ദസ്സനത്ഥം. ഭഗവാ ഹി തദാ കാലസ്സേവ വിഹാരതോ നിക്ഖന്തോ ‘‘വാസനാഭാഗിയായ ധമ്മദേസനായ പോട്ഠപാദം അനുഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി. പാളിയം അതിപ്പഗോ ഖോതി ഏത്ഥ ‘‘പഗോ’’തി ഇദം കച്ചായനമതേന പ-ഇച്ചുപസഗ്ഗതോ ഓ-കാരഗ-കാരാഗമനേ സിദ്ധം. പ-സദ്ദോയേവ പാതോഅത്ഥം വദതി. അഞ്ഞേസം പന സദ്ദവിദൂനം മതേന പാതോപദമിവ നേപാതികം. തേനേവ തത്ഥ തത്ഥ അട്ഠകഥാസു (ദീ. നി. അട്ഠ. ൩.൧) വുത്തം ‘‘അതിപ്പഗോ ഖോതി അതിവിയ പാതോ’’തി. അപിച പഠമം ഗച്ഛതി ദിവസഭാവേന പവത്തതീതി പഗോതി നിബ്ബചനം ഇമിനാ ദസ്സിതം. ദുവിധോ ഖലുസദ്ദോ വിയ ഹി പഗോതി സദ്ദോ നാമനിപാതോപസഗ്ഗവസേന തിവിധോ. ഏവഞ്ഹി ഇധ ‘‘അതിപ്പഗഭാവമേവ ദിസ്വാ’’തി വചനം ഉപപന്നം ഹോതി.

യംനൂനാതി ഏസ നിപാതോ അഞ്ഞത്ഥ സംസയപരിദീപനോ, ഇധ പന സംസയപതിരൂപകപരിദീപനോവ. കസ്മാ ‘‘സംസയപരിദീപനേ’’തി വുത്തം, നനു ബുദ്ധാനം സംസയോ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘ബുദ്ധാനഞ്ചാ’’തിആദി. സംസയോ നാമ നത്ഥി ബോധിമൂലേ ഏവ തസ്സ സമുഗ്ഘാടിതത്താ. പരിവിതക്കപുബ്ബഭാഗോതി അധിപ്പേതകിച്ചസ്സ പുബ്ബഭാഗേ പവത്തപരിവിതക്കോ. ഏസാതി ‘‘കരിസ്സാമ, ന കരിസ്സാമാ’’തിആദികോ ഏസ ചിത്താചാരോ സബ്ബബുദ്ധാനം ലബ്ഭതി സമ്ഭവതി വിചാരണവസേനേവ പവത്തനതോ, ന പന സംസയവസേന. തേനാഹാതി യേനേസ സബ്ബബുദ്ധാനം ലബ്ഭതി, തേന ഭഗവാ ഏവമാഹാതി ഇമമേവ പാളിം ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ സാധകം കരോതി. അയം അട്ഠകഥാതോ അപരോ നയോ – യംനൂനാതി പരികപ്പനേ നിപാതോ. ‘‘ഉപസങ്കമേയ്യ’’ന്തി കിരിയാപദേന വുച്ചമാനോയേവ ഹി അത്ഥോ അനേന ജോതീയതി. തസ്മാ അഹം യംനൂന യദി പന ഉപസങ്കമേയ്യം സാധു വതാതി യോജനാ. ‘‘യദി പനാ’’തി ഇദമ്പി തേന സമാനത്ഥന്തി വുത്തം ‘‘യദി പനാഹന്തി അത്ഥോ’’തി.

൪൦൮. അസ്സാതി പരിബ്ബാജകപരിസായ. ഉദ്ധംഗമനവസേനാതി ഉന്നതബഹുലതായ ഉഗ്ഗന്ത്വാ ഉഗ്ഗന്ത്വാ പവത്തനവസേന. ദിസാസു പത്ഥടവസേനാതി വിപുലഭാവേന ഭൂതപരമ്പരായ സബ്ബദിസാസു പത്ഥരണവസേന. ഏത്ഥ ച പാളിയം യഥാ ഉന്നതപായോ സദ്ദോ ഉന്നാദോ, ഏവം വിപുലഭാവേന ഉപരൂപരി പവത്തോപി ഉന്നാദോയേവാതി തദുഭയം ഏകജ്ഝം കത്വാ ‘‘ഉന്നാദിനിയാ’’തി വുത്തം, പുന തദുഭയമേവ വിഭാഗം കത്വാ ‘‘ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദായാ’’തി. അതോ പാളിനയാനുരൂപമേവ അത്ഥം വിവരതീതി ദട്ഠബ്ബം. ഇദാനി പരിബ്ബാജകപരിസായ ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദതാകാരണം, തസ്സ ച പവത്തിആകാരം ദസ്സേന്തോ ‘‘തേസഞ്ഹീ’’തിആദിമാഹ. ബാലാതപേതി അഭിനവുഗ്ഗതസൂരിയാതപേ. കാമസ്സാദോ നാമ കാമഗുണസ്സാദോ. ഭവസ്സാദോ നാമ കാമരാഗാദിസഹഗതോ ഭവേസു അസ്സാദോ.

സൂരിയുഗ്ഗമനേ ഖജ്ജോപനമിവ നിപ്പഭതം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഖജ്ജോപനകൂപമാ ജാതാ’’തി. ലാഭസക്കാരോപി നോ പരിഹീനോതി അത്ഥോ ബാവേരുജാതകേന (ജാ. ൧.൪.൧൫൪) ദീപേതബ്ബോ. പരിസദോസോതി പരിസായ പവത്തദോസോ.

൪൦൯. സണ്ഠപേസീതി സഞ്ഞമനവസേന സമ്മദേവ ഠപേസി. സണ്ഠപനഞ്ചേത്ഥ തിരച്ഛാനകഥായ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്മിം അഗാരവസ്സ ചജാപനവസേന ആചാരസിക്ഖാപനം, യഥാവുത്തദോസസ്സ നിഗൂഹനഞ്ച ഹോതീതി ആഹ ‘‘സിക്ഖാപേസീ’’തിആദി. നന്തി പരിസം. അപ്പസദ്ദന്തി നിസ്സദ്ദം ഉച്ചാസദ്ദമഹാസദ്ദാഭാവം. ‘‘ഏകോ നിസീദതീ’’തിആദി അത്ഥാപത്തിദസ്സനം. വുദ്ധിന്തി ലാഭഗുണവുദ്ധിം. പത്ഥയമാനോതി പത്ഥയനഹേതു. മാനന്തേ ഹി ലക്ഖണേ, ഹേതുമ്ഹി ച ഇച്ഛന്തി സദ്ദവിദൂ. ഇദാനി തമത്ഥം വിത്ഥാരേതും ‘‘പരിബ്ബാജകാ കിരാ’’തിആദി ആരദ്ധം. അപരദ്ധന്തി അപരജ്ഝിതം. നപ്പമജ്ജന്തീതി പമാദം ന ആപജ്ജന്തി, ന അഗാരവം കരോന്തീതി വുത്തം ഹോതി.

൪൧൦. നോ ആഗതേ ആനന്ദോതി അമ്ഹാകം ഭഗവതി ആഗതേ ആനന്ദോ പീതി ഹോതി. ‘‘ചിരസ്സം ഖോ ഭന്തേ ഭഗവാ ഇമം പരിയായമകാസീ’’തി വചനം പുബ്ബേപി തത്ഥ ആഗതപുബ്ബത്താ വുത്തവചനമിവ ഹോതീതി ചോദനം സമുട്ഠാപേത്വാ പരിഹരന്തോ ‘‘കസ്മാ ആഹാ’’തിആദിമാഹ. പിയസമുദാചാരാതി പിയാലാപാ. തസ്മാതി തഥാ പിയസമുദാചാരസ്സ പവത്തനതോ. ന കേവലം അയമേവ, അഥ ഖോ അഞ്ഞേപി പബ്ബജിതാ യേഭുയ്യേന ഭഗവതോ അപചിതിം കരോന്തേവാതി തദഞ്ഞേസമ്പി ബാഹുല്ലകമ്മേന തദത്ഥം സാധേതും ‘‘ഭഗവന്തഞ്ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘ഉച്ചാകുലീനതായാ’’തി, മഹാസമ്മതരാജതോ പട്ഠായ അസമ്ഭിന്നഖത്തിയകുലതായാതി അത്ഥോ. തഥാ ഹി സോണദണ്ഡേന വുത്തം ‘‘സമണോ ഖലു ഭോ ഗോതമോ ഉച്ചാകുലാ പബ്ബജിതോ അസമ്ഭിന്നഖത്തിയകുലാ’’തി, (ദീ. നി. ൧.൩൦൪) തേന സാസനേ അപ്പസന്നാനമ്പി കുലഗാരവേന ഭഗവതി അപചിതിം ദസ്സേതി. ഏതസ്മിം അന്തരേ കാ നാമ കഥാതി യഥാവുത്തപരിച്ഛേദബ്ഭന്തരേ കീദിസാ നാമ കഥാ. വിപ്പകതാതി ആരദ്ധാ ഹുത്വാ അപരിയോസിതാ. ‘‘കാ കഥാ വിപ്പകതാ’’തി പന വദന്തോ അത്ഥതോ തസ്സാ പരിയോസാപനം പടിജാനാതി നാമ. കാ കഥാതി ച അവിസേസചോദനാ, തസ്മാ യസ്സാ തസ്സാ സബ്ബസ്സാപി കഥായ പരിയോസാപനം പടിഞ്ഞാതം ഹോതി, തഞ്ച പടിജാനനം പദേസഞ്ഞുനോ അവിസംയന്തി ആഹ ‘‘യാവ…പേ… സബ്ബഞ്ഞുപവാരണം പവാരേസീ’’തി. ഏസാതി പരിബ്ബാജകപരിസായ കഥിതാ രാജകഥാദികാ. നിസ്സാരാതി നിരത്ഥകഭാവേന സാരരഹിതാ.

അഭിസഞ്ഞാനിരോധകഥാവണ്ണനാ

൪൧൧. ‘‘തിട്ഠതേസാ’’തി ഏതസ്സ ആപന്നമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘സചേ’’തിആദിമാഹ. സുകാരണന്തി സുന്ദരം അത്ഥാവഹം ഹിതാവഹം കാരണം. യത്ഥാതി അഞ്ഞതരിസ്സം സാലായം. നാനാതിത്ഥസങ്ഖാതാസു ലദ്ധീസു നിയുത്താതി നാനാതിത്ഥിയാണിയസദ്ദേന. ണികസദ്ദേന വാ ക-കാരസ്സ യ-കാരം കത്വാ യഥാ ‘‘അന്തിയോ’’തി. ‘‘അയം കിം വദതി അയം കിം വദതീ’’തി കുതൂഹലം കോലാഹലമേത്ഥ അത്ഥീതി കോതൂഹലാ, സാ ഏവ സാലാ കോതൂഹലസാലാതി ആഹ ‘‘കോതൂഹലുപ്പത്തിട്ഠാനതോ’’തി. ഉപസഗ്ഗമത്തം ധാത്വത്ഥാനുവത്തനതോ. സഞ്ഞാസീസേനായം ദേസനാ, തസ്മാ സഞ്ഞാസഹഗതാ സബ്ബേപി ധമ്മാ ഗയ്ഹന്തി, തത്ഥ പന ചിത്തം പധാനന്തി വുത്തം ‘‘ചിത്തനിരോധേ’’തി. പഹാനവസേന പന അച്ചന്തനിരോധസ്സ തേഹി അനധിപ്പേതത്താ, അവിസയത്താ ച ‘‘ഖണികനിരോധേ’’തി ആഹ. കാമം സോപി തേസം അവിസയോവ, അത്ഥതോ പന നിരോധകഥാ വുച്ചമാനാ തത്ഥേവ തിട്ഠതി, തസ്മാ അത്ഥാപത്തിമത്തം പതി തഥാ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. തസ്സാതി അഭിസഞ്ഞാനിരോധകഥായ. ‘‘കിത്തിഘോസോ’’തി ‘അഹോ ബുദ്ധാനുഭാവോ, ഭവന്തരപടിച്ഛന്നമ്പി കാരണം ഏവം ഹത്ഥാമലകം വിയ പച്ചക്ഖതോ ദസ്സേതി, സാവകേ ച ഏദിസേ സംവരസമാദാനേ പതിട്ഠാപേതീ’തി ഥുതിഘോസോ യാവ ഭവഗ്ഗാ പത്ഥരതീതി. ആചരിയേന വുത്തം. ഇദാനി പന ‘‘സകലജമ്ബുദീപേ ഭഗവതോ കഥാകിത്തിഘോസോ പത്ഥരതീ’’തി പാഠോ ദിസ്സതി. പടിഭാഗകിരിയന്തി പളാസവസേന പടിഭാഗഭൂതം പയോഗം. ഭവന്തരസമയന്തി തത്ര തത്ര വുട്ഠാനസമയം അഭൂതപരികപ്പിതം കിഞ്ചി ഉസ്സാരിയവത്ഥും അത്തനോ സമയം കത്വാ കഥേന്തി. കിഞ്ചിദേവ സിക്ഖാപദന്തി ‘‘ഏകമൂലകേന ഭവിതബ്ബം, ഏത്തകം വേലം ഏകസ്മിംയേവ ഠാനേ നിസീദിതബ്ബ’’ന്തി ഏവമാദികം കിഞ്ചിദേവ കാരണം സിക്ഖാകോട്ഠാസം കത്വാ പഞ്ഞപേന്തി. നിരോധകഥന്തി നിരോധസമാപത്തികഥം.

തേസൂതി കോതൂഹലസാലായം സന്നിപതിതേസു നാനാതിത്ഥിയസമണബ്രാഹ്മണേസു. ഏകച്ചേതി ഏകേ. പുരിമോതി ‘‘അഹേതൂ അപ്പച്ചയാ പുരിസസ്സ സഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജന്തിപി നിരുജ്ഝന്തിപീ’’തിആദിനാ വുത്തവാദീ. ഏത്ഥാതി ചതൂസു വാദീസു. യ്വായം ഇധ ഉപ്പജ്ജതീതി സമ്ബന്ധോ. സമാപത്തിന്തി അസഞ്ഞീഭവാവഹം വായോകസിണപരികമ്മം, ആകാസകസിണപരികമ്മം വാ രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനസമാപത്തിം, പഞ്ചമജ്ഝാനസമാപത്തിം വാ. നിരോധേതി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന സഞ്ഞാനിരോധേ. ഹേതും അപസ്സന്തോതി യേന ഹേതുനാ അസഞ്ഞീഭവേ സഞ്ഞായ നിരോധോ സബ്ബസോ അനുപ്പാദോ, യേന ച തതോ ചുതസ്സ ഇധ പഞ്ചവോകാരഭവേ സഞ്ഞായ ഉപ്പാദോ, തദുഭയമ്പി ഹേതും അവിസയതായ അപസ്സന്തോ.

ദുതിയോതി ‘‘സഞ്ഞാ ഹി ഭോ പുരിസസ്സ അത്താ’’തിആദിനാ വുത്തവാദീ. നന്തി പഠമവാദിം. നിസേധേത്വാതി ‘‘ന ഖോ പന മേതം ഭോ ഏവം ഭവിസ്സതീ’’തി ഏവം പടിക്ഖിപിത്വാ. മിഗസിങ്ഗതാപസസ്സാതി ഏവംനാമകതാപസസ്സ. തസ്സ കിര മത്ഥകേ മിഗസിങ്ഗാകാരേന ദ്വേ ചൂളാ ഉട്ഠഹിംസു, ‘‘ഇസിസിങ്ഗോ’’തിപി തസ്സ നാമം. അസഞ്ഞകഭാവന്തി മുഞ്ഛാപത്തിയാ കിരിയാമയസഞ്ഞാവസേന വിഗതസഞ്ഞിഭാവം. വക്ഖതി ഹി ‘‘വിസഞ്ഞീ ഹുത്വാ’’തി. ചത്താലീസനിപാതേ ആഗതനയേന മിഗസിങ്ഗതാപസവത്ഥും സങ്ഖേപതോ ദസ്സേതും ‘‘മിഗസിങ്ഗതാപസോ കിരാ’’തിആദി വുത്തം. വിക്ഖമ്ഭനവസേന കിലേസാനം സന്താപനതോ അത്തന്തപോ. ദുക്കരതപതായ ഘോരതപോ തിബ്ബതപോ. നിബ്ബിസേവനഭാവാപാദനേന സബ്ബസോ മിലാപിതചക്ഖാദിതിക്ഖിന്ദ്രിയതായ പരമധിതിന്ദ്രിയോ.സക്കവിമാനന്തി പണ്ഡുകമ്ബലസിലാസനം സന്ധായാഹ. തഞ്ഹി തഥാരൂപപച്ചയാ കദാചി ഉണ്ഹം, കദാചി ഥദ്ധം, കദാചി ചലിതം ഹോതി. ‘‘സക്ക…പേ… പത്ഥേതീ’’തി അയോനിസോ ചിന്തേത്വാ പേസേസി. ഭഗ്ഗോതി ഭഞ്ജിതകുസലജ്ഝാസയോ, അധുനാ പന ‘‘ലഗ്ഗോ’’തി പാഠം ലിഖന്തി. തേന ദിബ്ബഫസ്സേനാതി ഹത്ഥഗ്ഗഹണമത്തദിബ്ബഫസ്സേന. തന്തി തഥാ സഞ്ഞാപടിലാഭം. ഏവമാഹാതി ഏവം ‘‘സഞ്ഞാ ഹി ഭോ പുരിസസ്സ അത്താ’’തിആദിനാ ആകാരേന സഞ്ഞാനിരോധമാഹ. ഇമിനാവ നയേന ഇതോ പരേസുപി ദ്വീസു ഠാനേസു പാളിമാഹരിത്വാ യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

തതിയോതി ‘‘സന്തി ഹി ഭോ സമണബ്രാഹ്മണാ’’തിആദിനാ വുത്തവാദീ. ആഥബ്ബണപയോഗന്തി ആഥബ്ബണവേദവിഹിതം ആഥബ്ബണികാനം വിസഞ്ഞിഭാവാപാദനപ്പയോഗം. ഉപകഡ്ഢനം ആഹരണം. അപകഡ്ഢനം അപഹരണം. ആഥബ്ബണം പയോജേത്വാതി ആഥബ്ബണവേദേ ആഗതം അഗ്ഗിജുഹനപുബ്ബകം മന്തപദം പയോജേത്വാ സീസച്ഛിന്നതാദിദസ്സനേന സഞ്ഞാനിരോധമാഹ. തസ്സാതി യസ്സ സീസച്ഛിന്നതാദി ദസ്സിതം, തസ്സ.

ചതുത്ഥോതി ‘‘സന്തി ഹി ഭോ ദേവതാ മഹിദ്ധികാ’’തിആദിനാ വുത്തവാദീ. യക്ഖദാസീനന്തി ദേവദാസീനം, യാ ‘‘യോഗവതിയോ’’തിപി വുച്ചന്തി, യോഗിനിയോതിപി പാകടാ. മദനിദ്ദന്തി സുരാമദനിമിത്തകം സുപനം. ദേവതൂപഹാരന്തി നച്ചനഗായനാദിനാ ദേവതാനം പൂജം. സുരാപാതിന്തി പാതിപുണ്ണം സുരം. ദിവാതി അതിദിവാ, ഉസ്സൂരേതി അത്ഥോ. തന്തി തഥാ സുപിത്വാ വുട്ഠഹനം. സുത്തകാലേ ദേവതാനം സഞ്ഞാപകഡ്ഢനവസേന നിരോധം സമാപന്നാ, പബുദ്ധകാലേ സഞ്ഞുപകഡ്ഢനവസേന നിരോധാ വുട്ഠിതാതി മഞ്ഞമാനോതി അധിപ്പായോ.

ഏളമൂഗകഥാ വിയാതി ഇമേസം പണ്ഡിതമാനീനം കഥാ അന്ധബാലകഥാസദിസീ. ചത്താരോ നിരോധേതി അഞ്ഞമഞ്ഞവിധുരേ ചത്താരോപി നിരോധേ. ഏകേന ഭവിതബ്ബന്തി ഏകസഭാവേനേവ ഭവിതബ്ബം. ന ബഹുനാതി ന ച അഞ്ഞമഞ്ഞവിരുദ്ധേന ബഹുവിധേന നാനാസഭാവേന ഭവിതബ്ബം. തേനാപി ഏകേനാതി ഏകസഭാവഭൂതേന തേനാപി നിരോധേന. അഞ്ഞേനേവാതി തേഹി വുത്താകാരതോ അഞ്ഞാകാരേനേവ ഭവിതബ്ബം. സോതി ഏകസഭാവഭൂതോ നിരോധോ. അഞ്ഞത്ര സബ്ബഞ്ഞുനാതി സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധം ഠപേത്വാ. ഇധാതി കോതൂഹലസാലായം. അയം നിരോധോ അയം നിരോധോതി ദ്വിക്ഖത്തും ബ്യാപനിച്ഛാവചനം സത്ഥാ അത്തനോ ദേസനാവിലാസേന അനേകാകാരവോകാരം നിരോധം വിഭാവേസ്സതീതി ദസ്സനത്ഥം കതം. അഹോ നൂനാതി ഏത്ഥ അഹോതി അച്ഛരിയേ നിപാതോ, നൂനാതി അനുസ്സരണേ. തസ്മാ അഹോ നൂന ഭഗവാതി അനഞ്ഞസാധാരണദേസനത്താ ഭഗവാ നിരോധമ്പി അഹോ അച്ഛരിയം കത്വാ ആരാധേയ്യ മഞ്ഞേതി അധിപ്പായോ. അഹോ നൂന സുഗതോതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. അച്ഛരിയവിഭാവനതോ ഏവ ചേത്ഥ ദ്വിക്ഖത്തും ആമേഡിതവചനം. അച്ഛരിയത്ഥോപി ഹേസ അഹോസദ്ദോ അനുസ്സരണമുഖേനേവ പോട്ഠപാദേന ഗഹിതോ. തസ്മാ വുത്തം ‘‘അനുസ്സരണത്ഥേ നിപാതദ്വയ’’ന്തി. തേനാതി അനുസ്സരണത്ഥമുഖേന പവത്തനതോ. ‘‘അഹോ…പേ… സുഗതോ’’തി വചനേന ഏതദഹോസീതി യോജനാ. ‘‘യംതംസദ്ദാ നിച്ചസമ്ബന്ധാ’’തി സാധിപ്പായം യോജനം ദസ്സേതും ‘‘യോ ഏതേസ’’ന്തിആദിമാഹ. കാലദേസപുഗ്ഗലാദിവിഭാഗേന ബഹുഭേദത്താ ഇമേസം നിരോധധമ്മാനന്തി ബഹുത്തേ സാമിവചനം, കുസലസദ്ദയോഗേ ചേതം ഭുമ്മത്ഥേ ദട്ഠബ്ബം. കുസലോ നിപുണോ ഛേകോതി പരിയായവചനമേതം. അഹോ നൂന കഥേയ്യാതി അച്ഛരിയം കത്വാ കഥേയ്യ മഞ്ഞേ. സോ സുഗതോതി സമ്ബന്ധോ. ചിണ്ണവസിതായാതി നിരോധസമാപത്തിയം ചിണ്ണവസീഭാവത്താ. സഭാവം ജാനാതീതി നിരോധസഭാവം യാഥാവതോ ജാനാതി.

അഹേതുകസഞ്ഞുപ്പാദനിരോധകഥാവണ്ണനാ

൪൧൨. ഘരമജ്ഝേയേവ പക്ഖലിതാതി യഥാ ഘരതോ ബഹി ഗന്തുകാമാ പുരിസാ മഗ്ഗം അനോതരിത്വാ ഘരവിവരേ സമതലേ വിവടങ്ഗണേ ഏവ പക്ഖലനം പത്താ, ഏവംസമ്പദമിദന്തി അത്ഥോ. അസാധാരണോ ഹേതു, സാധാരണോ പച്ചയോതി ഏവമാദിവിഭാഗോ അഞ്ഞത്ര വുത്തോ, ഇധ പന തേന വിഭാഗേന പയോജനം നത്ഥി സഞ്ഞായ അകാരണഭാവപടിക്ഖേപപരത്താ ചോദനായാതി വുത്തം ‘‘കാരണസ്സേവ നാമ’’ന്തി. യം പന പാളിയം വുത്തം ‘‘സഹേതൂ ഹി പോട്ഠപാദ സപ്പച്ചയാ പുരിസസ്സ സഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജന്തിപി നിരുജ്ഝന്തിപീ’’തി, തത്ഥ സഹേതൂ സപ്പച്ചയാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഉപ്പന്നാ പന നിരുജ്ഝന്തിയേവ, ന തിട്ഠന്തീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘നിരുജ്ഝന്തിപീ’’തി വചനം, ന തു നിരോധസ്സ സഹേതുസപച്ചയതാദസ്സനത്ഥം. ഉപ്പാദോയേവ ഹി സഹേതുകോ, ന നിരോധോ. യദി ഹി നിരോധോപി സഹേതുകോ സിയാ, തസ്സപി പുന നിരോധേന ഭവിതബ്ബം അങ്കുരാദീനം പുന അങ്കുരാദിനാ വിയ, ന ച തസ്സ പുന നിരോധോ അത്ഥി, തസ്മാ വുത്തനയേനേവ പാളിയാ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അയഞ്ച നയോ ഖണനിരോധവസേന വുത്തോ. യോ പന യഥാപരിച്ഛിന്നകാലവസേന സബ്ബസോ അനുപ്പാദനിരോധോ, സോ ‘‘സഹേതുകോ’’തി വേദിതബ്ബോ തഥാരൂപായ പടിപത്തിയാ വിനാ അഭാവതോ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘സിക്ഖാ ഏകാ സഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജതി, സിക്ഖാ ഏകാ സഞ്ഞാ നിരുജ്ഝതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൪൧൨) തതോ ഏവ ച അട്ഠകഥായമ്പി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൪൧൩) വുത്തം ‘‘സഞ്ഞായ സഹേതുകം ഉപ്പാദനിരോധം ദീപേതു’’ന്തി. ഏതഞ്ഹി പാളിവചനം, അട്ഠകഥാവചനഞ്ച അനുപ്പാദനിരോധം സന്ധായ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. സിക്ഖാതി ഹേത്വത്ഥേ പച്ചത്തവചനം, യ-കാരലോപോ വാ ‘‘സങ്ഖ്യാപി തമ്ഹാ വനപത്താ പക്കമിതബ്ബ’’ന്തിആദീസു (മ. നി. ൧.൧൯൨) വിയ. ഹേതുഭാവോ ചസ്സാ ഉപരി ആവി ഭവിസ്സതി. ഏകസദ്ദോ ച അഞ്ഞപരിയായോ, ന സങ്ഖ്യാവാചീ ‘‘ഇത്ഥേകേ സതോ സത്തസ്സാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൮൫-൯൧, ൯൪-൯൮; മ. നി. ൩.൨൧) വിയാതി ആഹ ‘‘സിക്ഖായ ഏകച്ചാ സഞ്ഞാ ജായന്തീ’’തി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ.

൪൧൩. വിത്ഥാരേതുകമ്യതാതി വിത്ഥാരേതുകാമതായ. പുച്ഛാവസേനാതി കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാവസേന, വിത്ഥാരേതുകമ്യതാപുച്ഛാവസേനാതി വാ സമാസോ. ‘‘പോട്ഠപാദസ്സേവായം പുച്ഛാ’’തി ആസങ്കായ ‘‘ഭഗവാ അവോചാ’’തി പാളിയം വുത്തം. സഞ്ഞായ…പേ… ദീപേതും താ ദസ്സേന്തോതി യോജേതബ്ബം. തത്ഥാതി തസ്സം ഉപരി വക്ഖമാനായ ദേസനായ. തതിയാതി അധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ ആഗതാതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘അയം…പേ… ദേസിതോതി ഏത്ഥ സമ്മാദിട്ഠിസമ്മാസങ്കപ്പവസേന ആഗതാ. കസ്മാതി ചേ? പരിയാപന്നത്താ, സഭാവതോ, ഉപകാരതോ ച യഥാരഹം പഞ്ഞാക്ഖന്ധേ അവരോധത്താ സങ്ഗഹിതത്താതി അധിപ്പായോ. തഥാ ഹി ചൂളവേദല്ലസുത്തേ വുത്തം ‘‘യാ ചാവുസോ വിസാഖ സമ്മാദിട്ഠി, യോ ച സമ്മാസങ്കപ്പോ, ഇമേ ധമ്മാ പഞ്ഞാക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹിതാ’’തി (മ. നി. ൧.൪൬൨) കാമഞ്ചേത്ഥ വുത്തനയേന തിസ്സോപി സിക്ഖാ ആഗതാ, തഥാപി അധിചിത്തസിക്ഖായ ഏവ അഭിസഞ്ഞാനിരോധോ ദസ്സിതോ. ഇതരാ പന തസ്സാ സമ്ഭാരഭാവേന ആനീതാതി അയമത്ഥോ പാളിവസേന വേദിതബ്ബോ.

പഞ്ചകാമഗുണികരാഗോതി പഞ്ച കാമകോട്ഠാസേ ആരബ്ഭ ഉപ്പജ്ജനകരാഗോ. അസമുപ്പന്നകാമചാരോതി വത്തമാനുപ്പന്നതാവസേന നസമുപ്പന്നോ യോ കോചി കാമചാരോ, യാ കാചി ലോഭുപ്പത്തി. അധുനാ പന ‘‘അസമുപ്പന്നകാമരാഗോ’’തി പാഠോ, സോ അയുത്തോവ അത്ഥതോ വിരുദ്ധത്താ. കാമരാഗോ ചേത്ഥ വിസയവസേന നിയമിതത്താ കാമഗുണാരമ്മണോവ ലോഭോ ദട്ഠബ്ബോ, കാമചാരോ പന ഝാനനികന്തിഭവരാഗാദിപ്പഭേദോ സബ്ബോപി ലോഭചാരോ. കാമനട്ഠേന, കാമേസു പവത്തനട്ഠേന ച കാമചാരോ. സബ്ബേപി ഹി തേഭൂമകധമ്മാ കാമനീയട്ഠേന കാമാ. യസ്മാ ഉഭയേസമ്പി സഹചരണഞായേന കാമസഞ്ഞാഭാവോ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘കാമസഞ്ഞാ’’തി പദുദ്ധാരം കത്വാ തദുഭയമേവ നിദ്ദിട്ഠന്തി വേദിതബ്ബം. ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി അസമുപ്പന്നകാമചാരതോ പഞ്ചകാമഗുണികരാഗസ്സ വിസേസദസ്സനം, അസമുപ്പന്നകാമചാരസ്സേവ വാ ഇധാധിപ്പേതഭാവദസ്സനം. കാമം പഞ്ചകാമഗുണികരാഗോപി അസമുപ്പന്നോ ഏവ അനാഗാമിമഗ്ഗേന സമുഗ്ഘാടീയതി, തസ്മിം പന സമുഗ്ഘാടിതേപി ന സബ്ബോ രാഗോ സമുഗ്ഘാടം ഗച്ഛതി തസ്സ അഗ്ഗമഗ്ഗേന സമുഗ്ഘാടിതത്താ. തസ്മാ പഞ്ചകാമഗുണികരാഗഗ്ഗഹണേന ഇതരസ്സ സബ്ബസ്സ ഗഹണം ന ഹോതീതി ഉഭയത്ഥസാധാരണേന പരിയായേന ഉഭയമേവ സങ്ഗഹേത്വാ പാളിയം കാമസഞ്ഞാഗ്ഗഹണം കതം, അതോ തദുഭയം സരൂപതോ, വിസേസതോ ച ദസ്സേത്വാ സബ്ബസങ്ഗാഹികഭാവതോ ‘‘അസമുപ്പന്നകാമചാരോ പന ഇമസ്മിം ഠാനേ വട്ടതീ’’തി വുത്തം. തസ്മാതി അസമുപ്പന്നകാമചാരസ്സേവ ഇധ വട്ടനതോ അയമത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ. തസ്സാതി പഠമജ്ഝാനസമങ്ഗിനോ പുഗ്ഗലസ്സ. സദിസത്താതി കാമസഞ്ഞാദിഭാവേന സമാനത്താ, ഏതേന പാളിയം ‘‘പുരിമാ’’തി ഇദം സദിസകപ്പനാവസേന വുത്തന്തി ദസ്സേതി. അനാഗതാ ഹി ഇധ ‘‘നിരുജ്ഝതീ’’തി വുത്താ അനുപ്പാദസ്സ അധിപ്പേതത്താ. തസ്മാ അനാഗതമേവ ദസ്സേതും ‘‘അനുപ്പന്നാവ നുപ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തം.

വിവേകജപീതിസുഖസങ്ഖാതാതി വിവേകജപീതിസുഖേഹി സഹ അക്ഖാതാ, ന വിവേകജപീതിസുഖാനീതി അക്ഖാതാ. തംസമ്പയുത്താ ഹി സഞ്ഞായേവ ഇധാധിപ്പേതാ, ന വിവേകജപീതിസുഖാനി. അഥ വാ വിവേകജപീതിസുഖകോട്ഠാസികാതി അത്ഥോ. സങ്ഖാതസദ്ദോ ഹേത്ഥ കോട്ഠാസത്ഥോ ‘‘അദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദിയേയ്യാ’’തിആദീസു (പാരാ. ൮൯, ൯൧) വിയ. കാമച്ഛന്ദാദിഓളാരികങ്ഗപ്പഹാനവസേന നാനത്ഥസഞ്ഞാപടിഘസഞ്ഞാഹി നിപുണതായ സുഖുമാ. ഭൂതതായ സച്ചാ. തദേവത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘ഭൂതാ’’തി ഇമിനാ. സുഖുമഭാവേന, പരമത്ഥഭാവേന ച അവിപരീതസഭാവാതി അത്ഥോ. ഏവം ബ്യാസവസേന യഥാപാഠമത്ഥം ദസ്സേത്വാ സമാസവസേനപി യഥാപാഠമേവ ദസ്സേന്തോ ‘‘അഥ വാ’’തിആദിമാഹ. സമാസബ്യാസവസേന ഹി ദ്വിധാ പാഠോ ദിസ്സതി. ‘‘കാമച്ഛന്ദാദിഓളാരികങ്ഗപ്പഹാനവസേനാ’’തി ഇമിനാ സമ്പയുത്തധമ്മാനം ഭാവനാനുഭാവസിദ്ധാ, സഞ്ഞായ സണ്ഹസുഖുമതാ നീവരണവിക്ഖമ്ഭനവസേന വിഞ്ഞായതീതി ദസ്സേതി. ഭൂതതായാതി സുഖുമഭാവേന, പരമത്ഥഭാവേന ച അവിപരീതതായ, വിജ്ജമാനതായ വാ. വിവേകജേഹീതി നീവരണവിവേകതോ ജാതേഹി. ഇദാനി ഝാനസമങ്ഗീവസേന വുത്തസ്സ ദുതിയപദസ്സ അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘സാ അസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബവാരേസു.

സമാപജ്ജനാധിട്ഠാനം വിയ വുട്ഠാനമ്പിഝാനേ പരിയാപന്നം ഹോതി യഥാ തം ധമ്മാനം ഭങ്ഗക്ഖണോ ധമ്മേസു, ആവജ്ജനപച്ചവേക്ഖണാനി പന ന ഝാനപരിയാപന്നാനി, തസ്മാ ഝാനപരിയാപന്നമേവ വസീകരണം ഗഹേത്വാ ‘‘സമാപജ്ജന്തോ, അധിട്ഠഹന്തോ, വുട്ഠഹന്തോ ച സിക്ഖതീ’’തി വുത്തം. തന്തി പഠമജ്ഝാനം. തേന…പേ… ഝാനേനാതി ഇദമ്പി ‘‘സിക്ഖാ’’തി ഏതസ്സ സംവണ്ണനാപദം. തേനാതി ച ഹേതുമ്ഹി കരണവചനം, പഠമജ്ഝാനേന ഹേതുനാതി അത്ഥോ. ഹേതുഭാവോ ചേത്ഥ ഝാനസ്സ വിവേകജപീതിസുഖസുഖുമസച്ചസഞ്ഞായ ഉപ്പത്തിയാ സഹജാതാദിപച്ചയഭാവോ. കാമസഞ്ഞായ പന നിരോധസ്സ ഉപനിസ്സയപച്ചയഭാവോവ. സോ ച ഖോ സുത്തന്തപരിയായേന. തഥാ ചേവ ഹേട്ഠാ സംവണ്ണിതം ‘‘തഥാരൂപായ പടിപത്തിയാ വിനാ അഭാവതോ’’തി ഏതേനുപായേനാതി യ്വായം പഠമജ്ഝാനതപ്പടിപക്ഖസഞ്ഞാവസേന ‘‘സിക്ഖാ ഏകാ സഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജതി, സിക്ഖാ ഏകാ സഞ്ഞാ നിരുജ്ഝതീ’’തി ഏത്ഥ നയോ വുത്തോ, ഏതേന നയേന. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബവാരേസു.

൪൧൪. ഇദാനി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനപരമായ ഏവ സഞ്ഞായ ദസ്സനേ കാരണം വിഭാവേന്തോ ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദിമാഹ. യസ്മാ ഇദഞ്ച…പേ… ഉദ്ധടന്തി സമ്ബന്ധോ. കേസം പനിദം അങ്ഗതോ സമ്മസനന്തി വുത്തം ‘‘അട്ഠസമാപത്തിയാ’’തിആദി. അങ്ഗതോതി ഝാനങ്ഗതോ. ഇദഞ്ഹി അനുപദധമ്മവിപസ്സനായ ലക്ഖണവചനം. അനുപദധമ്മവിപസ്സനഞ്ഹി കരോന്തോ സമാപത്തിം പത്വാ അങ്ഗതോവ സമ്മസനം കരോതി, ന ച സഞ്ഞാ സമാപത്തിയാ കിഞ്ചി അങ്ഗം ഹോതി. അഥ ച പനേതം വുത്തം ‘‘ഇദഞ്ച സഞ്ഞാ സഞ്ഞാതി ഏവം അങ്ഗതോ സമ്മസനം ഉദ്ധട’’ന്തി, തസ്മാ ലക്ഖണവചനമേതം. അങ്ഗതോതി വാ അവയവതോതി അത്ഥോ, അനുപദധമ്മതോതി വുത്തം ഹോതി. കലാപതോതി സമൂഹതോ. യസ്മാ പനേത്ഥ സമാപത്തിവസേന തംതംസഞ്ഞാനം ഉപ്പാദനിരോധേ വുച്ചമാനേ അങ്ഗവസേന സോ വുത്തോ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ഇദഞ്ചാ’’തിആദിനാ അങ്ഗതോവ സമ്മസനം ദസ്സേതീതി വേദിതബ്ബം. തസ്മാതി സഞ്ഞാവസേനേവ അങ്ഗതോ സമ്മസനസ്സ ഉദ്ധടത്താ. തദേവാതി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനമേവ, ന നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം തത്ഥ പടുസഞ്ഞാഭാവതോ.

‘‘യോ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘യതോ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘യോ നാമാ’’തി യഥാ ‘‘ആദിമ്ഹീ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘ആദിതോ’’തി വുച്ചതി അത്ഥേ പരിഗ്ഗയ്ഹമാനേ യഥായുത്തവിഭത്തിയാവ തോ-സദ്ദസ്സ ലബ്ഭനതോ. നാമ-സദ്ദോ ചേത്ഥ ഖോ-സദ്ദോ വിയ വാചാസിലിട്ഠതാമത്തം. സസ്സേദന്തി സകം, അത്തനാ അധിഗതഝാനം, തസ്മിം സഞ്ഞാ സകസഞ്ഞാ, സാ ഏതസ്സത്ഥീതി സകസഞ്ഞീതി വുത്തം ‘‘അത്തനോ പഠമജ്ഝാനസഞ്ഞായ സഞ്ഞവാ’’തി. ഈകാരോ ചേത്ഥ ഉപരി വുച്ചമാനനിരോധപാദകതായ സാതിസയായ ഝാനസഞ്ഞായ അത്ഥിഭാവജോതകോ ദട്ഠബ്ബോ. തേനേവാഹ ‘‘അനുപുബ്ബേന സഞ്ഞഗ്ഗം ഫുസതീ’’തിആദി. തസ്മാ തത്ഥ തത്ഥ സകസഞ്ഞിതാഗ്ഗഹണേന തസ്മിം തസ്മിം ഝാനേ സബ്ബസോ സുചിണ്ണവസീഭാവോ ദീപിതോതി വേദിതബ്ബം.

ലോകിയാനന്തി നിദ്ധാരണേ സാമിവചനം, സാമിഅത്ഥേ ഏവ വാ. യദഗ്ഗേന ഹി തം തേസു സേട്ഠം, തദഗ്ഗേന തേസമ്പി സേട്ഠന്തി. വിഭത്താവധിഅത്ഥേ വാ സാമിവചനം. ഏത്ഥ പന ‘‘ലോകിയാന’’ന്തി വിസേസനം ലോകുത്തരസമാപത്തീഹി തസ്സ അസേട്ഠഭാവതോ കതം. സേസം ‘‘കിച്ചകാരകസമാപത്തീന’’ന്തി പന വിസേസനം അകിച്ചകാരകസമാപത്തിതോ തസ്സ അസേട്ഠഭാവതോതി ദട്ഠബ്ബം. അകിച്ചകാരകതാ ചസ്സാ ‘‘യഥേവ ഹി തത്ഥ സഞ്ഞാ, ഏവം ഫസ്സാദയോപീ’’തി, ‘‘യദഗ്ഗേന ഹി തത്ഥ ധമ്മാ സങ്ഖാരാവസേസഭാവപ്പത്തിയാ പകതിവിപസ്സകാനം സമ്മസിതും അസക്കുണേയ്യരൂപേന ഠിതാ, തദഗ്ഗേന ഹേട്ഠിമസമാപത്തിധമ്മാ വിയ പടുകിച്ചകരണസമത്ഥാപി ന ഹോന്തീ’’തി ച അട്ഠകഥാസു (വിസുദ്ധി. ൧.൨൮൭) പടുസഞ്ഞാകിച്ചാഭാവവചനതോ വിഞ്ഞായതി. സ്വായമത്ഥോ പരമത്ഥമഞ്ജൂസായ നാമ വിസുദ്ധിമഗ്ഗടീകായ ആരുപ്പകഥായം (വിസുദ്ധി. ടീ. ൧.൨൮൬) ആചരിയേന സവിസേസം വുത്തോ, തസ്മാ തത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. കേചി പന ‘‘യഥാ ഹേട്ഠിമാ ഹേട്ഠിമാ സമാപത്തിയോ ഉപരിമാനം ഉപരിമാനം സമാപത്തീനം അധിട്ഠാനകിച്ചം സാധേന്തി, ന ഏവം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തി കസ്സചിപി അധിട്ഠാനം സാധേതി, തസ്മാ സാ അകിച്ചകാരികാ ഇതരാ കിച്ചകാരികാ’’തി വദന്തി, തദയുത്തം തസ്സാപി വിപസ്സനാചിത്തപരിദമനാദീനം അധിട്ഠാനകിച്ചസാധനതോ, തസ്മാ പുരിമോയേവ അത്ഥോ യുത്തോ. കസ്മാ ചേതം തേസമഗ്ഗന്തി ആഹ ‘‘ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തിയ’’ന്തിആദി. ‘‘ഇതീ’’തി വത്വാ ‘‘ലോകിയാനം…പേ… അഗ്ഗത്താ’’തി തസ്സത്ഥോ വുത്തോ, ‘‘അഗ്ഗത്താ’’തി ഏത്ഥ വാ നിദസ്സനമേതം.

പകപ്പേതീതി സംവിദഹതി. ഝാനം സമാപജ്ജന്തോ ഹി ഝാനസുഖം അത്തനി സംവിദഹതി നാമ. അഭിസങ്ഖരോതീതി ആയൂഹതി സമ്പിണ്ഡേതി. സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ ഹി സമുദായത്ഥോ. യസ്മാ പന നികന്തിവസേന ചേതനാകിച്ചസ്സ മത്ഥകപ്പത്തി, തസ്മാ ഫലൂപചാരേന കാരണം ദസ്സേന്തോ ‘‘നികന്തിം…പേ… നാമാ’’തി വുത്തം. ഇമാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞാതി ഇദാനി ലബ്ഭമാനാ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞാ. തംസമതിക്കമേനേവ ഉപരിഝാനത്ഥായ ചേതനാഭിസങ്ഖരണസമ്ഭവതോ നിരുജ്ഝേയ്യും. അഞ്ഞാതി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞാഹി അഞ്ഞാ. ഓളാരികാതി തതോ ഥൂലതരാ. കാ പന താതി ആഹ ‘‘ഭവങ്ഗസഞ്ഞാ’’തി. ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനതോ വുട്ഠായ ഏവ ഹി ഉപരിഝാനത്ഥായ ചേതനാഭിസങ്ഖരണാനി ഭവേയ്യും, ഏവഞ്ച ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞാ നിരുജ്ഝേയ്യും, വുട്ഠാനഞ്ച ഭവങ്ഗവസേന ഹോതി, തതോ പരമ്പി യാവ ഉപരിഝാനസമാപജ്ജനം, താവ അന്തരന്തരാ ഭവങ്ഗസഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജേയ്യും, താ ച ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞാഹി ഓളാരികാതി അധിപ്പായോ.

ചേതേന്തോവാതി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനജ്ഝാനം ഏകം ദ്വേ ചിത്തവാരേപി സമാപജ്ജനവസേന പകപ്പേന്തോ ഏവ. ന ചേതേതീതി തഥാ ഹേട്ഠിമഝാനേസു വിയ വാ പുബ്ബാഭോഗാഭാവതോ ന പകപ്പേതി നാമ. പുബ്ബാഭോഗവസേന ഹി ഝാനം പകപ്പേന്തോ ഇധ ‘‘ചേതേതീ’’തി വുത്തോ. അഭിസങ്ഖരോന്തോവാതി തത്ഥ അപ്പഹീനനികന്തികതാവസേന ആയൂഹന്തോ ഏവ. നാഭിസങ്ഖരോതീതി തഥാ ഹേട്ഠിമഝാനേസു വിയ വാ പുബ്ബാഭോഗാഭാവതോ നായൂഹതി നാമ. ‘‘അഹമേതം ഝാനം നിബ്ബത്തേമി ഉപസമ്പാദേമി സമാപജ്ജാമീ’’തി ഹി ഏവം അഭിസങ്ഖരണം തത്ഥ സാലയസ്സേവ ഹോതി, ന അനാലയസ്സ, തസ്മാ ഏകദ്വിചിത്തക്ഖണികമ്പി ഝാനം പവത്തേന്തോ തത്ഥ അപ്പഹീനനികന്തികതായ ‘‘അഭിസങ്ഖരോന്തോ ഏവാ’’തി വുത്തോ. യസ്മാ പനസ്സ തഥാ ഹേട്ഠിമഝാനേസു വിയ വാ തത്ഥ പുബ്ബാഭോഗോ നത്ഥി, തസ്മാ ‘‘ന അഭിസങ്ഖരോതീ’’തി വുത്തം. ‘‘ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ’’തിആദി വുത്തസ്സേവത്ഥസ്സ വിവരണം. തത്ഥ യസ്മാ ഇമസ്സ…പേ… അത്ഥി, തസ്മാ ‘‘ന ചേതേതി, നാഭിസങ്ഖരോതീ’’തി ച വുത്തന്തി അധിപ്പായോ. ആഭോഗസമന്നാഹാരോതി ആഭോഗസങ്ഖാതോ, ആഭോഗവസേന വാ ചിത്തസ്സ ആരമ്മണാഭിമുഖം, ആരമ്മണസ്സ വാ ചിത്താഭിമുഖം അന്വാഹാരോ. ‘‘സ്വായമത്ഥോ’’തിആദിനാ തദേവത്ഥം ഉപമായ പടിപാദേതി. പുത്തഘരാചിക്ഖണേനാതി പുത്തഘരസ്സ ആരോചനനയേന.

ഗന്ത്വാ ആദായ ആഗതന്തി സമ്ബന്ധോ. പച്ഛാഭാഗേതി ആസനസാലായ പച്ഛിമദിസായം ഠിതസ്സ പിതുഘരസ്സ പച്ഛാഭാഗേ. തതോതി പുത്തഘരതോ. ലദ്ധഘരമേവാതി യതോനേന ഭിക്ഖാ ലദ്ധാ, തമേവ ഘരം പുത്തഗേഹമേവ. ആസനസാലാ വിയ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസമാപത്തി തതോ പിതുഘരപുത്തഘരട്ഠാനിയാനം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനനിരോധസമാപത്തീനം ഉപഗന്തബ്ബതോ. പിതുഗേഹം വിയ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസമാപത്തി അമനസികാതബ്ബതോ, മജ്ഝേ ഠിതത്താ ച. പുത്തഗേഹം വിയ നിരോധസമാപത്തി മനസികാതബ്ബതോ, പരിയന്തേ ഠിതത്താ ച. പിതുഘരം അമനസികരിത്വാതി പവിസിത്വാ സമതിക്കന്തമ്പി പിതുഘരം അമനസികരിത്വാ. പുത്തഘരസ്സേവ ആചിക്ഖണം വിയ ഏകം ദ്വേ ചിത്തവാരേ സമാപജ്ജിതബ്ബമ്പി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം അമനസികരിത്വാ പരതോ നിരോധസമാപത്തത്ഥായ ഏവ മനസികാരോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏവം അമനസികാരസാമഞ്ഞേന, മനസികാരസാമഞ്ഞേന ച ഉപമോപമേയ്യതാ വുത്താ ആചിക്ഖണേനപി മനസികാരസ്സേവ ജോതനതോ. ന ഹി മനസികാരേന വിനാ ആചിക്ഖണം സമ്ഭവതി.

താ ഝാനസഞ്ഞാതി ഏകം ദ്വേ ചിത്തവാരേ പവത്താ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനഝാനസഞ്ഞാ. നിരോധസമാപത്തിയഞ്ഹി യഥാരഹം ചതുത്ഥാരുപ്പകുസലകിരിയജവനം ദ്വിക്ഖത്തുമേവ ജവതി, ന തദുത്തരി. നിരുജ്ഝന്തീതി സരസവസേനേവ നിരുജ്ഝന്തി, പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരബലേന പന ഉപരി അനുപ്പാദോ. യഥാ ച ഝാനസഞ്ഞാനം, ഏവം ഇതരസഞ്ഞാനമ്പീതി ആഹ ‘‘അഞ്ഞാ ചാ’’തിആദി. നുപ്പജ്ജന്തി യഥാപരിച്ഛിന്നകാലന്തി അധിപ്പായോ. സോ ഏവം പടിപന്നോ ഭിക്ഖൂതി യഥാവുത്തേ സഞ്ഞഗ്ഗേ ഠിതഭാവേന പടിപന്നോ ഭിക്ഖു, സോ ച ഖോ അനാഗാമീ വാ അരഹാ വാ ദ്വീഹി ഫലേഹി സമന്നാഗമോ, തിണ്ണം സങ്ഖാരാനം പടിപ്പസ്സദ്ധി, സോളസവിധാ ഞാണചരിയാ, നവവിധാ സമാധിചരിയാതി ഇമേസം വസേന നിരോധപടിപാദനപടിപത്തിം പടിപന്നോതി അത്ഥോ. അനുപുബ്ബനിരോധവസേന ചിത്തചേതസികാനം അപ്പവത്തിയേവ സഞ്ഞാവേദനാസീസേന ‘‘സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധ’’ന്തി വുത്താ. ഫുസതീതി ഏത്ഥ ഫുസനം നാമ വിന്ദനം പടിലദ്ധീതി ദസ്സേതി ‘‘വിന്ദതി പടിലഭതീ’’തി ഇമിനാ. അത്ഥതോ പന വുത്തനയേന യഥാപരിച്ഛിന്നകാലം ചിത്തചേതസികാനം സബ്ബസോ അപ്പവത്തിയേവ.

നിരത്ഥകതായ ഉപസഗ്ഗമത്തം, തസ്മാ സഞ്ഞാ ഇച്ചേവ അത്ഥോ. നിരോധപദേന അനന്തരികം കത്വാ സമാപത്തിപദേ വത്തബ്ബേ തേസം ദ്വിന്നമന്തരേ സമ്പജാനപദം ഠപിതന്തി ആഹ ‘‘നിരോധപദേന അന്തരികം കത്വാ വുത്ത’’ന്തി. തേന വുത്തം ‘‘അനു…പേ… അത്ഥോ’’തി, തേന അയുത്തസമാസോയം യഥാരുതപാഠോതി ദസ്സേതി. തത്രാപീതി തസ്മിം യഥാപദമനുപുബ്ബിഠപനേപി അയം വിസേസത്ഥോതി യോജനാ. സമ്പജാനന്തസ്സാതി തം തം സമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ തത്ഥ തത്ഥ സങ്ഖാരാനം സമ്മസനവസേന പജാനന്തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ. അന്തേതി യഥാവുത്തായ നിരോധപടിപാദനപടിപത്തിയാ പരിയോസാനേ. ദുതിയവികപ്പേ സമ്പജാനന്തസ്സാതി സമ്പജാനകാരിനോ, ഇമിനാ നിരോധസമാപത്തിസമാപജ്ജനകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ആദിതോ പട്ഠായ സബ്ബപാടിഹാരികപഞ്ഞായ സദ്ധിം അത്ഥസാധികാ പഞ്ഞാ കിച്ചതോ ദസ്സിതാ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘പണ്ഡിതസ്സ ഭിക്ഖുനോ’’തി. വചനസേസാപേക്ഖാ’ നപേക്ഖതാ ദ്വിന്നം വികപ്പാനം വിസേസോ.

സംവണ്ണനോകാസാനുപ്പത്തിതോ നിരോധസമാപത്തികഥാ കഥേതബ്ബാ. സബ്ബാകാരേനാതി നിരോധസമാപത്തിയാ സരൂപവിസേസോ, സമാപജ്ജനകോ, സമാപജ്ജനട്ഠാനം, സമാപജ്ജനകാരണം, സമാപജ്ജനാകാരോതി ഏവമാദിനാ സബ്ബപ്പകാരേന. തത്ഥാതി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൩൦൭) കഥിതതോവാതി കഥിതട്ഠാനതോ ഏവ, തേവീസതിമപരിച്ഛേദതോതി അത്ഥോ, ന ഇധ തം വദാമ പുനരുത്തിഭാവതോ, ഗന്ഥഗരുകഭാവതോ ചാതി അധിപ്പായോ.

പാളിയം ഏവം ഖോ അഹന്തി ഏത്ഥ ആകാരത്ഥോ ഏവം-സദ്ദോ ഉഗ്ഗഹിതാകാരദസ്സനന്തി കത്വാ. ഏവം പോട്ഠപാദാതി ഏത്ഥ പന സമ്പടിച്ഛനത്ഥോ തഥേവ അനുജാനനന്തി കത്വാ. തേനാഹ ‘‘സുഉഗ്ഗതിതം തയാ’തി അനുജാനന്തോ’’തി.

൪൧൫. സഞ്ഞാ അഗ്ഗാ ഏത്ഥാതി സഞ്ഞഗ്ഗം, ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം. അവസേസസമാപത്തീസുപി സഞ്ഞഗ്ഗം അത്ഥീതി ഏത്ഥ പന സഞ്ഞഗ്ഗഭാവോ ‘‘സഞ്ഞഗ്ഗ’’ന്തി വുത്തോ, സഞ്ഞായേവ അഗ്ഗന്തി തുല്യാധികരണസമാസോ വാ. ‘‘പുഥൂ’’തി അയം ലിങ്ഗവിപല്ലാസോ, നികാരലോപോ വാതി വുത്തം ‘‘ബഹൂനീ’’തി. ‘‘യഥാ’’തി ഇമിനാ കരണപ്പകാരസങ്ഖാതോ പകാരവിസേസോ ഗഹിതോ, ന പകാരസാമഞ്ഞന്തി ദസ്സേതി ‘‘പഥവീകസിണാദീസൂ’’തിആദിനാ. ‘‘ഇദം വുത്തം ഹോതീ’’തിആദി തബ്ബിവരണം. ഝാനാനം താവ യുത്തോ കരണഭാവോ സഞ്ഞാനിരോധഫുസനസ്സ സാധകതമഭാവതോ, കസിണാനം പന കഥന്തി? തേസമ്പി സോ യുത്തോ ഏവ. യദഗ്ഗേന ഹി ഝാനാനം നിരോധഫുസനസ്സ സാധകതമഭാവോ, തദഗ്ഗേന കസിണാനമ്പി തദവിനാഭാവതോ. അനേകകരണാപി ച കിരിയാ ഹോതിയേവ യഥാ ‘‘അഞ്ഞേന മഗ്ഗേന യാനേന ദീപികായ ഗച്ഛതീ’’തി.

ഏകവാരന്തി സകിം. പുരിമസഞ്ഞാനിരോധന്തി കാമസഞ്ഞാനിരോധം, ന പന നിരോധസമാപത്തിസഞ്ഞിതം സഞ്ഞാനിരോധം. ഏകം സഞ്ഞഗ്ഗന്തി ഏകം സഞ്ഞാഭൂതം അഗ്ഗം, ഏകോ സഞ്ഞഗ്ഗഭാവോ വാ ഹേട്ഠിമായ സഞ്ഞായ ഉക്കട്ഠഭാവതോ. സഞ്ഞാ ച സാ അഗ്ഗഞ്ചാതി ഹി സഞ്ഞഗ്ഗം, ന സഞ്ഞാസു അഗ്ഗന്തി. യഥാ പന സഞ്ഞാ അഗ്ഗോ ഏത്ഥാതി സഞ്ഞഗ്ഗം, ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം, ഏവം സേസഝാനമ്പി. യേന ച നിമിത്തേന ഝാനം ‘‘സഞ്ഞഗ്ഗ’’ന്തി വുത്തം, തദേവ സഞ്ഞാസങ്ഖാതം നിമിത്തം ഭാവലോപേന, ഭാവപ്പധാനേന വാ ഇധാധിപ്പേതം. ദ്വേ വാരേതി ദ്വിക്ഖത്തും. സതസഹസ്സം സഞ്ഞഗ്ഗാനീതി മിഗപദവളഞ്ജനനിദ്ദേസോ. സേസകസിണേസൂതി കസിണാനമേവ ഗഹണം നിരോധകഥായ അധികതത്താ, തതോ ഏവ ചേത്ഥ ഝാനഗ്ഗഹണേനപി കസിണജ്ഝാനാനി ഏവ ഗഹിതാനീതി വേദിതബ്ബം. യഥാ ‘‘പഥവീകസിണേന കരണഭൂതേനാ’’തി തദാരമ്മണികം ഝാനം അനാമസിത്വാ വുത്തം, ഏവം ‘‘പഠമജ്ഝാനേന കരണഭൂതേനാ’’തി തദാരമ്മണം അനാമസിത്വാ വദതി. ‘‘ഇതീ’’തിആദിനാ തദേവത്ഥം സങ്ഗഹേത്വാ നിഗമനം കരോതി. സബ്ബമ്പീതി ഏകവാരം സമാപന്നജ്ഝാനസഞ്ഞമ്പി. സങ്ഗഹേത്വാതി സഞ്ജാനനലക്ഖണേന തംസഭാവാനതിവത്തനതോ സങ്ഗഹം കത്വാ, സമാപജ്ജനവസേന, സഞ്ജാനനലക്ഖണേന ച ഏകതാതി വുത്തം ഹോതി. അപരാപരന്തി പുനപ്പുനം. ബഹൂനി സഞ്ഞഗ്ഗാനി ഹോന്തി.

൪൧൬. പഠമനയേ ഝാനപദട്ഠാനം വിപസ്സനം വഡ്ഢേന്തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വസേന സഞ്ഞാഞാണാനി ദസ്സിതാനി. ദുതിയനയേ പന യസ്മാ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ മഗ്ഗേന ഘടേന്തസ്സ മഗ്ഗഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ വിപസ്സനാമഗ്ഗവസേന സഞ്ഞാഞാണാനി ദസ്സിതാനി. തതിയനയേ ച യസ്മാ പഠമനയോ ഓളാരികോ, ദുതിയനയോപി മിസ്സകോതി തദുഭയം അസമ്ഭാവേത്വാ അച്ചന്തസുഖുമഗമ്ഭീരം നിബ്ബത്തിതലോകുത്തരമേവ ദസ്സേതും മഗ്ഗഫലവസേന സഞ്ഞാഞാണാനി ദസ്സിതാനി. തയോപേതേ നയാ മഗ്ഗസോധനവസേന ദസ്സിതാ.

‘‘അയം പനേത്ഥ സാരോ’’തി വിഭാവേതും തിപിടകമഹാസിവത്ഥേരവാദോ ആഭതോ. തഥാ ഹി ‘‘അരഹത്തഫലസഞ്ഞായ ഉപ്പാദാ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൪൧൬) ഥേരവാദാനുകൂലമേവ ഉപരി അത്ഥോ സംവണ്ണിതോതി. ഇമേ ഭിക്ഖൂതി പുരിമവാദിനോ ഭിക്ഖൂ. തദാ ദീഘനികായതന്തിം പരിവത്തന്തേ ഇമം ഠാനം പത്വാ യഥാവുത്തപടിപാടിയാ തയോ നയേ കഥേന്തേ ഭിക്ഖൂ സന്ധായ ഏവം ഥേരോ വദതി. നിരോധം പുച്ഛിത്വാ തസ്മിം കഥിതേ തദനന്തരം സഞ്ഞാഞാണുപ്പത്തിം പുച്ഛന്തോ അത്ഥതോ നിരോധാ വുട്ഠാനം പുച്ഛതി നാമ. നിരോധതോ ച വുട്ഠാനം അരഹത്തഫലുപ്പത്തിയാ വാ സിയാ, അനാഗാമിഫലുപ്പത്തിയാ വാ, തത്ഥ സഞ്ഞാ പധാനാ, തദനന്തരഞ്ച പച്ചവേക്ഖണഞാണന്തി തദുഭയം നിദ്ധാരേന്തോ ഥേരോ ‘‘പോട്ഠപാദോ ഹേട്ഠാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഭഗവാതി ആലപനവചനം.

യഥാ മഗ്ഗവീഥിയം മഗ്ഗഫലഞാണേസു ഉപ്പന്നേസു നിയമതോ മഗ്ഗഫലപച്ചവേക്ഖണഞാണാനി ഹോന്തി, ഏവം ഫലസമാപത്തിവീഥിയം ഫലപച്ചവേക്ഖണഞാണന്തി വുത്തം ‘‘പച്ഛാ പച്ചവേക്ഖണഞാണ’’ന്തി. ‘‘ഇദം അരഹത്തഫല’’ന്തി പച്ചവേക്ഖണഞാണസ്സ ഉപ്പത്തിആകാരദസ്സനം. അയമേവ പച്ചയോ ഇദപ്പച്ചയോ മ-കാരസ്സ ദ-കാരം കത്വാ. ദ-കാരേനപി പകതിപദമിച്ഛന്തി കേചി സദ്ദവിദൂ. സോ പന ഥേരവാദേ ന ഫലസമാധിസഞ്ഞാ ഏവാതി ആഹ ‘‘ഫലസമാധിസഞ്ഞാപച്ചയാ’’തി, അരഹത്തഫലസമാധിസഹഗതസഞ്ഞാപച്ചയാതി അത്ഥോ. കിരാതി അനുസ്സരണത്ഥേ നിപാതോ. യഥാധിഗതധമ്മാനുസ്സരണപക്ഖിയാ ഹി പച്ചവേക്ഖണാ. സമാധിസീസേന ചേത്ഥ സബ്ബം അരഹത്തഫലം ഗഹിതം സഹചരണഞായേന, തസ്മിം അസതി പച്ചവേക്ഖണായ അസമ്ഭവോതി പാളിയം ‘‘ഇദപ്പച്ചയാ’’തി വുത്തം. ഏവമിധ ദീഘഭാണകാനം മതേന ഫലപച്ചവേക്ഖണായ ഏകന്തികതാ ദസ്സിതാ. ചൂളദുക്ഖക്ഖന്ധസുത്തട്ഠകഥായം പന ഏവം വുത്തം ‘‘സാ പന ന സബ്ബേസം പരിപുണ്ണാ ഹോതി. ഏകോ ഹി പഹീനകിലേസമേവ പച്ചവേക്ഖതി, ഏകോ അവസിട്ഠകിലേസമേവ, ഏകോ മഗ്ഗമേവ, ഏകോ ഫലമേവ, ഏകോ നിബ്ബാനമേവ. ഇമാസു പന പഞ്ചസു പച്ചവേക്ഖണാസു ഏകം വാ ദ്വേ വാ നോ ലദ്ധും ന വട്ടന്തീ’’തി (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൭൫), തദേതം മജ്ഝിമഭാണകാനം മതേന വുത്തം. ആഭിധമ്മികാ പന വദന്തി –

‘‘മഗ്ഗം ഫലഞ്ച നിബ്ബാനം, പച്ചവേക്ഖതി പണ്ഡിതോ;

ഹീനേ കിലേസേ സേസേ ച, പച്ചവേക്ഖതി വാ ന വാ’’തി. (അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹട്ഠകഥായം കമ്മട്ഠാനസങ്ഗഹവിഭാഗേ വിസുദ്ധിഭേദേ);

സഞ്ഞാഅത്തകഥാവണ്ണനാ

൪൧൭. ‘‘ഗാമസൂകരോ’’തി ഇമിനാ വനസൂകരമപനേതി. ഏവഞ്ഹി ഉപമാവചനം സൂപപന്നം ഹോതീതി. ദേസനായ സണ്ഹഭാവേന സാരമ്ഭമക്ഖഇസ്സാദിമലവിസോധനതോ സുതമയഞാണം ന്ഹാപിതം വിയ, സുഖുമഭാവേന അനുവിലിത്തം വിയ, തിലക്ഖണബ്ഭാഹതതായ കുണ്ഡലാദ്യാലങ്കാരവിഭൂസിതം വിയ ച ഹോതി. തദനുപവിസതോ ഞാണസ്സ, തഥാഭാവാ തംസമങ്ഗിനോ ച പുഗ്ഗലസ്സ തഥാഭാവാപത്തി, നിരോധകഥായ നിവേദനഞ്ചസ്സ സിരിസയനേ പവേസനസദിസന്തി ആഹ ‘‘സണ്ഹസുഖുമ…പേ… ആരാപിതോപീ’’തി. തത്ഥാതി തിസ്സം നിരോധകഥായം. മന്ദബുദ്ധിതായ സുഖം ന വിന്ദന്തോ അലഭന്തോ, അജാനന്തോ വാ. മലവിദൂസിതതായ ഗൂഥട്ഠാനസദിസം. അത്തനോ ലദ്ധിന്തി അത്തദിട്ഠിം. അനുമതിം ഗഹേത്വാതി അനുഞ്ഞം ഗഹേത്വാ ‘‘ഏദിസോ മേ അത്താ’’തി അനുജാനാപേത്വാ, അത്തനോ ലദ്ധിയം പതിട്ഠാപേത്വാതി വുത്തം ഹോതി.

പാളിയം കം പനാതി ഓളാരികോ, മനോമയോ, അരൂപീതി തിണ്ണം അത്തവാദാനം വസേന തിവിധേസു അത്താനേസു കതരം അത്താനം പച്ചേസീതി അത്ഥോ. ‘‘ദേസനായ സുകുസലോ’’തി ഇമിനാ ‘‘അവസ്സം മേ ഭഗവാ ലദ്ധിം വിദ്ധംസേസ്സതീ’’തി തസ്സ മനസികാരം ദസ്സേതി. പരിഹരന്തോതി വിദ്ധംസനതോ അപനേന്തോ, അരൂപീ അത്താതി അത്തനോ ലദ്ധിം നിഗൂഹന്തോതി അധിപ്പായോ. പാളിയം ‘‘ഓളാരികം ഖോ’’തിആദിമ്ഹി പരിബ്ബാജകവചനേ അയമധിപ്പായോ – യസ്മാ ചതുസന്തതിരൂപപ്പബന്ധം ഏകത്തവസേന ഗഹേത്വാ രൂപീഭാവതോ ‘‘ഓളാരികോ അത്താ’’തി പച്ചേതി അത്തവാദീ, അന്നപാനോപട്ഠാനതഞ്ചസ്സ പരികപ്പേത്വാ ‘‘സസ്സതോ’’തി മഞ്ഞതി, രൂപീഭാവതോ ഏവ ച സഞ്ഞായ അഞ്ഞത്തം ഞായാഗതമേവ, യം വേദവാദിനോ ‘‘അന്നമയോ, പാനമയോ’’തി ച ദ്വിധാ വോഹരന്തി, തസ്മാ പരിബ്ബാജകോ തം അത്തവാദിമതം അത്താനം സന്ധായ ‘‘ഓളാരികം ഖോ’’തിആദിമാഹാതി.

‘‘ഓളാരികോ ച ഹി തേ പോട്ഠപാദ അത്താ അഭവിസ്സാ’’തിആദിമ്ഹി ഭഗവതോ വചനേ ചായമധിപ്പായോ – യദി അത്താ രൂപീ ഭവേയ്യ, ഏവം സതി രൂപം അത്താ സിയാ, ന ച സഞ്ഞീ സഞ്ഞായ അരൂപഭാവതോ, രൂപധമ്മാനഞ്ച അസഞ്ജാനനസഭാവത്താ. രൂപീ ച സമാനോ യദി തവ മതേന നിച്ചോ, സഞ്ഞാ ച അപരാപരം പവത്തനതോ തത്ഥ തത്ഥ ഭിജ്ജതീതി ഭേദസബ്ഭാവതോ അനിച്ചാ, ഏവമ്പി ‘‘അഞ്ഞാ സഞ്ഞാ, അഞ്ഞോ അത്താ’’തി സഞ്ഞായ അഭാവതോ അചേതനോവ അത്താ ഹോതി, തസ്മാ ഏസ അത്താ ന കമ്മസ്സ കാരകോ, ന ച ഫലസ്സ ഉപഭുഞ്ജനകോതി ആപന്നമേവാതി ഇമം ദോസം ദസ്സേന്തോ ഭഗവാ ‘‘ഓളാരികോ ചാ’’തിആദിമാഹാതി. തത്ഥാതി ‘‘രൂപീ അത്താ’’തി വാദേ. പച്ചാഗച്ഛതോതി സേസകിരിയാപേക്ഖായ കമ്മത്ഥേയേവ ഉപയോഗവചനം, പച്ചാഗച്ഛതോതി ച പച്ചാഗച്ഛന്തസ്സ, ജാനന്തസ്സ, പടിച്ച വാദേന പവത്തസ്സാതി വാ അത്ഥോ. ‘‘അഞ്ഞാ ച സഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജതി, അഞ്ഞാ ച സഞ്ഞാ നിരുജ്ഝന്തീ’’തി കസ്മാ വുത്തം, നനു ഉപ്പാദപുബ്ബകോ നിരോധോ, ന ച ഉപ്പന്നം അനിരുജ്ഝനകം നാമ അത്ഥീതി ചോദനം സോധേതും ‘‘ചതുന്നം ഖന്ധാന’’ന്തിആദി വുത്തം. സതിപി നേസം ഏകാലമ്ബണവത്ഥുകഭാവേ ഉപ്പാദനിരോധാധികാരത്താ ഏകുപ്പാദനിരോധഭാവോവ വുത്തോ. അപരാപരന്തി പോങ്ഖാനുപോങ്ഖ.

൪൧൮-൪൨൦. പാളിയം മനോമയന്തി ഝാനമനസോ വസേന മനോമയം. യോ ഹി ബാഹിരപച്ചയനിരപേക്ഖോ, സോ മനസാവ നിബ്ബത്തോതി മനോമയോ. രൂപലോകേ നിബ്ബത്തസരീരം സന്ധായ വദതി. യം വേദവാദിനോ ‘‘ആനന്ദമയോ, വിഞ്ഞാണമയോ’’തി ച ദ്വിധാ വോഹരന്തി. തത്രാപീതി ‘‘മനോമയോ അത്താ’’തി വാദേപി. ദോസേ ദിന്നേതി ‘‘അഞ്ഞാവ സഞ്ഞാ ഭവിസ്സതീ’’തിആദിനാ ദോസേ ദിന്നേ അത്തനോ ലദ്ധിംയേവ വദന്തോ ‘‘അരൂപിം ഖോ’’തിആദിമാഹാതി സമ്ബന്ധോ. ഇധാപി പുരിമവാദേ വുത്തനയേന ‘‘യദി അത്താ മനോമയോ സബ്ബങ്ഗപച്ചങ്ഗീ അഹീനിന്ദ്രിയോ ഭവേയ്യ, ഏവം സതി രൂപം അത്താ സിയാ, ന ച സഞ്ഞീ സഞ്ഞായ അരൂപഭാവതോ’’തിആദി സബ്ബം ദോസദസ്സനം വേദിതബ്ബം. തമത്ഥഞ്ഹി ദസ്സേന്തോ ഭഗവാ ‘‘മനോമയോ ച ഹി തേ പോട്ഠപാദാ’’തിആദിമവോച. കസ്മാ പനായം പരിബ്ബാജകോ പഠമം ഓളാരികം അത്താനം പടിജാനിത്വാ തം ലദ്ധിം വിസ്സജ്ജേത്വാ പുന മനോമയം അത്താനം പടിജാനാതി? തമ്പി വിസ്സജ്ജിത്വാ പുന അരൂപിം അത്താനം പടിജാനാതീതി? കാമഞ്ചേത്ഥ കാരണം ‘‘തതോ സോ അരൂപീ അത്താതി ഏവംലദ്ധികോ സമാനോപി…പേ… ആദിമാഹാ’’തി ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ, തഥാപി ഇമേ തിത്ഥിയാ നാമ അനവട്ഠിതചിത്താ ഥുസരാസിമ്ഹി നിഖാതഖാണുകോ വിയ ചഞ്ചലാതി കാരണന്തരമ്പി ദസ്സേതും ‘‘യഥാ നാമാ’’തിആദി വുത്തം. സഞ്ഞാ നപ്പതിട്ഠാതീതി ആരമ്മണേ സഞ്ജാനനവസേന സഞ്ഞാ ന പതിട്ഠാതി, ആരമ്മണേ സഞ്ഞം ന കരോതീതി വുത്തം ഹോതി. സഞ്ഞാപതിട്ഠാനകാലേതി ഏത്ഥാപി അയം നയോ.

തത്രാപീതി ‘‘അരൂപീ അത്താ’’തി വാദേപി. സഞ്ഞായാതി പകതിസഞ്ഞായ, ഏവം ഭദന്തധമ്മപാലത്ഥേരേന (ദീ. നി. ടീ. ൧.൪൧൮-൪൨൦) വുത്തം. അഞ്ഞസ്മിം തിത്ഥായതനേ ഉപ്പാദനിരോധന്തി ഹി സമ്ബന്ധോ. തേന വേദികാനം മതേന നാനക്ഖണേ ഉപ്പന്നായ നാനാരമ്മണായ സഞ്ഞായ ഉപ്പാദനിരോധമിച്ഛതീതി ദസ്സേതി. കേചി പന ‘‘ആചരിയസഞ്ഞായാ’’തി പഠന്തി, തദയുത്തം അത്ഥസ്സ വിരുദ്ധത്താ, ഥേരേന ച അനുദ്ധടത്താ. അപരാപരം പവത്തായ സഞ്ഞായ ഉപ്പാദവയദസ്സനതോ ഉപ്പാദനിരോധം ഇച്ഛതി. തഥാപി ‘‘സഞ്ഞാ സഞ്ഞാ’’തി പവത്തസമഞ്ഞം ‘‘അത്താ’’തി ഗഹേത്വാ തസ്സ അവിച്ഛേദം പരികപ്പേന്തോ സസ്സതം മഞ്ഞതി. തേനാഹ ‘‘അത്താനം പന സസ്സതം മഞ്ഞതീ’’തി. തസ്മാതി അപരാപരം പവത്തസഞ്ഞായ നാമമത്തേന സസ്സതം മഞ്ഞനതോ. സഞ്ഞായ ഉപ്പാദനിരോധമത്തേ അട്ഠത്വാ തദുത്തരി സസ്സതഗ്ഗാഹസ്സ ഗഹണതോ ദോസം ദസ്സേതീതി അധിപ്പായോ. തഥേവാതി യഥാ ‘‘രൂപീ അത്താ, മനോമയോ അത്താ’’തി ച വാദദ്വയേ അത്തനോ അസഞ്ഞതാ, ഏവഞ്ചസ്സ ‘‘അചേതനതാ’’തിആദിദോസപ്പസങ്ഗോ ദുന്നിവാരോ, തഥേവ ഇമസ്മിം വാദേപീതി അത്ഥോ. മിച്ഛാദസ്സനേനാതി അത്തദിട്ഠിസങ്ഖാതേന മിച്ഛാഭിനിവേസേന. അഭിഭൂതത്താതി അനാദികാലഭാവിതഭാവേന അജ്ഝോത്ഥടത്താ, നിവാരിതഞാണചാരത്താതി വുത്തം ഹോതി. യേന സന്തതിഘനേന, സമൂഹഘനേന ച വഞ്ചിതോ ബാലോ പബന്ധവസേന പവത്തമാനം ധമ്മസമൂഹം മിച്ഛാഗാഹവസേന ‘‘അത്താ’’തി ച ‘‘നിച്ചോ’’തി ച അഭിനിവിസ്സ വോഹരതി, തം ഏകത്തസഞ്ഞിതം സന്തതിഘനം, സമൂഹഘനഞ്ച വിനിഭുജ്ജ യാഥാവതോ ജാനനം ഘനവിനിബ്ഭോഗോ, സോ ച സബ്ബേന സബ്ബം തിത്ഥിയാനം നത്ഥി. തസ്മാ അയമ്പി പരിബ്ബാജകോ താദിസസ്സ ഞാണപരിപാകസ്സ അഭാവതോ വുച്ചമാനമ്പി നാനത്തം നാഞ്ഞാസീതി ആഹ ‘‘തം നാനത്തം അജാനന്തോ’’തി. സഞ്ഞാ നാമായം നാനാരമ്മണാ നാനാക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജതി, വേതി ചാതി വേദികാനം മതം. സഞ്ഞായ ഉപ്പാദനിരോധം പസ്സന്തോപി സഞ്ഞാമയം സഞ്ഞാഭൂതം അത്താനം പരികപ്പേത്വാ യഥാവുത്തഘനവിനിബ്ഭോഗാഭാവതോ നിച്ചമേവ കത്വാ ദിട്ഠിമഞ്ഞനായ മഞ്ഞതി. തഥാഭൂതസ്സ ച തസ്സ സണ്ഹസുഖുമപരമഗമ്ഭീരധമ്മതാ ന ഞായതേവാതി ഇദം കാരണം പസ്സന്തേന ഭഗവതാ ‘‘ദുജ്ജാനം ഖോ’’തിആദി വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘അഥസ്സ ഭഗവാ’’തിആദിമാഹ.

ദിട്ഠിആദീസു ‘‘ഏവമേത’’ന്തി ദസ്സനം അഭിനിവിസനം ദിട്ഠി. തസ്സാ ഏവ പുബ്ബഭാഗഭൂതം ‘‘ഏവമേത’’ന്തി നിജ്ഝാനവസേന ഖമനം ഖന്തി. തഥാ രോചനം രുചി.‘‘അഞ്ഞഥായേവാ’’തിആദി തേസം ദിട്ഠിആദീനം വിഭജ്ജ ദസ്സനം. തത്ഥ അഞ്ഞഥായേവാതി യഥാ അരിയവിനയേ അന്തദ്വയം അനുപഗമ്മ മജ്ഝിമപടിപദാവസേന ദസ്സനം ഹോതി, തതോ അഞ്ഞഥായേവ. അഞ്ഞദേവാതി യം പരമത്ഥതോ വിജ്ജതി ഖന്ധായതനാദി, തസ്സ ചാപി അനിച്ചതാദി, തതോ അഞ്ഞദേവ പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനം അത്തസസ്സതാദികം തയാ ഖമതേ ചേവ രുച്ചതേ ചാതി അത്ഥോ. ആഭുസോ യുഞ്ജനം ആയോഗോ. തേന വുത്തം ‘‘യുത്തപയുത്തതാ’’തി. പടിപത്തിയാതി പരമത്തചിന്തനാദിപരിബ്ബാജകപടിപത്തിയാ. ആചരിയസ്സ ഭാവോ ആചരിയകം, യഥാ തഥാ ഓവാദാനുസാസനം, തദസ്സത്ഥീതി ആചരിയകോ യഥാ ‘‘സദ്ധോ’’തി ആഹ ‘‘അഞ്ഞത്ഥാ’’തിആദി. അഞ്ഞസ്മിം തിത്ഥായതനേ തവ ആചരിയഭാവോ അത്ഥീതി യോജനാ. ‘‘തേനാ’’തിആദി സഹ യോജനായ യഥാവാക്യം ദസ്സനം. ‘‘അയം പരമത്ഥോ, അയം സമ്മുതീ’’തി ഇമസ്സ വിഭാഗസ്സ ദുബ്ബിഭാഗത്താ ദുജ്ജാനം ഏതം നാനത്തം. ‘‘യജ്ജേതം ദുജ്ജാനം താവ തിട്ഠതു, അഞ്ഞം പനത്ഥം ഭഗവന്തം പുച്ഛാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ തഥാ പടിപന്നതം ദസ്സേതും ‘‘അഥ പരിബ്ബാജകോ’’തിആദി വുത്തം. അഞ്ഞോ വാ സഞ്ഞാതോതി സഞ്ഞാസഭാവതോ അഞ്ഞസഭാവോ വാ അത്താ ഹോതൂതി അത്ഥോ. അധുനാ പന ‘‘അഞ്ഞാ വാ സഞ്ഞാ’’തി പാഠോ ദിസ്സതി. അസ്സാതി അത്തനോ.

ലോകീയതി ദിസ്സതി, പതിട്ഠഹതി വാ ഏത്ഥ പുഞ്ഞപാപം, തബ്ബിപാകോ ചാതി ലോകോ, അത്താ. സോ ഹിസ്സ കാരകോ, വേദകോ ചാതി ഇച്ഛിതോ. ദിട്ഠിഗതന്തി ‘‘സസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ചാ’’തിആദി (ദീ. നി. ൧.൩൧; ഉദാ. ൫൫) നയപവത്തം ദിട്ഠിഗതം. ന ഹേസ ദിട്ഠാഭിനിവേസോ ദിട്ഠധമ്മികാദിഅത്ഥനിസ്സിതോ തദസംവത്തനതോ. യോ ഹി തം സംവത്തനകോ, സോ ‘‘തം നിസ്സിതോ’’തി വത്തബ്ബതം ലഭേയ്യ യഥാ തം പുഞ്ഞഞാണസമ്ഭാരോ. ഏതേനേവ നയേന ന ധമ്മനിസ്സിതതാപി സംവണ്ണേതബ്ബാ. ബ്രഹ്മചരിയസ്സ ആദി ആദിബ്രഹ്മചരിയം, തദേവ ആദിബ്രഹ്മചരിയകം യഥാ ‘‘വിനയോ ഏവ വേനയികോ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൮). തേനാഹ ‘‘സിക്ഖത്തയസങ്ഖാതസ്സാ’’തിആദി. സബ്ബമ്പി വാക്യം അന്തോഗധാവധാരണം തസ്സ അവധാരണഫലത്താതി വുത്തം ‘‘ആദിമത്ത’’ന്തി. തദിധ അധിസീലസിക്ഖാവ. സാ ഹി സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹിതേ സാസനബ്രഹ്മചരിയേ ആദിഭൂതാ, ന അഞ്ഞത്ഥ വിയ ആജീവട്ഠമകാദി ആദിബ്രഹ്മചരിയകന്തി ദസ്സേതി ‘‘അധിസീലസിക്ഖാമത്ത’’ന്തി ഇമിനാ. നിബ്ബിന്ദനത്ഥായാതി ഉക്കണ്ഠിതഭാവായ. ‘‘അഭിജാനനായാതി ഞാതപരിഞ്ഞാവസേന അഭിജാനനത്ഥായ. സമ്ബുജ്ഝനത്ഥായാതി തീരണപഹാനപരിഞ്ഞാവസേന സമ്ബോധനത്ഥായാ’’തി വദന്തി. അപിച അഭിജാനനായാതി അഭിഞ്ഞാപഞ്ഞാവസേന ജാനനായ. തം പന വട്ടസ്സ പച്ചക്ഖകരണമേവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘പച്ചക്ഖകിരിയായാ’’തി. സമ്ബുജ്ഝനത്ഥായാതി പരിഞ്ഞാഭിസമയവസേന പടിവേധത്ഥായ. ദിട്ഠാഭിനിവേസസ്സ സംസാരവട്ടേ നിബ്ബിദാവിരാഗനിരോധുപസമാസംവത്തനം വട്ടന്തോഗധത്താ, തസ്സ വട്ടസമ്ബന്ധനതോ ച. തഥാ അഭിഞ്ഞാസമ്ബോധനിബ്ബാനാസംവത്തനഞ്ച ദട്ഠബ്ബം.

കാമം തണ്ഹാപി ദുക്ഖസഭാവാ ഏവ, തസ്സാ പന സമുദയഭാവേന വിസും ഗഹിതത്താ ‘‘തണ്ഹം ഠപേത്വാ’’തി വുത്തം. പഭാവനതോതി ഉപ്പാദനതോ. ദുക്ഖം പഭാവേന്തീപി തണ്ഹാ അവിജ്ജാദിപച്ചയന്തരസഹിതാ ഏവ പഭാവേതി, ന കേവലാതി ആഹ ‘‘സപ്പച്ചയാ’’തി. അപ്പവത്തീതി അപ്പവത്തിനിമിത്തം. ന പവത്തന്തി ഏത്ഥ ദുക്ഖസമുദയാ, ഏതസ്മിം വാ അധിഗതേതി ഹി അപ്പവത്തി. ദുക്ഖനിരോധം നിബ്ബാനം ഗച്ഛതി, തദത്ഥഞ്ച സാ പടിപജ്ജിതബ്ബാതി ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിപടിപദാ. മഗ്ഗപാതുഭാവോതി മഗ്ഗസമുപ്പാദോ. ഫലസച്ഛികിരിയാതി ഫലസ്സാധിഗമവസേന പച്ചക്ഖകരണം. തം ആകാരന്തി തം തുണ്ഹീഭാവസങ്ഖാതം ഗമനലിങ്ഗ ആരോചേന്തോ വിയ, ന പന അഭിമുഖം ആരോചേതി.

൪൨൧. സമന്തതോ നിഗ്ഗണ്ഹനവസേന തോദനം വിജ്ഝനം സന്നിതോദകം. മനോഗണാദീനം വിസേസനസ്സ നപുംസകലിങ്ഗേന നിദ്ദിട്ഠത്താ ‘‘വാചായ സന്നിതോദകേനാ’’തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘വചനപതോദകേനാ’’തി. അഥ വാ ‘‘വാചായാ’’തി ഇദം ‘‘സന്നിതോദകേനാ’’തി ഏത്ഥ കരണവചനം ദട്ഠബ്ബം. ‘‘വചനപതോദകേനാ’’തി ഹി വചനേന പതോദകേനാതി അത്ഥോ, ‘‘വാചായാ’’തി വാ സമ്ബന്ധേ സാമിവചനം. വാചായ സന്നിതോദനകിരിയായ സജ്ഝബ്ഭരിതമകംസൂതി യോജേതബ്ബം. ‘‘സജ്ഝബ്ഭരിത’’ന്തി ഏതസ്സ ‘‘സം അധി അഭി അരിഭ’’ന്തി പദച്ഛേദോ, സമന്തതോ ഭുസം അരിതന്തി അത്ഥോ, സതമത്തേഹി തുത്തകേഹി വിയ വിവിധേഹി പരിബ്ബാജകവാചാതോദനേഹി തുദിം സൂതി വുത്തം ഹോതി. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘ഉപരി വിജ്ഝിംസൂ’’തി. സഭാവതോ വിജ്ജമാനന്തി പരമത്ഥസഭാവതോ ഉപലബ്ഭമാനം, ന പകതിആദി വിയ അനുപലബ്ഭമാനം. തച്ഛന്തി സച്ചം. തഥന്തി അവിപരീതം. അത്ഥതോ വേവചനമേവ തം പദത്തയം. നവലോകുത്തരധമ്മേസൂതി വിസയേ ഭുമ്മം, തേ ധമ്മേ വിസയം കത്വാ. ഠിതസഭാവന്തി അവട്ഠിതസഭാവം, തദുപ്പാദകന്തി അത്ഥോ. ലോകുത്തരധമ്മനിയാമനിയതന്തി ലോകുത്തരധമ്മസമ്പാപനനിയാമേന നിയതം. ഇദാനി പന ‘‘ലോകുത്തരധമ്മനിയാമത’’ന്തി പാഠോ, സോ ന പോരാണോ ആചരിയേന അനുദ്ധടത്താ. കസ്മാ പനേസാ പടിപദാ ധമ്മട്ഠിതതാ ധമ്മനിയാമതാതി ആഹ ‘‘ബുദ്ധാനഞ്ഹീ’’തിആദി. സാതി പടിപദാ. ഏദിസാതി ‘‘ധമ്മട്ഠിതത’’ന്തിആദിനാ വുത്തപ്പകാരാ.

ചിത്തഹത്ഥിസാരിപുത്തപോട്ഠപാദവത്ഥുവണ്ണനാ

൪൨൨. ഹത്ഥിം സാരേതി ദമേതീതി ഹത്ഥിസാരീ, ഹത്ഥാചരിയോ. സുഖുമേസു അത്ഥന്തരേസൂതി ഖന്ധായതനാദീസു സുഖുമഞാണഗോചരേസു ധമ്മേസു. അഭിധമ്മികോ കിരേസ. കുസലോതി പുബ്ബേപി ബുദ്ധസാസനേ കതപരിചയതായ ഛേകോ. താദിസേ ചിത്തേതി ഗിഹിഭാവചിത്തേ. ഇതരോ പന തം സുത്വാവ ന വിബ്ഭമി, പബ്ബജ്ജായമേവ അഭിരമീതി അധിപ്പായോ. ഗിഹിഭാവേ ആനിസംസകഥായ കഥിതത്താതി ഏത്ഥ സീലവന്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ തഥാ കഥനേന വിബ്ഭമനേ നിയോജിതത്താ ഇദാനി സയമ്പി സീലവാ ഏവ ഹുത്വാ ഛ വാരേ വിബ്ഭമീതി അധിപ്പായോ ഗഹേതബ്ബോ. കമ്മസരിക്ഖകേന ഹി കമ്മഫലേന ഭവിതബ്ബം. കഥേന്താനന്തി അനാദരേ സാമിവചനം. മഹാസാവകസ്സ കഥിതേതി മഹാസാവകഭൂതേന മഹാകോട്ഠികത്ഥേരേന അപസാദനവസേന കഥിതേ, കഥനനിമിത്തം പതിട്ഠം ലദ്ധും അസക്കോന്തോതി അത്ഥോ. ‘‘വിബ്ഭമിത്വാ ഗിഹീ ജാതോ’’തി ഇദം സത്തമവാരമിവ വുത്തം. ധമ്മപദട്ഠകഥായം (ധ. പ. അട്ഠ. ൧.൩ ചിത്തഹത്ഥത്ഥേരവത്ഥു) പന കുദാലപണ്ഡിതജാതകേ (ജാ. അട്ഠ. ൧.൧.൭ കുദ്ദാലജാതകവണ്ണനാ) ച ഛക്ഖത്തുമേവ വിബ്ഭമനവാരോ വുത്തോ. ഗിഹിസഹായകോതി ഗിഹികാലേ സഹായകോ. അപസക്കന്തോപി നാമാതി അപി നാമ അപസക്കന്തോ, ഗാരയ്ഹവചനമേതം. പബ്ബജിതും വട്ടതീതി പബ്ബജ്ജാ വട്ടതി.

൪൨൩. പഞ്ഞാചക്ഖുനോ നത്ഥിതായാതി സുവുത്തദുരുത്തസമവിസമദസ്സനസമത്ഥസ്സ പഞ്ഞാചക്ഖുനോ അഭാവേന. യാദിസേന ചക്ഖുനാ സോ ‘‘ചക്ഖുമാ’’തി വുത്തോ, തം ദസ്സേതും ‘‘സുഭാസിതാ’’തിആദി വുത്തം. അയം അട്ഠകഥാതോ അപരോ നയോ – ഏകംസികാതി ഏകന്തികാ, നിബ്ബാനവഹഭാവേന നിച്ഛിതാതി വുത്തം ഹോതി. പഞ്ഞത്താതി വവത്ഥപിതാ. ന ഏകംസികാതി ന ഏകന്തികാ നിബ്ബാനാവഹഭാവേന നിച്ഛിതാ വട്ടന്തോഗധഭാവതോതി അധിപ്പായോ. അയമത്ഥോ ഹി ‘‘കസ്മാ ചേതേ പോട്ഠപാദ മയാ ഏകംസികാ ധമ്മാ ദേസിതാ പഞ്ഞത്താ, ഏതേ പോട്ഠപാദ അത്ഥസംഹിതാ…പേ… നിബ്ബാനായ സംവത്തന്തീ’’തിആദിസുത്തപദേഹി സംസന്ദതി സമേതീതി.

ഏകംസികധമ്മവണ്ണനാ

൪൨൫. ‘‘കസ്മാ ആരഭീ’’തി കാരണം പുച്ഛിത്വാ ‘‘അനിയ്യാനികഭാവദസ്സനത്ഥ’’ന്തി പയോജനം വിസ്സജ്ജിതം. ഫലേ ഹി സിദ്ധേ ഹേതുപി സിദ്ധോ ഹോതീതി, അയം ആചരിയമതി (ദീ. നി. ടീ. ൧.൪൨൫) അപരേ പന ‘‘ഏദിസേസു അത്ഥസദ്ദോ കാരണേ വത്തതി, ഹേത്വത്ഥേ ച പച്ചത്തവചനം, തസ്മാ അനിയ്യാനികഭാവദസ്സനന്തി ഏത്ഥ അനിയ്യാനികഭാവദസ്സനകാരണാ’’തി അത്ഥമിച്ഛന്തി. പഞ്ഞാപിതനിട്ഠായാതി പവേദിതവിമുത്തിമഗ്ഗസ്സ. വട്ടദുക്ഖപരിയോസാനം ഗച്ഛതി ഏതായാതി നിട്ഠാതി ഹി വിമുത്തി വുത്താ ‘‘ഗോട്ഠാ പട്ഠിതഗാവോ’’തി (മ. നി. ൧.൧൫൬) മഹാസീഹനാദസുത്തപദേ വിയ ഠാ-സദ്ദസ്സ ഗതിഅത്ഥേ പവത്തനതോ. നിട്ഠാമഗ്ഗോ ച ഇധ ഉത്തരപദലോപേന ‘‘നിട്ഠാ’’തി അധിപ്പേതോ. തസ്സേവ ഹി നിയ്യാനികതാ, അനിയ്യാനികതാ ച വുച്ചതി, ന നിട്ഠായ. നിയ്യാതീതി നിയ്യാനികാ യ-കാരസ്സ ക-കാരം കത്വാ. അനീയസദ്ദോ ഹി ബഹുലം കത്തുത്ഥാഭിധായകോ, ന നിയ്യാനികാ അനിയ്യാനികാ, തസ്സാ ഭാവോ തഥാ. നിയ്യാനം വാ നിഗ്ഗമനം നിസ്സരണം, വട്ടദുക്ഖസ്സ വൂപസമോതി അത്ഥോ, നിയ്യാനമേവ നിയ്യാനികം, ന നിയ്യാനികം അനിയ്യാനികം, സോ ഏവ ഭാവോ സഭാവോ അനിയ്യാനികഭാവോ, തസ്സ ദസ്സനത്ഥന്തി യോജേതബ്ബം.

‘‘സബ്ബേ ഹീ’’തിആദി തദത്ഥവിവരണം. അമതം നിബ്ബാനം നിട്ഠമിതി പഞ്ഞപേതി യഥാതി സമ്ബന്ധോ. ലോകഥൂപികാദിവസേന നിട്ഠം പഞ്ഞപേന്തീതി ‘‘നിബ്ബാനം നിബ്ബാന’’ന്തി വചനസാമഞ്ഞമത്തം ഗഹേത്വാ തഥാ പഞ്ഞപേന്തി. ലോകഥൂപികാ നാമ ബ്രഹ്മഭൂമി വുച്ചതി ലോകസ്സ ഥൂപികസദിസതാപരികപ്പനേന. കേചി പന ‘‘നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനഭൂമിം ലോകഥൂപികാ’’തി വദന്തി, തദയുത്തം അട്ഠകഥാസു തഥാ അവചനതോ. ആദിസദ്ദേന ചേത്ഥ ‘‘അഞ്ഞോ പുരിസോ, അഞ്ഞാ പകതീ’’തി പകതിപുരിസന്തരാവബോധോ മോക്ഖോ, ബുദ്ധിആദിഗുണവിനിമുത്തസ്സ അത്തനോ അസകത്തനി അവട്ഠാനം മോക്ഖോ, കായവിപത്തികതി ജാതിബന്ധാനം അപവജ്ജനവസേന അപ്പവത്തോ മോക്ഖോ, പരേന പുരിസേന പലോകതാ മോക്ഖോ, തംസമീപതാ മോക്ഖോ, തംസമായോഗോ മോക്ഖോതി ഏവമാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. തസ്മിം തസ്മിഞ്ഹി സമയേ നിട്ഠം അപഞ്ഞപേന്തോ നാമ നത്ഥി. ബ്രാഹ്മണാനം പഠമജ്ഝാനബ്രഹ്മലോകോ നിട്ഠാ. തത്ഥ ഹി നേസം നിച്ചാഭിനിവേസോ യഥാ തം ബകസ്സ ബ്രഹ്മുനോ, (മ. നി. ൧.൫൦൧) വേഖനസാദിതാപസാനം ആഭസ്സരാ, സഞ്ചയാദിപരിബ്ബാജകാനം സുഭകിണ്ഹാ, ആജീവകാനം ‘‘അനന്തമാനസോ’’തി പരികപ്പിതോ അസഞ്ഞീഭവോ. ഇമസ്മിം പന സാസനേ അരഹത്തം നിട്ഠാ, സബ്ബേപി ചേതേ ദിട്ഠിവസേന ബ്രഹ്മലോകാദീനി അരഹത്തമഞ്ഞനായ ‘‘നിബ്ബാനം നിബ്ബാന’’ന്തി വചനസാമഞ്ഞമത്തം ഗഹേത്വാ തഥാ പഞ്ഞപേന്തി, ന പന പരമത്ഥതോ നേസംസമയേ നിബ്ബാനപഞ്ഞാപനസ്സ ലബ്ഭനതോതി ആഹ ‘‘സാ ച ന നിയ്യാനികാ’’തിആദി. യഥാപഞ്ഞത്താതി യേന യേന പകാരേന പഞ്ഞത്താ, പഞ്ഞത്തപ്പകാരാ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. ന നിയ്യാതീതി ‘‘യേനാകാരേന നിട്ഠാ പാപുണീയതീ’’തി തേഹി പവേദിതാ, തേനാകാരേന തസ്സാ അപത്തബ്ബതായ ന നിയ്യാതി. പണ്ഡിതേഹി പടിക്ഖിത്താതി ‘‘നായം നിട്ഠാ പടിപദാ വട്ടസ്സ അനതിക്കമനതോ’’തി ബുദ്ധാദീഹി പണ്ഡിതേഹി പടിക്ഖിത്താ. നിവത്തതീതി പടിക്ഖേപകാരണവചനം, യസ്മാ തേഹി പഞ്ഞത്താ നിട്ഠാ പടിപദാ ന നിയ്യാതി ന ഗച്ഛതി, അഞ്ഞദത്ഥു തംസമങ്ഗിനം പുഗ്ഗലം സംസാരേ ഏവ പരിബ്ഭമാപേന്തീ നിവത്തതി, തസ്മാ പണ്ഡിതേഹി പടിക്ഖിത്താതി അത്ഥോ. തന്തി അനിയ്യാനികഭാവം.

ജാനം, പസ്സന്തി ച പുഥുവചനവിപരിയായോതി ആഹ ‘‘ജാനന്താ പസ്സന്താ’’തി. ഗച്ഛന്താദിസദ്ദാനഞ്ഹി ‘‘യാ പന ഭിക്ഖുനീ ജാനം സഭിക്ഖുകം ആരാമം അനാപുച്ഛാ പവിസേയ്യാ’’തിആദീസു (പാചി. ൧൦൨൪) ലിങ്ഗവസേന വിപരിയായോ, ജാനന്തീതി അത്ഥോ. ‘‘യാചം അദദമപ്പിയോ’’തിആദീസു (പാരാ. ൩൪൬; ജാ. ൧.൭.൫൫) വിഭത്തിവസേന, യാചന്തസ്സാതി അത്ഥോ. ഇധ പന പുഥുവചനവസേനാതി വേദിതബ്ബം. പധാനം ജാനനം നാമ പച്ചക്ഖതോ ജാനനം തസ്സ ജേട്ഠഭാവതോ, ദസ്സനമപ്പധാനം തസ്സ സംസയാനുബന്ധത്താതി അയം കമോ വുത്തോ ‘‘ജാനം പസ്സ’’ന്തി. തേനേത്ഥ ജാനനേന ദസ്സനം വിസേസേതി. ഏവഞ്ഹി ദിട്ഠപുബ്ബാനി ഖോ തസ്മിം ലോകേ മനുസ്സാനം സരീരസണ്ഠാനാദീനീതി ഏകതോ അധിപ്പായദസ്സനം സൂപപന്നം ഹോതി. അയഞ്ഹേത്ഥാധിപ്പായോ ‘‘കിം തുമ്ഹാകം ഏകന്തസുഖേ ലോകേ പച്ചക്ഖതോ ഞാണദസ്സനം അത്ഥീ’’തി. ജാനന്തി വാ തസ്സ ലോകസ്സ അനുമാനവിസയതം വുച്ചതി, പസ്സന്തി പച്ചക്ഖതോ വിസയതം. ഇദം വുത്തം ഹോതി ‘‘അപി തുമ്ഹാകം ലോകോ പച്ചക്ഖതോ ഞാതോ, ഉദാഹു അനുമാനതോ’’തി.

യസ്മാ പന ലോകേ പച്ചക്ഖഭൂതോ അത്ഥോ ഇന്ദ്രിയഗോചരഭാവേന പാകടോ, തസ്മാ പാകടേന അത്ഥേന അധിപ്പായം ദസ്സേതും ‘‘ദിട്ഠപുബ്ബാനീ’’തിആദി വുത്തം. ദിട്ഠപദേന വാ ദസ്സനം, തദനുഗതഞ്ച ജാനനം ഗഹേത്വാ തദുഭയേനേവ അത്ഥേന അധിപ്പായം വിഭാവേതും ഏവം വുത്തന്തിപി ദട്ഠബ്ബം. ദിട്ഠപുബ്ബാനീതി ഹി ദസ്സനേന, തദനുഗതേന ച ഞാണേന ഗഹിതപുബ്ബാനീതി അത്ഥോ. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘സരീരസണ്ഠാനാദീനീ’’തി സമരിയാദവചനം സമത്ഥിതം ഹോതി. ‘‘അപ്പാടിഹീരകത’’ന്തി അയം അനുനാസികലോപനിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘അപ്പാടിഹീരകം ത’’ന്തി. തം വചനം അപ്പാടിഹീരകം സമ്പജ്ജതീതി സമ്ബന്ധോ. അപ്പാടിഹീരപദേ അനുനാസികലോപോ, ‘‘കത’’ന്തി ച ഏകം പദന്തി കേചി, തദയുത്തം സമാസസമ്ഭവതോ, അനുനാസികലോപസ്സ ച അവത്തബ്ബത്താ. ഏവമേത്ഥ വണ്ണയന്തി – പടിപക്ഖഹരണതോ പടിഹാരിയം, തദേവ പാടിഹാരിയം. അത്തനാ ഉത്തരവിരഹിതവചനം. പാടിഹാരിയമേവേത്ഥ ‘‘പാടിഹീരക’’ന്തി വുത്തം പരേഹി വുച്ചമാനഉത്തരേഹി സഉത്തരത്താ, ന പാടിഹീരകന്തി അപ്പാടിഹീരകം. വിരഹത്ഥോ ചേത്ഥ അ-സദ്ദോ. തേനാഹ ‘‘പടിഹരണവിരഹിത’’ന്തി. സഉത്തരഞ്ഹി വചനം തേന ഉത്തരവചനേന പടിഹരീയതി വിപരിവത്തീയതി, തസ്മാ ഉത്തരവചനം പടിഹരണം നാമ, തതോ വിരഹിതന്തി അത്ഥോ. തസ്മാ ഏവ നിയ്യാനസ്സ പടിഹരണമഗ്ഗസ്സ അഭാവതോ ‘‘അനിയ്യാനിക’’ന്തി വത്തബ്ബതം ലഭതി. തേന വുത്തം ‘‘അനിയ്യാനിക’’ന്തി.

൪൨൬. വിലാസോ ഇത്ഥിലീളാ, യോ ‘‘സിങ്ഗാരഭാവജാ കിരിയാ’’തിപി വുച്ചതി. ആകപ്പോ കേസബന്ധവത്ഥഗ്ഗഹണാദിആകാരവിസേസോ, വേസസംവിധാനം വാ. ആദിസദ്ദേന ഹാവാദീനം സങ്ഗഹോ. ഹാവാതി ഹി ചാതുരിയം വുച്ചതി.

തയോഅത്തപടിലാഭവണ്ണനാ

൪൨൮. ആഹിതോ അഹംമാനോ ഏത്ഥാതി അത്താ, അത്തഭാവോതി ആഹ ‘‘അത്തഭാവപടിലാഭോ’’തി. കഥം ദസ്സേതീതി വുത്തം ‘‘ഓളാരികത്തഭാവപടിലാഭേനാ’’തിആദി. കാമഭവം ദസ്സേതി ഇതരഭവദ്വയത്തഭാവതോ ഓളാരികത്താ. രൂപഭവം ദസ്സേതി ഝാനമനേന നിബ്ബത്തം ഹുത്വാ രൂപീഭാവേന ഉപലബ്ഭനതോ. അരൂപഭവം ദസ്സേതി അരൂപീഭാവേന ഉപലബ്ഭനതോ. സംകിലേസികാ ധമ്മാ നാമ ദ്വാദസ അകുസലചിത്തുപ്പാദാ തദഭാവേ കസ്സചി സംകിലേസസ്സ അസമ്ഭവതോ. വോദാനിയാ ധമ്മാ നാമ സമഥവിപസ്സനാ താസം വസേന സബ്ബസോ ചിത്തവോദാനസ്സ സിജ്ഝനതോ.

൪൨൯. പടിപക്ഖധമ്മാനം അസമുച്ഛേദേ സതി ന കദാചിപി അനവജ്ജധമ്മാനം വാ പാരിപൂരീ, വേപുല്ലം വാ സമ്ഭവതി, സമുച്ഛേദേ പന സതി സമ്ഭവതീതി മഗ്ഗഫലപഞ്ഞാനമേവ ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം, താ ഹി സകിം പരിപുണ്ണാപി അപരിഹീനധമ്മത്താ പരിപുണ്ണാ ഏവ ഭവന്തി. തരുണപീതീതി ഉപ്പന്നമത്താ അലദ്ധാസേവനാ ദുബ്ബലപീതി. ബലവതുട്ഠീതി പുനപ്പുനം ഉപ്പത്തിയാ ലദ്ധാസേവനാ ഉപരിവിസേസാധിഗമസ്സ പച്ചയഭൂതാ ഥിരതരാ പീതി. ഇദാനി സങ്ഖേപതോ പിണ്ഡത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘കിം വുത്ത’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ യം വിഹാരം സയം…പേ… വിഹരിസ്സതീതി അവോചുമ്ഹാതി സമ്ബന്ധോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യം വിഹാരം ‘‘സംകിലേസികവോദാനിയധമ്മാനം പഹാനാഭിവുദ്ധിനിട്ഠം പഞ്ഞായ പാരിപൂരിവേപുല്ലഭൂതം ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ അപരപ്പച്ചയേന ഞാണേന പച്ചക്ഖതോ സമ്പാദേത്വാ വിഹരിസ്സതീ’’തി കഥയിമ്ഹാതി. തത്ഥാതി തസ്മിം വിഹാരേ. തസ്സാതി ഓവാദകരസ്സ ഭിക്ഖുനോ. ഏവം വിഹരതോതി വുത്തപ്പകാരേന വിഹരണഹേതു, വിഹരന്തസ്സ വാ. തന്നിമിത്തം പാമോജ്ജം, പമോദപ്പഭവാ പീതി, തപ്പച്ചയഭൂതം പസ്സദ്ധിദ്വയം, തഥാ സൂപട്ഠിതാ സതി, ഉക്കംസഗതതായ ഉത്തമഞാണം. സുഖോ ച വിഹാരോ ഭവിസ്സതീതി യോജനാ. കായചിത്തപസ്സദ്ധീ ഹി ‘‘പസ്സദ്ധീ’’തി വുത്താ, അയമേവ വാ പാഠോ. ‘‘നാമകായപസ്സദ്ധീ’’തിപി പഠന്തി, തദയുത്തമേവ പസ്സദ്ധിദ്വയസ്സ അവിനാഭാവതോ. കസ്മാ പനേസ സുഖോ വിഹാരോതി ആഹ ‘‘സബ്ബവിഹാരേസൂ’’തിആദി, സബ്ബേസുപി ഇരിയാപഥവിഹാരാദീസു സന്തപണീതതായ ഇമസ്സേവ സുഖത്താ ‘‘സുഖോ വിഹാരോ’’തി വത്തബ്ബതം അരഹതീതി വുത്തം ഹോതി. കഥം സുഖോതി വുത്തം ‘‘ഉപസന്തോ പരമമധുരോ’’തി.

പഠമജ്ഝാനേ പടിലദ്ധമത്തേ ഹീനഭാവതോ പീതി ദുബ്ബലാ പാമോജ്ജപക്ഖികാ, സുഭാവിതേ പന തസ്മിം പഗുണേ സാ പണീതാ ബലവഭാവതോ പരിപുണ്ണകിച്ചാ പീതീതി വുത്തം ‘‘പഠമജ്ഝാനേ പാമോജ്ജാദയോ ഛപി ധമ്മാ ലബ്ഭന്തീ’’തി. പാമോജ്ജം നിവത്തതീതി ദുബ്ബലപീതിസങ്ഖാതം പാമോജ്ജം ഛസു ധമ്മേസു നിവത്തതി ഹായതി. വിതക്കവിചാരക്ഖോഭവിരഹിതേന ഹി ചതുക്കനയവിഭത്തേ ദുതിയജ്ഝാനേ സബ്ബദാ പീതി ബലവതീ ഏവ ഹോതി, ന പഠമജ്ഝാനേ വിയ കദാചി ദുബ്ബലാതി ഏവം വുത്തം. പീതി നിവത്തതി തപ്പഹാനേനേവ തതിയജ്ഝാനസ്സ ലബ്ഭനതോ. ‘‘സുഖോ വിഹാരോ’’തി ഇമിനാ സമാധി ഗഹിതോതി ആഹ ‘‘തഥാ ചതുത്ഥേ’’തി. യേ പന ‘‘സുഖോ വിഹാരോ’തി ഏതേന സുഖം ഗഹിത’’ന്തി വദന്തി, തേസം മതേന സന്തവുത്തിതായ ഉപേക്ഖാപി ചതുത്ഥജ്ഝാനേ ‘‘സുഖ’’മിച്ചേവ ഭാസിതാതി (വിഭ. അട്ഠ. ൨൩൨; വിസുദ്ധി. ൨.൬൪൪; മഹാനി. അട്ഠ. ൨൭; പടി. മ. അട്ഠ. ൧൦൫) കത്വാ തഥാ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഇമസ്മിംയേവ ദീഘനികായേ (ദീ. നി. ൧.൪൩൨; ൩.൧൬൬, ൩൫൮) ആഗതം അനേകധാ ദേസനാനയമുദ്ധരിത്വാ ഇധ ദേസിതനയം നിയമേതും ‘‘ഇമേസൂ’’തിആദി വുത്തം. സുദ്ധ…പേ… കഥിതന്തി ഉപരിമഗ്ഗം അകഥേത്വാ കേവലം വിപസ്സനാപാദകമേവ ഝാനം കഥിതം. ചതൂഹി…പേ… കഥിതാതി വിപസ്സനാപാദകഭാവേന ഝാനാനി കഥേത്വാ തതോ പരം വിപസ്സനാപുബ്ബകാ ചത്താരോപി മഗ്ഗാ കഥിതാ. ചതുത്ഥജ്ഝാനികഫലസമാപത്തി കഥിതാതി പഠമജ്ഝാനികാദികാ ഫലസമാപത്തിയോ അകഥേത്വാ ചതുത്ഥജ്ഝാനികാ ഏവ ഫലസമാപത്തി കഥിതാ. പീതിവേവചനമേവ കത്വാതി ദ്വിന്നം പീതീനം ഏകസ്മിം ചിത്തുപ്പാദേ അനുപ്പജ്ജനതോ പാമോജ്ജം പീതിവേവചനമേവ കത്വാ, തദുഭയം അഭേദതോ കത്വാതി വുത്തം ഹോതി. പീതിസുഖാനം അപരിച്ചത്തത്താ, ‘‘സുഖോ വിഹാരോ’’തി ച സാതിസയസ്സ സുഖവിഹാരസ്സ ഗഹിതത്താ ‘‘ദുതിയജ്ഝാനികഫലസമാപത്തി നാമ കഥിതാ’’തി വുത്തം. കാമം പഠമജ്ഝാനേപി പീതിസുഖാനി ലബ്ഭന്തി, താനി പന വിതക്കവിചാരപരിക്ഖോഭേന ന തത്ഥ സന്തപണീതാനി, ഇധ ച സന്തപണീതാനേവ അധിപ്പേതാനി, തസ്മാ ദുതിയജ്ഝാനികാ ഏവ ഫലസമാപത്തി ഗഹിതാ, ന പഠമജ്ഝാനികാതി ദട്ഠബ്ബം.

൪൩൨-൪൩൭. വിഭാവനത്ഥോതി പകാസനത്ഥോ സരൂപതോ നിരൂപനത്ഥോ ‘‘ന സമണോ ഗോതമോ ബ്രാഹ്മണേ ജിണ്ണേ …പേ… അഭിവാദേതി വാ പച്ചുട്ഠേതി വാ ആസനേന വാ നിമന്തേതീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൮.൧൧; പാരാ. ൨) വിയ. തേനാഹ ‘‘അയം സോ’’തിആദി. ‘‘അയം അത്തപടിലാഭോ സോ ഏവാ’’തി ഏവം സരൂപതോ വിഭാവേത്വാ പകാസേത്വാ. അയന്തി ഹി ഭഗവതാ പുബ്ബേ വുത്തം അത്തപടിലാഭം ആസന്നപച്ചക്ഖഭാവേന പച്ചാമസതി, സോതി പന പരേഹി പുച്ഛിയമാനം പരമ്മുഖഭാവേന. ന നം ഏവം വദാമാതി ഏത്ഥ നന്തി ഓളാരികമത്തപടിലാഭം. സപ്പാടിഹീരകതന്തി ഏത്ഥ പുബ്ബേ വുത്തനയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. പരേഹി ചോദിതവചനപടിഹാരകം സഉത്തരവചനം സപ്പാടിഹീരകന്തി ഹി അയമേവ വിസേസോ. തുച്ഛോതി മുസാ അഭൂതോ. സോതി മനോമയോ, അരൂപോ വാ അത്തപടിലാഭോ. സ്വേവാതി സോ ഏവ ഓളാരികോ അത്തപടിലാഭോ. തസ്മിം സമയേ സച്ചോ ഹോതീതി തസ്മിം പച്ചുപ്പന്നസമയേ വിജ്ജമാനോ ഹോതി. അത്തപടിലാഭോത്വേവ നിയ്യാതേസീതി അത്തപടിലാഭസദ്ദേന തഥാ ഏവ പരിയോസാപേസി, ന പന നം ‘‘അത്തപടിലാഭോ’’തി സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതീതി പഞ്ഞത്തിം സരൂപതോ നീഹരിത്വാ ദസ്സേസീതി അധിപ്പായോ. രൂപാദയോ ചേത്ഥ ധമ്മാതി രൂപവേദനാദയോ ഏവ ഏത്ഥ ലോകേ സഭാവധമ്മാ. നാമമത്തമേതന്തി രൂപാദികേ പഞ്ചക്ഖന്ധേ ഉപാദായ നാമപഞ്ഞത്തിമത്തമേതം ‘‘അത്തപടിലാഭോ’’തി. ഏവരൂപാ വോഹാരാതി ‘‘ഓളാരികോ അത്തപടിലാഭോ’’തിആദിവോഹാരാ. നാമപഞ്ഞത്തിവസേനാതി നാമഭൂതപഞ്ഞത്തിമത്തവസേന. ‘‘അത്തപടിലാഭോ’തി സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതീ’’തി നിയ്യാതനത്ഥം.

൪൩൮. ഏവഞ്ച പന വത്വാതി രൂപാദികേ ഉപാദായ പഞ്ഞത്തിമത്തമേതം അത്തപടിലാഭോതി ഇമമത്ഥം ‘‘യസ്മിം ചിത്ത സമയേ’’തിആദിനാ വത്വാ. പടിപുച്ഛിത്വാതി യഥാ പരേ പുച്ഛേയ്യും, തഥാ കാലവിഭാഗതോ പടിപദാനി പുച്ഛിത്വാ. വിനയനത്ഥന്തി യഥാപുച്ഛിതസ്സ അത്ഥസ്സ ഞാപനവസേന വിനയനത്ഥായ. യേ തേ അതീതാ ധമ്മാതി അതീതസമയേ അതീതത്തപടിലാഭസ്സ ഉപാദാനഭൂതാ രൂപാദയോ ധമ്മാ. തേ ഏതരഹി നത്ഥി നിരുദ്ധത്താ. തതോ ഏവ ‘‘അഹേസു’’ന്തി സങ്ഖ്യം ഗതാ. തസ്മാതി ഉപാദാനസ്സ അതീതസ്മിംയേവ സമയേ ലബ്ഭനതോ. സോപീതി തദുപാദാനോ മേ അത്തപടിലാഭോപി. തസ്മിംയേവ സമയേതി അതീതേ ഏവ സമയേ. സച്ചോ അഹോസീതി ഭൂതോ വിജ്ജമാനോ വിയ അഹോസി. അനാഗതപച്ചുപ്പന്നാനന്തി അനാഗതാനഞ്ചേവപച്ചുപ്പന്നാനഞ്ച രൂപാദിധമ്മാനം ഉപാദാനഭൂതാനം. തദാ അഭാവാതി തസ്മിം അതീതസമയേ അഭാവാ അവിജ്ജമാനത്താ. തദുപാദാനഭൂതോ അനാഗതോ, പച്ചുപ്പന്നോ ച അത്തപടിലാഭോ തസ്മിം അതീത സമയേ മോഘോ തുച്ഛോ മുസാ നത്ഥീതി അത്ഥോ. അത്ഥതോതി പഞ്ഞത്തിഅത്ഥതോ. നാമമത്തമേവാതി സമഞ്ഞാമത്തമേവ. പരമത്ഥതോ അനുപലബ്ഭമാനത്താ അത്തപടിലാഭം പടിജാനാതി.

‘‘ഏസേവ നയോ’’തി ഇമിനാ യേ തേ അനാഗതാ ധമ്മാ, തേ ഏതരഹി നത്ഥി, ‘‘ഭവിസ്സന്തീ’’തി പന സങ്ഖ്യം ഗതാ, തസ്മാ സോപി മേ അത്തപടിലാഭോ തസ്മിംയേവ സമയേ സച്ചോ ഭവിസ്സതി. അതീതപച്ചുപ്പന്നാനം പന ധമ്മാനം തദാ അഭാവാ തസ്മിം സമയേ ‘‘മോഘോ അതീതോ, മോഘോ പച്ചുപ്പന്നോ’’തി ഏവം അത്ഥതോ നാമമത്തമേവ അത്തപടിലാഭം പടിജാനാതി. യേ ഇമേ പച്ചുപ്പന്നാ ധമ്മാ, തേ ഏതരഹി ‘‘അത്ഥീ’’തി സങ്ഖ്യം ഗതാ, തസ്മാ യ്വായം മേ അത്തപടിലാഭോ, സോ ഇദാനി സച്ചോ ഹോതി. അതീതാനാഗതാനം പന ധമ്മാനം അധുനാ അഭാവാ ഏതരഹി ‘‘മോഘോ അതീതോ, മോഘോ അനാഗതോ’’തി ഏവം അത്ഥതോ നാമമത്തമേവ അത്തപടിലാഭം പടിജാനാതീതി ഇമമത്ഥം അതിദിസതി.

൪൩൯-൪൪൩. സംസന്ദിതുന്തി സമാനേതും. ഗവാതി ഗാവിതോ. തത്ഥാതി ഖീരാദീസു പഞ്ചഗോരസേസു. യസ്മിം സമയേ ഖീരം ഹോതീതി യസ്മിം കാലേ ഭൂതുപാദായസഞ്ഞിതം ഉപാദാനവിസേസം ഉപാദായ ഖീരപഞ്ഞത്തി ഹോതി. ന തസ്മിം…പേ… ഗച്ഛതി ഖീരപഞ്ഞത്തിഉപാദാനസ്സ ഭൂതുപാദായരൂപസ്സ ദധിആദിപഞ്ഞത്തിയാ അനുപാദാനതോ. പടിനിയതവത്ഥുകാ ഹി ഏതാ ലോകസമഞ്ഞാ. തേനാഹ ‘‘യേ ധമ്മേ ഉപാദായാ’’തിആദി. സങ്ഖായതി കഥീയതി ഏതായാതി സങ്ഖാ. അത്തം നീഹരിത്വാ ഉച്ചന്തി വദന്തി ഏതായാതി നിരുത്തി. തം തദത്ഥം നമന്തി സത്താ ഏതേനാതി നാമം, തഥാ വോഹരന്തി ഏതേനാതി വോഹാരോ, പഞ്ഞത്തിയേവ. ‘‘യസ്മിം സമയേ’’തിആദിനാ ഖീരേ വുത്തനയം ദധിആദീസുപി ‘‘ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥാ’’തി അതിദിസതി.

സമനുജാനനമത്തകാനീതി ‘‘ഇദം ഖീരം, ഇദം ദധീ’’തിആദിനാ താദിസേസു ഭൂതുപാദായരൂപവിസേസേസു ലോകേ പരമ്പരാഗതം പഞ്ഞത്തിം അപ്പടിക്ഖിപിത്വാ സമനുജാനനം വിയ പച്ചയവിസേസവിസിട്ഠം രൂപാദിഖന്ധസമൂഹം ഉപാദായ ‘‘ഓളാരികോ അത്തപടിലാഭോ’’തി ച ‘‘മനോമയോ അത്തപടിലാഭോ’’തി ച ‘‘അരൂപോ അത്തപടിലാഭോ’’തി ച തഥാ തഥാ സമനുജാനനമത്തകാനി, ന ച തബ്ബിനിമുത്തോ ഉപാദാനതോ അഞ്ഞോ കോചി പരമത്ഥതോ അത്ഥീതി വുത്തം ഹോതി. നിരുത്തിമത്തകാനീതി സദ്ദനിരുത്തിയാ ഗഹണൂപായമത്തകാനി. ‘‘സത്തോ ഫസ്സോ’’തിആദിനാ ഹി സദ്ദഗ്ഗഹണുത്തരകാലം തദനുവിദ്ധപണ്ണത്തിഗ്ഗഹണമുഖേനേവ തദത്ഥാവബോധോ. തഥാ ചാഹു –

‘‘പഠമം സദ്ദം സോതേന, തീതം ദുതിയചേതസാ;

നാമം തതിയചിത്തേന, അത്ഥം ചതുത്ഥചേതസാ’’തി. (മണിസാരമഞ്ജുസാടീകായം പച്ചയസങ്ഗഹവിഭാഗേപി);

വചനപഥമത്തകാനീതി തസ്സേവ വേവചനം. നിരുത്തിയേവ ഹി അഞ്ഞേസമ്പി ദിട്ഠാനുഗതിമാപജ്ജന്താനം കാരണട്ഠേന വചനപഥോ. വോഹാരമത്തകാനീതി തഥാ തഥാ വോഹാരമത്തകാനി. നാമപണ്ണത്തിമത്തകാനീതി തസ്സേവ പരിയായോ, തംതംനാമപഞ്ഞാപനമത്തകാനീതി അത്ഥോ. സബ്ബമേതന്തി ‘‘അത്തപടിലാഭോ’’തി വാ ‘‘സത്തോ’’തി വാ ‘‘പോസോ’’തി വാ സബ്ബമേതം വോഹാരമത്തകം. കസ്മാതി ചേ, പരമത്ഥതോ അനുപലബ്ഭനതോതി ദസ്സേതും ‘‘യസ്മാ’’തിആദി വുത്തം. സുഞ്ഞോതി പരമത്ഥതോ വിവിത്തോ.

യജ്ജേവം കസ്മാ ചേസാ ബുദ്ധേഹിപി വുച്ചതീതി ചോദനം സോധേന്തോ ‘‘ബുദ്ധാനം പനാ’’തിആദിമാഹ. സമ്മുതിയാ വോഹാരസ്സ കഥനം സമ്മുതികഥാ. പരമത്ഥസ്സ സഭാവധമ്മസ്സ കഥനം പരമത്ഥകഥാ. പരമത്ഥസന്നിസ്സിതകഥാഭാവതോ അനിച്ചാദികഥാപി ‘‘പരമത്ഥകഥാ’’തി വുത്താ. പരമത്ഥധമ്മോയേവ ഹി ‘‘അനിച്ചോ, ദുക്ഖോ’’തി ച വുച്ചതി, ന സമ്മുതിധമ്മോ.

‘‘അനിച്ചാ സബ്ബേ സങ്ഖാരാ, ദുക്ഖാനത്താ ച സങ്ഖതാ;

നിബ്ബാനഞ്ചേവ പഞ്ഞത്തി, അനത്താ ഇതി നിച്ഛയാ’’ തി. (പരി. ൨൫൭) –

വചനതോ പനേസ ‘‘അനത്താ’’തി വുച്ചതി, ഖന്ധാദിപഞ്ഞത്തി പന തജ്ജാപഞ്ഞത്തി വിയ പരമത്ഥസന്നിസ്സയാ, ആസന്നതരാ ച, പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിആദയോ വിയ ന ദൂരേ, തസ്മാ ഖന്ധാദികഥാപി ‘‘പരമത്ഥകഥാ’’തി വുത്താ, ഖന്ധാദിസീസേന വാ തദുപാദാനസഭാവധമ്മാ ഏവ ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബം. നനു ച സഭാവധമ്മാപി സമ്മുതിമുഖേനേവ ദേസനമാരോഹന്തി, ന പരമത്ഥമുഖേന, തസ്മാ സബ്ബാപി ദേസനാ സമ്മുതികഥാവ സിയാതി? നയിദമേവം കഥേതബ്ബധമ്മവിഭാഗേന കഥാവിഭാഗസ്സ അധിപ്പേതത്താ, ന ച സദ്ദോ കേനചി പവത്തിനിമിത്തേന വിനാ അത്ഥം പകാസേതീതി.

കസ്മാ ചേവം ദുബ്ബിധാ ബുദ്ധാനം കഥാ പവത്തതീതി അനുയോഗം കാരണവിഭാവനേന പരിഹരിതും ‘‘തത്ഥ യോ’’തിആദി വുത്തം. അത്ഥം വിജാനിതും ചതുസച്ചം പടിവിജ്ഝിതും വട്ടതോ നിയ്യാതും അരഹത്തസങ്ഖാതം ജയഗ്ഗാഹം ഗഹേതും സക്കോതി. യസ്മാ പരമത്ഥകഥായ ഏവ സച്ചസമ്പടിവേധോ, അരിയസച്ചകഥാ ച സിഖാപ്പത്താ ദേസനാ, തസ്മാ വിനേയ്യപുഗ്ഗലവസേന ആദിതോ സമ്മുതികഥം കഥേന്തോപി ഭഗവാ പരതോ പരമത്ഥകഥംയേവ കഥേതീതി ആഹ ‘‘തസ്സാ’’തിആദി. ‘‘ആദിതോവ സമ്മുതികഥം കഥേതീ’’തി ഹി വദന്തോ പരതോ പരമത്ഥകഥമ്പി കഥേതീതി ദീപേതി, ഇതരത്ഥ പന ‘‘ആദിതോവ കഥേതീ’’തി അവദന്തോ സബ്ബത്ഥപീതി. ‘‘തഥാ’’തിആദിനാ കഥാദ്വയകഥനേ പരിയായന്തരം വിഭാവേതി. ബോധേത്വാതി വേനേയ്യജ്ഝാസയാനുരൂപം തഥാ തഥാ ദേസേതബ്ബമത്ഥം ജാനാപേത്വാ, ഇമിനാ പന ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി – കത്ഥചി സമ്മുതികഥാപുബ്ബികാ പരമത്ഥകഥാ ഹോതി പുഗ്ഗലജ്ഝാസയവസേന, കത്ഥചി പരമത്ഥകഥാപുബ്ബികാ സമ്മുതികഥാ, ഇതി വിനേയ്യദമ്മകുസലസ്സ സത്ഥു വേനേയ്യജ്ഝാസയവസേന തഥാ തഥാ ദേസനാ പവത്തതീതി. സബ്ബത്ഥ പന ഭഗവാ ധമ്മതം അവിജഹന്തോ ഏവ സമ്മുതിമനുവത്തതി, സമ്മുതിം അപരിച്ചജന്തോയേവ ധമ്മതം വിഭാവേതി, നം തത്ഥ അഭിനിവേസാതിധാവനാനി. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ ‘‘ജനപദനിരുത്തിം നാഭിനിവിസേയ്യ, സമഞ്ഞം നാതിധാവേയ്യാ’’തി (ദീ. നി. ടീ. ൧.൪൩൯-൪൪൩).

പഠമം സമ്മുതികഥാകഥനം പന വേനേയ്യവസേന യേഭുയ്യേന ബുദ്ധാനമാചിണ്ണന്തി തം കാരണേന സദ്ധിം ദസ്സേന്തോ ‘‘പകതിയാ പനാ’’തിആദിമാഹ. ലൂഖാകാരാതി വേനേയ്യാനമനഭിസമ്ബുജ്ഝനവസേന ലൂഖസദിസാ. നനു ച സമ്മുതി നാമ പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനത്താ അഭൂതാ, തം കഥം ബുദ്ധാ കഥേന്തീതി വുത്തം ‘‘സമ്മുതികഥം കഥേന്താപീ’’തിആദി. സച്ചമേവാതി തഥമേവ. സഭാവമേവാതി സമ്മുതിഭാവേന തംസഭാവമേവ. തേനാഹ ‘‘അമുസാവാ’’തി. പരമത്ഥസ്സ പന സച്ചാദിഭാവേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി.

കോ പനിമേസം സമ്മുതിപരമത്ഥധമ്മാനം വിസേസോതി? യസ്മിം ഭിന്നേ, ബുദ്ധിയാ വാ അവയവവിനിബ്ഭോഗേ കതേ ന തംസഞ്ഞാ, സോ ഘടപടാദിപ്പഭേദോ സമ്മുതി, തബ്ബിപരിയായതോ പരമത്ഥോ. ന ഹി കക്ഖളഫുസനാദിസഭാവേ അയം നയോ ലബ്ഭതി. ഏവം സന്തേപി വുത്തനയേന സമ്മുതി ച സച്ചസഭാവാ ഏവാതി ആഹ ‘‘ദുവേ സച്ചാനി അക്ഖാസീ’’തിആദി. തത്ഥ ദുവേ സച്ചാനി അക്ഖാസീതി നാനാദേസഭാസാകുസലോ തിണ്ണം വേദാനമത്ഥസംവണ്ണനകോ ആചരിയോ വിയ നാനാവിധസമ്മുതിപരമത്ഥകുസലോ ഭഗവാ വേനേയ്യജ്ഝാസയാനുരൂപം ദുവേയേവ സച്ചാനി അക്ഖാസീതി അത്ഥോ. തം സരൂപതോ, പരിമാണതോ ച ദസ്സേതി ‘‘സമ്മുതിം പരമത്ഥഞ്ച, തതിയം നൂപലബ്ഭതീ’’തി ഇമിനാ. വദതം വരോതി സബ്ബേസം വദന്താനം വരോ. ലോകസങ്കേതമത്തസിദ്ധാ സമ്മുതി. പരമോ ഉത്തമോ അവിപരീതോ യഥാഭൂതസഭാവോ പരമത്ഥോ.

ഇദാനി നേസം സച്ചസഭാവം സഹ കാരണേന ദസ്സേതും ‘‘സങ്കേതവചന’’ന്തി ഗാഥാ വുത്താ. യസ്മാ ലോകസമ്മുതികാരണം, തസ്മാ സങ്കേതവചനം സച്ചം, യസ്മാ ച ധമ്മാനം ഭൂതലക്ഖണം, തസ്മാ പരമത്ഥവചനം സച്ചന്തി യോജനാ. ലോകസമ്മുതികാരണന്തി ഹി സങ്കേതവചനസ്സ സച്ചഭാവേ കാരണദസ്സനം, ലോകസിദ്ധാ സമ്മുതി സങ്കേതവചനസ്സ അവിസംവാദനതായ കാരണന്തി അത്ഥോ, വിസംവാദനാഭാവതോ സങ്കേതവചനം സച്ചന്തി വുത്തം ഹോതി. ധമ്മാനം ഭൂതലക്ഖണന്തി ച പരമത്ഥവചനസ്സ സച്ചഭാവേ കാരണദസ്സനം. സഭാവധമ്മാനം യോ ഭൂതോ അവിപരീതോ സഭാവോ, തസ്സ ലക്ഖണം അങ്ഗനം ഞാപനന്തി അത്ഥോ, യാഥാവതോ അവിസംവാദനവസേന പവത്തനതോ പരമത്ഥവചനം സച്ചന്തി അധിപ്പായോ. അനങ്ഗണസുത്തടീകായം പന ആചരിയേനേവ നിസ്സക്കവചനേന പദമുല്ലിങ്ഗേത്വാ ‘‘ലോകസമ്മുതികാരണാതി ലോകസമഞ്ഞം നിസ്സായ പവത്തനതോ. ധമ്മാനന്തി സഭാവധമ്മാനം. ഭൂതകാരണാതി യഥാഭൂതസഭാവം നിസ്സായ പവത്തനതോ’’തി വുത്തം.

അഞ്ഞത്ഥ പന –

‘‘തസ്മാ വോഹരകുസലസ്സ, ലോകനാഥസ്സ സത്ഥുനോ;

സമ്മുതിം വോഹരന്തസ്സ, മുസാവാദോ ന ജായതീ’’തി. (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൫൭; അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൭൦; ഇതിവു. അട്ഠ. ൨൪) –

അയമ്പി ഗുണപരിദീപനീ ഗാഥാ ദിസ്സതി. തത്ഥ തസ്മാതി സച്ചസ്സ ദുവിധത്താ, സങ്കേതവചനസ്സ വാ സച്ചഭാവതോ. സമ്മുതിം വോഹരന്തസ്സാതി ‘‘പുഗ്ഗലോ സത്തോ’’തിആദിനാ ലോകസമഞ്ഞം കഥേന്തസ്സ മുസാവാദോ നാമ ന ജായതീതി അത്ഥോ. അപിച ‘‘അട്ഠഹി കാരണേഹി ഭഗവാ പുഗ്ഗല കഥം കഥേതി ഹിരോത്തപ്പദീപനത്ഥം, കമ്മസ്സകതാദീപനത്ഥം, പച്ചത്തപുരിസകാരദീപനത്ഥം, ആനന്തരിയദീപനത്ഥം, ബ്രഹ്മവിഹാരദീപനത്ഥം, പുബ്ബേനിവാസദീപനത്ഥം, ദക്ഖിണാവിസുദ്ധിദീപനത്ഥം, ലോകസമ്മുതിയാ അപ്പഹാനത്ഥഞ്ചാ’’തിആദിനാ (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൫൭; അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൭൦; ഇതിവു. അട്ഠ. ൨൪; കഥാ. അനുടീ. ൧) തത്ഥ തത്ഥ വുത്തകാരണമ്പി ആഹരിത്വാ ഇധ വത്തബ്ബം.

യദി തഥാഗതോ പരമത്ഥസച്ചം സമ്മദേവ അഭിസമ്ബുജ്ഝിത്വാ ഠിതോപി ലോകസമഞ്ഞാഭൂതം സമ്മുതിസച്ചം ഗഹേത്വാവ വദതി, ഏവഞ്ചേത്ഥ കോ ലോകിയമഹാജനേഹി വിസേസോതി വുത്തം ‘‘യാഹീ’’തിആദി, അയം പാളിയം സമ്ബന്ധോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ലോകിയമഹാജനോ അപ്പഹീനപരാമാസത്താ ‘‘ഏതം മമാ’’തിആദിനാ പരാമസന്തോ വോഹരതി. തഥാഗതോ പന സബ്ബസോ പഹീനപരാമാസത്താ അപരാമസന്തോവ യസ്മാ ലോകസമഞ്ഞാഹി വിനാ ലോകിയോ അത്ഥോ ലോകേന ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യോ, തസ്മാ താഹി തം വോഹരതി. തഥാ വോഹരന്തോ ച അത്തനോ ദേസനാവിലാസേന വേനേയ്യസത്തേ പരമത്ഥസച്ചേ പതിട്ഠാപേതീതി. ദേസനം വിനിവട്ടേത്വാതി ഹേട്ഠാ വുത്തായ ദിട്ഠാഭിനിവേസപടിസഞ്ഞുത്തായ വട്ടകഥായ വിനിവത്തേത്വാ വിവേചേത്വാ. അരഹത്തനികൂടേന നിട്ഠാപേസീതി ‘‘അപരാമസ’’ന്തി ഇമിനാ പദേന തണ്ഹാമാനപരാമാസപ്പഹാനകിത്തനേന തപ്പഹായകഅരഹത്തസങ്ഖാതനികൂടേന ദേസനം പരിയോസാപേസി. യം പനേത്ഥ അത്ഥതോ ന വിഭത്തം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഇതി സുമങ്ഗലവിലാസിനിയാ ദീഘനികായട്ഠകഥായ പരമസുഖുമഗമ്ഭീരദുരനുബോധത്ഥപരിദീപനായ സുവിമലവിപുലപഞ്ഞാവേയ്യത്തിയജനനായ സാധുവിലാസിനിയാ നാമ ലീനത്ഥപകാസനിയാ പോട്ഠപാദസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപകാസനാ.

പോട്ഠപാദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.