നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

ദീഘനികായേ

സീലക്ഖന്ധവഗ്ഗഅഭിനവടീകാ

ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ

യോ ദേസേത്വാന സദ്ധമ്മം, ഗമ്ഭീരം ദുദ്ദസം വരം;

ദീഘദസ്സീ ചിരം കാലം, പതിട്ഠാപേസി സാസനം.൧.

വിനേയ്യജ്ഝാസയേ ഛേകം, മഹാമതിം മഹാദയം;

നത്വാന തം സസദ്ധമ്മഗണം ഗാരവഭാജനം.൨.

സങ്ഗീതിത്തയമാരുള്ഹാ, ദീഘാഗമവരസ്സ യാ;

സംവണ്ണനാ യാ ച തസ്സാ, വണ്ണനാ സാധുവണ്ണിതാ. ൩.

ആചരിയധമ്മപാല- ത്ഥേരേനേവാഭിസങ്ഖതാ;

സമ്മാ നിപുണഗമ്ഭീര-ദുദ്ദസത്ഥപ്പകാസനാ.൪.

കാമഞ്ച സാ തഥാഭൂതാ, പരമ്പരാഭതാ പന;

പാഠതോ അത്ഥതോ ചാപി, ബഹുപ്പമാദലേഖനാ.൫.

സങ്ഖേപത്താ ച സോതൂഹി, സമ്മാ ഞാതും സുദുക്കരാ;

തസ്മാ സബ്രഹ്മചാരീനം, യാചനം സമനുസ്സരം.൬.

യോ’നേകസേതനാഗിന്ദോ, രാജാ നാനാരട്ഠിസ്സരോ;

സാസനസോധനേ ദള്ഹം, സദാ ഉസ്സാഹമാനസോ.൭.

തം നിസ്സായ ‘‘മമേസോപി, സത്ഥുസാസനജോതനേ;

അപ്പേവ നാമുപത്ഥമ്ഭോ, ഭവേയ്യാ’’തി വിചിന്തയം.൮.

വണ്ണനം ആരഭിസ്സാമി, സാധിപ്പായമഹാപയം;

അത്ഥം തമുപനിസ്സായ, അഞ്ഞഞ്ചാപി യഥാരഹം.൯.

ചക്കാഭിവുഡ്ഢികാമാനം, ധീരാനം ചിത്തതോസനം;

സാധുവിലാസിനിം നാമ, തം സുണാഥ സമാഹിതാതി. ൧൦.

ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാവണ്ണനാ

നാനാനയനിപുണഗമ്ഭീരവിചിത്രസിക്ഖത്തയസങ്ഗഹസ്സ ബുദ്ധാനുബുദ്ധസംവണ്ണിതസ്സ സദ്ധാവഹഗുണസമ്പന്നസ്സ ദീഘാഗമവരസ്സ ഗമ്ഭീരദുരനുബോധത്ഥദീപകം സംവണ്ണനമിമം കരോന്തോ സകസമയസമയന്തരഗഹനജ്ഝോഗാഹനസമത്ഥോ മഹാവേയ്യാകരണോയമാചരിയോ സംവണ്ണനാരമ്ഭേ രതനത്തയപണാമപയോജനാദിവിധാനാനി കരോന്തോ പഠമം താവ രതനത്തയപണാമം കാതും ‘‘കരുണാസീതലഹദയ’’ന്തിആദിമാഹ. ഏത്ഥ ച സംവണ്ണനാരമ്ഭേ രതനത്തയപണാമകരണപ്പയോജനം തത്ഥ തത്ഥ ബഹുധാ പപഞ്ചേന്തി ആചരിയാ. തഥാ ഹി വണ്ണയന്തി –

‘‘സംവണ്ണനാരമ്ഭേ സത്ഥരി പണാമകരണം ധമ്മസ്സ സ്വാക്ഖാതഭാവേന സത്ഥരി പസാദജനനത്ഥം, സത്ഥു ച അവിതഥദേസനഭാവപ്പകാസനേന ധമ്മേ പസാദജനനത്ഥം. തദുഭയപ്പസാദാ ഹി മഹതോ അത്ഥസ്സ സിദ്ധി ഹോതീ’’തി (ധ. സ. ടീ. ൧-൧).

അഥ വാ ‘‘രതനത്തയപണാമവചനം അത്തനോ രതനത്തയപ്പസാദസ്സ വിഞ്ഞാപനത്ഥം, തം പന വിഞ്ഞൂനം ചിത്താരാധനത്ഥം, തം അട്ഠകഥായ ഗാഹണത്ഥം, തം സബ്ബസമ്പത്തിനിപ്ഫാദനത്ഥ’’ന്തി. അഥ വാ ‘‘സംവണ്ണനാരമ്ഭേ രതനത്തയവന്ദനാ സംവണ്ണേതബ്ബസ്സ ധമ്മസ്സ പഭവനിസ്സയവിസുദ്ധിപടിവേദനത്ഥം, തം പന ധമ്മസംവണ്ണനാസു വിഞ്ഞൂനം ബഹുമാനുപ്പാദനത്ഥം, തം സമ്മദേവ തേസം ഉഗ്ഗഹണധാരണാദിക്കമലദ്ധബ്ബായ സമ്മാപടിപത്തിയാ സബ്ബഹിതസുഖനിപ്ഫാദനത്ഥ’’ന്തി. അഥ വാ ‘‘മങ്ഗലഭാവതോ, സബ്ബകിരിയാസു പുബ്ബകിച്ചഭാവതോ, പണ്ഡിതേഹി സമാചരിതഭാവതോ, ആയതിം പരേസം ദിട്ഠാനുഗതിആപജ്ജനതോ ച സംവണ്ണനായം രതനത്തയപണാമകിരിയാ’’തി. അഥ വാ ‘‘ചതുഗമ്ഭീരഭാവയുത്തം ധമ്മവിനയം സംവണ്ണേതുകാമസ്സ മഹാസമുദ്ദം ഓഗാഹന്തസ്സ വിയ പഞ്ഞാവേയ്യത്തിയസമന്നാഗതസ്സാപി മഹന്തം ഭയം സമ്ഭവതി, ഭയക്ഖയാവഹഞ്ചേതം രതനത്തയഗുണാനുസ്സരണജനിതം പണാമപൂജാവിധാനം, തതോ ച സംവണ്ണനായം രതനത്തയപണാമകിരിയാ’’തി. അഥ വാ ‘‘അസത്ഥരിപി സത്ഥാഭിനിവേസസ്സ ലോകസ്സ യഥാഭൂതം സത്ഥരി ഏവ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ സത്ഥുസമ്ഭാവനത്ഥം, അസത്ഥരി ച സത്ഥുസമ്ഭാവനപരിച്ചജാപനത്ഥം, ‘തഥാഗതപ്പവേദിതം ധമ്മവിനയം പരിയാപുണിത്വാ അത്തനോ ദഹതീ’തി (പാരാ. ൧൯൫) ച വുത്തദോസപരിഹരണത്ഥം സംവണ്ണനായം പണാമകിരിയാ’’തി. അഥ വാ ‘‘ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ പണാമവിധാനേന സമ്മാസമ്ബുദ്ധഭാവാധിഗമായ ബുദ്ധയാനം പടിപജ്ജന്താനം ഉസ്സാഹജനനത്ഥം, സദ്ധമ്മസ്സ ച പണാമവിധാനേന പച്ചേകബുദ്ധഭാവാധിഗമായ പച്ചേകബുദ്ധയാനം പടിപജ്ജന്താനം ഉസ്സാഹജനനത്ഥം, സങ്ഘസ്സ ച പണാമവിധാനേന പരമത്ഥസങ്ഘഭാവാധിഗമായ സാവകയാനം പടിപജ്ജന്താനം ഉസ്സാഹജനനത്ഥം സംവണ്ണനായം പണാമകിരിയാ’’തി. അഥ വാ ‘‘മങ്ഗലാദികാനി സത്ഥാനി അനന്തരായാനി, ചിരട്ഠിതികാനി, ബഹുമതാനി ച ഭവന്തീതി ഏവംലദ്ധികാനം ചിത്തപരിതോസനത്ഥം സംവണ്ണനായം പണാമകിരിയാ’’തി. അഥ വാ ‘‘സോതുജനാനം യഥാവുത്തപണാമേന അനന്തരായേന ഉഗ്ഗഹണധാരണാദിനിപ്ഫാദനത്ഥം സംവണ്ണനായം പണാമകിരിയാ. സോതുജനാനുഗ്ഗഹമേവ ഹി പധാനം കത്വാ ആചരിയേഹി സംവണ്ണനാരമ്ഭേ ഥുതിപണാമപരിദീപകാനി വാക്യാനി നിക്ഖിപീയന്തി, ഇതരഥാ വിനാപി തം നിക്ഖേപം കായമനോപണാമേനേവ യഥാധിപ്പേതപ്പയോജനസിദ്ധിതോ കിമേതേന ഗന്ഥഗാരവകരണേനാ’’തി ച ഏവമാദിനാ. മയം പന ഇധാധിപ്പേതമേവ പയോജനം ദസ്സയിസ്സാമ, തസ്മാ സംവണ്ണനാരമ്ഭേ രതനത്തയപണാമകരണം യഥാപടിഞ്ഞാതസംവണ്ണനായ അനന്തരായേന പരിസമാപനത്ഥന്തി വേദിതബ്ബം. ഇദമേവ ച പയോജനം ആചരിയേന ഇധാധിപ്പേതം. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘ഇതി മേ പസന്നമതിനോ …പേ… തസ്സാനുഭാവേനാ’’തി. രതനത്തയപണാമകരണഞ്ഹി യഥാപടിഞ്ഞാതസംവണ്ണനായ അനന്തരായേന പരിസമാപനത്ഥം രതനത്തയപൂജായ പഞ്ഞാപാടവഭാവതോ, തായ ച പഞ്ഞാപാടവം രാഗാദിമലവിധമനതോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘യസ്മിം മഹാനാമ സമയേ അരിയസാവകോ തഥാഗതം അനുസ്സരതി, നേവസ്സ തസ്മിം സമയേ രാഗപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ന ദോസപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ന മോഹപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ഉജുഗതമേവസ്സ തസ്മിം സമയേ ചിത്തം ഹോതീ’’തിആദി (അ. നി. ൬.൧൦; അ. നി. ൧൧.൧൧).

തസ്മാ രതനത്തയപൂജായ വിക്ഖാലിതമലായ പഞ്ഞായ പാടവസിദ്ധി. അഥ വാ രതനത്തയപൂജായ പഞ്ഞാപദട്ഠാനസമാധിഹേതുത്താ പഞ്ഞാപാടവം. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘ഉജുഗതചിത്തോ ഖോ പന മഹാനാമ അരിയസാവകോ ലഭതി അത്ഥവേദം, ലഭതി ധമ്മവേദം, ലഭതി ധമ്മോപസംഹിതം പാമോജ്ജം, പമുദിതസ്സ പീതി ജായതി, പീതിമനസ്സ കായോ പസ്സമ്ഭതി, പസ്സദ്ധകായോ സുഖം വേദയതി, സുഖിനോ ചിത്തം സമാധിയതീ’’തി (അ. നി. ൬.൧൦; അ. നി. ൧൧.൧൧).

സമാധിസ്സ ച പഞ്ഞായ പദട്ഠാനഭാവോ ‘‘സമാഹിതോ യഥാഭൂതം പജാനാതീ’’തി (സം. നി. ൩.൫; ൪.൯൯; ൫.൧൦൭൧; നേത്തി. ൪൦; പേടകോ. ൬൬; മി. പ. ൧൪) വുത്തോയേവ. തതോ ഏവം പടുഭൂതായ പഞ്ഞായ ഖേദമഭിഭുയ്യ പടിഞ്ഞാതം സംവണ്ണനം സമാപയിസ്സതി. തേന വുത്തം ‘‘രതനത്തയപണാമകരണഞ്ഹി…പേ… പഞ്ഞാപാടവഭാവതോ’’തി. അഥ വാ രതനത്തയപൂജായ ആയുവണ്ണസുഖബലവഡ്ഢനതോ അനന്തരായേന പരിസമാപനം വേദിതബ്ബം. രതനത്തയപണാമേന ഹി ആയുവണ്ണസുഖബലാനി വഡ്ഢന്തി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘അഭിവാദനസീലിസ്സ, നിച്ചം വുഡ്ഢാപചായിനോ;

ചത്താരോ ധമ്മാ വഡ്ഢന്തി, ആയു വണ്ണോ സുഖം ബല’’ന്തി. (ധ. പ. ൧൦൯);

തതോ ആയുവണ്ണസുഖബലവുദ്ധിയാ ഹോത്വേവ കാരിയനിട്ഠാനന്തി വുത്തം ‘‘രതനത്തയപൂജായ ആയു…പേ… വേദിതബ്ബ’’ന്തി. അഥ വാ രതനത്തയപൂജായ പടിഭാനാപരിഹാനാവഹത്താ അനന്തരായേന പരിസമാപനം വേദിതബ്ബം. അപരിഹാനാവഹാ ഹി രതനത്തയപൂജാ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘സത്തിമേ ഭിക്ഖവേ, അപരിഹാനീയാ ധമ്മാ, കതമേ സത്ത? സത്ഥുഗാരവതാ, ധമ്മഗാരവതാ, സങ്ഘഗാരവതാ, സിക്ഖാഗാരവതാ, സമാധിഗാരവതാ, കല്യാണമിത്തതാ, സോവചസ്സതാ’’തി (അ. നി. ൭.൩൪) തതോ പടിഭാനാപരിഹാനേന ഹോത്വേവ യഥാപടിഞ്ഞാതപരിസമാപനന്തി വുത്തം ‘‘രതനത്തയ…പേ… വേദിതബ്ബ’’ന്തി. അഥ വാ പസാദവത്ഥൂസു പൂജായ പുഞ്ഞാതിസയഭാവതോ അനന്തരായേന പരിസമാപനം വേദിതബ്ബം. പുഞ്ഞാതിസയാ ഹി പസാദവത്ഥൂസു പൂജാ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘പൂജാരഹേ പൂജയതോ, ബുദ്ധേ യദിവ സാവകേ;

പപഞ്ചസമതിക്കന്തേ, തിണ്ണസോകപരിദ്ദവേ.

തേ താദിസേ പൂജയതോ, നിബ്ബുതേ അകുതോഭയേ;

ന സക്കാ പുഞ്ഞം സങ്ഖാതും, ഇമേത്തമപി കേനചീ’’തി. (ഖു. പാ. ൧൯൬; അപ. ൧.൧൦.൨);

പുഞ്ഞാതിസയോ ച യഥാധിപ്പേതപരിസമാപനുപായോ. യഥാഹ –

‘‘ഏസ ദേവമനുസ്സാനം, സബ്ബകാമദദോ നിധി;

യം യദേവാഭിപത്ഥേന്തി, സബ്ബമേതേന ലബ്ഭതീ’’തി. (ഖു. പാ. ൮.൧൦);

ഉപായേസു ച പടിപന്നസ്സ ഹോത്വേവ കാരിയനിട്ഠാനന്തി വുത്തം ‘‘പസാദവത്ഥൂസു…പേ… വേദിതബ്ബ’’ന്തി. ഏവം രതനത്തയപൂജാ നിരതിസയപുഞ്ഞക്ഖേത്തസമ്ബുദ്ധിയാ അപരിമേയ്യപ്പഭാവോ പുഞ്ഞാതിസയോതി ബഹുവിധന്തരായേപി ലോകസന്നിവാസേ അന്തരായനിബന്ധനസകലസംകിലേസവിദ്ധംസനായ പഹോതി, ഭയാദിഉപദ്ദവഞ്ച നിവാരേതി. തസ്മാ സുവുത്തം ‘‘സംവണ്ണനാരമ്ഭേ രതനത്തയപണാമകരണം യഥാപടിഞ്ഞാതസംവണ്ണനായ അനന്തരായേന പരിസമാപനത്ഥന്തി വേദിതബ്ബ’’ന്തി.

ഏവം പന സപയോജനം രതനത്തയപണാമം കത്തുകാമോ ബുദ്ധരതനമൂലകത്താ സേസരതനാനം പഠമം തസ്സ പണാമം കാതുമാഹ – ‘‘കരുണാസീതലഹദയം…പേ… ഗതിവിമുത്ത’’ന്തി. ബുദ്ധരതനമൂലകാനി ഹി ധമ്മസങ്ഘരതനാനി, തേസു ച ധമ്മരതനമൂലകം സങ്ഘരതനം, തഥാഭാവോ ച ‘‘പുണ്ണചന്ദോ വിയ ഭഗവാ, ചന്ദകിരണനികരോ വിയ തേന ദേസിതോ ധമ്മോ, ചന്ദകിരണസമുപ്പാദിതപീണിതോ ലോകോ വിയ സങ്ഘോ’’തി ഏവമാദീഹി അട്ഠകഥായമാഗതഉപമാഹി വിഭാവേതബ്ബോ. അഥ വാ സബ്ബസത്താനം അഗ്ഗോതി കത്വാ പഠമം ബുദ്ധോ, തപ്പഭവതോ, തദുപദേസിതതോ ച തദനന്തരം ധമ്മോ, തസ്സ ധമ്മസ്സ സാധാരണതോ, തദാസേവനതോ ച തദനന്തരം സങ്ഘോ വുത്തോ. ‘‘സബ്ബസത്താനം വാ ഹിതേ വിനിയോജകോതി കത്വാ പഠമം ബുദ്ധോ, സബ്ബസത്തഹിതത്താ തദനന്തരം ധമ്മോ, ഹിതാധിഗമായ പടിപന്നോ അധിഗതഹിതോ ചാതി കത്വാ തദനന്തരം സങ്ഘോ വുത്തോ’’തി അട്ഠകഥാഗതനയേന അനുപുബ്ബതാ വേദിതബ്ബാ.

ബുദ്ധരതനപണാമഞ്ച കരോന്തോ കേവലപണാമതോ ഥോമനാപുബ്ബങ്ഗമോവസാതിസയോതി ‘‘കരുണാസീതലഹദയ’’ന്തിആദിപദേഹി ഥോമനാപുബ്ബങ്ഗമതം ദസ്സേതി. ഥോമനാപുബ്ബങ്ഗമേന ഹി പണാമേന സത്ഥു ഗുണാതിസയയോഗോ, തതോ ചസ്സ അനുത്തരവന്ദനീയഭാവോ, തേന ച അത്തനോ പണാമസ്സ ഖേത്തങ്ഗതഭാവോ, തേന ചസ്സ ഖേത്തങ്ഗതസ്സ പണാമസ്സ യഥാധിപ്പേതനിപ്ഫത്തിഹേതുഭാവോ ദസ്സിതോതി. ഥോമനാപുബ്ബങ്ഗമതഞ്ച ദസ്സേന്തോ യസ്സാ സംവണ്ണനം കത്തുകാമോ, സാ സുത്തന്തദേസനാ കരുണാപഞ്ഞാപ്പധാനായേവ, ന വിനയദേസനാ വിയ കരുണാപ്പധാനാ, നാപി അഭിധമ്മദേസനാ വിയ പഞ്ഞാപ്പധാനാതി തദുഭയപ്പധാനമേവ ഥോമനമാരഭതി. ഏസാ ഹി ആചരിയസ്സ പകതി, യദിദം ആരമ്ഭാനുരൂപഥോമനാ. തേനേവ ച വിനയദേസനായ സംവണ്ണനാരമ്ഭേ ‘‘യോ കപ്പകോടീഹിപി…പേ… മഹാകാരുണികസ്സ തസ്സാ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ) കരുണാപ്പധാനം, അഭിധമ്മദേസനായ സംവണ്ണനാരമ്ഭേ ‘‘കരുണാ വിയ…പേ… യഥാരുചീ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. ൧) പഞ്ഞാപ്പധാനഞ്ച ഥോമനമാരദ്ധം. വിനയദേസനാ ഹി ആസയാദിനിരപേക്ഖകേവലകരുണായ പാകതികസത്തേനാപി അസോതബ്ബാരഹം സുണന്തോ, അപുച്ഛിതബ്ബാരഹം പുച്ഛന്തോ, അവത്തബ്ബാരഹഞ്ച വദന്തോ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേസീതി കരുണാപ്പധാനാ. തഥാ ഹി ഉക്കംസപരിയന്തഗതഹിരോത്തപ്പോപി ഭഗവാ ലോകിയസാധുജനേഹിപി പരിഹരിതബ്ബാനി ‘‘സിഖരണീ, സമ്ഭിന്നാ’’തിആദിവചനാനി, (പാരാ. ൧൮൫) യഥാപരാധഞ്ച ഗരഹവചനാനി മഹാകരുണാസഞ്ചോദിതമാനസോ മഹാപരിസമജ്ഝേ അഭാസി, തംതംസിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തി കാരണാപേക്ഖായ ച വേരഞ്ജാദീസു സാരീരികം ഖേദമനുഭോസി. തസ്മാ കിഞ്ചാപി ഭൂമന്തരപച്ചയാകാരസമയന്തരകഥാനം വിയ വിനയപഞ്ഞത്തിയാപി സമുട്ഠാപികാ പഞ്ഞാ അനഞ്ഞസാധാരണതായ അതിസയകിച്ചവതീ, കരുണായ കിച്ചം പന തതോപി അധികന്തി വിനയദേസനായ കരുണാപ്പധാനതാ വുത്താ. കരുണാബ്യാപാരാധികതായ ഹി ദേസനായ കരുണാപധാനതാ, അഭിധമ്മദേസനാ പന കേവലപഞ്ഞാപ്പധാനാ പരമത്ഥധമ്മാനം യഥാസഭാവപടിവേധസമത്ഥായ പഞ്ഞായ തത്ഥ സാതിസയപ്പവത്തിതോ. സുത്തന്തദേസനാ പന കരുണാപഞ്ഞാപ്പധാനാ തേസം തേസം സത്താനം ആസയാനുസയാധിമുത്തിചരിതാദിഭേദപരിച്ഛിന്ദനസമത്ഥായ പഞ്ഞായ സത്തേസു ച മഹാകരുണായ തത്ഥ സാതിസയപ്പവത്തിതോ. സുത്തന്തദേസനായ ഹി മഹാകരുണായ സമാപത്തിബഹുലോ വിനേയ്യസന്താനേ തദജ്ഝാസയാനുലോമേന ഗമ്ഭീരമത്ഥപദം പതിട്ഠപേസി. തസ്മാ ആരമ്ഭാനുരൂപം കരുണാപഞ്ഞാപ്പധാനമേവ ഥോമനം കതന്തി വേദിതബ്ബം, അയമേത്ഥ സമുദായത്ഥോ.

അയം പന അവയവത്ഥോ – കിരതീതി കരുണാ, പരദുക്ഖം വിക്ഖിപതി പച്ചയവേകല്ലകരണേന അപനേതീതി അത്ഥോ. ദുക്ഖിതേസു വാ കിരിയതി പസാരിയതീതി കരുണാ. അഥ വാ കിണാതീതി കരുണാ, പരദുക്ഖേ സതി കാരുണികം ഹിംസതി വിബാധതി, പരദുക്ഖം വാ വിനാസേതീതി അത്ഥോ. പരദുക്ഖേ സതി സാധൂനം കമ്പനം ഹദയഖേദം കരോതീതി വാ കരുണാ. അഥ വാ കമിതി സുഖം, തം രുന്ധതീതി കരുണാ. ഏസാ ഹി പരദുക്ഖാപനയനകാമതാലക്ഖണാ അത്തസുഖനിരപേക്ഖതായ കാരുണികാനം സുഖം രുന്ധതി വിബന്ധതീതി, സബ്ബത്ഥ സദ്ദസത്ഥാനുസാരേന പദനിപ്ഫത്തി വേദിതബ്ബാ. ഉണ്ഹാഭിതത്തേഹി സേവീയതീതി സീതം, ഉണ്ഹാഭിസമനം. തം ലാതി ഗണ്ഹാതീതി സീതലം, ‘‘ചിത്തം വാ തേ ഖിപിസ്സാമി, ഹദയം വാ തേ ഫാലേസ്സാമീ’’തി (സം. നി. ൧.൨൪൬; സു. നി. ആളവകസുത്ത) ഏത്ഥ ഉരോ ‘‘ഹദയ’’ന്തി വുത്തം, ‘‘വക്കം ഹദയ’’ന്തി (മ. നി. ൧.൧൧൦; ൨.൧൧൪; ൩.൧൫൪) ഏത്ഥ ഹദയവത്ഥു, ‘‘ഹദയാ ഹദയം മഞ്ഞേ അഞ്ഞായ തച്ഛതീ’’തി (മ. നി. ൧.൬൩) ഏത്ഥ ചിത്തം, ഇധാപി ചിത്തമേവ അബ്ഭന്തരട്ഠേന ഹദയം. അത്തനോ സഭാവം വാ ഹരതീതി ഹദയം, ര-കാരസ്സ ദ-കാരം കത്വാതി നേരുത്തികാ. കരുണായ സീതലം ഹദയമസ്സാതി കരുണാസീതലഹദയോ, തം കരുണാസീതലഹദയം.

കാമഞ്ചേത്ഥ പരേസം ഹിതോപസംഹാരസുഖാദിഅപരിഹാനിജ്ഝാനസഭാവതായ, ബ്യാപാദാദീനം ഉജുവിപച്ചനീകതായ ച സത്തസന്താനഗതസന്താപവിച്ഛേദനാകാരപ്പവത്തിയാ മേത്താമുദിതാനമ്പി ചിത്തസീതലഭാവകാരണതാ ഉപലബ്ഭതി, തഥാപി പരദുക്ഖാപനയനാകാരപ്പവത്തിയാ പരൂപതാപാസഹനരസാ അവിഹിംസാഭൂതാ കരുണാവ വിസേസേന ഭഗവതോ ചിത്തസ്സ ചിത്തപസ്സദ്ധി വിയ സീതിഭാവനിമിത്തന്തി തസ്സായേവ ചിത്തസീതലഭാവകാരണതാ വുത്താ. കരുണാമുഖേന വാ മേത്താമുദിതാനമ്പി ഹദയസീതലഭാവകാരണതാ വുത്താതി ദട്ഠബ്ബം. ന ഹി സബ്ബത്ഥ നിരവസേസത്ഥോ ഉപദിസീയതി, പധാനസഹചരണാവിനാഭാവാദിനയേഹിപി യഥാലബ്ഭമാനം ഗയ്ഹമാനത്താ. അപിചേത്ഥ തംസമ്പയുത്തഞാണസ്സ ഛഅസാധാരണഞാണപരിയാപന്നതായ അസാധാരണഞാണവിസേസനിബന്ധനഭൂതാ സാതിസയം, നിരവസേസഞ്ച സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം വിയ സവിസയബ്യാപിതായ മഹാകരുണാഭാവമുപഗതാ അനഞ്ഞസാധാരണസാതിസയഭാവപ്പത്താ കരുണാവ ഹദയസീതലത്തഹേതുഭാവേന വുത്താ. അഥ വാ സതിപി മേത്താമുദിതാനം പരേസം ഹിതോപസംഹാരസുഖാദിഅപരിഹാനിജ്ഝാനസഭാവതായ സാതിസയേ ഹദയസീതലഭാവനിബന്ധനത്തേ സകലബുദ്ധഗുണവിസേസകാരണതായ താസമ്പി കാരണന്തി കരുണായ ഏവ ഹദയസീതലഭാവകാരണതാ വുത്താ. കരുണാനിദാനാ ഹി സബ്ബേപി ബുദ്ധഗുണാ. കരുണാനുഭാവനിബ്ബാപിയമാനസംസാരദുക്ഖസന്താപസ്സ ഹി ഭഗവതോ പരദുക്ഖാപനയനകാമതായ അനേകാനിപി കപ്പാനമസങ്ഖ്യേയ്യാനി അകിലന്തരൂപസ്സേവ നിരവസേസബുദ്ധകരധമ്മസമ്ഭരണനിരതസ്സ സമധിഗതധമ്മാധിപതേയ്യസ്സ ച സന്നിഹിതേസുപി സത്തസങ്ഘാതസമുപനീതഹദയൂപതാപനിമിത്തേസു ന ഈസകമ്പി ചിത്തസീതിഭാവസ്സ അഞ്ഞഥത്തമഹോസീതി. തീസു ചേത്ഥ വികപ്പേസു പഠമേ വികപ്പേ അവിസേസഭൂതാ ബുദ്ധഭൂമിഗതാ, ദുതിയേ തഥേവ മഹാകരുണാഭാവൂപഗതാ, തതിയേ പഠമാഭിനീഹാരതോ പട്ഠായ തീസുപി അവത്ഥാസു പവത്താ ഭഗവതോ കരുണാ സങ്ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബം.

പജാനാതീതി പഞ്ഞാ, യഥാസഭാവം പകാരേഹി പടിവിജ്ഝതീതി അത്ഥോ. പഞ്ഞപേതീതി വാ പഞ്ഞാ, തം തദത്ഥം പാകടം കരോതീതി അത്ഥോ. സായേവ ഞേയ്യാവരണപ്പഹാനതോ പകാരേഹി ധമ്മസഭാവജോതനട്ഠേന പജ്ജോതോതി പഞ്ഞാപജ്ജോതോ. പഞ്ഞവതോ ഹി ഏകപല്ലങ്കേനപി നിസിന്നസ്സ ദസസഹസ്സിലോകധാതു ഏകപജ്ജോതാ ഹോതി. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ ‘‘ചത്താരോമേ ഭിക്ഖവേ, പജ്ജോതാ. കതമേ ചത്താരോ? ചന്ദപജ്ജോതോ, സൂരിയപജ്ജോതോ, അഗ്ഗിപജ്ജോതോ, പഞ്ഞാപജ്ജോതോ, ഇമേ ഖോ ഭിക്ഖവേ, ചത്താരോ പജ്ജോതാ. ഏതദഗ്ഗം ഭിക്ഖവേ, ഇമേസം ചതുന്നം പജ്ജോതാനം യദിദം പഞ്ഞാപജ്ജോതോ’’തി (അ. നി. ൪.൧൪൫). തേന വിഹതോ വിസേസേന സമുഗ്ഘാടിതോതി പഞ്ഞാപജ്ജോതവിഹതോ, വിസേസതാ ചേത്ഥ ഉപരി ആവി ഭവിസ്സതി. മുയ്ഹന്തി തേന, സയം വാ മുയ്ഹതി, മുയ്ഹനമത്തമേവ വാ തന്തി മോഹോ, അവിജ്ജാ. സ്വേവ വിസയസഭാവപടിച്ഛാദനതോ അന്ധകാരസരിക്ഖതായ തമോ വിയാതി മോഹതമോ. സതിപി തമസദ്ദസ്സ സദിസകപ്പനമന്തരേന അവിജ്ജാവാചകത്തേ മോഹസദ്ദസന്നിധാനേന തബ്ബിസേസകതാവേത്ഥ യുത്താതി സദിസകപ്പനാ. പഞ്ഞാപജ്ജോതവിഹതോ മോഹതമോ യസ്സാതി പഞ്ഞാപജ്ജോതവിഹതമോഹതമോ, തം പഞ്ഞാപജ്ജോതവിഹതമോഹതമം.

നനു ച സബ്ബേസമ്പി ഖീണാസവാനം പഞ്ഞാപജ്ജോതേന അവിജ്ജന്ധകാരഹതതാ സമ്ഭവതി, അഥ കസ്മാ അഞ്ഞസാധാരണാവിസേസഗുണേന ഭഗവതോ ഥോമനാ വുത്താതി? സവാസനപ്പഹാനേന അനഞ്ഞസാധാരണവിസേസതാസമ്ഭവതോ. സബ്ബേസമ്പി ഹി ഖീണാസവാനം പഞ്ഞാപജ്ജോതഹതാവിജ്ജന്ധകാരത്തേപി സതി സദ്ധാധിമുത്തേഹി വിയ ദിട്ഠിപ്പത്താനം സാവകപച്ചേകബുദ്ധേഹി സമ്മാസമ്ബുദ്ധാനം സവാസനപ്പഹാനേന കിലേസപ്പഹാനസ്സ വിസേസോ വിജ്ജതേവാതി. അഥ വാ പരോപദേസമന്തരേന അത്തനോ സന്താനേ അച്ചന്തം അവിജ്ജന്ധകാരവിഗമസ്സ നിപ്ഫാദിതത്താ (നിബ്ബത്തിതത്താ മ. നി. ടീ. ൧.൧), തത്ഥ ച സബ്ബഞ്ഞുതായ ബലേസു ച വസീഭാവസ്സ സമധിഗതത്താ, പരസന്തതിയഞ്ച ധമ്മദേസനാതിസയാനുഭാവേന സമ്മദേവ തസ്സ പവത്തിതത്താ, ഭഗവായേവ വിസേസതോ പഞ്ഞാപജ്ജോതവിഹതമോഹതമഭാവേന ഥോമേതബ്ബോതി. ഇമസ്മിഞ്ച അത്ഥവികപ്പേ പഞ്ഞാപജ്ജോതപദേന സസന്താനഗതമോഹവിധമനാ പടിവേധപഞ്ഞാ ചേവ പരസന്താനഗതമോഹവിധമനാ ദേസനാപഞ്ഞാ ച സാമഞ്ഞനിദ്ദേസേന, ഏകസേസനയേന വാ സങ്ഗഹിതാ. ന തു പുരിമസ്മിം അത്ഥവികപ്പേ വിയ പടിവേധപഞ്ഞായേവാതി വേദിതബ്ബം.

അപരോ നയോ – ഭഗവതോ ഞാണസ്സ ഞേയ്യപരിയന്തികത്താ സകലഞേയ്യധമ്മസഭാവാവബോധനസമത്ഥേന അനാവരണഞാണസങ്ഖാതേന പഞ്ഞാപജ്ജോതേന സകലഞേയ്യധമ്മസഭാവച്ഛാദകമോഹതമസ്സ വിഹതത്താ അനാവരണഞാണഭൂതേന അനഞ്ഞസാധാരണപഞ്ഞാപജ്ജോതവിഹതമോഹതമഭാവേന ഭഗവതോ ഥോമനാ വേദിതബ്ബാ. ഇമസ്മിം പന അത്ഥവികപ്പേ മോഹതമവിധമനന്തേ അധിഗതത്താ അനാവരണഞാണം കാരണൂപചാരേന സകസന്താനേ മോഹതമവിധമനന്തി വേദിതബ്ബം. അഭിനീഹാരസമ്പത്തിയാ സവാസനപ്പഹാനമേവ ഹി കിലേസാനം ഞേയ്യാവരണപ്പഹാനന്തി, പരസന്താനേ പന മോഹതമവിധമനസ്സ കാരണഭാവതോ ഫലൂപചാരേന അനാവരണഞാണമേവ മോഹതമവിധമനന്തി വുച്ചതി. അനാവരണഞാണന്തി ച സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണമേവ, യേന ധമ്മദേസനാപച്ചവേക്ഖണാനി കരോതി. തദിദഞ്ഹി ഞാണദ്വയം അത്ഥതോ ഏകമേവ. അനവസേസസങ്ഖതാസങ്ഖതസമ്മുതിധമ്മാരമ്മണതായ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം തത്ഥാവരണാഭാവതോ നിസ്സങ്ഗചാരമുപാദായ അനാവരണഞാണന്തി, വിസയപ്പവത്തിമുഖേന പന അഞ്ഞേഹി അസാധാരണഭാവദസ്സനത്ഥം ദ്വിധാ കത്വാ ഛളാസാധാരണഞാണഭേദേ വുത്തം.

കിം പനേത്ഥ കാരണം അവിജ്ജാസമുഗ്ഘാതോയേവേകോ പഹാനസമ്പത്തിവസേന ഭഗവതോ ഥോമനായ ഗയ്ഹതി, ന പന സാതിസയം നിരവസേസകിലേസപ്പഹാനന്തി? വുച്ചതേ – തപ്പഹാനവചനേനേവ ഹി തദേകട്ഠതായ സകലസംകിലേസസമുഗ്ഘാതസ്സ ജോതിതഭാവതോ നിരവസേസകിലേസപ്പഹാനമേത്ഥ ഗയ്ഹതി. ന ഹി സോ സംകിലേസോ അത്ഥി, യോ നിരവസേസാവിജ്ജാസമുഗ്ഘാതനേന ന പഹീയതീതി. അഥ വാ സകലകുസലധമ്മുപ്പത്തിയാ, സംസാരനിവത്തിയാ ച വിജ്ജാ വിയ നിരവസേസാകുസലധമ്മുപ്പത്തിയാ, സംസാരപ്പവത്തിയാ ച അവിജ്ജായേവ പധാനകാരണന്തി തബ്ബിഘാതവചനേനേവ സകലസംകിലേസസമുഗ്ഘാതവചനസിദ്ധിതോ സോയേവേകോ ഗയ്ഹതീതി. അഥ വാ സകലസംകിലേസധമ്മാനം മുദ്ധഭൂതത്താ അവിജ്ജായ തം സമുഗ്ഘാതോയേവേകോ ഗയ്ഹതി. യഥാഹ –

‘‘അവിജ്ജാ മുദ്ധാതി ജാനാഹി, വിജ്ജാ മുദ്ധാധിപാതിനീ;

സദ്ധാസതിസമാധീഹി, ഛന്ദവീരിയേന സംയുതാ’’തി. (സു. നി. ൧൦൩൨; ചൂള. നി. ൫൧);

സനരാമരലോകഗരുന്തി ഏത്ഥ പന പഠമപകതിയാ അവിഭാഗേന സത്തോപി നരോതി വുച്ചതി, ഇധ പന ദുതിയപകതിയാ മനുജപുരിസോയേവ, ഇതരഥാ ലോകസദ്ദസ്സ അവത്തബ്ബതാ സിയാ. ‘‘യഥാ ഹി പഠമപകതിഭൂതോ സത്തോ ഇതരായ പകതിയാ സേട്ഠട്ഠേന പുരേ ഉച്ചട്ഠാനേ സേതി പവത്തതീതി പുരിസോതി വുച്ചതി, ഏവം ജേട്ഠഭാവം നേതീതി നരോതി. പുത്തഭാതുഭൂതോപി ഹി പുഗ്ഗലോ മാതുജേട്ഠഭഗിനീനം പിതുട്ഠാനേ തിട്ഠതി, പഗേവ ഭത്തുഭൂതോ ഇതരാസ’’ന്തി (വി. അട്ഠ. ൪൩-൪൬) നാവാവിമാനവണ്ണനായം വുത്തം. ഏകസേസപ്പകപ്പനേന പുഥുവചനന്തവിഗ്ഗഹേന വാ നരാ, മരണം മരോ, സോ നത്ഥി യേസന്തി അമരാ, സഹ നരേഹി, അമരേഹി ചാതി സനരാമരോ.ഗരതി ഉഗ്ഗച്ഛതി ഉഗ്ഗതോ പാകടോ ഭവതീതി ഗരു, ഗരസദ്ദോ ഹി ഉഗ്ഗമേ. അപിച പാസാണച്ഛത്തം വിയ ഭാരിയട്ഠേന ‘‘ഗരൂ’’തി വുച്ചതി.

മാതാപിതാചരിയേസു, ദുജ്ജരേ അലഹുമ്ഹി ച;

മഹന്തേ ചുഗ്ഗതേ ചേവ, നിഛേകാദികരേസു ച;

തഥാ വണ്ണവിസേസേസു, ഗരുസദ്ദോ പവത്തതി.

ഇധ പന സബ്ബലോകാചരിയേ തഥാഗതേ. കേചി പന ‘‘ഗരു, ഗുരൂതി ച ദ്വിധാ ഗഹേത്വാ ഭാരിയവാചകത്തേ ഗരുസദ്ദോ, ആചരിയവാചകത്തേ തു ഗുരുസദ്ദോ’’തി വദന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം. പാളിവിസയേ ഹി സബ്ബേസമ്പി യഥാവുത്താനമത്ഥാനം വാചകത്തേ ഗരുസദ്ദോയേവിച്ഛിതബ്ബോ അകാരസ്സ ആകാരഭാവേന ‘‘ഗാരവ’’ന്തി തദ്ധിതന്തപദസ്സ സവുദ്ധികസ്സ ദസ്സനതോ. സക്കതഭാസാവിസയേ പന ഗുരുസദ്ദോയേവിച്ഛിതബ്ബോ ഉകാരസ്സ വുദ്ധിഭാവേന അഞ്ഞഥാ തദ്ധിതന്തപദസ്സ ദസ്സനതോതി. സനരാമരോ ച സോ ലോകോ ചാതി സനരാമരലോകോ, തസ്സ ഗരൂതി തഥാ, തം സനരാമരലോകഗരും.‘‘സനരമരൂലോകഗരു’’ന്തിപി പഠന്തി, തദപി അരിയാഗാഥത്താ വുത്തിലക്ഖണതോ, അത്ഥതോ ച യുത്തമേവ. അത്ഥതോ ഹി ദീഘായുകാപി സമാനാ യഥാപരിച്ഛേദം മരണസഭാവത്താ മരൂതി ദേവാ വുച്ചന്തി. ഏതേന ദേവമനുസ്സാനം വിയ തദവസിട്ഠസത്താനമ്പി യഥാരഹം ഗുണവിസേസാവഹതായ ഭഗവതോ ഉപകാരകതം ദസ്സേതി. നനു ചേത്ഥ ദേവമനുസ്സാ പധാനഭൂതാ, അഥ കസ്മാ തേസം അപ്പധാനതാ നിദ്ദിസീയതീതി? അത്ഥതോ പധാനതായ ഗഹേതബ്ബത്താ. അഞ്ഞോ ഹി സദ്ദക്കമോ, അഞ്ഞോ അത്ഥക്കമോതി സദ്ദക്കമാനുസാരേന പധാനാപധാനഭാവോ ന ചോദേതബ്ബോ. ഏദിസേസു ഹി സമാസപദേസു പധാനമ്പി അപ്പധാനം വിയ നിദ്ദിസീയതി യഥാ തം ‘‘സരാജികായ പരിസായാ’’തി, തസ്മാ സബ്ബത്ഥ അത്ഥതോവ അധിപ്പായോ ഗവേസിതബ്ബോ, ന ബ്യഞ്ജനമത്തേന. യഥാഹു പോരാണാ –

‘‘അത്ഥഞ്ഹി നാഥോ സരണം അവോച,

ന ബ്യഞ്ജനം ലോകഹിതോ മഹേസി.

തസ്മാ അകത്വാ രതിമക്ഖരേസു,

അത്ഥേ നിവേസേയ്യ മതിം മതിമാ’’തി. (കങ്ഖാ. അട്ഠ. പഠമപാരാജികകണ്ഡവണ്ണനാ);

കാമഞ്ചേത്ഥ സത്തസങ്ഖാരഭാജനവസേന തിവിധോ ലോകോ, ഗരുഭാവസ്സ പന അധിപ്പേതത്താ ഗരുകരണസമത്ഥസ്സേവ യുജ്ജനതോ സത്തലോകവസേന അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. സോ ഹി ലോകീയന്തി ഏത്ഥ പുഞ്ഞാപുഞ്ഞാനി, തബ്ബിപാകോ ചാതി ലോകോ, ദസ്സനത്ഥേ ച ലോകസദ്ദമിച്ഛന്തി സദ്ദവിദൂ. അമരഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ ഉപപത്തിദേവാ അധിപ്പേതാ. അപരോ നയോ – സമൂഹത്ഥോ ഏത്ഥ ലോകസദ്ദോ സമുദായവസേന ലോകീയതി പഞ്ഞാപീയതീതി കത്വാ. സഹ നരേഹീതി സനരാ, തേയേവ അമരാതി സനരാമരാ, തേസം ലോകോ തഥാ, പുരിമനയേനേവ യോജേതബ്ബം. അമരസദ്ദേന ചേത്ഥ ഉപപത്തിദേവാ വിയ വിസുദ്ധിദേവാപി സങ്ഗയ്ഹന്തി. തേപി ഹി പരമത്ഥതോ മരണാഭാവതോ അമരാ. ഇമസ്മിം പന അത്ഥവികപ്പേ നരാമരാനമേവ ഗഹണം ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസവസേന യഥാ ‘‘സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാന’’ന്തി (ദീ. നി. ൧.൧൫൭, ൨൫൫). തഥാ ഹി സബ്ബാനത്ഥപരിഹാനപുബ്ബങ്ഗമായ നിരവസേസഹിതസുഖവിധാനതപ്പരായ നിരതിസയായ പയോഗസമ്പത്തിയാ, സദേവമനുസ്സായ പജായ അച്ചന്തമുപകാരിതായ അപരിമിതനിരുപമപ്പഭാവഗുണസമങ്ഗിതായ ച സബ്ബസത്തുത്തമോ ഭഗവാ അപരിമാണാസു ലോകധാതൂസു അപരിമാണാനം സത്താനം ഉത്തമമനഞ്ഞസാധാരണം ഗാരവട്ഠാനന്തി. കാമഞ്ച ഇത്ഥീനമ്പി തഥാഉപകാരത്താ ഭഗവാ ഗരുയേവ, പധാനഭൂതം പന ലോകം ദസ്സേതും പുരിസലിങ്ഗേന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. നേരുത്തികാ പന അവിസേസനിച്ഛിതട്ഠാനേ തഥാ നിദ്ദിട്ഠമിച്ഛന്തി യഥാ ‘‘നരാ നാഗാ ച ഗന്ധബ്ബാ, അഭിവാദേത്വാന പക്കമു’’ന്തി (അപ. ൧.൧.൪൮). തഥാ ചാഹു –

‘‘നപുംസകേന ലിങ്ഗേന, സദ്ദോദാഹു പുമേന വാ;

നിദ്ദിസ്സതീതി ഞാതബ്ബമവിസേസവിനിച്ഛിതേ’’തി.

വന്ദേതി ഏത്ഥ പന –

വത്തമാനായ പഞ്ചമ്യം, സത്തമ്യഞ്ച വിഭത്തിയം;

ഏതേസു തീസു ഠാനേസു, വന്ദേസദ്ദോ പവത്തതി.

ഇധ പന വത്തമാനായം അഞ്ഞാസമസമ്ഭവതോ. തത്ഥ ച ഉത്തമപുരിസവസേനത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ ‘‘അഹം വന്ദാമീ’’തി. നമനഥുതിയത്ഥേസു ച വന്ദസദ്ദമിച്ഛന്തി ആചരിയാ, തേന ച സുഗതപദം, നാഥപദം വാ അജ്ഝാഹരിത്വാ യോജേതബ്ബം. സോഭനം ഗതം ഗമനം ഏതസ്സാതി സുഗതോ. ഗമനഞ്ചേത്ഥ കായഗമനം, ഞാണഗമനഞ്ച, കായഗമനമ്പി വിനേയ്യജനോപസങ്കമനം, പകതിഗമനഞ്ചാതി ദുബ്ബിധം. ഭഗവതോ ഹി വിനേയ്യജനോപസങ്കമനം ഏകന്തേന തേസം ഹിതസുഖനിപ്ഫാദനതോ സോഭനം, തഥാ ലക്ഖണാനുബ്യഞ്ജനപടിമണ്ഡിതരൂപകായതായ ദുതവിലമ്ബിതഖലിതാനുകഡ്ഢനനിപ്പീളനുക്കുടിക-കുടിലാകുലതാദിദോസരഹിത- മവഹസിതരാജഹംസ- വസഭവാരണമിഗരാജഗമനം പകതിഗമനഞ്ച, വിമലവിപുലകരുണാസതിവീരിയാദിഗുണവിസേസസഹിതമ്പി ഞാണഗമനം അഭിനീഹാരതോ പട്ഠായ യാവ മഹാബോധി, താവ നിരവജ്ജതായ സോഭനമേവാതി. അഥ വാ ‘‘സയമ്ഭൂഞാണേന സകലമ്പി ലോകം പരിഞ്ഞാഭിസമയവസേന പരിജാനന്തോ സമ്മാ ഗതോ അവഗതോതി സുഗതോ. യോ ഹി ഗത്യത്ഥോ, സോ ബുദ്ധയത്ഥോ. യോ ച ബുദ്ധയത്ഥോ, സോ ഗത്യത്ഥോതി. തഥാ ലോകസമുദയം പഹാനാഭിസമയവസേന പജഹന്തോ അനുപ്പത്തിധമ്മതമാപാദേന്തോ സമ്മാ ഗതോ അതീതോതി സുഗതോ. ലോകനിരോധം സച്ഛികിരിയാഭിസമയവസേന സമ്മാ ഗതോ അധിഗതോതി സുഗതോ. ലോകനിരോധഗാമിനിം പടിപദം ഭാവനാഭിസമയവസേന സമ്മാ ഗതോ പടിപന്നോതി സുഗതോ, അയഞ്ചത്ഥോ ‘സോതാപത്തിമഗ്ഗേന യേ കിലേസാ പഹീനാ, തേ കിലേസേ ന പുനേതി ന പച്ചേതി ന പച്ചാഗച്ഛതീ’തി (മഹാനി. ൩൮; ചൂളനി. ൨൭) സുഗതോതിആദിനാ നിദ്ദേസനയേന വിഭാവേതബ്ബോ.

അപരോ നയോ – സുന്ദരം സമ്മാസമ്ബോധിം, നിബ്ബാനമേവ വാ ഗതോ അധിഗതോതി സുഗതോ. ഭൂതം തച്ഛം അത്ഥസംഹിതം യഥാരഹം കാലയുത്തമേവ വാചം വിനേയ്യാനം സമ്മാ ഗദതീതി വാ സുഗതോ, ദ-കാരസ്സ ത-കാരം കത്വാ, തം സുഗതം. പുഞ്ഞാപുഞ്ഞകമ്മേഹി ഉപപജ്ജനവസേന ഗന്തബ്ബാതി ഗതിയോ, ഉപപത്തിഭവവിസേസാ. താ പന നിരയാദിഭേദേന പഞ്ചവിധാ, സകലസ്സാപി ഭവഗാമികമ്മസ്സ അരിയമഗ്ഗാധിഗമേന അവിപാകാരഹഭാവകരണേന നിവത്തിതത്താ പഞ്ചഹിപി താഹി വിസംയുത്തോ ഹുത്വാ മുത്തോതി ഗതിവിമുത്തോ. ഉദ്ധമുദ്ധഭവഗാമിനോ ഹി ദേവാ തംതംകമ്മവിപാകദാനകാലാനുരൂപേന തതോ തതോ ഭവതോ മുത്താപി മുത്തമത്താവ, ന പന വിസഞ്ഞോഗവസേന മുത്താ, ഗതിപരിയാപന്നാ ച തംതംഭവഗാമികമ്മസ്സ അരിയമഗ്ഗേന അനിവത്തിതത്താ, ന തഥാ ഭഗവാ. ഭഗവാ പന യഥാവുത്തപ്പകാരേന വിസംയുത്തോ ഹുത്വാ മുത്തോതി. തസ്മാ അനേന ഭഗവതോ കത്ഥചിപി ഗതിയാ അപരിയാപന്നതം ദസ്സേതി. യതോ ച ഭഗവാ ‘‘ദേവാതിദേവോ’’തി വുച്ചതി. തേനേവാഹ –

‘‘യേന ദേവൂപപത്യസ്സ, ഗന്ധബ്ബോ വാ വിഹങ്ഗമോ;

യക്ഖത്തം യേന ഗച്ഛേയ്യം, മനുസ്സത്തഞ്ച അബ്ബജേ;

തേ മയ്ഹം ആസവാ ഖീണാ, വിദ്ധസ്താ വിനളീകതാ’’തി. (അ. നി. ൪.൩൬);

തംതംഗതിസംവത്തനകാനഞ്ഹി കമ്മകിലേസാനം മഹാബോധിമൂലേയേവ അഗ്ഗമഗ്ഗേന പഹീനത്താ നത്ഥി ഭഗവതോ തംതംഗതിപരിയാപന്നതാതി അച്ചന്തമേവ ഭഗവാ സബ്ബഭവയോനിഗതിവിഞ്ഞാണട്ഠിതിസത്താവാസസത്തനികായേഹി പരിമുത്തോതി. അഥ വാ കാമം സഉപാദിസേസായപി നിബ്ബാനധാതുയാ താഹി ഗതീഹി വിമുത്തോ, ഏസാ പന ‘‘പഞ്ഞാപജ്ജോതവിഹതമോഹതമ’’ന്തി ഏത്ഥേവന്തോഗധാതി ഇമിനാ പദേന അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാവ ഥോമേതീതി ദട്ഠബ്ബം.

ഏത്ഥ പന അത്തഹിതസമ്പത്തിപരഹിതപടിപത്തിവസേന ദ്വീഹാകാരേഹി ഭഗവതോ ഥോമനാ കതാ ഹോതി. തേസു അനാവരണഞാണാധിഗമോ, സഹ വാസനായ കിലേസാനമച്ചന്തപ്പഹാനം, അനുപാദിസേസനിബ്ബാനപ്പത്തി ച അത്തഹിതസമ്പത്തി നാമ, ലാഭസക്കാരാദിനിരപേക്ഖചിത്തസ്സ പന സബ്ബദുക്ഖനിയ്യാനികധമ്മദേസനാപയോഗതോ ദേവദത്താദീസുപി വിരുദ്ധസത്തേസു നിച്ചം ഹിതജ്ഝാസയതാ, വിനീതബ്ബസത്താനം ഞാണപരിപാകകാലാഗമനഞ്ച ആസയതോ പരഹിതപടിപത്തി നാമ. സാ പന ആസയപയോഗതോ ദുവിധാ, പരഹിതപടിപത്തി തിവിധാ ച അത്തഹിതസമ്പത്തി ഇമായ ഗാഥായ യഥാരഹം പകാസിതാ ഹോതി. ‘‘കരുണാസീതലഹദയ’’ന്തി ഹി ഏതേന ആസയതോ പരഹിതപടിപത്തി, സമ്മാ ഗദനത്ഥേന സുഗതസദ്ദേന പയോഗതോ പരഹിതപടിപത്തി. ‘‘പഞ്ഞാപജ്ജോതവിഹതമോഹതമം ഗതിവിമുത്ത’’ന്തി ഏതേഹി, ചതുസച്ചപടിവേധത്ഥേന ച സുഗതസദ്ദേന തിവിധാപി അത്തഹിതസമ്പത്തി, അവസിട്ഠട്ഠേന പന തേന, ‘‘സനരാമരലോകഗരു’’ന്തി ച ഏതേന സബ്ബാപി അത്തഹിതസമ്പത്തി, പരഹിതപടിപത്തി ച പകാസിതാ ഹോതി.

അഥ വാ ഹേതുഫലസത്തൂപകാരവസേന തീഹാകാരേഹി ഥോമനാ കതാ. തത്ഥ ഹേതു നാമ മഹാകരുണാസമായോഗോ, ബോധിസമ്ഭാരസമ്ഭരണഞ്ച, തദുഭയമ്പി പഠമപദേന യഥാരുതതോ, സാമത്ഥിയതോ ച പകാസിതം. ഫലം പന ഞാണപ്പഹാനആനുഭാവരൂപകായസമ്പദാവസേന ചതുബ്ബിധം. തത്ഥ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണപദട്ഠാനം മഗ്ഗഞാണം, തമ്മൂലകാനി ച ദസബലാദിഞാണാനി ഞാണസമ്പദാ, സവാസനസകലസംകിലേസാനമച്ചന്തമനുപ്പാദധമ്മതാപാദനം പഹാനസമ്പദാ, യഥിച്ഛിതനിപ്ഫാദനേ ആധിപച്ചം ആനുഭാവസമ്പദാ, സകലലോകനയനാഭിസേകഭൂതാ പന ലക്ഖണാനുബ്യഞ്ജനപടിമണ്ഡിതാ അത്തഭാവസമ്പത്തി രൂപകായസമ്പദാ. താസു ഞാണപ്പഹാനസമ്പദാ ദുതിയപദേന, സച്ചപടിവേധത്ഥേന ച സുഗതസദ്ദേന പകാസിതാ, ആനുഭാവസമ്പദാ തതിയപദേന, രൂപകായസമ്പദാ സോഭനകായഗമനത്ഥേന സുഗതസദ്ദേന ലക്ഖണാനുബ്യഞ്ജനപാരിപൂരിയാ വിനാ തദഭാവതോ. യഥാവുത്താ ദുവിധാപി പരഹിതപടിപത്തി സത്തൂപകാരസമ്പദാ, സാ പന സമ്മാ ഗദനത്ഥേന സുഗതസദ്ദേന പകാസിതാതി വേദിതബ്ബാ.

അപിച ഇമായ ഗാഥായ സമ്മാസമ്ബോധി തമ്മൂല – തപ്പടിപത്തിയാദയോ അനേകേ ബുദ്ധഗുണാ ആചരിയേന പകാസിതാ ഹോന്തി. ഏസാ ഹി ആചരിയാനം പകതി, യദിദം യേന കേനചി പകാരേന അത്ഥന്തരവിഞ്ഞാപനം. കഥം? ‘‘കരുണാസീതലഹദയ’’ന്തി ഹി ഏതേന സമ്മാസമ്ബോധിയാ മൂലം ദസ്സേതി. മഹാകരുണാസഞ്ചോദിതമാനസോ ഹി ഭഗവാ സംസാരപങ്കതോ സത്താനം സമുദ്ധരണത്ഥം കതാഭിനീഹാരോ അനുപുബ്ബേന പാരമിയോ പൂരേത്വാ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിമധിഗതോതി കരുണാ സമ്മാസമ്ബോധിയാ മൂലം. ‘‘പഞ്ഞാപജ്ജോതവിഹതമോഹതമ’’ന്തി ഏതേന സമ്മാസമ്ബോധിം ദസ്സേതി. സബ്ബഞ്ഞുതഞാണപദട്ഠാനഞ്ഹി അഗ്ഗമഗ്ഗഞാണം, അഗ്ഗമഗ്ഗഞാണപദട്ഠാനഞ്ച സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം ‘‘സമ്മാസമ്ബോധീ’’തി വുച്ചതി. സമ്മാ ഗമനത്ഥേന സുഗതസദ്ദേന സമ്മാസമ്ബോധിയാ പടിപത്തിം ദസ്സേതി ലീനുദ്ധച്ചപതിട്ഠാനായൂഹനകാമസുഖത്തകിലമഥാനുയോഗസസ്സതുച്ഛേദാഭിനിവേസാദിഅന്തദ്വയരഹിതായ കരുണാപഞ്ഞാപരിഗ്ഗഹിതായ മജ്ഝിമായ പടിപത്തിയാ പകാസനതോ, ഇതരേഹി സമ്മാസമ്ബോധിയാ പധാനാപ്പധാനപ്പഭേദം പയോജനം ദസ്സേതി. സംസാരമഹോഘതോ സത്തസന്താരണഞ്ഹേത്ഥ പധാനം, തദഞ്ഞമപ്പധാനം. തേസു ച പധാനേന പയോജനേന പരഹിതപടിപത്തിം ദസ്സേതി, ഇതരേന അത്തഹിതസമ്പത്തിം, തദുഭയേന ച അത്തഹിതപടിപന്നാദീസു ചതൂസു പുഗ്ഗലേസു ഭഗവതോ ചതുത്ഥപുഗ്ഗലഭാവം പകാസേതി. തേന ച അനുത്തരം ദക്ഖിണേയ്യഭാവം, ഉത്തമഞ്ച വന്ദനീയഭാവം, അത്തനോ ച വന്ദനായ ഖേത്തങ്ഗതഭാവം വിഭാവേതി.

അപിച കരുണാഗ്ഗഹണേന ലോകിയേസു മഹഗ്ഗതഭാവപ്പത്താസാധാരണഗുണദീപനതോ സബ്ബലോകിയഗുണസമ്പത്തി ദസ്സിതാ, പഞ്ഞാഗ്ഗഹണേന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപദട്ഠാനമഗ്ഗഞാണദീപനതോ സബ്ബലോകുത്തരഗുണസമ്പത്തി. തദുഭയഗ്ഗഹണസിദ്ധോ ഹി അത്ഥോ ‘‘സനരാമരലോകഗരു’’ന്തിആദിനാ വിപഞ്ചീയതീതി. കരുണാഗ്ഗഹണേന ച നിരുപക്കിലേസമുപഗമനം ദസ്സേതി, പഞ്ഞാഗ്ഗഹണേന അപഗമനം. തഥാ കരുണാഗ്ഗഹണേന ലോകസമഞ്ഞാനുരൂപം ഭഗവതോ പവത്തിം ദസ്സേതി ലോകവോഹാരവിസയത്താ കരുണായ, പഞ്ഞാഗ്ഗഹണേന ലോകസമഞ്ഞായ അനതിധാവനം. സഭാവാനവബോധേന ഹി ധമ്മാനം സഭാവം അതിധാവിത്വാ സത്താദിപരാമസനം ഹോതി. തഥാ കരുണാഗ്ഗഹണേന മഹാകരുണാസമാപത്തിവിഹാരം ദസ്സേതി, പഞ്ഞാഗ്ഗഹണേന തീസു കാലേസു അപ്പടിഹതഞാണം, ചതുസച്ചഞാണം, ചതുപടിസമ്ഭിദാഞാണം, ചതുവേസാരജ്ജഞാണം, കരുണാഗ്ഗഹണേന മഹാകരുണാസമാപത്തിഞാണസ്സ ഗഹിതത്താ സേസാസാധാരണഞാണാനി, ഛ അഭിഞ്ഞാ, അട്ഠസു പരിസാസു അകമ്പനഞാണാനി, ദസ ബലാനി, ചുദ്ദസ ബുദ്ധഗുണാ, സോളസ ഞാണചരിയാ, അട്ഠാരസ ബുദ്ധധമ്മാ, ചതുചത്താരീസ ഞാണവത്ഥൂനി, സത്തസത്തതി ഞാണവത്ഥൂനീതി ഏവമാദീനം അനേകേസം പഞ്ഞാപഭേദാനം വസേന ഞാണചാരം ദസ്സേതി. തഥാ കരുണാഗ്ഗഹണേന ചരണസമ്പത്തിം, പഞ്ഞാഗ്ഗഹണേന വിജ്ജാസമ്പത്തിം. കരുണാഗ്ഗഹണേന അത്താധിപതിതാ, പഞ്ഞാഗ്ഗഹണേന ധമ്മാധിപതിതാ. കരുണാഗ്ഗഹണേന ലോകനാഥഭാവോ, പഞ്ഞാഗ്ഗഹണേന അത്തനാഥഭാവോ. തഥാ കരുണാഗ്ഗഹണേന പുബ്ബകാരീഭാവോ, പഞ്ഞാഗ്ഗഹണേന കതഞ്ഞുതാ. കരുണാഗ്ഗഹണേന അപരന്തപതാ, പഞ്ഞാഗ്ഗഹണേന അനത്തന്തപതാ. കരുണാഗ്ഗഹണേന വാ ബുദ്ധകരധമ്മസിദ്ധി, പഞ്ഞാഗ്ഗഹണേന ബുദ്ധഭാവസിദ്ധി. തഥാ കരുണാഗ്ഗഹണേന പരസന്താരണം, പഞ്ഞാഗ്ഗഹണേന അത്തസന്താരണം. തഥാ കരുണാഗ്ഗഹണേന സബ്ബസത്തേസു അനുഗ്ഗഹചിത്തതാ, പഞ്ഞാഗ്ഗഹണേന സബ്ബധമ്മേസു വിരത്തചിത്തതാ ദസ്സിതാ ഹോതി സബ്ബേസഞ്ച ബുദ്ധഗുണാനം കരുണാ ആദി തന്നിദാനഭാവതോ, പഞ്ഞാ പരിയോസാനം തതോ ഉത്തരി കരണീയാഭാവതോ. ഇതി ആദിപരിയോസാനദസ്സനേന സബ്ബേ ബുദ്ധഗുണാ ദസ്സിതാ ഹോന്തി. തഥാ കരുണാഗ്ഗഹണേന സീലക്ഖന്ധപുബ്ബങ്ഗമോ സമാധിക്ഖന്ധോ ദസ്സിതോ ഹോതി. കരുണാനിദാനഞ്ഹി സീലം തതോ പാണാതിപാതാദിവിരതിപ്പവത്തിതോ, സാ ച ഝാനത്തയസമ്പയോഗിനീതി, പഞ്ഞാവചനേന പഞ്ഞാക്ഖന്ധോ. സീലഞ്ച സബ്ബബുദ്ധഗുണാനം ആദി, സമാധി മജ്ഝേ, പഞ്ഞാ പരിയോസാനന്തി ഏവമ്പി ആദിമജ്ഝപരിയോസാനകല്യാണാ സബ്ബേ ബുദ്ധഗുണാ ദസ്സിതാ ഹോന്തി നയതോ ദസ്സിതത്താ. ഏസോ ഏവ ഹി നിരവസേസതോ ബുദ്ധഗുണാനം ദസ്സനുപായോ, യദിദം നയഗ്ഗാഹണം, അഞ്ഞഥാ കോ നാമ സമത്ഥോ ഭഗവതോ ഗുണേ അനുപദം നിരവസേസതോ ദസ്സേതും. തേനേവാഹ –

‘‘ബുദ്ധോപി ബുദ്ധസ്സ ഭണേയ്യ വണ്ണം,

കപ്പമ്പി ചേ അഞ്ഞമഭാസമാനോ.

ഖീയേഥ കപ്പോ ചിരദീഘമന്തരേ,

വണ്ണോ ന ഖീയേഥ തഥാഗതസ്സാ’’തി.

തേനേവ ച ആയസ്മതാ സാരിപുത്തത്ഥേരേനാപി ബുദ്ധഗുണപരിച്ഛേദനം പതി ഭഗവതാ അനുയുത്തേന ‘‘നോ ഹേതം ഭന്തേ’’തി പടിക്ഖിപിത്വാ ‘‘അപി ച മേ ഭന്തേ ധമ്മന്വയോ വിദിതോ’’തി സമ്പസാദനീയസുത്തേ വുത്തം.

ഏവം സങ്ഖേപേന സകലസബ്ബഞ്ഞുഗുണേഹി ഭഗവതോ ഥോമനാപുബ്ബങ്ഗമം പണാമം കത്വാ ഇദാനി സദ്ധമ്മസ്സാപി ഥോമനാപുബ്ബങ്ഗമം പണാമം കരോന്തോ ‘‘ബുദ്ധോപീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥായം സഹ പദസമ്ബന്ധേന സങ്ഖേപത്ഥോ – യഥാവുത്തവിവിധഗുണഗണസമന്നാഗതോ ബുദ്ധോപി യം അരിയമഗ്ഗസങ്ഖാതം ധമ്മം, സഹ പുബ്ബഭാഗപടിപത്തിധമ്മേന വാ അരിയമഗ്ഗഭൂതം ധമ്മം ഭാവേത്വാ ചേവ യം ഫലനിബ്ബാനസങ്ഖാതം ധമ്മം, പരിയത്തിധമ്മപടിപത്തിധമ്മേഹി വാ സഹ ഫലനിബ്ബാനഭൂതം ധമ്മം സച്ഛികത്വാ ച സമ്മാസമ്ബോധിസങ്ഖാതം ബുദ്ധഭാവമുപഗതോ, വീതമലമനുത്തരം തം ധമ്മമ്പി വന്ദേതി.

തത്ഥ ബുദ്ധസദ്ദസ്സ താവ ‘‘ബുജ്ഝിതാ സച്ചാനീതി ബുദ്ധോ. ബോധേതാ പജായാതി ബുദ്ധോ’’തിആദിനാ നിദ്ദേസനയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അഥ വാ അഗ്ഗമഗ്ഗഞാണാധിഗമേന സവാസനായ സമ്മോഹനിദ്ദായ അച്ചന്തവിഗമനതോ, അപരിമിതഗുണഗണാലങ്കതസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപ്പത്തിയാ വികസിതഭാവതോ ച ബുദ്ധവാതി ബുദ്ധോ ജാഗരണവികസനത്ഥവസേന. അഥ വാ കസ്സചിപി ഞേയ്യധമ്മസ്സ അനവബുദ്ധസ്സ അഭാവേന ഞേയ്യവിസേസസ്സ കമ്മഭാവാഗഹണതോ കമ്മവചനിച്ഛായാഭാവേന അവഗമനത്ഥവസേന കത്തുനിദ്ദേസോവ ലബ്ഭതി, തസ്മാ ബുദ്ധവാതി ബുദ്ധോതിപി വത്തബ്ബോ. പദേസഗ്ഗഹണേ ഹി അസതി ഗഹേതബ്ബസ്സ നിപ്പദേസതാവ വിഞ്ഞായതി യഥാ ‘‘ദിക്ഖിതോ ന ദദാതീ’’തി. ഏവഞ്ച കത്വാ കമ്മവിസേസാനപേക്ഖാ കത്തരി ഏവ ബുദ്ധസദ്ദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ, അത്ഥതോ പന പാരമിതാപരിഭാവിതോ സയമ്ഭുഞാണേന സഹ വാസനായ വിഹതവിദ്ധസ്തനിരവസേസകിലേസോമഹാകരുണാസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാദിഅപരിമേയ്യഗുണഗണാധാരോ ഖന്ധസന്താനോ ബുദ്ധോ, യഥാഹ –

‘‘ബുദ്ധോതി യോ സോ ഭഗവാ സയമ്ഭൂ അനാചരിയകോ പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു സാമം സച്ചാനി അഭിസമ്ബുജ്ഝി, തത്ഥ ച സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോ, ബലേസു ച വസീഭാവ’’ന്തി (മഹാനി. ൧൯൨; ചൂളനി. ൯൭; പടി. മ. ൧൬൧).

അപിസദ്ദോ സമ്ഭാവനേ, തേന ഏവം ഗുണവിസേസയുത്തോ സോപി നാമ ഭഗവാ ഈദിസം ധമ്മം ഭാവേത്വാ, സച്ഛികത്വാ ച ബുദ്ധഭാവമുപഗതോ, കാ നാമ കഥാ അഞ്ഞേസം സാവകാദിഭാവമുപഗമനേതി ധമ്മേ സമ്ഭാവനം ദീപേതി. ബുദ്ധഭാവന്തി സമ്മാസമ്ബോധിം. യേന ഹി നിമിത്തഭൂതേന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപദട്ഠാനേന അഗ്ഗമഗ്ഗഞാണേന, അഗ്ഗമഗ്ഗഞാണപദട്ഠാനേന ച സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന ഭഗവതി ‘‘ബുദ്ധോ’’തി നാമം, തദാരമ്മണഞ്ച ഞാണം പവത്തതി, തമേവിധ ‘‘ഭാവോ’’തി വുച്ചതി. ഭവന്തി ബുദ്ധിസദ്ദാ ഏതേനാതി ഹി ഭാവോ. തഥാ ഹി വദന്തി –

‘‘യേന യേന നിമിത്തേന, ബുദ്ധി സദ്ദോ ച വത്തതേ;

തംതംനിമിത്തകം ഭാവപച്ചയേഹി ഉദീരിത’’ന്തി.

ഭാവേത്വാതി ഉപ്പാദേത്വാ, വഡ്ഢേത്വാ വാ. സച്ഛികത്വാതി പച്ചക്ഖം കത്വാ. ചേവ-സദ്ദോ ച-സദ്ദോ ച തദുഭയത്ഥ സമുച്ചയേ. തേന ഹി സദ്ദദ്വയേന ന കേവലം ഭഗവാ ധമ്മസ്സ ഭാവനാമത്തേന ബുദ്ധഭാവമുപഗതോ, നാപി സച്ഛികിരിയാമത്തേന, അഥ ഖോ തദുഭയേനേവാതി സമുച്ചിനോതി. ഉപഗതോതി പത്തോ, അധിഗതോതി അത്ഥോ. ഏതസ്സ ‘‘ബുദ്ധഭാവ’’ന്തി പദേന സമ്ബന്ധോ. വീതമലന്തി ഏത്ഥ വിരഹവസേന ഏതി പവത്തതീതി വീതോ, മലതോ വീതോ, വീതം വാ മലം യസ്സാതി വീതമലോ, തം വീതമലം. ‘‘ഗതമല’’ന്തിപി പാഠോ ദിസ്സതി, ഏവം സതി സഉപസഗ്ഗോ വിയ അനുപസഗ്ഗോപി ഗതസദ്ദോ വിരഹത്ഥവാചകോ വേദിതബ്ബോ ധാതൂനമനേകത്ഥത്താ. ഗച്ഛതി അപഗച്ഛതീതി ഹി ഗതോ, ധമ്മോ. ഗതം വാ മലം, പുരിമനയേന സമാസോ. അനുത്തരന്തി ഉത്തരവിരഹിതം. യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജമാനേ അപായതോ, സംസാരതോ ച അപതമാനേ കത്വാ ധാരേതീതി ധമ്മോ, നവവിധോ ലോകുത്തരധമ്മോ. തപ്പകാസനത്താ, സച്ഛികിരിയാസമ്മസനപരിയായസ്സ ച ലബ്ഭമാനത്താ പരിയത്തിധമ്മോപി ഇധ സങ്ഗഹിതോ. തഥാ ഹി ‘‘അഭിധമ്മനയസമുദ്ദം അധിഗച്ഛി, തീണി പിടകാനി സമ്മസീ’’തി ച അട്ഠകഥായം വുത്തം, തഥാ ‘‘യം ധമ്മം ഭാവേത്വാ സച്ഛികത്വാ’’തി ച വുത്തത്താ ഭാവനാസച്ഛികിരിയായോഗ്യതായ ബുദ്ധകരധമ്മഭൂതാഹി പാരമിതാഹി സഹ പുബ്ബഭാഗഅധിസീലസിക്ഖാദയോപി ഇധ സങ്ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബാ. താപി ഹി വിഗതപടിപക്ഖതായ വീതമലാ, അനഞ്ഞസാധാരണതായ അനുത്തരാ ച. കഥം പന താ ഭാവേത്വാ, സച്ഛികത്വാ ച ഭഗവാ ബുദ്ധഭാവമുപഗതോതി? വുച്ചതേ – സത്താനഞ്ഹി സംസാരവട്ടദുക്ഖനിസ്സരണായ [നിസ്സരണത്ഥായ (പണ്ണാസ ടീ.) നിസ്സരണേ (കത്ഥചി)] കതമഹാഭിനീഹാരോ മഹാകരുണാധിവാസനപേസലജ്ഝാസയോ പഞ്ഞാവിസേസപരിയോദാതനിമ്മലാനം ദാനദമസഞ്ഞമാദീനം ഉത്തമധമ്മാനം കപ്പാനം സതസഹസ്സാധികാനി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി സക്കച്ചം നിരന്തരം നിരവസേസം ഭാവനാസച്ഛികിരിയാഹി കമ്മാദീസു അധിഗതവസീഭാവോ അച്ഛരിയാചിന്തേയ്യമഹാനുഭാവോ അധിസീലാധിചിത്താനം പരമുക്കംസപാരമിപ്പത്തോ ഭഗവാ പച്ചയാകാരേ ചതുവീസതികോടിസതസഹസ്സമുഖേന മഹാവജിരഞാണം പേസേത്വാ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിസങ്ഖാതം ബുദ്ധഭാവമുപഗതോതി.

ഇമായ പന ഗാഥായ വിജ്ജാവിമുത്തിസമ്പദാദീഹി അനേകേഹി ഗുണേഹി യഥാരഹം സദ്ധമ്മം ഥോമേതി. കഥം? ഏത്ഥ ഹി ‘‘ഭാവേത്വാ’’തി ഏതേന വിജ്ജാസമ്പദായ ഥോമേതി, ‘‘സച്ഛികത്വാ’’തി ഏതേന വിമുത്തിസമ്പദായ. തഥാ പഠമേന ഝാനസമ്പദായ, ദുതിയേന വിമോക്ഖസമ്പദായ. പഠമേന വാ സമാധിസമ്പദായ, ദുതിയേന സമാപത്തിസമ്പദായ. അഥ വാ പഠമേന ഖയഞാണഭാവേന, ദുതിയേന അനുപ്പാദഞാണഭാവേന. പഠമേന വാ വിജ്ജൂപമതായ, ദുതിയേന വജിരൂപമതായ. പഠമേന വാ വിരാഗസമ്പത്തിയാ, ദുതിയേന നിരോധസമ്പത്തിയാ. തഥാ പഠമേന നിയ്യാനഭാവേന, ദുതിയേന നിസ്സരണഭാവേന. പഠമേന വാ ഹേതുഭാവേന, ദുതിയേന അസങ്ഖതഭാവേന. പഠമേന വാ ദസ്സനഭാവേന, ദുതിയേന വിവേകഭാവേന. പഠമേന വാ അധിപതിഭാവേന, ദുതിയേന അമതഭാവേന ധമ്മം ഥോമേതി. അഥ വാ ‘‘യം ധമ്മം ഭാവേത്വാ ബുദ്ധഭാവം ഉപഗതോ’’തി ഏതേന സ്വാക്ഖാതതായ ധമ്മം ഥോമേതി, ‘‘സച്ഛികത്വാ’’തി ഏതേന സന്ദിട്ഠികതായ. തഥാ പഠമേന അകാലികതായ, ദുതിയേന ഏഹിപസ്സികതായ. പഠമേന വാ ഓപനേയ്യികതായ, ദുതിയേന പച്ചത്തംവേദിതബ്ബതായ. പഠമേന വാ സഹ പുബ്ബഭാഗസീലാദീഹി സേക്ഖേഹി സീലസമാധിപഞ്ഞാക്ഖന്ധേഹി, ദുതിയേന സഹ അസങ്ഖതധാതുയാ അസേക്ഖേഹി ധമ്മം ഥോമേതി.

‘‘വീതമല’’ന്തി ഇമിനാ പന സംകിലേസാഭാവദീപനേന വിസുദ്ധതായ ധമ്മം ഥോമേതി, ‘‘അനുത്തര’’ന്തി ഏതേന അഞ്ഞസ്സ വിസിട്ഠസ്സ അഭാവദീപനേന പരിപുണ്ണതായ. പഠമേന വാ പഹാനസമ്പദായ, ദുതിയേന സഭാവസമ്പദായ. പഠമേന വാ ഭാവനാഫലയോഗ്യതായ. ഭാവനാഗുണേന ഹി സോ സംകിലേസമലസമുഗ്ഘാതകോ, തസ്മാനേന ഭാവനാകിരിയായ ഫലമാഹ. ദുതിയേന സച്ഛികിരിയാഫലയോഗ്യതായ. തദുത്തരികരണീയാഭാവതോ ഹി അനഞ്ഞസാധാരണതായ അനുത്തരഭാവോ സച്ഛികിരിയാനിബ്ബത്തിതോ, തസ്മാനേന സച്ഛികിരിയാഫലമാഹാതി.

ഏവം സങ്ഖേപേനേവ സബ്ബസദ്ധമ്മഗുണേഹി സദ്ധമ്മസ്സാപി ഥോമനാപുബ്ബങ്ഗമം പണാമം കത്വാ ഇദാനി അരിയസങ്ഘസ്സാപി ഥോമനാപുബ്ബങ്ഗമം പണാമം കരോന്തോ ‘‘സുഗതസ്സ ഓരസാന’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ സുഗതസ്സാതി സമ്ബന്ധനിദ്ദേസോ, ‘‘പുത്താന’’ന്തി ഏതേന സമ്ബജ്ഝിതബ്ബോ. ഉരസി ഭവാ, ജാതാ, സംവുദ്ധാ വാ ഓരസാ, അത്തജോ ഖേത്തജോ അന്തേവാസികോ ദിന്നകോതി ചതുബ്ബിധേസു പുത്തേസു അത്തജാ, തംസരിക്ഖതായ പന അരിയപുഗ്ഗലാ ‘‘ഓരസാ’’തി വുച്ചന്തി. യഥാ ഹി മനുസ്സാനം ഓരസപുത്താ അത്തജാതതായ പിതുസന്തകസ്സ ദായജ്ജസ്സ വിസേസഭാഗിനോ ഹോന്തി, ഏവമേതേപി സദ്ധമ്മസവനന്തേ അരിയായ ജാതിയാ ജാതതായ ഭഗവതോ സന്തകസ്സ വിമുത്തിസുഖസ്സ ധമ്മരതനസ്സ ച ദായജ്ജസ്സ വിസേസഭാഗിനോതി. അഥ വാ ഭഗവതോ ധമ്മദേസനാനുഭാവേന അരിയഭൂമിം ഓക്കമമാനാ, ഓക്കന്താ ച അരിയസാവകാ ഭഗവതോ ഉരേ വായാമജനിതാഭിജാതതായ സദിസകപ്പനമന്തരേന നിപ്പരിയായേനേവ ‘‘ഓരസാ’’തി വത്തബ്ബതമരഹന്തി. തഥാ ഹി തേ ഭഗവതാ ആസയാനുസയചരിയാധിമുത്തിആദിഓലോകനേന, വജ്ജാനുചിന്തനേന ച ഹദയേ കത്വാ വജ്ജതോ നിവാരേത്വാ അനവജ്ജേ പതിട്ഠാപേന്തേന സീലാദിധമ്മസരീരപോസനേന സംവഡ്ഢാപിതാ. യഥാഹ ഭഗവാ ഇതിവുത്തകേ ‘‘അഹമസ്മി ഭിക്ഖവേ ബ്രാഹ്മണോ…പേ… തസ്സ മേ തുമ്ഹേ പുത്താ ഓരസാ മുഖതോ ജാതാ’’തിആദി (ഇതിവു. ൧൦൦). നനു സാവകദേസിതാപി ദേസനാ അരിയഭാവാവഹാതി? സച്ചം, സാ പന തമ്മൂലികത്താ, ലക്ഖണാദിവിസേസാഭാവതോ ച ‘‘ഭഗവതോ ധമ്മദേസനാ’’ ഇച്ചേവ സങ്ഖ്യം ഗതാ, തസ്മാ ഭഗവതോ ഓരസപുത്തഭാവോയേവ തേസം വത്തബ്ബോതി, ഏതേന ചതുബ്ബിധേസു പുത്തേസു അരിയസങ്ഘസ്സ അത്തജപുത്തഭാവം ദസ്സേതി. അത്തനോ കുലം പുനേന്തി സോധേന്തി, മാതാപിതൂനം വാ ഹദയം പൂരേന്തീതി പുത്താ, അത്തജാദയോ. അരിയാ പന ധമ്മതന്തിവിസോധനേന, ധമ്മാനുധമ്മപടിപത്തിയാ ചിത്താരാധനേന ച തപ്പടിഭാഗതായ ഭഗവതോ പുത്താ നാമ, തേസം. തസ്സ ‘‘സമൂഹ’’ന്തി പദേന സമ്ബന്ധോ.

സംകിലേസനിമിത്തം ഹുത്വാ ഗുണം മാരേതി വിബാധതീതി മാരോ, ദേവപുത്തമാരോ. സിനാതി പരേ ബന്ധതി ഏതായാതി സേനാ, മാരസ്സ സേനാ തഥാ, മാരഞ്ച മാരസേനഞ്ച മഥേന്തി വിലോഥേന്തീതി മാരസേനമഥനാ, തേസം. ‘‘മാരമാരസേനമഥനാന’’ന്തി ഹി വത്തബ്ബേപി ഏകദേസസരൂപേകസേസവസേന ഏവം വുത്തം. മാരസദ്ദസന്നിധാനേന വാ സേനാസദ്ദേന മാരസേനാ ഗഹേതബ്ബാ, ഗാഥാബന്ധവസേന ചേത്ഥ രസ്സോ. ‘‘മാരസേനമദ്ദനാന’’ന്തിപി കത്ഥചി പാഠോ, സോ അയുത്തോവ അരിയാജാതികത്താ ഇമിസ്സാ ഗാഥായ. നനു ച അരിയസാവകാനം മഗ്ഗാധിഗമസമയേ ഭഗവതോ വിയ തദന്തരായകരണത്ഥം ദേവപുത്തമാരോ വാ മാരസേനാ വാ ന അപസാദേതി, അഥ കസ്മാ ഏവം വുത്തന്തി? അപസാദേതബ്ബഭാവകാരണസ്സ വിമഥിതത്താ. തേസഞ്ഹി അപസാദേതബ്ബതായ കാരണേ സംകിലേസേ വിമഥിതേ തേപി വിമഥിതാ നാമ ഹോന്തീതി. അഥ വാ ഖന്ധാഭിസങ്ഖാരമാരാനം വിയ ദേവപുത്തമാരസ്സാപി ഗുണമാരണേ സഹായഭാവൂപഗമനതോ കിലേസബലകായോ ഇധ ‘‘മാരസേനാ’’തി വുച്ചതി യഥാഹ ഭഗവാ –

‘‘കാമാ തേ പഠമാ സേനാ, ദുതിയാ അരതി വുച്ചതി;

തതിയാ ഖുപ്പിപാസാ തേ, ചതുത്ഥീ തണ്ഹാ പവുച്ചതി.

പഞ്ചമം ഥിനമിദ്ധം തേ, ഛട്ഠാ ഭീരൂ പവുച്ചതി;

സത്തമീ വിചികിച്ഛാ തേ, മക്ഖോ ഥമ്ഭോ തേ അട്ഠമോ.

ലാഭോ സിലോകോ സക്കാരോ,

മിച്ഛാലദ്ധോ ച യോ യസോ;

യോ ചത്താനം സമുക്കംസേ,

പരേ ച അവജാനതി.

ഏസാ നമുചി തേ സേനാ, കണ്ഹസ്സാഭിപ്പഹാരിനീ;

ന നം അസൂരോ ജിനാതി, ജേത്വാ ച ലഭതേ സുഖ’’ന്തി. (സു. നി. ൪൩൮; മഹാനി. ൨൮; ചൂളനി. ൪൭);

സാ ച തേഹി അരിയസാവകേഹി ദിയഡ്ഢസഹസ്സഭേദാ, അനന്തഭേദാ വാ കിലേസവാഹിനീ സതിധമ്മവിചയവീരിയസമഥാദിഗുണപഹരണീഹി ഓധിസോ മഥിതാ, വിദ്ധംസിതാ, വിഹതാ ച, തസ്മാ ‘‘മാരസേനമഥനാ’’തി വുച്ചന്തി. വിലോഥനഞ്ചേത്ഥ വിദ്ധംസനം, വിഹനനം വാ. അപിച ഖന്ധാഭിസങ്ഖാരമച്ചുദേവപുത്തമാരാനം തേസം സഹായഭാവൂപഗമനതായ സേനാസങ്ഖാതസ്സ കിലേസമാരസ്സ ച മഥനതോ ‘‘മാരസേനമഥനാ’’തിപി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. ഏവഞ്ച സതി പഞ്ചമാരനിമ്മഥനഭാവേന അത്ഥോ പരിപുണ്ണോ ഹോതി. അരിയസാവകാപി ഹി സമുദയപ്പഹാനപരിഞ്ഞാവസേന ഖന്ധമാരം, സഹായവേകല്ലകരണേന സബ്ബഥാ, അപ്പവത്തികരണേന ച അഭിസങ്ഖാരമാരം, ബലവിധമനവിസയാതിക്കമനവസേന മച്ചുമാരം, ദേവപുത്തമാരഞ്ച സമുച്ഛേദപ്പഹാനവസേന സബ്ബസോ അപ്പവത്തികരണേന കിലേസമാരം മഥേന്തീതി, ഇമിനാ പന തേസം ഓരസപുത്തഭാവേ കാരണം, തീസു പുത്തേസു ച അനുജാതതം ദസ്സേതി. മാരസേനമഥനതായ ഹി തേ ഭഗവതോ ഓരസപുത്താ, അനുജാതാ ചാതി.

അട്ഠന്നന്തി ഗണനപരിച്ഛേദോ, തേനസതിപി തേസം തംതംഭേദേന അനേകസതസഹസ്സസങ്ഖ്യാഭേദേ അരിയഭാവകരമഗ്ഗഫലധമ്മഭേദേന ഇമം ഗണനപരിച്ഛേദം നാതിവത്തന്തി മഗ്ഗട്ഠഫലട്ഠഭാവാനതിവത്തനതോതി ദസ്സേതി. പി-സദ്ദോ, അപി-സദ്ദോ വാ പദലീളാദിനാ കാരണേന അട്ഠാനേ പയുത്തോ, സോ ‘‘അരിയസങ്ഘ’’ന്തി ഏത്ഥ യോജേതബ്ബോ, തേന ന കേവലം ബുദ്ധധമ്മേയേവ, അഥ ഖോ അരിയസങ്ഘമ്പീതി സമ്പിണ്ഡേതി. യദിപി അവയവവിനിമുത്തോ സമുദായോ നാമ കോചി നത്ഥി അവയവം ഉപാദായ സമുദായസ്സ വത്തബ്ബത്താ, അവിഞ്ഞായമാനസമുദായം പന വിഞ്ഞായമാനസമുദായേന വിസേസിതുമരഹതീതി ആഹ ‘‘അട്ഠന്നമ്പി സമൂഹ’’ന്തി, ഏതേന ‘‘അരിയസങ്ഘ’’ന്തി ഏത്ഥ ന യേന കേനചി സണ്ഠാനാദിനാ, കായസാമഗ്ഗിയാ വാ സമുദായഭാവോ, അപി തു മഗ്ഗട്ഠഫലട്ഠഭാവേനേവാതി വിസേസേതി. അവയവമേവ സമ്പിണ്ഡേത്വാ ഊഹിതബ്ബോ വിതക്കേതബ്ബോ, സംഊഹനിതബ്ബോ വാ സങ്ഘടിതബ്ബോതി സമൂഹോ, സോയേവ സമോഹോ വചനസിലിട്ഠതാദിനാ. ദ്വിധാപി ഹി പാഠോ യുജ്ജതി. ആരകത്താ കിലേസേഹി, അനയേ ന ഇരിയനതോ, അയേ ച ഇരിയനതോ അരിയാ നിരുത്തിനയേന. അഥ വാ സദേവകേന ലോകേന സരണന്തി അരണീയതോ ഉപഗന്തബ്ബതോ, ഉപഗതാനഞ്ച തദത്ഥസിദ്ധിതോ അരിയാ, ദിട്ഠിസീലസാമഞ്ഞേന സംഹതോ, സമഗ്ഗം വാ കമ്മം സമുദായവസേന സമുപഗതോതി സങ്ഘോ, അരിയാനം സങ്ഘോ, അരിയോ ച സോ സങ്ഘോ ച യഥാവുത്തനയേനാതി വാ അരിയസങ്ഘോ, തം അരിയസങ്ഘം. ഭഗവതോ അപരഭാഗേ ബുദ്ധധമ്മരതനാനമ്പി സമധിഗമോ സങ്ഘരതനാധീനോതി അരിയസങ്ഘസ്സ ബഹൂപകാരതം ദസ്സേതും ഇധേവ ‘‘സിരസാ വന്ദേ’’തി വുത്തം. അവസ്സഞ്ചായമത്ഥോ സമ്പടിച്ഛിതബ്ബോ വിനയട്ഠകഥാദീസുപി (പാരാ. അട്ഠ. ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ) തഥാ വുത്തത്താ. കേചി പന പുരിമഗാഥാസുപി തം പദമാനേത്വാ യോജേന്തി, തദയുത്തമേവ രതനത്തയസ്സ അസാധാരണഗുണപ്പകാസനട്ഠാനത്താ, യഥാവുത്തകാരണസ്സ ച സബ്ബേസമ്പി സംവണ്ണനാകാരാനമധിപ്പേതത്താതി.

ഇമായ പന ഗാഥായ അരിയസങ്ഘസ്സ പഭവസമ്പദാ പഹാനസമ്പദാദയോ അനേകേ ഗുണാ ദസ്സിതാ ഹോന്തി. കഥം? ‘‘സുഗതസ്സ ഓരസാനം പുത്താന’’ന്തി ഹി ഏതേന അരിയസങ്ഘസ്സ പഭവസമ്പദം ദസ്സേതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധപഭവതാദീപനതോ. ‘‘മാരസേനമഥനാന’’ന്തി ഏതേന പഹാനസമ്പദം സകലസംകിലേസപ്പഹാനദീപനതോ. ‘‘അട്ഠന്നമ്പി സമൂഹ’’ന്തി ഏതേന ഞാണസമ്പദം മഗ്ഗട്ഠഫലട്ഠഭാവദീപനതോ. ‘‘അരിയസങ്ഘ’’ന്തി ഏതേന സഭാവസമ്പദം സബ്ബസങ്ഘാനം അഗ്ഗഭാവദീപനതോ. അഥ വാ ‘‘സുഗതസ്സ ഓരസാനം പുത്താന’’ന്തി അരിയസങ്ഘസ്സ വിസുദ്ധനിസ്സയഭാവദീപനം. ‘‘മാരസേനമഥനാന’’ന്തി സമ്മാഉജുഞായസാമീചിപടിപന്നഭാവദീപനം. ‘‘അട്ഠന്നമ്പി സമൂഹ’’ന്തി ആഹുനേയ്യാദിഭാവദീപനം. ‘‘അരിയസങ്ഘ’’ന്തി അനുത്തരപുഞ്ഞക്ഖേത്തഭാവദീപനം. തഥാ ‘‘സുഗതസ്സ ഓരസാനം പുത്താന’’ന്തി ഏതേന അരിയസങ്ഘസ്സ ലോകുത്തരസരണഗമനസബ്ഭാവം ദസ്സേതി. ലോകുത്തരസരണഗമനേന ഹി തേ ഭഗവതോ ഓരസപുത്താ ജാതാ. ‘‘മാരസേനമഥനാന’ന്തി ഏതേന അഭിനീഹാരസമ്പദാസിദ്ധം പുബ്ബഭാഗസമ്മാപടിപത്തിം ദസ്സേതി. കതാഭിനീഹാരാ ഹി സമ്മാപടിപന്നാ മാരം, മാരസേനം വാ അഭിവിജിനന്തി. ‘‘അട്ഠന്നമ്പി സമൂഹ’’ന്തി ഏതേന വിദ്ധസ്തവിപക്ഖേ സേക്ഖാസേക്ഖധമ്മേ ദസ്സേതി പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനേന മഗ്ഗഫലധമ്മാനം ദസ്സിതത്താ. ‘‘അരിയസങ്ഘ’’ന്തി ഏതേന അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യഭാവം ദസ്സേതി അനുത്തരപുഞ്ഞക്ഖേത്തഭാവസ്സ ദസ്സിതത്താ. സരണഗമനഞ്ച സാവകാനം സബ്ബഗുണസ്സ ആദി, സപുബ്ബഭാഗപടിപദാ സേക്ഖാ സീലക്ഖന്ധാദയോ മജ്ഝേ, അസേക്ഖാ സീലക്ഖന്ധാദയോ പരിയോസാനന്തിആദിമജ്ഝപരിയോസാനകല്യാണാ സങ്ഖേപതോ സബ്ബേപി അരിയസങ്ഘഗുണാ ദസ്സിതാ ഹോന്തീതി.

ഏവം ഗാഥാത്തയേന സങ്ഖേപതോ സകലഗുണസംകിത്തനമുഖേന രതനത്തയസ്സ പണാമം കത്വാ ഇദാനി തം നിപച്ചകാരം യഥാധിപ്പേതപയോജനേ പരിണാമേന്തോ ‘‘ഇതി മേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ നിദസ്സനേ. തേന ഗാഥാത്തയേന യഥാവുത്തനയം നിദസ്സേതി. മേതി അത്താനം കരണവചനേന കത്തുഭാവേന നിദ്ദിസതി. തസ്സ ‘‘യം പുഞ്ഞം മയാ ലദ്ധ’’ന്തി പാഠസേസേന സമ്ബന്ധോ, സമ്പദാനനിദ്ദേസോ വാ ഏസോ, ‘‘അത്ഥീ’’തി പാഠസേസോ, സാമിനിദ്ദേസോ വാ ‘‘യം മമ പുഞ്ഞം വന്ദനാമയ’’ന്തി. പസീദീയതേ പസന്നാ, താദിസാ മതി പഞ്ഞാ, ചിത്തം വാ യസ്സാതി പസന്നമതി, അഞ്ഞപദലിങ്ഗപ്പധാനത്താ ഇമസ്സ സമാസപദസ്സ ‘‘പസന്നമതിനോ’’തി വുത്തം. രതിം നയതി, ജനേതി, വഹതീതി വാ രതനം, സത്തവിധം, ദസവിധം വാ രതനം, തമിവ ഇമാനീതി നേരുത്തികാ. സദിസകപ്പനമഞ്ഞത്ര പന യഥാവുത്തവചനത്ഥേനേവ ബുദ്ധാദീനം രതനഭാവോ യുജ്ജതി. തേസഞ്ഹി ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൧൫൭, ൨൫൫) യഥാഭൂതഗുണേ ആവജ്ജന്തസ്സ അമതാധിഗമഹേതുഭൂതം അനപ്പകം പീതിപാമോജ്ജം ഉപ്പജ്ജതി. യഥാഹ –

‘‘യസ്മിം മഹാനാമ സമയേ അരിയസാവകോ തഥാഗതം അനുസ്സരതി, നേവസ്സ തസ്മിം സമയേ രാഗപരിയുട്ഠിതം ചിത്തം ഹോതി, ന ദോസ…പേ… ന മോഹ…പേ… ഉജുഗതമേവസ്സ തസ്മിം സമയേ ചിത്തം ഹോതി തഥാഗതം ആരബ്ഭ. ഉജുഗതചിത്തോ ഖോ പന മഹാനാമ അരിയസാവകോ ലഭതി അത്ഥവേദം, ലഭതി ധമ്മവേദം, ലഭതി ധമ്മൂപസംഹിതം പാമോജ്ജം, പമുദിതസ്സ പീതി ജായതീ’’തിആദി (അ. നി. ൬.൧൦; ൧൧.൧൧).

ചിത്തീകതാദിഭാവോ വാ രതനട്ഠോ. വുത്തഞ്ഹേതം അട്ഠകഥാസു –

‘‘ചിത്തീകതം മഹഗ്ഘഞ്ച, അതുലം ദുല്ലഭദസ്സനം;

അനോമസത്തപരിഭോഗം, രതനം തേന വുച്ചതീ’’തി. (ഖു. പാ. അട്ഠ. ൬.൩; ഉദാന. അട്ഠ. ൪൭; ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൩; സു. നി. ൧.൨൨൬; മഹാനി. അട്ഠ. ൧.൨൨൬);

ചിത്തീകതഭാവാദയോ ച അനഞ്ഞസാധാരണാ സാതിസയതോ ബുദ്ധാദീസുയേവ ലബ്ഭന്തീതി. വിത്ഥാരോ രതനസുത്തവണ്ണനായം (ഖു. പാ. അട്ഠ. ൬.൩; സു. നി. അട്ഠ. ൧.൨൨൬) ഗഹേതബ്ബോ. അയമത്ഥോ പന നിബ്ബചനത്ഥവസേന ന വുത്തോ, അഥ കേനാതി ചേ? ലോകേ രതനസമ്മതസ്സ വത്ഥുനോ ഗരുകാതബ്ബതാദിഅത്ഥവസേനാതി സദ്ദവിദൂ. സാധൂനഞ്ച രമനതോ, സംസാരണ്ണവാ ച തരണതോ, സുഗതിനിബ്ബാനഞ്ച നയനതോ രതനം തുല്യത്ഥസമാസവസേന, അലമതിപപഞ്ചേന. ഏകസേസപകപ്പനേന, പുഥുവചനനിബ്ബചനേന വാ രതനാനി. തിണ്ണം സമൂഹോ, തീണി വാ സമാഹടാനി, തയോ വാ അവയവാ അസ്സാതി തയം, രതനാനമേവ തയം, നാഞ്ഞേസന്തി രതനത്തയം. അവയവവിനിമുത്തസ്സ പന സമുദായസ്സ അഭാവതോ തീണി ഏവ രതനാനി തഥാ വുച്ചന്തി, ന സമുദായമത്തം, സമുദായാപേക്ഖായ പന ഏകവചനം കതം. വന്ദീയതേ വന്ദനാ, സാവ വന്ദനാമയം യഥാ ‘‘ദാനമയം സീലമയ’’ന്തി (ദീ. നി. ൩.൩൦൫; ഇതിവു. ൬൦; നേത്തി. ൩൩). വന്ദനാ ചേത്ഥ കായവാചാചിത്തേഹി തിണ്ണം രതനാനം ഗുണനിന്നതാ, ഥോമനാ വാ. അപിച തസ്സാ ചേതനായ സഹജാതാദോപകാരേകോ സദ്ധാപഞ്ഞാസതിവീരിയാദിസമ്പയുത്തധമ്മോ വന്ദനാ, തായ പകതന്തി വന്ദനാമയം യഥാ ‘‘സോവണ്ണമയം രൂപിയമയ’’ന്തി, അത്ഥതോ പന യഥാവുത്തചേതനാവ. രതനത്തയേ, രതനത്തയസ്സ വാ വന്ദനാമയം രതനത്തയവന്ദനാമയം. പുജ്ജഭവഫലനിബ്ബത്തനതോ പുഞ്ഞം നിരുത്തിനയേന, അത്തനോ കാരകം, സന്താനം വാ പുനാതി വിസോധേതീതി പുഞ്ഞം, സകമ്മകത്താ ധാതുസ്സ കാരിതവസേന അത്ഥവിവരണം ലബ്ഭതി, സദ്ദനിപ്ഫത്തി പന സുദ്ധവസേനേവാതി സദ്ദവിദൂ.

തംതംസമ്പത്തിയാ വിബന്ധനവസേന സത്തസന്താനസ്സ അന്തരേ വേമജ്ഝേ ഏതി ആഗച്ഛതീതി അന്തരായോ, ദിട്ഠധമ്മികാദിഅനത്ഥോ. പണാമപയോജനേ വുത്തവിധിനാ സുട്ഠു വിഹതോ വിദ്ധസ്തോ അന്തരായോ അസ്സാതി സുവിഹതന്തരായോ. വിഹനനഞ്ചേത്ഥ തദുപ്പാദകഹേതുപരിഹരണവസേന തേസം അന്തരായാനമനുപ്പത്തികരണന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഹുത്വാതി പുബ്ബകാലകിരിയാ, തസ്സ ‘‘അത്ഥം പകാസയിസ്സാമീ’’തി ഏതേന സമ്ബന്ധോ. തസ്സാതി യം-സദ്ദേന ഉദ്ദിട്ഠസ്സ വന്ദനാമയപുഞ്ഞസ്സ. ആനുഭാവേനാതി ബലേന.

‘‘തേജോ ഉസ്സാഹമന്താ ച, പഭൂ സത്തീതി പഞ്ചിമേ;

‘ആനുഭാവോ’തി വുച്ചന്തി, ‘പഭാവോ’തി ച തേ വദേ’’തി. –

വുത്തേസു ഹി അത്ഥേസു ഇധ സത്തിയം വത്തതി. അനു പുനപ്പുനം തംസമങ്ഗിം ഭാവേതി വഡ്ഢേതീതി ഹി അനുഭാവോ, സോയേവ ആനുഭാവോതി ഉദാനട്ഠകഥായം, അത്ഥതോ പന യഥാലദ്ധസമ്പത്തിനിമിത്തകസ്സ പുരിമകമ്മസ്സ ബലാനുപ്പദാനവസസങ്ഖാതാ വന്ദനാമയപുഞ്ഞസ്സ സത്തിയേവ, സാ ച സുവിഹതന്തരായതായ കരണം, ഹേതു വാ സമ്ഭവതി.

ഏത്ഥ പന ‘‘പസന്നമതിനോ’’തി ഏതേന അത്തനോ പസാദസമ്പത്തിം ദസ്സേതി. ‘‘രതനത്തയവന്ദനാമയ’’ന്തി ഏതേന രതനത്തയസ്സ ഖേത്തഭാവസമ്പത്തിം, തതോ ച തസ്സ പുഞ്ഞസ്സ അത്തനോ പസാദസമ്പത്തിയാ, രതനത്തയസ്സ ച ഖേത്തഭാവസമ്പത്തിയാതി ദ്വീഹി അങ്ഗേഹി അത്ഥസംവണ്ണനായ ഉപഘാതകഉപദ്ദവാനം വിഹനനേ സമത്ഥതം ദീപേതി. ചതുരങ്ഗസമ്പത്തിയാ ദാനചേതനാ വിയ ഹി ദ്വയങ്ഗസമ്പത്തിയാ പണാമചേതനാപി അന്തരായവിഹനനേന ദിട്ഠധമ്മികാതി.

ഏവം രതനത്തയസ്സ നിപച്ചകാരകരണേ പയോജനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി യസ്സാ ധമ്മദേസനായ അത്ഥം സംവണ്ണേതുകാമോ, തദപി സംവണ്ണേതബ്ബധമ്മഭാവേന ദസ്സേത്വാ ഗുണാഭിത്ഥവനവിസേസേന അഭിത്ഥവേതും ‘‘ദീഘസ്സാ’’തിആദിമാഹ. അയഞ്ഹി ആചരിയസ്സ പകതി, യദിദം തംതംസംവണ്ണനാസു ആദിതോ തസ്സ തസ്സ സംവണ്ണേതബ്ബധമ്മസ്സ വിസേസഗുണകിത്തനേന ഥോമനാ. തഥാ ഹി തേസു തേസു പപഞ്ചസൂദനീസാരത്ഥപകാസനീമനോരഥപൂരണീഅട്ഠസാലിനീആദീസു യഥാക്കമം ‘‘പരവാദമഥനസ്സ, ഞാണപ്പഭേദജനനസ്സ, ധമ്മകഥികപുങ്ഗവാനം വിചിത്തപടിഭാനജനനസ്സ,

തസ്സ ഗമ്ഭീരഞാണേഹി, ഓഗാള്ഹസ്സ അഭിണ്ഹസോ;

നാനാനയവിചിത്തസ്സ, അഭിധമ്മസ്സ ആദിതോ’’തി. ആദിനാ –

ഥോമനാ കതാ. തത്ഥ ദീഘസ്സാതി ദീഘനാമകസ്സ. ദീഘസുത്തങ്കിതസ്സാതി ദീഘേഹി അഭിആയതവചനപ്പബന്ധവന്തേഹി സുത്തേഹി ലക്ഖിതസ്സ, അനേന ‘‘ദീഘോ’’തി അയം ഇമസ്സ ആഗമസ്സ അത്ഥാനുഗതാ സമഞ്ഞാതി ദസ്സേതി. നനു ച സുത്താനിയേവ ആഗമോ, കഥം സോ തേഹി അങ്കീയതീതി? സച്ചമേതം പരമത്ഥതോ, പഞ്ഞത്തിതോ പന സുത്താനി ഉപാദായ ആഗമഭാവസ്സ പഞ്ഞത്തത്താ അവയവേഹി സുത്തേഹി അവയവീഭൂതോ ആഗമോ അങ്കീയതി. യഥേവ ഹി അത്ഥബ്യഞ്ജനസമുദായേ ‘‘സുത്ത’’ന്തി വോഹാരോ, ഏവം സുത്തസമുദായേ ആഗമവോഹാരോതി. പടിച്ചസമുപ്പാദാദിനിപുണത്ഥഭാവതോ നിപുണസ്സ. ആഗച്ഛന്തി അത്തത്ഥപരത്ഥാദയോ ഏത്ഥ, ഏതേന, ഏതസ്മാതി വാ ആഗമോ, ഉത്തമട്ഠേന, പത്ഥനീയട്ഠേന ച സോ വരോതി ആഗമവരോ. അപിച ആഗമസമ്മതേഹി ബാഹിരകപവേദിതേഹി ഭാരതപുരാണകഥാനരസീഹപുരാണകഥാദീഹി വരോതിപി ആഗമവരോ, തസ്സ. ബുദ്ധാനമനുബുദ്ധാ ബുദ്ധാനുബുദ്ധാ, ബുദ്ധാനം സച്ചപടിവേധം അനുഗമ്മ പടിവിദ്ധസച്ചാ അഗ്ഗസാവകാദയോ അരിയാ, തേഹി അത്ഥസംവണ്ണനാവസേന, ഗുണസംവണ്ണനാവസേന ച സംവണ്ണിതോതി തഥാ. അഥ വാ ബുദ്ധാ ച അനുബുദ്ധാ ച, തേഹി സംവണ്ണിതോ യഥാവുത്തനയേനാതി തഥാ, തസ്സ. സമ്മാസമ്ബുദ്ധേനേവ ഹി തിണ്ണമ്പി പിടകാനം അത്ഥസംവണ്ണനാക്കമോ ഭാസിതോ, തതോ പരം സങ്ഗായനാദിവസേന സാവകേഹീതി ആചരിയാ വദന്തി. വുത്തഞ്ച മജ്ഝിമാഗമട്ഠകഥായ ഉപാലിസുത്തവണ്ണനായം ‘‘വേയ്യാകരണസ്സാതി വിത്ഥാരേത്വാ അത്ഥദീപകസ്സ. ഭഗവതാ ഹി അബ്യാകതം തന്തിപദം നാമ നത്ഥി, സബ്ബേസംയേവ അത്ഥോ കഥിതോ’’തി (മ. നി. അട്ഠ. ൩.൭൬). സദ്ധാവഹഗുണസ്സാതി ബുദ്ധാദീസു പസാദാവഹഗുണസ്സ. നനു ച സബ്ബമ്പി ബുദ്ധവചനം തേപിടകം സദ്ധാവഹഗുണമേവ, അഥ കസ്മാ അയമഞ്ഞസാധാരണഗുണേന ഥോമിതോതി? സാതിസയതോ ഇമസ്സ തഗ്ഗുണസമ്പന്നത്താ. അയഞ്ഹി ആഗമോ ബ്രഹ്മജാലാദീസു സീലദിട്ഠാദീനം അനവസേസനിദ്ദേസാദിവസേന, മഹാപദാനാദീസു (ദീ. നി. ൨.൩) പുരിമബുദ്ധാനമ്പി ഗുണനിദ്ദേസാദിവസേന, പാഥികസുത്താദീസു (ദീ. നി. ൩.൧.൪) തിത്ഥിയേ മദ്ദിത്വാ അപ്പടിവത്തിയസീഹനാദനദനാദിവസേന, അനുത്തരിയസുത്താദീസു വിസേസതോ ബുദ്ധഗുണവിഭാവനേന രതനത്തയേ സാതിസയം സദ്ധം ആവഹതീതി.

ഏവം സംവണ്ണേതബ്ബധമ്മസ്സ അഭിത്ഥവനമ്പി കത്വാ ഇദാനി സംവണ്ണനായ സമ്പതി വക്ഖമാനായ ആഗമനവിസുദ്ധിം ദസ്സേതും ‘‘അത്ഥപ്പകാസനത്ഥ’’ന്തിആദിമാഹ. ഇമായ ഹി ഗാഥായ സങ്ഗീതിത്തയമാരുള്ഹദീഘാഗമട്ഠകഥാതോവ സീഹളഭാസാമത്തം വിനാ അയം വക്ഖമാനസംവണ്ണനാ ആഗതാ, നാഞ്ഞതോ, തദേവ കാരണം കത്വാ വത്തബ്ബാ, നാഞ്ഞന്തി അത്തനോ സംവണ്ണനായ ആഗമനവിസുദ്ധിം ദസ്സേതി. അപരോ നയോ – പരമനിപുണഗമ്ഭീരം ബുദ്ധവിസയമാഗമവരം അത്തനോ ബലേനേവ വണ്ണയിസ്സാമീതി അഞ്ഞേഹി വത്തുമ്പി അസക്കുണേയ്യത്താ സംവണ്ണനാനിസ്സയം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘അത്ഥപ്പകാസനത്ഥ’’ന്തിആദി. ഇമായ ഹി പുബ്ബാചരിയാനുഭാവം നിസ്സായേവ തസ്സ അത്ഥം വണ്ണയിസ്സാമീതി അത്തനോ സംവണ്ണനാനിസ്സയം ദസ്സേതി. തത്ഥ ‘‘അത്ഥപ്പകാസനത്ഥ’’ന്തി പാഠത്ഥോ, സഭാവത്ഥോ, ഞേയ്യത്ഥോ, പാഠാനുരൂപത്ഥോ, തദനുരൂപത്ഥോ, സാവസേസത്ഥോ, നിവരസേസത്ഥോ, നീതത്ഥോ, നേയ്യത്ഥോതിആദിനാ അനേകപ്പകാരസ്സ അത്ഥസ്സ പകാസനത്ഥായ, പകാസനായ വാ. ഗാഥാബന്ധസമ്പത്തിയാ ദ്വിഭാവോ. അത്ഥോ കഥീയതി ഏതായാതി അത്ഥകഥാ, സായേവ അട്ഠകഥാ ത്ഥ-കാരസ്സ ട്ഠ-കാരം കത്വാ യഥാ ‘‘ദുക്ഖസ്സ പീളനട്ഠോ’’തി (പടി. മ. ൧.൧൭; ൨.൮), അയഞ്ച സസഞ്ഞോഗവിധി അരിയാജാതിഭാവതോ. അക്ഖരചിന്തകാപി ഹി ‘‘തഥാനംട്ഠ യുഗ’’ന്തി ലക്ഖണം വത്വാ ഇദമേവുദാഹരന്തി.

യായ’ത്ഥമഭിവണ്ണേന്തി, ബ്യഞ്ജനത്ഥപദാനുഗം;

നിദാനവത്ഥുസമ്ബന്ധം, ഏസാ അട്ഠകഥാ മതാ.

ആദിതോതിആദിമ്ഹി പഠമസങ്ഗീതിയം. ഛളഭിഞ്ഞതായ പരമേന ചിത്തവസീഭാവേന സമന്നാഗതത്താ, ഝാനാദീസു പഞ്ചവസിതാ സബ്ഭാവതോ ച വസിനോ, ഥേരാ മഹാകസ്സപാദയോ, തേസം സതേഹി പഞ്ചഹി.യാ സങ്ഗീതാതി യാ അട്ഠകഥാ അത്ഥം പകാസേതും യുത്തട്ഠാനേ ‘‘അയമേതസ്സ അത്ഥോ, അയമേതസ്സ അത്ഥോ’’തി സങ്ഗഹേത്വാ വുത്താ. അനുസങ്ഗീതാ ച പച്ഛാപീതി ന കേവലം പഠമസങ്ഗീതിയമേവ, അഥ ഖോ പച്ഛാ ദുതിയതതിയസങ്ഗീതീസുപി. ന ച പഞ്ചഹി വസിസതേഹി ആദിതോ സങ്ഗീതായേവ, അപി തു യസത്ഥേരാദീഹി അനുസങ്ഗീതാ ചാതി സഹ സമുച്ചയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. സമുച്ചയദ്വയഞ്ഹി പച്ചേകം കിരിയാകാലം സമുച്ചിനോതി.

അഥ പോരാണട്ഠകഥായ വിജ്ജമാനായ കിമേതായ അധുനാ പുന കതായ സംവണ്ണനായാതി പുനരുത്തിയാ, നിരത്ഥകതായ ച ദോസം സമനുസ്സരിത്വാ തം പരിഹരന്തോ ‘‘സീഹളദീപ’’ന്തിആദിമാഹ. തം പരിഹരണേനേവ ഹി ഇമിസ്സാ സംവണ്ണനായ നിമിത്തം ദസ്സേതി. തത്ഥ സീഹം ലാതി ഗണ്ഹാതീതി സീഹളോ ല-കാരസ്സ ള-കാരം കത്വാ യഥാ ‘‘ഗരുളോ’’തി. തസ്മിം വംസേ ആദിപുരിസോ സീഹകുമാരോ, തബ്ബംസജാതാ പന തമ്ബപണ്ണിദീപേ ഖത്തിയാ, സബ്ബേപി ച ജനാ തദ്ധിതവസേന, സദിസവോഹാരേന വാ സീഹളാ, തേസം നിവാസദീപോപി തദ്ധിതവസേന, ഠാനീനാമേന വാ ‘‘സീഹളോ’’തി വേദിതബ്ബോ. ജലമജ്ഝേ ദിപ്പതി, ദ്വിധാ വാ ആപോ ഏത്ഥ സന്ദതീതി ദിപോ, സോയേവ ദീപോ, ഭേദാപേക്ഖായ തേസം ദീപോതി തഥാ. പനസദ്ദോ അരുചിസംസൂചനേ, തേന കാമഞ്ച സാ സങ്ഗീതിത്തയമാരുള്ഹാ, തഥാപി പുന ഏവംഭൂതാതി അരുചിയഭാവം സംസൂചേതി. തദത്ഥസമ്ബന്ധതായ പന പുരിമഗാഥായ ‘‘കാമഞ്ച സങ്ഗീതാ അനുസങ്ഗീതാ ചാ’’തി സാനുഗ്ഗഹത്ഥയോജനാ സമ്ഭവതി. അഞ്ഞത്ഥാപി ഹി തഥാ ദിസ്സതീതി. ആഭതാതി ജമ്ബുദീപതോ ആനീതാ. അഥാതി സങ്ഗീതികാലതോ പച്ഛാ, ഏവം സതി ആഭതപദേന സമ്ബന്ധോ. അഥാതി വാ മഹാമഹിന്ദത്ഥേരേനാഭതകാലതോ പച്ഛാ, ഏവം സതി ഠപിതപദേന സമ്ബന്ധോ. സാ ഹി ധമ്മസങ്ഗാഹകത്ഥേരേഹി പഠമം തീണി പിടകാനി സങ്ഗായിത്വാ തസ്സ അത്ഥസംവണ്ണനാനുരൂപേനേവ വാചനാമഗ്ഗം ആരോപിതത്താ തിസ്സോ സങ്ഗീതിയോ ആരുള്ഹായേവ, തതോ പച്ഛാ ച മഹാമഹിന്ദത്ഥേരേന തമ്ബപണ്ണിദീപമാഭതാ, പച്ഛാ പന തമ്ബപണ്ണിയേഹി മഹാഥേരേഹി നികായന്തരലദ്ധിസങ്കരപരിഹരണത്ഥം സീഹളഭാസായ ഠപിതാതി. ആചരിയധമ്മപാലത്ഥേരോ പന പച്ഛിമസമ്ബന്ധമേവ ദുദ്ദസത്താ പകാസേതി. തഥാ ‘‘ദീപവാസീനമത്ഥായാ’’തി ഇദമ്പി ‘‘ഠപിതാ’’തി ച ‘‘അപനേത്വാ ആരോപേന്തോ’’തി ച ഏതേഹി പദേഹി സമ്ബജ്ഝിതബ്ബം. ഏകപദമ്പി ഹി ആവുത്തിയാദിനയേഹി അനേകത്ഥസമ്ബന്ധമുപഗച്ഛതി. പുരിമസമ്ബന്ധേന ചേത്ഥ സീഹളദീപവാസീനമത്ഥായ നികായന്തരലദ്ധിസങ്കരപരിഹരണേന സീഹളഭാസായ ഠപിതാതി തമ്ബപണ്ണിയത്ഥേരേഹി ഠപനപയോജനം ദസ്സേതി. പച്ഛിമസമ്ബന്ധേന പന ഇമായ സംവണ്ണനായ ജമ്ബുദീപവാസീനം, അഞ്ഞദീപവാസീനഞ്ച അത്ഥായ സീഹളഭാസാപനയനസ്സ, തന്തിനയാനുച്ഛവികഭാസാരോപനസ്സ ച പയോജനന്തി. മഹാഇസ്സരിയത്താ മഹിന്ദോതി രാജകുമാരകാലേ നാമം, പച്ഛാ പന ഗുണമഹന്തതായ മഹാമഹിന്ദോതി വുച്ചതി. സീഹളഭാസാ നാമ അനേകക്ഖരേഹി ഏകത്ഥസ്സാപി വോഹരണതോ പരേസം വോഹരിതും അതിദുക്കരാ കഞ്ചുകസദിസാ സീഹളാനം സമുദാചിണ്ണാ ഭാസാ.

ഏവം ഹോതു പോരാണട്ഠകഥായ, അധുനാ കരിയമാനാ പന അട്ഠകഥാ കഥം കരീയതീതി അനുയോഗേ സതി ഇമിസ്സാ അട്ഠകഥായ കരണപ്പകാരം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘അപനേത്വാനാ’’തിആദി. തത്ഥ തതോ മൂലട്ഠകഥാതോ സീഹളഭാസം അപനേത്വാ പോത്ഥകേ അനാരോപിതഭാവേന നിരങ്കരിത്വാതി സമ്ബന്ധോ, ഏതേന അയം വക്ഖമാനാ അട്ഠകഥാ സങ്ഗീതിത്തയമാരോപിതായ മൂലട്ഠകഥായ സീഹളഭാസാപനയനമത്തമഞ്ഞത്ര അത്ഥതോ സംസന്ദതി ചേവ സമേതി ച യഥാ ‘‘ഗങ്ഗോദകേന യമുനോദക’’ന്തി ദസ്സേതി. ‘‘മനോരമ’’ മിച്ചാദീനി ‘‘ഭാസ’’ന്തി ഏതസ്സ സഭാവനിരുത്തിഭാവദീപകാനി വിസേസനാനി. സഭാവനിരുത്തിഭാവേന ഹി പണ്ഡിതാനം മനം രമയതീതി മനോരമാ. തനോതി അത്ഥമേതായ, തനീയതി വാ അത്ഥവസേന വിവരീയതി, വട്ടതോ വാ സത്തേ താരേതി, നാനാത്ഥവിസയം വാ കങ്ഖം തരന്തി ഏതായാതി തന്തി, പാളി. തസ്സാ നയസങ്ഖാതായ ഗതിയാ ഛവിം ഛായം അനുഗതാതി തന്തിനയാനുച്ഛവികാ. അസഭാവനിരുത്തിഭാസന്തരസംകിണ്ണദോസവിരഹിതതായ വിഗതദോസാ, താദിസം സഭാവനിരുത്തിഭൂതം –

‘‘സാ മാഗധീ മൂലഭാസാ, നരാ യായാ’ദികപ്പികാ;

ബ്രഹ്മാനോ ചസ്സുതാലാപാ, സമ്ബുദ്ധാ ചാപി ഭാസരേ’’തി. –

വുത്തം പാളിഗതിഭാസം പോത്ഥകേ ലിഖനവസേന ആരോപേന്തോതി അത്ഥോ, ഇമിനാ സദ്ദദോസാഭാവമാഹ.

സമയം അവിലോമേന്തോതി സിദ്ധന്തമവിരോധേന്തോ, ഇമിനാ പന അത്ഥദോസാഭാവമാഹ. അവിരുദ്ധത്താ ഏവ ഹി തേ ഥേരവാദാപി ഇധ പകാസയിസ്സന്തി. കേസം പന സമയന്തി ആഹ ‘‘ഥേരാന’’ന്തിആദി, ഏതേന രാഹുലാചരിയാദീനം ജേതവനവാസീഅഭയഗിരിവാസീനികായാനം സമയം നിവത്തേതി. ഥിരേഹി സീലസുതഝാനവിമുത്തിസങ്ഖാതേഹി ഗുണേഹി സമന്നാഗതാതി ഥേരാ. യഥാഹ ‘‘ചത്താരോമേ ഭിക്ഖവേ ഥേരകരണാ ധമ്മാ. കതമേ ചത്താരോ? ഇധ ഭിക്ഖവേ ഭിക്ഖു സീലവാ ഹോതീ’’തിആദി (അ. നി. ൪.൨൨). അപിച സച്ചധമ്മാദീഹി ഥിരകരണേഹി സമന്നാഗതത്താ ഥേരാ. യഥാഹ ധമ്മരാജാ ധമ്മപദേ –

‘‘യമ്ഹി സച്ചഞ്ച ധമ്മോ ച, അഹിംസാ സംയമോ ദമോ;

സ വേ വന്തമലോ ധീരോ, ‘ഥേരോ’ഇതി പവുച്ചതീ’’തി. (ധ. പ. ൨൬൦);

തേസം. മഹാകസ്സപത്ഥേരാദീഹി ആഗതാ ആചരിയപരമ്പരാ ഥേരവംസോ, തപ്പരിയാപന്നാ ഹുത്വാ ആഗമാധിഗമസമ്പന്നത്താ പഞ്ഞാപജ്ജോതേന തസ്സ സമുജ്ജലനതോ തം പകാരേന ദീപേന്തി, തസ്മിം വാ പദീപസദിസാതി ഥേരവംസപദിപാ. വിവിധേന ആകാരേന നിച്ഛീയതീതി വിനിച്ഛയോ, ഗണ്ഠിട്ഠാനേസു ഖീലമദ്ദനാകാരേന പവത്താ വിമതിച്ഛേദനീകഥാ, സുട്ഠു നിപുണോ സണ്ഹോ വിനിച്ഛയോ ഏതേസന്തി സുനിപുണവിനിച്ഛയാ. അഥ വാ വിനിച്ഛിനോതീതി വിനിച്ഛയോ, യഥാവുത്തവിസയം ഞാണം, സുട്ഠു നിപുണോ ഛേകോ വിനിച്ഛയോ ഏതേസന്തി സുനിപുണവിനിച്ഛയാ. മഹാമേഘവനേ ഠിതോ വിഹാരോ മഹാവിഹാരോ, യോ സത്ഥു മഹാബോധിനാ വിരോചതി, തസ്മിം വസനസീലാ മഹാവിഹാരവാസിനോ, താദിസാനം സമയം അവിലോമേന്തോതി അത്ഥോ, ഏതേന മഹാകസ്സപാദിഥേരപരമ്പരാഗതോ, തതോയേവ അവിപരിതോ സണ്ഹസുഖുമോ വിനിച്ഛയോതി മഹാവിഹാരവാസീനം സമയസ്സ പമാണഭൂതതം പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനവസേന ദസ്സേതി.

ഹിത്വാ പുനപ്പുനഭതമത്ഥന്തി ഏകത്ഥ വുതമ്പി പുന അഞ്ഞത്ഥ ആഭതമത്ഥം പുനരുത്തിഭാവതോ, ഗന്ഥഗരുകഭാവതോ ച ചജിത്വാ തസ്സ ആഗമവരസ്സ അത്ഥം പകാസയിസ്സാമീതി അത്ഥോ.

ഏവം കരണപ്പകാരമ്പി ദസ്സേത്വാ ‘‘ദീപവാസീനമത്ഥായാ’’തി വുത്തപ്പയോജനതോ അഞ്ഞമ്പി സംവണ്ണനായ പയോജനം ദസ്സേതും ‘‘സുജനസ്സ ചാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സുജനസ്സ ചാതി ച-സദ്ദോ സമുച്ചയത്ഥോ, തേന ന കേവലം ജമ്ബുദീപവാസീനമേവ അത്ഥായ, അഥ ഖോ സാധുജനതോസനത്ഥഞ്ചാതി സമുച്ചിനോതി. തേനേവ ച തമ്ബപണ്ണിദീപവാസീനമ്പി അത്ഥായാതി അയമത്ഥോ സിദ്ധോ ഹോതി ഉഗ്ഗഹണാദിസുകരതായ തേസമ്പി ബഹൂപകാരത്താ. ചിരട്ഠിതത്ഥഞ്ചാതി ഏത്ഥാപി ച-സദ്ദോ ന കേവലം തദുഭയത്ഥമേവ, അപി തു തിവിധസ്സാപി സാസനധമ്മസ്സ, പരിയത്തിധമ്മസ്സ വാ പഞ്ചവസ്സസഹസ്സപരിമാണം ചിരകാലം ഠിതത്ഥഞ്ചാതി സമുച്ചയത്ഥമേവ ദസ്സേതി. പരിയത്തിധമ്മസ്സ ഹി ഠിതിയാ പടിപത്തിധമ്മപടിവേധധമ്മാനമ്പി ഠിതി ഹോതി തസ്സേവ തേസം മൂലഭാവതോ. പരിയത്തിധമ്മോ പന സുനിക്ഖിത്തേന പദബ്യഞ്ജനേന, തദത്ഥേന ച ചിരം സമ്മാ പതിട്ഠാതി, സംവണ്ണനായ ച പദബ്യഞ്ജനം അവിപരീതം സുനിക്ഖിത്തം, തദത്ഥോപി അവിപരീതോ സുനിക്ഖിത്തോ ഹോതി, തസ്മാ സംവണ്ണനായ അവിപരീതസ്സ പദബ്യഞ്ജനസ്സ, തദത്ഥസ്സ ച സുനിക്ഖിത്തസ്സ ഉപായഭാവമുപാദായ വുത്തം ‘‘ചിരട്ഠിതത്ഥഞ്ച ധമ്മസ്സാ’’തി. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘ദ്വേമേ ഭിക്ഖവേ ധമ്മാ സദ്ധമ്മസ്സ ഠിതിയാ അസമ്മോസായ അനന്തരധാനായ സംവത്തന്തി. കതമേ ദ്വേ? സുനിക്ഖിത്തഞ്ച പദബ്യഞ്ജനം, അത്ഥോ ച സുനീതോ, ഇമേ ഖോ…പേ… സംവത്തന്തീ’’തിആദി (അ. നി. ൨.൨൧).

ഏവം പയോജനമ്പി ദസ്സേത്വാ വക്ഖമാനായ സംവണ്ണനായ മഹത്തപരിച്ചാഗേന ഗന്ഥഗരുകഭാവം പരിഹരിതുമാഹ ‘‘സീലകഥാ’’തിആദി. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘ന തം വിചരയിസ്സാമീ’’തി. അപരോ നയോ – യദട്ഠകഥം കത്തുകാമോ, തദേകദേസഭാവേന വിസുദ്ധിമഗ്ഗോ ഗഹേതബ്ബോതി കഥികാനം ഉപദേസം കരോന്തോ തത്ഥ വിചാരിതധമ്മേ ഉദ്ദേസവസേന ദസ്സേതുമാഹ ‘‘സീലകഥാ’’തിആദി. തത്ഥ സീലകഥാതി ചാരിത്തവാരിത്താദിവസേന സീലവിത്ഥാരകഥാ. ധുതധമ്മാതി പിണ്ഡപാതികങ്ഗാദയോ തേരസ കിലേസധുനനകധമ്മാ. കമ്മട്ഠാനാനീതി ഭാവനാസങ്ഖാതസ്സ യോഗകമ്മസ്സ പവത്തിട്ഠാനത്താ കമ്മട്ഠാനനാമാനി ധമ്മജാതാനി. താനി പന പാളിയമാഗതാനി അട്ഠതിം സേവ ന ഗഹേതബ്ബാനി, അഥ ഖോ അട്ഠകഥായമാഗതാനിപി ദ്വേതി ഞാപേതും ‘‘സബ്ബാനിപീ’’തി വുത്തം. ചരി യാവിധാനസഹിതോതി രാഗചരിതാദീനം സഭാവാദിവിധാനേന സഹ പവത്തോ, ഇദം പന ‘‘ഝാനസമാപത്തിവിത്ഥാരോ’’തി ഇമസ്സ വിസേസനം. ഏത്ഥ ച രൂപാവചരജ്ഝാനാനി ഝാനം, അരൂപാവചരജ്ഝാനാനി സമാപത്തി. തദുഭയമ്പി വാ പടിലദ്ധമത്തം ഝാനം, സമാപജ്ജനവസീഭാവപ്പത്തം സമാപത്തി. അപിച തദപി ഉഭയം ഝാനമേവ, ഫലസമാപത്തിനിരോധസമാപത്തിയോ പന സമാപത്തി, താസം വിത്ഥാരോതി അത്ഥോ.

ലോകിയലോകുത്തരഭേദാനം ഛന്നമ്പി അഭിഞ്ഞാനം ഗഹണത്ഥം ‘‘സബ്ബാ ച അഭിഞ്ഞായോ’’തി വുത്തം. ഞാണവിഭങ്ഗാദീസു (വിഭ. ൭൫൧) ആഗതനയേന ഏകവിധാദിനാ ഭേദേന പഞ്ഞായ സങ്കലയിത്വാ സമ്പിണ്ഡേത്വാ, ഗണേത്വാ വാ വിനിച്ഛയനം പഞ്ഞാസങ്കലനവിനിച്ഛയോ. അരിയാനീതി ബുദ്ധാദീഹി അരിയേഹി പടിവിജ്ഝിതബ്ബത്താ, അരിയഭാവസാധകത്താ വാ അരിയാനി ഉത്തരപദലോപേന. അവിതഥഭാവേന വാ അരണീയത്താ, അവഗന്തബ്ബത്താ അരിയാനി, ‘‘സച്ചാനീ’’തിമസ്സ വിസേസനം.

ഹേതാദിപച്ചയധമ്മാനം ഹേതുപച്ചയാദിഭാവേന പച്ചയുപ്പന്നധമ്മാനമുപകാരകതാ പച്ചയാകാരോ, തസ്സ ദേസനാ തഥാ, പടിച്ചസമുപ്പാദകഥാതി അത്ഥോ. സാ പന നികായന്തരലദ്ധിസങ്കരരഹിതതായ സുട്ഠു പരിസുദ്ധാ, ഘനവിനിബ്ഭോഗസ്സ ച സുദുക്കരതായ നിപുണാ, ഏകത്താദിനയസഹിതാ ച തത്ഥ വിചാരിതാതി ആഹ ‘‘സുപരിസുദ്ധനിപുണനയാ’’തി. പദത്തയമ്പി ഹേതം പച്ചയാകാരദേസനായ വിസേസനം. പടിസമ്ഭിദാദീസു ആഗതനയം അവിസ്സജ്ജിത്വാവ വിചാരിതത്താ അവിമുത്തോ തന്തിമഗ്ഗോ യസ്സാതി അവിമുത്തതന്തി മഗ്ഗാ. മഗ്ഗോതി ചേത്ഥ പാളിസങ്ഖാതോ ഉപായോ തംതദത്ഥാനം അവബോധസ്സ, സച്ചപടിവേധസ്സ വാ ഉപായഭാവതോ. പബന്ധോ വാ ദീഘഭാവേന പകതിമഗ്ഗസദിസത്താ, ഇദം പന ‘‘വിപസ്സനാ, ഭാവനാ’’തി പദദ്വയസ്സ വിസേസനം.

ഇതി പന സബ്ബന്തി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ പരിസമാപനേ യഥാഉദ്ദിട്ഠഉദ്ദേസസ്സ പരിനിട്ഠിതത്താ, ഏത്തകം സബ്ബന്തി അത്ഥോ. പനാതി വചനാലങ്കാരമത്തം വിസും അത്ഥാഭാവതോ. പദത്ഥസംകിണ്ണസ്സ, വത്തബ്ബസ്സ ച അവുത്തസ്സ അവസേസസ്സ അഭാവതോ സുവിഞ്ഞേയ്യഭാവേന സുപരിസുദ്ധം, ‘‘സബ്ബ’’ന്തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ, ഭാവനപുംസകം വാ ഏതം ‘‘വുത്ത’’ന്തി ഇമിനാ സമ്ബജ്ഝനതോ. ഭിയ്യോതി അതിരേകം, അതിവിത്ഥാരന്തി അത്ഥോ, ഏതേന പദത്ഥമത്തമേവ വിചാരയിസ്സാമീതി ദസ്സേതി. ഏതം സബ്ബം ഇധ അട്ഠകഥായ ന വിചാരയിസ്സാമി പുനരുത്തിഭാവതോ, ഗന്ഥഗരുകഭാവതോ ചാതി അധിപ്പായോ. വിചരയിസ്സാമീതി ച ഗാഥാഭാവതോ ന വുദ്ധിഭാവോതി ദട്ഠബ്ബം.

ഏവമ്പി ഏസ വിസുദ്ധിമഗ്ഗോ ആഗമാനമത്ഥം ന പകാസേയ്യ, അഥ സബ്ബോപേസോ ഇധ വിചാരിതബ്ബോയേവാതി ചോദനായ തഥാ അവിചാരണസ്സ ഏകന്തകാരണം നിദ്ധാരേത്വാ തം പരിഹരന്തോ ‘‘മജ്ഝേ വിസുദ്ധിമഗ്ഗോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ മജ്ഝേതി ഖുദ്ദകതോ അഞ്ഞേസം ചതുന്നമ്പി ആഗമാനം അബ്ഭന്തരേ. ഹി-സദ്ദോ കാരണേ, തേന യഥാവുത്തം കാരണം ജോതേതി. തത്ഥാതി തേസു ചതൂസു ആഗമേസു. യഥാഭാസിതന്തി ഭഗവതാ യം യം ദേസിതം, ദേസിതാനുരൂപം വാ. അപി ച സംവണ്ണകേഹി സംവണ്ണനാവസേന യം യം ഭാസിതം, ഭാസിതാനുരൂപന്തിപി അത്ഥോ. ഇച്ചേവാതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദേന യഥാവുത്തം കാരണം നിദസ്സേതി, ഇമിനാവ കാരണേന, ഇദമേവ വാ കാരണം മനസി സന്നിധായാതി അത്ഥോ. കതോതി ഏത്ഥാപി ‘‘വിസുദ്ധിമഗ്ഗോ ഏസാ’’തി പദം കമ്മഭാവേന സമ്ബജ്ഝതി ആവുത്തിയാദിനയേനാതി ദട്ഠബ്ബം. തമ്പീതി തം വിസുദ്ധിമഗ്ഗമ്പി ഞാണേന ഗഹേത്വാന. ഏതായാതി സുമങ്ഗലവിലാസിനിയാ നാമ ഏതായ അട്ഠകഥായ. ഏത്ഥ ച ‘‘മജ്ഝേ ഠത്വാ’’തി ഏതേന മജ്ഝത്തഭാവദീപനേന വിസേസതോ ചതുന്നമ്പി ആഗമാനം സാധാരണട്ഠകഥാ വിസുദ്ധിമഗ്ഗോ, ന സുമങ്ഗലവിലാസിനീആദയോ വിയ അസാധാരണട്ഠകഥാതി ദസ്സേതി. അവിസേസതോ പന വിനയാഭിധമ്മാനമ്പി യഥാരഹം സാധാരണട്ഠകഥാ ഹോതിയേവ, തേഹി സമ്മിസ്സതായ ച തദവസേസസ്സ ഖുദ്ദകാഗമസ്സ വിസേസതോ സാധാരണാ സമാനാപി തം ഠപേത്വാ ചതുന്നമേവ ആഗമാനം സാധാരണാത്വേവ വുത്താതി.

ഇതി സോളസഗാഥാവണ്ണനാ.

ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിദാനകഥാവണ്ണനാ

ഏവം യഥാവുത്തേന വിവിധേന നയേന പണാമാദികം പകരണാരമ്ഭവിധാനം കത്വാ ഇദാനി വിഭാഗവന്താനം സഭാവവിഭാവനം വിഭാഗദസ്സനവസേനേവ സുവിഭാവിതം, സുവിഞ്ഞാപിതഞ്ച ഹോതീതി പഠമം താവ വഗ്ഗസുത്തവസേന വിഭാഗം ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ ദീഘാഗമോ നാമാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ തത്ഥാതി ‘‘ദീഘസ്സ ആഗമവരസ്സ അത്ഥം പകാസയിസ്സാമീ’’തി യദിദം വുത്തം, തസ്മിം വചനേ. ‘‘യസ്സ അത്ഥം പകാസയിസ്സാമീ’’തി പടിഞ്ഞാതം, സോ ദീഘാഗമോ നാമ വഗ്ഗസുത്തവസേന ഏവം വേദിതബ്ബോ, ഏവം വിഭാഗോതി വാ അത്ഥോ. അഥ വാ തത്ഥാതി ‘‘ദീഘാഗമനിസ്സിത’’ന്തി യം വുത്തം, ഏതസ്മിം വചനേ. യോ ദീഘാഗമോ വുത്തോ, സോ ദീഘാഗമോ നാമ വഗ്ഗസുത്തവസേന. ഏവം വിഭജിതബ്ബോ, ഏദിസോതി വാ അത്ഥോ. ‘‘ദീഘസ്സാ’’തിആദിനാ ഹി വുത്തം ദൂരവചനം തം-സദ്ദേന പടിനിദ്ദിസതി വിയ ‘‘ദീഘാഗമനിസ്സിത’’ന്തി വുത്തം ആസന്നവചനമ്പി തം-സദ്ദേന പടിനിദ്ദിസതി അത്തനോ ബുദ്ധിയം പരമ്മുഖം വിയ പരിവത്തമാനം ഹുത്വാ പവത്തനതോ. ഏദിസേസു ഹി ഠാനേസു അത്തനോ ബുദ്ധിയം സമ്മുഖം വാ പരമ്മുഖം വാ പരിവത്തമാനം യഥാ തഥാ വാ പടിനിദ്ദിസിതും വട്ടതി സദ്ദമത്തപടിനിദ്ദേസേന അത്ഥസ്സാവിരോധനതോ. വഗ്ഗസുത്താദീനം നിബ്ബചനം പരതോ ആവി ഭവിസ്സതി. തയോ വഗ്ഗാ യസ്സാതി തിവഗ്ഗോ. ചതുത്തിംസ സുത്താനി ഏത്ഥ സങ്ഗയ്ഹന്തി, തേസം വാ സങ്ഗഹോ ഗണനാ ഏത്ഥാതി ചതുത്തിംസസുത്തസങ്ഗഹോ.

അത്തനോ സംവണ്ണനായ പഠമസങ്ഗീതിയം നിക്ഖിത്താനുക്കമേനേവ പവത്തഭാവം ദസ്സേതും ‘‘തസ്സ…പേ… നിദാനമാദീ’’തി വുത്തം. ആദിഭാവോ ഹേത്ഥ സങ്ഗീതിക്കമേനേവ വേദിതബ്ബോ. കസ്മാ പന ചതൂസു ആഗമേസു ദീഘാഗമോ പഠമം സങ്ഗീതോ, തത്ഥ ച സീലക്ഖന്ധവഗ്ഗോ പഠമം നിക്ഖിത്തോ, തസ്മിഞ്ച ബ്രഹ്മജാലസുത്തം, തത്ഥാപി നിദാനന്തി? നായമനുയോഗോ കത്ഥചിപി ന പവത്തതി സബ്ബത്ഥേവ വചനക്കമമത്തം പടിച്ച അനുയുഞ്ജിതബ്ബതോ. അപിച സദ്ധാവഹഗുണത്താ ദീഘാഗമോവ പഠമം സങ്ഗീതോ. സദ്ധാ ഹി കുസലധമ്മാനം ബീജം. യഥാഹ ‘‘സദ്ധാ ബീജം തപോ വുട്ഠീ’’തി (സം. നി. ൨.൧൯൭; സു. നി. ൭൭). സദ്ധാവഹഗുണതാ ചസ്സ ഹേട്ഠാ ദസ്സിതായേവ. കിഞ്ച ഭിയ്യോ – കതിപയസുത്തസങ്ഗഹതായ ചേവ അപ്പപരിമാണതായ ച ഉഗ്ഗഹണധാരണാദിസുഖതോ പഠമം സങ്ഗീതോ. തഥാ ഹേസ ചതുത്തിംസസുത്തസങ്ഗഹോ, ചതുസട്ഠിഭാണവാരപരിമാണോ ച. സീലകഥാബാഹുല്ലതോ പന സീലക്ഖന്ധവഗ്ഗോ പഠമം നിക്ഖിത്തോ. സീലഞ്ഹി സാസനസ്സ ആദി സീലപതിട്ഠാനത്താ സബ്ബഗുണാനം. തേനേവാഹ ‘‘തസ്മാ തിഹ ത്വം ഭിക്ഖു ആദിമേവ വിസോധേഹി കുസലേസു ധമ്മേസു. കോ ചാദി കുസലാനം ധമ്മാനം? സീലഞ്ച സുവിസുദ്ധ’’ന്തിആദി (സം. നി. ൫.൪൬൯). സീലക്ഖന്ധകഥാബാഹുല്ലതോ ഹി സോ ‘‘സീലക്ഖന്ധവഗ്ഗോ’’തി വുത്തോ. ദിട്ഠിവിനിവേഠനകഥാഭാവതോ പന സുത്തന്തപിടകസ്സ നിരവസേസദിട്ഠിവിഭജനം ബ്രഹ്മജാലസുത്തം പഠമം നിക്ഖിത്തന്തി വേദിതബ്ബം. തേപിടകേ ഹി ബുദ്ധവചനേ ബ്രഹ്മജാലസദിസം ദിട്ഠിഗതാനി നിഗ്ഗുമ്ബം നിജ്ജടം കത്വാ വിഭത്തസുത്തം നത്ഥി. നിദാനം പന പഠമസങ്ഗീതിയം മഹാകസ്സപത്ഥേരേന പുട്ഠേന ആയസ്മതാ ആനന്ദേന ദേസകാലാദിനിദസ്സനത്ഥം പഠമം നിക്ഖിത്തന്തി. തേനാഹ ‘‘ബ്രഹ്മജാലസ്സാപീ’’തിആദി. തത്ഥ ച ‘‘ആയസ്മതാ’’തിആദിനാ ദേസകം നിയമേതി, പഠമസങ്ഗീതികാലേതി പന കാലന്തി, അയമത്ഥോ ഉപരി ആവി ഭവിസ്സതി.

പഠമമഹാസങ്ഗീതികഥാവണ്ണനാ