൮. മഹാസീഹനാദസുത്തവണ്ണനാ

അചേലകസ്സപവത്ഥുവണ്ണനാ

൩൮൧. ഏവം ജാലിയസുത്തം സംവണ്ണേത്വാ ഇദാനി മഹാസീഹനാദസുത്തം സംവണ്ണേന്തോ യഥാനുപുബ്ബം സംവണ്ണനോകാസസ്സ പത്തഭാവം വിഭാവേതും, ജാലിയസുത്തസ്സാനന്തരം സങ്ഗീതസ്സ സുത്തസ്സ മഹാസീഹനാദസുത്തഭാവം വാ പകാസേതും ‘‘ഏവം മേ സുതം…പേ… ഉരുഞ്ഞായം വിഹരതീതി മഹാസീഹനാദസുത്ത’’ന്തി ആഹ. ഏതദേവ നാമന്തി യസ്മിം രട്ഠേ തം നഗരം, തസ്സ രട്ഠസ്സപി യസ്മിം നഗരേ ഭഗവാ വിഹാസി, തസ്സ നഗരസ്സപി ‘‘ഉരുഞ്ഞാ’’ത്വേവ നാമം, തസ്മാ ഉരുഞ്ഞായന്തി ഉരുഞ്ഞാനാമജനപദേ ഉരുഞ്ഞാനാമനഗരേതി ആവുത്തിആദിനയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇമിനാ ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി – ന സബ്ബത്ഥ നിയതപുല്ലിങ്ഗപുഥുവചനാവ ജനപദവാചീ സദ്ദാ, കത്ഥചി അനിയതപുല്ലിങ്ഗപുഥുവചനാപി യഥാ ‘‘ആളവിയം വിഹരതീ’’തി (പാചി. ൮൪, ൮൯) കേചി ജനപദമേവത്ഥം വദന്തി, തം അപനേതും ‘‘ഭഗവാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. രമണീയോതി മനോഹരഭൂമിഭാഗതായ, ഛായൂദകസമ്പത്തിയാ, ജനവിവിത്തതായ ച മനോരമോ. മിഗാനം അഭയം ദേതി ഏത്ഥാതി മിഗദായോ. തേനാഹ ‘‘സോ’’തിആദി. ചേലം വത്ഥം, തം നത്ഥി അസ്സാതി അചേലോതി വുത്തം ‘‘നഗ്ഗപരിബ്ബാജകോ’’തി. നാമന്തി ഗോത്തനാമം. തപനം സന്തപനം കായസ്സ ഖേദനം തപോ, സോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി തപസ്സീ. യസ്മാ തഥാഭൂതോ തപം നിസ്സിതോ, തപോ ച തം നിസ്സിതോ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘തപനിസ്സിതക’’ന്തി ആഹ. മുത്താചാരാദീതി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന പരതോ പാളിയ (ദീ. നി. ൧.൩൯൭) മാഗതാ ഹത്ഥാപലേഖനാദയോ സങ്ഗഹിതാ. ലൂഖം ഫരുസം സാധുസമ്മതാചാരവിരഹതോ അപസാദനീയം ആജീവതി വത്തതീതി ലൂഖാജീവീതി അട്ഠകഥാമുത്തകനയോ. ഉപ്പണ്ഡേതീതി ഉഹസനവസേന പരിഭാസതി. ഉപവദതീതി അവഞ്ഞാപുബ്ബകം അപവദതി. തേന വുത്തം ‘‘ഹീളേതി വമ്ഭേതീ’’തി. ‘‘ഹേതുമ്ഹി ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ’’തിആദീസു വിയ ധമ്മസദ്ദോ ഹേതുപരിയായോതി ആഹ ‘‘കാരണസ്സ അനുകാരണ’’ന്തി. തഥാവുത്തസദ്ദത്ഥോയേവേത്ഥ കാരണസദ്ദസ്സ ഹേതുഭാവതോ. അത്ഥവസാ പയുത്തോ ഹി സദ്ദപയോഗോ. സോയേവ ച സദ്ദത്ഥോ പരേഹി വുച്ചമാനോ അനുകാരണം തദനുരൂപം തസ്സദിസം വാ തതോ പച്ഛാ വാ വുത്തകാരണഭാവതോ. പരേഹീതി യേസം തുമ്ഹേഹി ഇദം വുത്തം, തേഹി പരേഹി. വുത്തകാരണേനാതി യഥാ തേഹി വുത്തം, തഥാ ചേ തുമ്ഹേഹി ന വുത്തം, ഏവം സതി തേഹി വുത്തകാരണേന സകാരണോ ഹുത്വാ തുമ്ഹാകം വാദോ വാ തതോ പരം തസ്സ അനുവാദോ വാ കോചി അപ്പമത്തകോപി വിഞ്ഞൂഹി ഗരഹിതബ്ബം കാരണം ഠാനം നാഗച്ഛേയ്യ, കിമേവം നാഗച്ഛതീതി യോജനാ. ‘‘ഇദം വുത്തം ഹോതീ’’തിആദിനാ തദേവത്ഥം സങ്ഖേപതോ ദസ്സേതി.

൩൮൨. ഇദാനി യം വിഭജ്ജവാദം സന്ധായ ഭഗവതാ ‘‘ന മേതേ വുത്തവാദിനോ’’തി സങ്ഖേപേന വത്വാ തം വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ഇധാഹം കസ്സപാ’’തിആദി വുത്തം, തം വിഭാഗേന ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇധേകച്ചോ’’തിആദിമാഹ. ഭഗവാ ഹി നിരത്ഥകം അനുപസമസംവത്തനികം കായകിലമഥം ‘‘അത്തകിലമഥാനുയോഗോ ദുക്ഖോ അനരിയോ അനത്ഥസംഹിതോ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൫.൧൦൮൧; മഹാവ. ൧൩). ഗരഹതി, സാത്ഥകം പന ഉപസമസംവത്തനികം കായകിലമഥം ‘‘ആരഞ്ഞികോ ഹോതി, പംസുകൂലികോ ഹോതീ’’തിആദിനാ (അ. നി. ൫.൧൮൧, ൧൮൨; പരി. ൩൨൫) വണ്ണേതി. അപ്പപുഞ്ഞതായാതി അപുഞ്ഞതായ. അപ്പസദ്ദോ ചേത്ഥ ‘‘ദ്വത്തിഛദനസ്സ പരിയായം അപ്പഹരിതേ ഠിതേന അധിട്ഠാതബ്ബ’’ന്തിആദീസു (പാചി. ൧൩൫) വിയ അഭാവത്ഥോ. മിച്ഛാദിട്ഠിഭാവതോ കമ്മഫലം പടിക്ഖിപന്തേന ‘‘നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൧൭൧; മ. നി. ൧.൪൪൫; ൨.൯൪, ൨൨൫; ൩.൯൧, ൧൧൬, ൧൩൬; സം. നി. ൩.൨൧൦; അ. നി. ൩.൧൧൮; ൧൦.൧൭൬; ധ. സ. ൧൨൨൧; വിഭ. ൯൦൭) മിച്ഛാദിട്ഠിം പുരക്ഖത്വാ ജീവിതവുത്തിഹേതു തഥാ തഥാ ദുച്ചരിതപൂരണം സന്ധായ ‘‘തീണി ദുച്ചരിതാനി പൂരേത്വാ’’തി വുത്തം.

ഭിയ്യോസോമത്തായാതി മത്തതോ അതിരേകം. ‘‘ഭിയ്യോസോ’’തി ഹി ഇദം ഭിയ്യോസദ്ദേന സമാനത്ഥം നേപാതികം. അനേസനവസേനാതി കോഹഞ്ഞേ ഠത്വാ അസന്തഗുണസമ്ഭാവനിച്ഛായ യഥാ തഥാ തപം കത്വാ അനേസിതബ്ബമേസനാവസേന മിച്ഛാജീവേനാതി അത്ഥോ. യഥാവുത്തനയേന ജീവിതവുത്തിഹേതു തീണി ദുച്ചരിതാനി പൂരേത്വാ.ഇമേ ദ്വേതി ‘‘അപ്പപുഞ്ഞോ, പുഞ്ഞവാ’’തി ച വുത്തേ ദുച്ചരിതകാരിനോ ദ്വേ പുഗ്ഗലേ.

ദുതിയനയേ ഇമേ ദ്വേതി ‘‘അപ്പപുഞ്ഞോ, പുഞ്ഞവാ’’തി ച വുത്തേ സുചരിതകാരിനോ ദ്വേ പുഗ്ഗലേ.

പഠമദുതിയനയേസു വുത്തനയേനേവ തതിയചതുത്ഥനയേസുപി യഥാക്കമം അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. പഠമതതിയനയേസു ചേത്ഥ അഹേതുകഅകിരിയവാദിനോ. ദുതിയചതുത്ഥനയേസു പന കമ്മകിരിയവാദിനോതി ദട്ഠബ്ബം. അപ്പദുക്ഖവിഹാരീതി അപ്പകം ദുക്ഖേന വിഹാരീ. ബാഹിരകാചാരയുത്തോതി സാസനാചാരതോ ബാഹിരകേന തിത്ഥിയാചാരേന യുത്തോ. അത്താനം സുഖേത്വാതി അധമ്മികേന അനേസനായ ലദ്ധപച്ചയനിമിത്തേന സുഖേന അത്താനം സുഖേത്വാ സുഖം കത്വാ, ‘‘സുഖേ ഠപേത്വാ’’തി അധുനാ പാഠോ.

‘‘ന ദാനി മയാ സദിസോ അത്ഥീ’’തിആദിനാ തണ്ഹാമാനദിട്ഠിസങ്ഖാതാനം തിസ്സന്നം മഞ്ഞനാനം വസേന ദുച്ചരിതപൂരണമാഹ. ലാഭസക്കാരം വാ ഉപ്പാദേന്തോ തീണി ദുച്ചരിതാനി പുരേത്വാതി സമ്ബന്ധോ. മിച്ഛാദിട്ഠിവസേനാതി ‘‘നത്ഥി കാമേസു ദോസോ’’തി ഏവം പവത്തമിച്ഛാദിട്ഠിവസേന. പരിബ്ബാജികായാതി ബാഹിരപബ്ബജ്ജമുപഗതായ താപസദാരികായ, ഛന്നപരിബ്ബാജികായ ച. ‘‘അപരോ’’തി ഏത്ഥാപി ഹി ‘‘താപസോ വാ ഛന്നപരിബ്ബാജകോ വാ’’തി അധികാരോ. ദഹരായാതി തരുണായ. മുദുകായാതി സുഖുമാലായ. ലോമസായാതി തനുതമ്ബലോമതായ അപ്പലോമവതിയാ. ലോമം ഏതിസ്സാ അത്ഥീതി ലോമസാ. ലിങ്ഗത്തയേപി ഹി സ-പച്ചയേന പദസിദ്ധിമിച്ഛന്തി സദ്ദവിദൂ. കാമേസൂതി വത്ഥുകാമേസു. പാതബ്ബതന്തി പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം. പരിഭോഗത്ഥോ ഹേത്ഥ പാ-സദ്ദോ, തബ്ബസദ്ദോ ച ഭാവസാധനോ. താ-സദ്ദോ പന സകത്ഥേ യഥാ ‘‘ദേവതാ’’തി, പാതബ്ബതന്തി വാ പരിഭുഞ്ജനകതം, കത്തുസാധനോ ചേത്ഥ തബ്ബസദ്ദോ യഥാ ഉപരിപണ്ണാസകേ പഞ്ചത്തയസുത്തേ ‘‘യേ ഹി കേചി ഭിക്ഖവേ സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ദിട്ഠസുതമുതവിഞ്ഞാതബ്ബസങ്ഖാരമത്തേന ഏതസ്സ ആയതനസ്സ ഉപസമ്പദം പഞ്ഞപേന്തീ’’തി (മ. നി. ൩.൨൪) തഥാ ഹി തദട്ഠകഥായം വുത്തം ‘‘വിജാനാതീതി വിഞ്ഞാതബ്ബം, ദിട്ഠസുതമുതവിഞ്ഞാതമത്തേന പഞ്ചദ്വാരികസഞ്ഞാപവത്തിമത്തേനാതി അയഞ്ഹി ഏത്ഥ അത്ഥോ’’തി, (മ. നി. അട്ഠ. ൩.൨൪) തട്ടീകായഞ്ച ‘‘യഥാ നിയ്യന്തീതി നിയ്യാനികാതി ബഹുലം വചനതോ കത്തുസാധനോ നിയ്യാനികസദ്ദോ, ഏവം ഇധ വിഞ്ഞാതബ്ബസദ്ദോതി ആഹ ‘വിജാനാതീതി വിഞ്ഞാതബ്ബ’ന്തി,’’ താ-സദ്ദോ പന ഭാവേ. അസ്സാദിയമാനപക്ഖേ ഠിതോ കിലേസകാമോപി വത്ഥുകാമപരിയാപന്നോയേവ, തസ്മാ തേസു യഥാരുചി പരിഭുഞ്ജന്തോതി അത്ഥോ.

ഇദന്തി നയചതുക്കവസേന വുത്തം അത്ഥപ്പഭേദവിഭജനം. ‘‘തിത്ഥിയവസേന ആഗതം അട്ഠകഥായം തഥാ വിഭത്തത്താ’’തി (ദീ. നി. ടീ. ൧.൩൮൨) ആചരിയേന വുത്തം, തഥായേവ പന പാളിയമ്പി വിഭത്തന്തി വേദിതബ്ബം. സാസനേപീതി ഇമസ്മിം സാസനേപി.

കഥം ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘ഏകച്ചോ ഹീ’’തിആദി. യസ്മാ ന ലഭതി, തസ്മാ അനേസനം കത്വാതിആദിനാ യോജേതബ്ബം. അരഹത്തം വാ അത്തനി അസന്തം ‘‘അത്ഥി മേ’’തി യഥാരുതം പടിജാനിത്വാ. സാമന്തജപ്പനപച്ചയപടിസേവനഇരിയാപഥസന്നിസ്സിതസങ്ഖാതാനി തീണി വാ കുഹനവത്ഥൂനി പടിസേവിത്വാ.

താദിസോവാതി ധുതങ്ഗ (വിസുദ്ധി. ൧.൨൨; ഥേരഗാ. അട്ഠ. ൨.൮൪൪ ആദയോ) സമാദാനവസേന ലൂഖാജീവീ ഏവ. അനേസനവസേനാതി നിദസ്സനമത്തം. ‘‘അരഹത്തപടിജാനനേനാ’’തിആദിപി ഹി വത്തബ്ബം.

ദുല്ലഭസുഖോ ഭവിസ്സാമി ദുഗ്ഗതീസു ഉപപത്തിയാതി അധിപ്പായോ. അസക്കോന്തോതി ഏത്ഥ അന്തസദ്ദോ ഭാവലക്ഖണേ, അസക്കുണമാനേ സതീതി അത്ഥോ.

൩൮൩. അസുകട്ഠാനതോതി അസുകഭവതോ. ആഗതാതി ഉപപത്തിവസേന ഇധാഗതാ. ഇദാനി ഗന്തബ്ബട്ഠാനഞ്ചാതി ഉപപത്തിവസേനേവ ആയതിം ഗമിതബ്ബഭവഞ്ച. തതോതി അതീതഭവതോ. പുന ഉപപത്തിന്തി ആയതിം അനന്തരഭവേ പുന ഉപപത്തിം, തതോ അനന്തരഭവേപി പുന ഉപപത്തിന്തി പുനപ്പുനം നിബ്ബത്തിം. കേന കാരണേന ഗരഹിസ്സാമീതി ഏത്ഥ യഥാഭൂതമജാനന്തോ ഇച്ഛാദോസവസേന യം കിഞ്ചി ഗരഹേയ്യ, ന തഥാ ചാഹം, അഹം പന യഥാഭൂതം ജാനന്തോ സബ്ബമ്പേതം കേന കാരണേന ഗരഹിസ്സാമി, സബ്ബസ്സപേതസ്സ തപസ്സ ഗരഹായ കാരണം നത്ഥീതി ഇമമധിപ്പായം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഗരഹിതബ്ബമേവാ’’തിആദിമാഹ. ഭണ്ഡികന്തി പുടഭണ്ഡികം. ഉപമാപക്ഖേ പരിസുദ്ധതായ ധോതം, തഥാ അധോതഞ്ച, ഉപമേയ്യപക്ഖേ പന പസംസിതബ്ബഗുണതായ ധോതം പരിസുദ്ധം, തഥാ അധോതഞ്ചാതി അത്ഥോ. തമത്ഥന്തി ഗരഹിതബ്ബസ്സ ചേവ ഗരഹണം, പസംസിതബ്ബസ്സ ച പസംസനം.

൩൮൪. ദിട്ഠധമ്മികസ്സ, സമ്പരായികസ്സ ച അത്ഥസ്സ സാധനവസേന പവത്തിയാ ഗരുകത്താ ന കോചി ന സാധൂതി വദതി. പഞ്ചവിധം വേരന്തി പാണാതിപാതാദിപഞ്ചവിധവേരം. തഞ്ഹി പഞ്ചവിധസ്സ സീലസ്സ പടിപക്ഖഭാവതോ, സത്താനം വേരഹേതുതായ ച ‘‘വേര’’ന്തി വുച്ചതി, തതോ ഏവ ച തം ന കോചി ‘‘സാധൂ’’തി വദതി തഥാ ദിട്ഠധമ്മികാദിഅത്ഥാനമസാധനതോ, സത്താനം സാധുഭാവസ്സ ദൂസനതോ ച. ന നിരുന്ധിതബ്ബന്തി രൂപഗ്ഗഹണേ ന നിവാരേതബ്ബം. ദസ്സനീയദസ്സനത്ഥോ ഹി ചക്ഖുപടിലാഭോതി തേസമധിപ്പായോ. അയമേവ നയോ സോതാദീസുപി. യദഗ്ഗേന തേസം പഞ്ചദ്വാരേ അസംവരോ സാധു, തദഗ്ഗേന തത്ഥ സംവരോ ന സാധൂതി അധിപ്പായോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘പുന…പേ… അസംവര’’ന്തി.

അയമേത്ഥ അട്ഠകഥാതോ അപരോ നയോ – യം തേ ഏകച്ചം വദന്തി ‘‘സാധൂ’’തി തേ ‘‘ഏകേ സമണബ്രാഹ്മണാ’’തി വുത്താ തിത്ഥിയാ യം അത്തകിലമഥാനുയോഗാദിം ‘‘സാധൂ’’തി വദന്തി, തം മയം ന ‘‘സാധൂ’’തി വദാമ. യം തേ…പേ… ‘‘ന സാധൂ’’തി യം പന തേ അനവജ്ജപച്ചയപരിഭോഗം, സുനിവത്ഥസുപാരുതാദിസമ്മാപടിപത്തിഞ്ച ‘‘ന സാധൂ’’തി വദന്തി, തം മയം ‘‘സാധൂ’’തി വദാമാതി.

ഇതി യം പരവാദമൂലകം ചതുക്കം ദസ്സിതം, തദേവ പുന സകവാദമൂലകം ചതുക്കം കത്വാ ദസ്സിതന്തി വിഞ്ഞാപേതും ‘‘ഏവ’’ന്തിആദി വുത്തം. യഞ്ഹി കിഞ്ചി കേനചി സമാനം, തേനപി തം സമാനമേവ. യഞ്ച കിഞ്ചി കേനചി അസമാനം, തേനപി തം അസമാനമേവാതി ആഹ ‘‘സമാനാസമാനത’’ന്തി. ഏത്ഥ ച സമാനതന്തി സമാനതാമത്തം. അനവസേസതോ ഹി പഹാതബ്ബധമ്മാനം പഹാനം, ഉപസമ്പാദേതബ്ബധമ്മാനം ഉപസമ്പാദനഞ്ച സകവാദേവ ദിസ്സതി, ന പരവാദേ. തേന വുത്തം ‘‘ത്യാഹം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവം വദാമീ’’തിആദി. സകവാദപരവാദാനുരൂപം വുത്തനയേന പഞ്ചസീലാദിവസേനേവ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

സമനുയുഞ്ജാപനകഥാവണ്ണനാ

൩൮൫. അന്തമിതി ആണത്തിയം പഞ്ചമീഅത്തനോപദം. ലദ്ധിം പുച്ഛന്തോതി ‘‘കിം സമണോ ഗോതമോ സംകിലേസധമ്മേ അനവസേസം പഹായ വത്തതി, ഉദാഹു പരേ ഗണാചരിയാ, ഏത്ഥ താവ അത്തനോ ലദ്ധിം വദേഹീ’’തി ഏവം പടിഞ്ഞാതം സിദ്ധന്തം പുച്ഛന്തോ. കാരണം പുച്ഛന്തോതി ‘‘സമണോവ ഗോതമോ സംകിലേസധമ്മേ അനവസേസം പഹായ വത്തതീ’’തി വുത്തേ ‘‘കാരണേനപി ഏതമത്ഥം ഗാഹയാ’’തി ഏവം ഹേതും പുച്ഛന്തോ. ഉഭയം പുച്ഛന്തോതി ‘‘ഇദം നാമേത്ഥ കാരണ’’ന്തി കാരണം വത്വാ പടിഞ്ഞാതേ അത്ഥേ സാധിയമാനേ അന്വയതോ, ബ്യതിരേകതോ ച കാരണം സമത്ഥേതും സദിസാസദിസപ്പഭേദം ഉപമോദാഹരണദ്വയം പുച്ഛന്തോ. അപിച ഹേതുപമോദാഹരണവസേന തിലക്ഖണസമ്പത്തിയാ യഥാപടിഞ്ഞാതേ അത്ഥേ സാധിതേ സമ്മദേവ അനു പച്ഛാ ഭാസന്തോ നിഗമേന്തോപി സമനുഭാസതി നാമാതി വേദിതബ്ബം. ‘‘ഉപസംഹരിത്വാ’’തി പാഠസേസോ. ‘‘കിം തേ’’തിആദി ഉപസംഹരണാകാരദസ്സനം. ദുതിയപദേപീതി ‘‘സങ്ഘേന വാ സങ്ഘ’’ന്തി പദേപി. വചനസേസം, ഉപസംഹരണാകാരഞ്ച സന്ധായ ‘‘ഏസേവ നയോ’’തി വുത്തം.

തമത്ഥന്തി തം പഹാതബ്ബധമ്മാനം അനവസേസം പഹായ വത്തനസങ്ഖാതം, സമാദാതബ്ബധമ്മാനം അനവസേസം സമാദായ വത്തനസങ്ഖാതഞ്ച അത്ഥം. യോജേത്വാതി അകുസലാദിപദേഹി യോജേത്വാ. അകോസല്ലസമ്ഭൂതാദിഅത്ഥേന അകുസലാ ചേവ തതോയേവ അകുസലാതി ച സങ്ഖാതാ,സങ്ഖാതസദ്ദോ ചേത്ഥ ഞാതത്ഥോ, കോട്ഠാസത്ഥോ ച യുജ്ജതീതി ആഹ ‘‘ഞാതാ, കോട്ഠാസം വാ കത്വാ ഠപിതാ’’തി, പുരിമേന ചേത്ഥ പദേന ഏകന്താകുസലേ വദതി, പച്ഛിമേന തം സഹഗതേ, തപ്പടിപക്ഖിയേ ച. ഏവഞ്ഹി കോട്ഠാസകരണേന ഠപനം ഉപപന്നം ഹോതി. അകുസലപക്ഖികഭാവേന ഹി വവത്ഥാപനം കോട്ഠാസകരണം. അവജ്ജസദ്ദോ ദോസത്ഥോ ഗാരയ്ഹപരിയായത്താ, അ-സദ്ദസ്സ ച തബ്ഭാവവുത്തിതോതി ആഹ ‘‘സദോസാ’’തി. അരിയാ നാമ നിദ്ദോസാ. ഇമേ പന അകുസലാ കഥഞ്ചിപി നിദ്ദോസാ ന ഹോന്തീതി നിദ്ദോസട്ഠേന അരിയാ ഭവിതും നാലം അസമത്ഥാ.

൩൮൬-൩൯൨. ‘‘യ’’ന്തി ഏതം കാരണേ പച്ചത്തവചനന്തി ദസ്സേതി ‘‘യേനാ’’തി ഇമിനാ. യം വാ പനാതി അസമ്ഭാവനാവചനമേതം, യം വാ പന കിഞ്ചീതി അത്ഥോ. പഹായ വത്തന്തീതി ച അത്ഥവസാ പുഥുവചനവിപരിണാമോതി വുത്തം ‘‘യം വാ തം വാ അപ്പമത്തകം പഹായ വത്തന്തീ’’തി. ഗണാചരിയാ ചേത്ഥ പൂരണമക്ഖലിആദയോ. സത്ഥുപഭവത്താ സങ്ഘസ്സ സങ്ഘസമ്പത്തിയാപി സത്ഥുസമ്പത്തി വിഭാവീയതീതി ആഹ ‘‘സങ്ഘ…പേ… സിദ്ധിതോ’’തി, സാ പന പസംസാ പസാദഹേതുകാതി പസാദമുഖേന തം ദസ്സേതും ‘‘പസീദമാനാപീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സമ്പിണ്ഡനത്ഥേന പി-സദ്ദേന അപ്പസീദമാനാപി ഏവമേവ ന പസീദന്തീതി സമ്പിണ്ഡേതി. യഥാ ഹി അന്വയതോ സത്ഥുസമ്പത്തിയാ സാവകേസു, സാവകസമ്പത്തിയാ ച സത്ഥരി പസാദോ സമുച്ചീയതി, ഏവം ബ്യതിരേകതോ സത്ഥുവിപത്തിയാ സാവകേസു, സാവകവിപത്തിയാ ച സത്ഥരിഅപ്പസാദോതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘തഥാ ഹീ’’തിആദി തബ്ബിവരണം. സരീരസമ്പത്തിന്തി രൂപസമ്പത്തിം, രൂപകായപാരിപൂരിന്തി അത്ഥോ. രൂപപ്പമാണേ സത്തേ സന്ധായ ഇദം വുത്തം, ‘‘ധമ്മദേസനം വാ സുത്വാ’’തി ഇദന്തു ഘോസപ്പമാണേ, ധമ്മപ്പമാണേ ച, ‘‘ഭിക്ഖൂനം പനാചാരഗോചര’’ന്തിആദിം പന ധമ്മപ്പമാണേ, ലൂഖപ്പമാണേ ച. ആചാരഗോചരാദീഹി ധമ്മോ, സമ്മാപടിപത്തിയാ ലൂഖോ ച ഹോതി. തസ്മാ ‘‘ഭവന്തി വത്താരോ’’തി പഠമപദേ രൂപപ്പമാണാ, ഘോസപ്പമാണാ, ധമ്മപ്പമാണാ ച, ദുതിയപദേ ധമ്മപ്പമാണാവ യോജേതബ്ബാ. കീവരൂപോതി കിത്തകജാതികോ. യാ സങ്ഘസ്സ പസംസാതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ, അയമേവ വാ പാഠോ.

തത്ഥ യാ ബുദ്ധാനം, ബുദ്ധസാവകാനമേവ ച പാസംസതാ, അഞ്ഞേസഞ്ച തദഭാവോ ജോതിതോ, തം വിരതിപ്പഹാനസംവരുദ്ദേസവസേന നീഹരിത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘അയമധിപ്പായോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സേതുഘാതവിരതിയാ അരിയമഗ്ഗസമ്പയുത്തത്താ ‘‘സബ്ബേന സബ്ബം നത്ഥീ’’തി വുത്തം. അട്ഠസമാപത്തിവസേന വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനമത്തം, വിപസ്സനാമത്തവസേന തദങ്ഗപ്പഹാനമത്തന്തി യഥാലാഭം യോജേതബ്ബം. വിപസ്സനാമത്തവസേനാതി ച ‘‘അനിച്ച’’ന്തി വാ ‘‘ദുക്ഖ’’ന്തി വാ വിവിധം ദസ്സനമത്തവസേന, ന പന നാമരൂപവവത്ഥാനപച്ചയപരിഗ്ഗണ്ഹനപുബ്ബകം ലക്ഖണത്തയം ആരോപേത്വാ സങ്ഖാരാനം സമ്മസനവസേന. നാമരൂപപരിച്ഛേദോ, ഹി അനത്താനുപസ്സനാ ച ബാഹിരകാനം നത്ഥി. ഇതരാനി സമുച്ഛേദപടിപ്പസ്സദ്ധിനിസ്സരണപ്പഹാനാനി തീണി സബ്ബേന സബ്ബം നത്ഥി മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനത്താ. ലോകിയപഞ്ചസീലതോ അഞ്ഞോ സബ്ബോപി സീലസംവരോ, ‘‘ഖമോ ഹോതി സീതസ്സ ഉണ്ഹസ്സാ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൪; ൩.൧൫൯; അ. നി. ൪.൧൧൪) വുത്തോ സുപരിസുദ്ധോ ഖന്തിസംവരോ, ‘‘പഞ്ഞായേതേ പിധിയ്യരേ’’തിആദിനാ (സു. നി. ൧൦൪൧; ചൂളനി. ൬൦) വുത്തോ കിലേസാനം സമുച്ഛേദകോ മഗ്ഗഞാണസങ്ഖാതോ ഞാണസംവരോ, മനച്ഛട്ഠാനം ഇന്ദ്രിയാനം പിദഹനവസേന പവത്തോ സുപരിസുദ്ധോ ഇന്ദ്രിയസംവരോ, ‘‘അനുപ്പന്നാനം പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം അനുപ്പാദായാ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൨.൪൦൩; മ. നി. ൧.൧൩൫; സം. നി. ൫.൮; വിഭ. ൨൦൫) വുത്തോ സമ്മപ്പധാനസങ്ഖാതോ വീരിയസംവരോതി ഇമം സംവരപഞ്ചകം സന്ധായ ‘‘സേസം സബ്ബേന സബ്ബം നത്ഥീ’’തി വുത്തം.

‘‘പഞ്ച ഖോ പനിമേ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസാ’’തിആദിനാ യഥാവുത്തസീലസ്സേവ പുന ഗഹണം സാസനേ സീലസ്സ ബഹുഭാവം ദസ്സേത്വാ തദേകദേസേ ഏവ പരേസം അവട്ഠാനദസ്സനത്ഥം. ‘‘ഉപോസഥുദ്ദേസാ’’തി അധുനാ പാഠോ. പഞ്ഞായതീതി പതിട്ഠിതഭാവേന പാകടോ ഹോതി, തസ്മാ മയാ ഹി…പേ… നത്ഥീതി യോജേതബ്ബം. സീഹനാദന്തി സേട്ഠനാദം, അഭീതനാദം കേനചി അപ്പടിവത്തിയവാദം. യം പന വദന്തി –

‘‘ഉത്തരസ്മിം പദേ ബ്യഗ്ഘ-പുങ്ഗവോസഭകുഞ്ജര;

സീഹസദ്ദൂലനാഗാദ്യാ, പുമേ സേട്ഠത്ഥഗോചരാ’’തി.

തം യേഭുയ്യവസേനാതി ദട്ഠബ്ബം.

അരിയഅട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗവണ്ണനാ

൩൯൩. ‘‘അയം പന യഥാവുത്തോ മമ വാദോ അവിപരീതോവ, തസ്സേവം അവിപരീതഭാവോ ഇമം മഗ്ഗം പടിപജ്ജിത്വാ അപരപ്പച്ചയതോ ജാനിതബ്ബോ’’തി ഏവം അവിപരീതഭാവാവബോധനത്ഥം. പാളിയം ‘‘അത്ഥി കസ്സപാ’’തിആദീസു അയം യോജനാ – യം മഗ്ഗം പടിപന്നോ സാമംയേവ അത്തപച്ചക്ഖതോ ഏവം ഞസ്സതി ദക്ഖതി ‘‘സമണോ ഗോതമോ വദന്തോ യുത്തപത്തകാലേ തഥഭാവതോ ഭൂതം, ഏകംസേന ഹിതാവഹഭാവതോ അത്ഥം, ധമ്മതോ അനപേതത്താ ധമ്മം, വിനയയോഗതോ, പരേസഞ്ച വിനയനതോ വിനയം വദതീ’’തി, സോ മയാ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദിതോ സകലവട്ടദുക്ഖനിസ്സരണഭൂതോ അത്ഥി കസ്സപ മഗ്ഗോ, തസ്സ ച അധിഗമൂപായഭൂതാ പുബ്ബഭാഗപടിപദാതി, തേന ‘‘സമണോ ഗോതമോ ഇമേ ധമ്മേ അനവസേസം പഹായ വത്തതീ’’തിആദി നയപ്പവത്തോ വാദോ കേനചി അസമ്പകമ്പിതോ യഥാഭൂത സീഹനാദോതി ദസ്സേതി. ദക്ഖതീതി ചേത്ഥ സ്സതി-സദ്ദേന പദസിദ്ധി ‘‘യത്ര ഹി നാമ സാവകോ ഏവരൂപം ഞസ്സതി വാ ദക്ഖതി വാ സക്ഖിം കരിസ്സതീ’’തിആദീസു വിയ.

‘‘ഏവമേതം യഥാഭൂതം സമ്മപ്പഞ്ഞായ പസ്സതീ’’തിആദി സുത്തപദേസു (അ. നി. ൩.൧൩൪) വിയ ച മഗ്ഗഞ്ച പടിപദഞ്ച ഏകതോ കത്വാ ദസ്സേന്തോ. ‘‘അയമേവാ’’തി സാവധാരണവചനം മഗ്ഗസ്സ പുഥുഭാവപടിക്ഖേപത്ഥം, സബ്ബഅരിയസാധാരണഭാവദസ്സനത്ഥം, സാസനേ പാകടഭാവദസ്സനത്ഥഞ്ച. തേനാഹ ‘‘ഏകായനോ അയം ഭിക്ഖവേ മഗ്ഗോ സത്താനം വിസുദ്ധിയാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൭൩; മ. നി. ൧.൧൦൬; സം. നി. ൫.൩൬൭, ൩൮൪).

‘‘ഏസേവ മഗ്ഗോ നത്ഥഞ്ഞോ, ദസ്സനസ്സ വിസുദ്ധിയാ’’തി, (ധ. പ. ൨൭൪) –

‘‘ഏകായനം ജാതിഖയന്തദസ്സീ,

മഗ്ഗം പജാനാതി ഹിതാനുകമ്പീ;

ഏതേന മഗ്ഗേന അതരിം സു പുബ്ബേ,

തരിസ്സന്തി യേ ച തരന്തി ഓഘ’’ന്തി. (സം. നി. ൫.൩൮൪, ൪൦൯; ചൂളനി. ൧൦൭, ൨൧൧; നേത്തി. ൧൭൦) ച –

സബ്ബേസു ചേവ സുത്തപദേസേസു, അഭിധമ്മപദേസേസു (വിഭ. ൩൫൫) ച ഏകോവായം മഗ്ഗോ പാകടോതി.

തപോപക്കമകഥാവണ്ണനാ

൩൯൪. തപോയേവ ഉപക്കമിതബ്ബതോ, ആരഭിതബ്ബതോ തപോപക്കമാതി ആഹ ‘‘തപാരമ്ഭാ’’തി, ആരമ്ഭനഞ്ചേത്ഥ തപകരണമേവാതി ദസ്സേതി ‘‘തപോകമ്മാനീ’’തി ഇമിനാ. സമണകമ്മസങ്ഖാതാതി സമണേഹി കത്തബ്ബകമ്മസഞ്ഞിതാ. ബ്രാഹ്മണകമ്മസങ്ഖാതാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. നിച്ചോലോതി നിസ്സട്ഠചോലോ സബ്ബേന സബ്ബം പടിക്ഖിത്തചോലോ. ചേലം, ചോലോതി ച പരിയായവചനം. കോചി ഛിന്നഭിന്നപടപിലോതികധരോപി ദസന്തയുത്തസ്സ വത്ഥസ്സ അഭാവതോ ‘‘നിച്ചോലോ’’തി വത്തബ്ബതം ലഭേയ്യാതി തം നിവത്തേതും ‘‘നഗ്ഗോ’’തി വുത്തം, നഗ്ഗിയവതസമാദാനേന സബ്ബഥാ നഗ്ഗോതി അത്ഥോ. ലോകിയകുലപുത്താചാരവിരഹിതതാവ വിസ്സട്ഠാചാരതാതി ദസ്സേതി ‘‘ഉച്ചാരകമ്മാദീസൂ’’തിആദിനാ. കഥം വിരഹിതോതി ആഹ ‘‘ഠിതകോവാ’’തിആദി, ഇദഞ്ച നിദസ്സനമത്തം വമിത്വാ മുഖവിക്ഖാലനാദിആചാരസ്സപി തേന വിസ്സട്ഠത്താ. അപലിഖതീതി ഉദകേന അധോവനതോ അപലിഹതി. സോ കിര ദണ്ഡകം ‘‘സത്തോ’’തി പഞ്ഞപേതി, തസ്മാ തം പടിപദം പൂരേന്തോ ഏവം കരോതീതി വുത്തം ‘‘ഉച്ചാരം വാ’’തിആദി. തത്ഥ അപലിഖതീതി അപകസതി.

‘‘ഏഹി ഭദന്തോ’’തി വുത്തേ ഉപഗമനസങ്ഖാതോ വിധി ഏഹിഭദ്ദന്തോ, തം ചരതീതി ഏഹിഭദ്ദന്തികോ, രുള്ഹിസദ്ദേന ചേത്ഥ തദ്ധിതസിദ്ധി യഥാ ‘‘ഏഹിപസ്സികോ’’തി, (മ. നി. ൧.൭൪) തപ്പടിക്ഖേപേന നഏഹിഭദ്ദന്തികോ, തദേവത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘ഭിക്ഖാഗഹണത്ഥ’’ന്തിആദിനാ. ന ഏതീതി ന ആഗച്ഛതി. ഏവം നതിട്ഠഭദ്ദന്തികോതി ഏത്ഥാപി. സമണേന നാമ സയംവചനകരേനേവ ഭവിതബ്ബം, ന പരവചനകരേനാതി അധിപ്പായേന തദുഭയമ്പി…പേ… ന കരോതി. പുരേതരന്തി തം ഠാനം അത്തനാ ഉപഗമനതോ പഠമതരം, തം കിര സോ ‘‘ഭിക്ഖുനാ നാമ യാദിച്ഛകീ ഏവ ഭിക്ഖാ ഗഹേതബ്ബാ’’തി അധിപ്പായേന ന ഗണ്ഹാതി. ഉദ്ദിസ്സകതം പന ‘‘മമ നിമിത്തഭാവേന ബഹൂ ഖുദ്ദകാ പാണാ സങ്ഘാടമാപാദിതാ’’തി അധിപ്പായേന നാധിവാസേതി. നിമന്തനമ്പി ‘‘ഏവം തേസം വചനം കതം ഭവിസ്സതീ’’തി അധിപ്പായേന ന സാദിയതി. കുമ്ഭീതി പക്കഭിക്ഖാപക്ഖിത്തകുമ്ഭോ. ഉക്ഖലീതി ഭിക്ഖാപചനകുമ്ഭോ. പച്ഛീതി ഭിക്ഖാപക്ഖിത്തപിടകം. തതോപീതി കുമ്ഭീകളോപിതോപി. കുമ്ഭീആദീസുപി സോ സത്തസഞ്ഞീതി ആഹ ‘‘കുമ്ഭീകളോപിയോ’’തിആദി. ‘‘അയം മ’’ന്തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. അന്തരന്തി ഉഭിന്നമന്തരാളം.

കബളന്തരായോതി ആലോപസ്സ അന്തരായോ. ഏത്ഥാപി സോ സത്തസഞ്ഞീ. പുരിസന്തരഗതായാതി പുരിസസമീപഗതായ. രതിഅന്തരായോതി കാമരതിയാ അന്തരായോ. ഗാമസഭാഗാദിവസേന സങ്ഗമ്മ കിത്തേന്തി ഏതിസ്സാതി സംകിത്തി. തഥാ സംഹടതണ്ഡുലാദിസഞ്ചയോ തേന കതഭത്തമിധാധിപ്പേതന്തി വുത്തം ‘‘സംകിത്തേത്വാ കതഭത്തേസൂ’’തി. മജ്ഝിമനികായേ മഹാസീഹനാദസുത്തന്തടീകായം പന ആചരിയേനേവ ഏവം വുത്തം ‘‘സംകിത്തയന്തി ഏതായാതി സംകിത്തി, ഗാമവാസീഹി സമുദായവസേന കിരിയമാനകിരിയാ, ഏത്ഥ പന ഭത്തസംകിത്തി അധിപ്പേതാതി ആഹ ‘സംകിത്തേത്വാ കതഭത്തേസൂ’തി’’. ഇദം പന തസ്സ ഉക്കട്ഠപടിപദാതി ദസ്സേതി ‘‘ഉക്കട്ഠോ’’തിആദിനാ. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം ‘‘നഏഹിഭദ്ദന്തികോ’’തിആദീസുപി ഉക്കട്ഠപടിപദാദസ്സനം വേദിതബ്ബം. സാസദ്ദോ സുനഖപരിയായോ. തസ്സാതി സുനഖസ്സ. തത്ഥാതി തസ്മിം ഠാനേ. സമൂഹസമൂഹചാരിനീതി സങ്ഘസങ്ഘചാരിനീ. മനുസ്സാതി വേയ്യാവച്ചകരമനുസ്സാ.

സോവീരകന്തി കഞ്ജികം. ‘‘ലോണസോവീരക’’ന്തി കേചി, തദയുത്തമേവ, ‘‘സബ്ബസസ്സസമ്ഭാരേഹി കത’’ന്തി വുത്തത്താ. ലോണസോവീരകഞ്ഹി സബ്ബമച്ഛമംസപുപ്ഫഫലാദിസമ്ഭാരകതം. സുരാപാനമേവാതി മജ്ജലക്ഖണപ്പത്തായ സുരായ പാനമേവ. മേരയമ്പേത്ഥ സങ്ഗഹിതം ലക്ഖണഹാരേന, ഏകസേസനയേന വാ. സബ്ബേസുപീതി സാവജ്ജാനവജ്ജേസുപി കഞ്ജികസുരാദീസു. ഏകാഗാരമേവ ഭിക്ഖാചരിയായ ഉപഗച്ഛതീതി ഏകാഗാരികോ. നിവത്തതീതി പച്ചാഗച്ഛതി, സതി ഭിക്ഖാലാഭേ തദുത്തരി ന ഗച്ഛതീതി വുത്തം ഹോതി. ഏകാലോപേനേവ വത്തതീതി ഏകാലോപികോ. ദീയതി ഏതായാതി ദത്തി, ദ്വത്തിആലോപമത്തഗ്ഗാഹി ഖുദ്ദകം ഭിക്ഖാദാനഭാജനം. തേനാഹ ‘‘ഖുദ്ദകപാതീ’’തി. അഗ്ഗഭിക്ഖന്തി അനാമട്ഠഭിക്ഖം, സമാഭിസങ്ഖതതായ വാ ഉത്തമഭിക്ഖം. അഭുഞ്ജനവസേന ഏകോ ഹോ ഏതസ്സാതി ഏകാഹികോ, ആഹാരോ, തം ആഹാരം ആഹാരേതീതി അത്ഥോ. സോ പന അത്ഥതോ ഏകദിവസലങ്ഘകോതി വുത്തം ‘‘ഏകദിവസന്തരിക’’ന്തി. ഏസ നയോ ‘‘ദ്വാഹിക’’ന്തിആദീസുപി. അപിച ഏകാഹം അഭുഞ്ജിത്വാ ഏകാഹം ഭുഞ്ജനം, ഏകാഹവാരോ വാ ഏകാഹികം. ദ്വീഹം അഭുഞ്ജിത്വാ ദ്വീഹം ഭുഞ്ജനം, ദ്വീഹവാരോ വാ ദ്വാഹികം. സേസദ്വയേപി അയം നയോ. ഉക്കട്ഠോ ഹി പരിയായഭത്തഭോജനികോ ദ്വീഹം അഭുഞ്ജിത്വാ ഏകാഹമേവ ഭുഞ്ജതി. ഏവം സേസദ്വയേപി. മജ്ഝിമാഗമടീകായം പന ‘‘ഏകാഹം അന്തരഭൂതം ഏതസ്സ അത്ഥീതി ഏകാഹികം. സേസപദേസുപി ഏസ നയോ’’തി വുത്തം. ‘‘ഥേരാ ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖുനിയോ ഓവദന്തി പരിയായേനാ’’തിആദീസു വിയ വാരത്ഥോ പരിയായ സദ്ദോ. ഏകാഹവാരേനാതി ഏകാഹികവാരേന. ‘‘ഏകാഹിക’’ന്തിആദിനാ വുത്തവിധിമേവ പടിപാടിയാ പവത്തഭാവേന ദസ്സേതും പാളിയം ‘‘ഇതി ഏവരൂപ’’ന്തിആദി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

൩൯൫. സാമാകോ നാമ ഗോധുമോ. സയംജാതാ വീഹിജാതീതി അരോപിമവീഹിജാതി. യദേവ ‘‘വീഹീ’’തി വദന്തി. ലിഖിത്വാതി കസിത്വാ. സിലേസോപീതി കണികാരാദിരുക്ഖനിയ്യാസോപി. കുണ്ഡകന്തി തനുതരം തണ്ഡുലസകലം, തണ്ഡുലഖണ്ഡകന്തി അത്ഥോ. ഓദനേന കതം കഞ്ജിയം ഓദനകഞ്ജിയം. ‘‘വാസിതകേന പിഞ്ഞാകേന നഹായേയ്യാ’’തിആദീസു (പാചി. ൧൨൦൩) വിയ പിഞ്ഞാക സദ്ദോ തിലപിട്ഠപരിയായോ. യഥാഹ ‘‘പിഞ്ഞാകം നാമ തിലപിട്ഠം വുച്ചതീ’’തി. ‘‘തരുണകദലിക്ഖന്ധമേവ പിഞ്ഞാക’’ന്തി കേചി, ന ഗഹേതബ്ബമേതം കത്ഥചിപി തഥാ അവചനതോ.

൩൯൬. സണേഹി സണവാകേഹി നിബ്ബത്തിതാനി സാണാനി, അഞ്ഞേഹി മിസ്സകാനി സാണാനി ഏവ മസാണാനി നിരുത്തിനയേന, ന ഛചീവരപരിയാപന്നാനി ഭങ്ഗാനി. കേചി പന ‘‘മസാണാനി നാമ ചോളവിസേസാനീതി പരികപ്പേത്വാ മസ്സകചോളാനീ’’തി പഠന്തി, തദയുത്തമേവ പോരാണേഹി തഥാ അവുത്തത്താ. ഏരകതിണാദീനീതി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന അക്കമകചികദലിവാകാദീനം സങ്ഗഹോ, ഏരകാദീഹി കതാനി ഹി ഛവാനി ലാമകാനി ദുസ്സാനീതി വത്തബ്ബതം ലഭന്തി. ഛവസദ്ദോ ഹേത്ഥ ഹീനവാചകോ, പുരിമവികപ്പേ പന മതസരീരവാചകോ. ഛഡ്ഡിതനന്തകാനീതി ഛഡ്ഡിതപിലോതികാനി. അജിനസ്സേദന്തി അജിനം, പകതിഅജിനമിഗചമ്മം, തദേവ മജ്ഝേ ഫാലിതകഞ്ചേ, അജിനസ്സ ഖിപം ഫാലിതമുപഡ്ഢന്തി അജിനക്ഖിപം. ‘‘സഖുരകന്തിപി വദന്തീ’’തി (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൫൫) പപഞ്ചസൂദനിയം വുത്തം, ദ്വിന്നം തിണ്ണം വാ സമുദിതഞ്ചേ, അജിനക്ഖിപന്തി തേസമധിപ്പായോ. വിനയസംവണ്ണനാസു പന ‘‘അജിനമേവ അഭേദതോ അജിനക്ഖിപ’’ന്തി വുത്തം. കന്ദിത്വാതി ഉജ്ജവുജ്ജവേന കന്ദിത്വാ. ‘‘ഗന്ഥേത്വാ’’തിപി പാഠോ, വട്ടേത്വാ ബന്ധിത്വാതി അത്ഥോ. ഏവഞ്ഹി ഫലകചീരേ നിദസ്സനം ഉപപന്നം ഹോതി. യം സന്ധായ വുത്തന്തി അജിതവാദസ്സ പടികിട്ഠതരഭാവേ ഉപമാദസ്സനത്ഥം യദേവ കേസകമ്ബലം സന്ധായ അങ്ഗുത്തരാഗമേ (അ. നി. ൩.൧൩൮) വുത്തം.

തന്താവുതാനീതി തന്തം പസാരേത്വാ വീതാനി. പടികിട്ഠോതി ഹീനോ. കസ്മാതി വുത്തം ‘‘കേസകമ്ബലോ’’തിആദി. പാളിയം ഉബ്ഭട്ഠകോ’’തി ഏതസ്സ ‘‘ഉദ്ധം ഠിതകോ’’തി അത്ഥോ മജ്ഝിമാഗമട്ഠകഥായം മഹാസീഹനാദസുത്തവണ്ണനായം (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൧൫) വുത്തോ. ഉബ്ഭസദ്ദോ ഹി ഉപരിഅത്ഥേ നേപാതികോ യഥാ ‘‘ഉബ്ഭജാണുമണ്ഡല’’ന്തി. അനേകപരിമാണാ, ഹി നിപാതാ, അനേകത്ഥാ ച.

മിച്ഛാവായാമവസേനേവ ഉക്കുടികവതാനുയോഗോതി ആഹ ‘‘ഉക്കുടികവീരിയം അനുയുത്തോ’’തി. ന കേവലം നിസിന്നോയേവ ഉക്കുടികോ, അഥ ഖോ ഗച്ഛന്തോപി…പേ… ഗച്ഛതി. അയകണ്ടകേതി അയോമയകണ്ടകേ. പകതികണ്ടകേതി സലാകകണ്ടകേ. ഉച്ചഭൂമിയം ഥണ്ഡിലസദ്ദോതി വുത്തം ‘‘ഉച്ചേ ഭൂമിട്ഠാനേ’’തി. അയം അട്ഠകഥാതോ അപരോ നയോ – ഥണ്ഡിലന്തി സമാപകതിഭൂമി വുച്ചതി ‘‘പത്ഥണ്ഡിലേ പാതുരഹോസീ’’തിആദീസു വിയ. അമരകോസേപി ഹി നിഘണ്ടുസത്ഥേ വുത്തം ‘‘വേദീ പരിക്ഖതാ ഭൂമി, സമേ ഥണ്ഡിലം ചാതുരേ’’തി (സത്തരസമവഗ്ഗേ ൧൮ ഗാഥായം) തസ്മാ ഥണ്ഡിലേ അനന്തരഹിതായ പകതിഭൂമിയം സേയ്യമ്പി കപ്പേതീതി അത്ഥോ. യം സന്ധായ തത്ഥേവ നിഘണ്ടുസത്ഥേ വുത്തം ‘‘യോ ഥണ്ഡിലേ വത വസാ, സേതേ ഥണ്ഡിലസായി സോ’’തി (സത്തരസമവഗ്ഗേ ൪൪ ഗാഥായം) രജോ ഏവ ജല്ലം മലീനം രജോജല്ലം. തേന വുത്തം ‘‘സരീര’’ന്തിആദി. ലദ്ധം ആസനന്തി നിസീദിതും യഥാലദ്ധമാസനം. അകോപേത്വാതി അഞ്ഞത്ഥ അനുപഗന്ത്വാ. തഥാ ചാഹ ‘‘തത്ഥേവ നിസീദനസീലോ’’തി. ഏവം നിസീദന്തോ ഹി തം അകോപേന്തോ നാമ ഹോതി. ചതൂസു മഹാവികടേസു ഗൂഥമേവിധാധിപ്പേതന്തി വുത്തം ‘‘ഗൂഥം വുച്ചതീ’’തി. തഞ്ഹി ആസയവസേന വിരൂപം കടത്താ ‘‘വികട’’ന്തി വുച്ചതി. സായം തതിയന്തി സായന്ഹസമയസങ്ഖാതം തതിയസമയം. അസ്സാതി ഉദകോരോഹനാനുയോഗസ്സ. പാതോപദമിവ സായംപദം നേപാതികം. അനുസാരലോപേന പന ‘‘സായതതിയക’’ന്തിപി പാഠോ ദിസ്സതി.

ഏത്ഥ ച ‘‘അചേലകോ ഹോതീ’’തിആദീനി യാവ ‘‘ഥുസോദകം പിവതീ’’തി ഏതാനി വതപദാനി ഏകവാരാനി, ‘‘ഏകാഗാരികോ വാ ഹോതീ’’തിആദീനി പന നാനാവാരാനി, നാനാകാലികാനി വാ. തഥാ ‘‘സാകഭക്ഖോ വാ ഹോതീ’’തിആദീനി, ‘‘സാണാനിപി ധാരേതി, മസാണാനിപി ധാരേതീ’’തിആദീനി ച. തഥാ ഹേത്ഥ വാ-സദ്ദഗ്ഗഹണം, പി-സദ്ദഗ്ഗഹണഞ്ച കതം. പി-സദ്ദോപി ഇധ വികപ്പത്ഥോ ഏവ ദട്ഠബ്ബോ. പുരിമേസു പന വതപദേസു തദുഭയമ്പി ന കതം, ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘അചേലകോ ഹോതീ’’തി വത്വാ ‘‘സാണാനിപി ധാരേതീ’’തിആദിവചനസ്സ, ‘‘രജോജല്ലധരോപി ഹോതീ’’തി വത്വാ ‘‘ഉദകോരോഹനാനുയോഗമനുയുത്തോ വിഹരതീ’’തി വചനസ്സ ച അവിരോധോ സിദ്ധോ ഹോതി. അഥ വാ കിമേത്ഥ അവിരോധചിന്തായ. ഉമ്മത്തകപച്ഛിസദിസോ ഹി തിത്ഥിയവാദോ. അപിച ‘‘അചേലകോ ഹോതീ’’തി ആരഭിത്വാ തപ്പസങ്ഗേന സബ്ബമ്പി അഞ്ഞമഞ്ഞവിരോധമേവ അത്തകിലമഥാനുയോഗം ദസ്സേന്തേന തേന അചേലകസ്സപേന ‘‘സാണാനിപി ധാരേതീ’’തിആദി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

തപോപക്കമനിരത്ഥകതാവണ്ണനാ

൩൯൭. സീലസമ്പദാദീഹീതി സീലസമ്പദാ, സമാധിസമ്പദാ, പഞ്ഞാസമ്പദാതി ഇമാഹി ലോകുത്തരാഹി സമ്പദാഹി. വിനാതി വിരഹിതത്താ, വിനാ വാ താഹി ന കദാചിപി സാമഞ്ഞം വാ ബ്രഹ്മഞ്ഞം വാ സമ്ഭവതി, തസ്മാ തേസം തപോപക്കമാനം നിരത്ഥകതം ദസ്സേന്തോതി സപാഠസേസയോജനാ. ദോസവേരവിരഹിതന്തി ദോസസങ്ഖാതവേരതോ വിരഹിതം. ഇദഞ്ഹി ദോസസ്സ മേത്തായ ഉജുപടിപക്ഖതോ വുത്തം. യം പന ആചരിയേന വുത്തം ‘‘ദോസഗ്ഗഹണേന വാ സബ്ബേപി ഝാനപടിപക്ഖാ സംകിലേസധമ്മാ ഗഹിതാ. വേരഗ്ഗഹണേന പച്ചത്ഥികഭൂതാ സത്താ. യദഗ്ഗേന ഹി ദോസരഹിതം, തദഗ്ഗേന വേരരഹിത’’ന്തി (ദീ. നി. ടീ. ൧.൩൯൭), തദേതം പാളിയം വേരസദ്ദസ്സേവ വിജ്ജമാനത്താ, അട്ഠകഥായഞ്ച തദത്ഥമേവ ദസ്സേതും ദോസസദ്ദസ്സ വുത്തത്താ വിചാരേതബ്ബം.

൩൯൮. ഏത്തകമത്തന്തി നഗ്ഗചരിയാദിമത്തം. പാകടഭാവേന കായതി അത്ഥം ഗമേതീതി പകതി, ലോകസിദ്ധവാദോ. തേനാഹ ‘‘പകതികഥാ ഏസാ’’തി. ‘‘മത്താ സുഖപരിച്ചാഗാ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൨൯൦) വിയ മത്താസദ്ദോ അപ്പത്തം അന്തോനീതം കത്വാ പമാണവാചകോതി ആഹ ‘‘ഇമിനാ’’തിആദി. തേന പന പമാണേന പഹാതബ്ബോ ഏവ പടിപത്തിക്കമോ പകരണപ്പത്തോ. ഇമിനാ ‘‘തപോപക്കമേനാ’’തി സദ്ദന്തരേന വാ അധിഗതോതി ദസ്സേതി ‘‘പടിപത്തിക്കമേനാ’’തി ഇമിനാ. തതോതി തസ്മാ സാമഞ്ഞബ്രഹ്മഞ്ഞസ്സ അപ്പമത്തകേനേവ പടിപത്തിക്കമേന സുദുക്കരഭാവതോ. ഇമം ഹേതുസമ്ബന്ധം സന്ധായ ‘‘പദസമ്ബന്ധേന സദ്ധി’’ന്തി വുത്തം. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബവാരേസു.

൩൯൯. അഞ്ഞഥാതി യദി അചേലകഭാവാദിനാ സാമഞ്ഞം വാ ബ്രഹ്മഞ്ഞം വാ അഭവിസ്സ, ഏവം സതി സുവിജാനോവ സമണോ, സുവിജാനോ ബ്രാഹ്മണോ. യസ്മാ പന തുമ്ഹേ ഇതോ അഞ്ഞഥാവ സാമഞ്ഞം, അഞ്ഞഥാ ബ്രഹ്മഞ്ഞം വദഥ, തസ്മാ ദുജ്ജാനോവ സമണോ ദുജ്ജാനോ ബ്രാഹ്മണോതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഇദം സന്ധായാഹാ’’തി. തം പകതിവാദം പടിക്ഖിപിത്വാതി യം പുബ്ബേ പാകതികം സാമഞ്ഞം, ബ്രഹ്മഞ്ഞഞ്ച ഹദയേ ഠപേത്വാ തേന അചേലകസ്സപേന ‘‘ദുക്കരം സുദുക്കര’’ന്തി വുത്തം, ഭഗവതാ ച തമേവ സന്ധായ ‘‘പകതി ഖോ ഏസാ’’തിആദി ഭാസിതം, തമേവ ഇധ പാകതികസാമഞ്ഞബ്രഹ്മഞ്ഞവിസയം കഥം പടിസംഹരിത്വാ. സഭാവതോവ പരമത്ഥതോ ഏവ സമണസ്സ, ബ്രാഹ്മണസ്സ ച ദുജ്ജാനഭാവം ആവികരോന്തോ പുനപി ‘‘പകതി ഖോ’’തിആദിമാഹ. തത്രാപീതി സമണബ്രാഹ്മണവാദേപി. പദസമ്ബന്ധന്തി ഹേതുപദേന സദ്ധിം പുബ്ബാപരവാക്യസമ്ബന്ധം.

സീലസമാധിപഞ്ഞാസമ്പദാവണ്ണനാ

൪൦൦-൧. പണ്ഡിതോതി ഹേതുസമ്പത്തിസിദ്ധേന പണ്ഡിച്ചേന സമന്നാഗതോ. കഥം ഉഗ്ഗഹേസീതി പരിപക്കഞാണത്താ ഘടേ പദീപേന വിയ അബ്ഭന്തരേ സമുജ്ജലന്തേന പഞ്ഞാവേയ്യത്തിയേന തത്ഥ തത്ഥ ഭഗവതാ ദേസിതമത്ഥം പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ തം ദേസനം ഉപധാരേസി. യസ്മാ ഉഗ്ഗഹേസി, തസ്മാ…പേ… വിദിത്വാതി സമ്ബന്ധോ. തസ്സ ചാതി യോ അചേലകോ ഹോതി, യാവ ഉദകോരോഹനാനുയോഗമനുയുത്തോ വിഹരതി, തസ്സ ച. തസ്സ ചേതി വാ പദച്ഛേദോ, അഭാവിതാ അസച്ഛികതാ ഹോതി ചേതി യോജനാ. താ സമ്പത്തിയോ പുച്ഛാമി, യാഹി സമണോ ച ബ്രാഹ്മണോ ച ഹോതീതി അധിപ്പായോ. സീലസമ്പദാദിവിജാനനത്ഥന്തി സീലസമ്പദാദിവിജാനനഹേതു. ‘‘കസ്മാ പുച്ഛതീ’’തി ഹി വുത്തം. അഥ-സദ്ദോ ചേത്ഥ കാരണേ. ഏവമീദിസേസു. സീലസമ്പദായാതി ഏത്ഥ ഇതിസദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ, ഉപലക്ഖണനിദ്ദേസോ വായം, തേന ‘‘ചിത്തസമ്പദായ, പഞ്ഞാസമ്പദായാ’’തി പദദ്വയം സങ്ഗണ്ഹാതി. തേനാഹ ‘‘സീലചിത്തപഞ്ഞാസമ്പദാഹി അഞ്ഞാ’’തി. ഇമേഹി ച അസേക്ഖസീലാദിക്ഖന്ധത്തയം സങ്ഗഹിതന്തി വുത്തം ‘‘അരഹത്തഫലമേവാ’’തി. തത്ഥ കാരണം ദസ്സേതി ‘‘അരഹത്തഫലപരിയോസാന’’ന്തിആദിനാ. ഇദഞ്ഹി കാകോലോകനമിവ ഉഭയാപേക്ഖവചനം.

സീഹനാദകഥാവണ്ണനാ

൪൦൨. അനുത്തരന്തി അനഞ്ഞസാധാരണതായ, അനഞ്ഞസാധാരണത്ഥവിസയതായ ച അനുത്തരം. മഹാസീഹനാദന്തി മഹന്തം ബുദ്ധസീഹനാദം. അതിവിയ അച്ചന്തവിസുദ്ധതായ പരമവിസുദ്ധം. ‘‘പരമന്തി ഉക്കട്ഠം. തേനാഹ ‘ഉത്തമ’ന്തി’’ ആചരിയേന വുത്തം, ഉക്കട്ഠപരിയായോ ച പരമസദ്ദോ അത്ഥീതി തസ്സാധിപ്പായോ. സീലമേവാതി ലോകിയസീലമത്തത്താ സീലസാമഞ്ഞമേവ. യഥാ അനഞ്ഞസാധാരണം ഭഗവതോ ലോകുത്തരസീലം സവാസനപടിപക്ഖധമ്മവിദ്ധംസനതോ, ഏവം ലോകിയസീലമ്പി അനഞ്ഞസാധാരണമേവ തദനുച്ഛവികഭാവേന പവത്തത്താ. ഏവഞ്ഹി ‘‘നാഹം തത്ഥാ’’തി പാളിവചനം ഉപപന്നം ഹോതി. ‘‘യാവതാ കസ്സപ അരിയം പരമം സീല’’ന്തി ഇദം ‘‘സീലസ്സ വണ്ണം ഭാസന്തീ’’തി ഏത്ഥ ആകാരദസ്സനം. ‘‘യദിദം അധിസീല’’ന്തി ഇദം പന ‘‘തത്ഥാ’’തി പദദ്വയേ അനിയമവചനം. ‘‘യദിദം അധിസീല’’ന്തി ച ലോകിയലോകുത്തരവസേന ദുവിധമ്പി ബുദ്ധസീലം ഏകജ്ഝം കത്വാ വുത്തം, തസ്മാ ത-സദ്ദേനപി ഉഭയസ്സേവ പരാമസനന്തി ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ സീലേപി പരമസീലേപീ’’തിആദിമാഹ. സമസമന്തി സമേന വിസേസനഭൂതേന സീലേന സമന്തി അത്ഥം വിഞ്ഞാപേതും ‘‘മമ സീലസമേന സീലേന മയാ സമ’’ന്തി വുത്തം. തസ്മിം സീലേതി ദുവിധേപി സീലേ. ഇതി ഇമന്തി ഏവം ഇമം സീലവിസയം. പഠമന്തി ഉപ്പത്തിക്കമതോ പഠമം പവത്തത്താ പഠമഭൂതം.

തപതീതി കിലേസേ സന്തപ്പതി, വിധമതീതി അത്ഥോ. ‘‘തദേവാ’’തി ഇമിനാ തുല്യാധികരണസമാസമാഹ. ജിഗുച്ഛതീതി ഹീളേതി ലാമകതോ ഠപേതി. ആരകാ കിലേസേഹീതി കത്വാ നിദ്ദോസത്താ അരിയാ. ആരമ്ഭവത്ഥുവസേനാതി അട്ഠാരമ്ഭവത്ഥുവസേന. വിപസ്സനാവീരിയസങ്ഖാതാതി വിപസ്സനാസമ്പയുത്തവീരിയസങ്ഖാതാ. ലോകിയമത്തത്താ തപോജിഗുച്ഛാവ. മഗ്ഗഫലസമ്പയുത്താ വീരിയസങ്ഖാതാ തപോജിഗുച്ഛാതി അധികാരവസേന സമ്ബന്ധോ. സബ്ബുക്കട്ഠഭാവതോ പരമാ നാമ. യഥാ യുവിനോ ഭാവോ യോബ്ബനം, ഏവം ജിഗുച്ഛിനോ ഭാവോ ജേഗുച്ഛം. യദിദം അധിജേഗുച്ഛന്തി സീലേ വിയ ലോകിയലോകുത്തരവസേന ദുവിധമ്പി ബുദ്ധജേഗുച്ഛം. തത്ഥാതി ജേഗുച്ഛേപി അധിജേഗുച്ഛേപി. കമ്മസ്സകതാപഞ്ഞാതി ‘‘അത്ഥി ദിന്നം, അത്ഥി യിട്ഠ’’ന്തിആദി (മ. നി. ൧.൪൪൧; വിഭ. ൭൯൩) നയപ്പവത്തം ഞാണം. യഥാഹ വിഭങ്ഗേ –

‘‘തത്ഥ കതരം കമ്മസ്സകതാഞാണം, അത്ഥി ദിന്നം, അത്ഥി യിട്ഠം, അത്ഥി ഹുതം, അത്ഥി സുകടദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ…പേ… ഠപേത്വാ സച്ചാനുലോമികം ഞാണം സബ്ബാപി സാസവാ കുസലാ പഞ്ഞാ കമ്മസ്സകതാഞാണ’’ന്തി (വിഭ. ൭൯൩).

സബ്ബമ്പി ഹി അകുസലം അത്തനോ വാ ഹോതു, പരസ്സ വാ, ന സകം നാമ. കസ്മാ? അത്ഥഭഞ്ജനതോ, അനത്ഥജനനതോ ച. തഥാ സബ്ബമ്പി കുസലം സകം നാമ. കസ്മാ? അനത്ഥഭഞ്ജനതോ, അത്ഥജനനതോ ച. ഏവം കമ്മസ്സകഭാവേ പവത്താ പഞ്ഞാ കമ്മസ്സകതാപഞ്ഞാ നാമ. വിപസ്സനാപഞ്ഞാതി മഗ്ഗസച്ചസ്സ, പരമത്ഥസച്ചസ്സ ച അനുലോമനതോ സച്ചാനുലോമികസഞ്ഞിതാ വിപസ്സനാപഞ്ഞാ, ലോകിയമത്തതോ പഞ്ഞാവ. ഇത്ഥിലിങ്ഗസ്സ നപുംസകലിങ്ഗവിപരിയായോ ഇധ ലിങ്ഗവിപല്ലാസോ. യായം അധിപഞ്ഞാതി സീലേ വിയ ലോകിയലോകുത്തരവസേന ദുവിധാപി ബുദ്ധപഞ്ഞാ. തത്ഥാതി പഞ്ഞായപി അധിപഞ്ഞായപി. യഥാരഹം പരിത്തമഹഗ്ഗതഭാവതോ വിമുത്തിയേവ നാമ. മഗ്ഗഫലവസേന കിലേസാനം സമുച്ഛിന്ദനപടിപ്പസ്സമ്ഭനാനി സമുച്ഛേദപടിപ്പസ്സദ്ധിവിമുത്തിയോ. അഥ വാ സമ്മാവാചാദിവിരതീനം അധിസീലഗ്ഗഹണേന, സമ്മാവായാമസ്സ അധിജേഗുച്ഛഗ്ഗഹണേന, സമ്മാദിട്ഠിയാ അധിപഞ്ഞാഗ്ഗഹണേന ഗഹിതത്താ അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന സമ്മാസങ്കപ്പസതിസമാധയോ മഗ്ഗഫലപരിയാപന്നാ സമുച്ഛേദപടിപ്പസ്സദ്ധിവിമുത്തിയോ ദട്ഠബ്ബാ. നിസ്സരണവിമുത്തി പന നിബ്ബാനമേവ. യാ അയം അധിവിമുത്തീതി സീലേ വുത്തനയേന ദുവിധാപി അധിവിമുത്തി. തത്ഥാതി വിമുത്തിയാപി അധിവിമുത്തിയാപി.

൪൦൩. യം കിഞ്ചി ജനവിവിത്തട്ഠാനം സുഞ്ഞാഗാരമിധാധിപ്പേതം. തത്ഥ നദന്തേന വിനാ അഞ്ഞോ ജനോ നത്ഥീതി ദസ്സേതും ‘‘ഏകകോവാ’’തിആദി വുത്തം. അട്ഠസു പരിസാസൂതി ഖത്തിയപരിസാ, ബ്രാഹ്മണഗഹപതിസമണചാതുമഹാരാജികതാവതിംസമാരബ്രഹ്മപരിസാതി ഇമാസു അട്ഠസു പരിസാസു.

തദത്ഥം മജ്ഝിമാഗമവരേ മഹാസീഹനാദസുത്തപദേന (മ. നി. ൧.൧൫൦) സാധേന്തോ ‘‘ചത്താരിമാനീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ വേസാരജ്ജാനീതി വിസാരദഭാവാ, ഞാണപ്പഹാനഅന്തരായികനിയ്യാനികധമ്മദേസനാനിമിത്തം കുതോചിപി അസന്തസ്സനഭാവാ നിബ്ഭയഭാവാതി അത്ഥോ. ‘‘വേസാരജ്ജ’’ന്തി ഹി ചതൂസു ഠാനേസു സാരജ്ജാഭാവം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ ഉപ്പന്നസോമനസ്സമയഞാണസ്സേതം നാമം. അഞ്ഞേഹി പന അസാധാരണതം ദസ്സേതും ‘‘തഥാഗതസ്സ തഥാഗതവേസാരജ്ജാനീ’’തി വുത്തം. ‘‘യഥാ വാ പുബ്ബബുദ്ധാനം വേസാരജ്ജാനി പുഞ്ഞുസ്സയസമ്പത്തിയാ ആഗതാനി, തഥാ ആഗതവേസാരജ്ജാനീ’’തി വാ ദുതിയസ്സ തഥാഗതസദ്ദസ്സ തുല്യാധികരണത്താ ഏവം വുത്തം. അയം അട്ഠകഥാനയോ. നേരുത്തികാ പന വദന്തി ‘‘സമാസേ സിദ്ധേ സാമഞ്ഞത്താ, സഞ്ഞാസദ്ദത്താ ച തഥാ വുത്ത’’ന്തി. ആസഭം ഠാനന്തി സേട്ഠട്ഠാനം ഉത്തമട്ഠാനം. സബ്ബഞ്ഞുതം പടിജാനനവസേന അഭിമുഖം ഗച്ഛന്തി, അട്ഠപരിസം ഉപസങ്കമന്തീതി വാ ആസഭാ, ബുദ്ധാ, തേസം ഠാനന്തിപി അത്ഥോ.

അപിച തയോ പുങ്ഗവാ – ഗവസതജേട്ഠകോ ഉസഭോ, ഗവസഹസ്സജേട്ഠകോ വസഭോ. വജസതജേട്ഠകോ വാ ഉസഭോ, വജസഹസ്സജേട്ഠകോ വസഭോ. ഏകഗാമഖേത്തേ വാ ജേട്ഠോ ഉസഭോ, ദ്വീസു ഗാമഖേത്തേസു ജേട്ഠോ വസഭോ, സബ്ബഗവസേട്ഠോ സബ്ബത്ഥ ജേട്ഠോ സബ്ബപരിസ്സയസഹോ സേതോ പാസാദികോ മഹാഭാരവഹോ അസനിസതസദ്ദേഹിപി അകമ്പനീയോ നിസഭോതി. നിസഭോവ ഇധ ‘‘ഉസഭോ’’തി അധിപ്പേതോ. ഇദമ്പി ഹി തസ്സ പരിയായവചനം. ഉസഭസ്സ ഇദന്തി ആസഭം, ഇദം പന ആസഭം വിയാതി ആസഭം. യഥേവ ഹി നിസഭസങ്ഖാതോ ഉസഭോ ഉസഭബലേന സമന്നാഗതോ ചതൂഹി പാദേഹി പഥവിം ഉപ്പീളേത്വാ അചലട്ഠാനേന തിട്ഠതി, ഏവം തഥാഗതോപി ദസതഥാഗതബലേന സമന്നാഗതോ ചതൂഹി വേസാരജ്ജപാദേഹി അട്ഠപരിസാപഥവിം ഉപ്പീളേത്വാ സദേവകേ ലോകേ കേനചി പച്ചത്ഥികേന പച്ചാമിത്തേന അകമ്പിയോ അചലട്ഠാനേന തിട്ഠതി. ഏവം തിട്ഠമാനോവ തം ആസഭം ഠാനം പടിവിജാനാതി ഉപഗച്ഛതി ന പച്ചക്ഖാതി അത്തനി ആരോപേതി. തേന വുത്തം ‘‘ആസഭം ഠാനം പടിജാനാതീ’’തി.

സീഹനാദം നദതീതി ‘‘സേട്ഠനാദം അഭീതനാദം നദതീ’’തി വുത്തോവായമത്ഥോ. അഥ വാ സീഹനാദസദിസം നാദം നദതി. അയമത്ഥോ ഖന്ധവഗ്ഗസംയുത്തേ ആഗതേന സീഹനാദസുത്തേന (സം. നി. ൩.൭൮) ദീപേതബ്ബോ. യഥാ വാ സീഹോ മിഗരാജാ പരിസ്സയാനം സഹനതോ, ഗോണമഹിം സമത്തവാരണാദീനം ഹനനതോ ച ‘‘സീഹോ’’തി വുച്ചതി, ഏവം തഥാഗതോ മുനിരാജാ ലോകധമ്മാനം സഹനതോ, പരപ്പവാദാനം ഹനനതോ ച ‘‘സീഹോ’’തി വുച്ചതി. ഏവം വുത്തസ്സ സീഹസ്സ നാദം നദതി. തത്ഥ യഥാ മിഗസീഹോ സീഹബലേന സമന്നാഗതോ സബ്ബത്ഥ വിസാരദോ വിഗതലോമഹംസോ സീഹനാദം നദതി, ഏവം തഥാഗതസീഹോ ദസതഥാഗതബലേന സമന്നാഗതോ അട്ഠസു പരിസാസു വിസാരദോ വിഗതലോമഹംസോ ‘‘ഇതി രൂപ’’ന്തിആദിനാ (സം. നി. ൩.൭൮; അ. നി. ൮.൨) നയേന നാനാവിധദേസനാവിലാസസമ്പന്നം സീഹനാദം നദതി. തേന വുത്തം ‘‘പരിസാസു സീഹനാദം നദതീ’’തി.

പഞ്ഹം അഭിസങ്ഖരിത്വാതി ഞാതുമിച്ഛിതം അത്ഥം അത്തനോ ഞാണബലാനുരൂപം അഭിസങ്ഖരിത്വാ. തങ്ഖണഞ്ഞേവാതി പുച്ഛിതക്ഖണേയേവ ഠാനുപ്പത്തികപടിഭാനേന വിസ്സജ്ജേതി. അജ്ഝാസയാനുരൂപം, അത്ഥധമ്മാനുരൂപഞ്ച വിസ്സജ്ജനതോ ചിത്തം പരിതോസേതിയേവ. അസ്സാതി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ. സോതബ്ബം മഞ്ഞന്തീതി അട്ഠക്ഖണവജ്ജിതേന നവമേന ഖണേന ലബ്ഭമാനത്താ ‘‘യം നോ സത്ഥാ സാസതി, തം മയം സോസ്സാമാ’’തി ആദരഭാവജാതാ മഹന്തേനേവ ഉസ്സാഹേന സോതബ്ബം സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം മഞ്ഞതി. കല്ലചിത്താ മുദുചിത്താതി പസാദാഭിവുദ്ധിയാ വിഗതുപക്കിലേസതായ കല്ലചിത്താ മുദുചിത്താ ഹോന്തി. മുദ്ധപ്പസന്നാതി തുച്ഛപ്പസന്നാ നിരത്ഥകപ്പസന്നാ. പസന്നാകാരോ നാമ പസന്നേഹി കാതബ്ബസക്കാരോ, സോ ദുവിധോ ധമ്മാമിസപൂജാവസേന, തത്ഥ ആമിസപൂജം ദസ്സേന്തോ ‘‘പണീതാനീ’’തിആദിമാഹ. ധമ്മപൂജാ പന പാളിയമേവ ‘‘തഥത്തായ പടിപജ്ജന്തീ’’തി ഇമിനാ ദസ്സിതാ. തഥാഭാവായാതി യഥാഭാവായ യസ്സ വട്ടദുക്ഖനിസ്സരണസ്സ അത്ഥായ ധമ്മോ ദേസിതോ, തഥാഭാവായ. തദേവത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ധമ്മാനുധമ്മപടിപത്തിപൂരണത്ഥായാ’’തി വുത്തം. ധമ്മാനുധമ്മപടിപത്തി ഹി വട്ടദുക്ഖനിസ്സരണപരിയോസാനാ, സാ ച ധമ്മാനുധമ്മപടിപത്തി യായ അനുപുബ്ബിയാ പടിപജ്ജിതബ്ബാ, പടിപജ്ജന്താനഞ്ച സതി അജ്ഝത്തികങ്ഗസമവായേ ഏകംസികാ തസ്സാ പാരിപൂരീതി തം അനുപുബ്ബിം ദസ്സേന്തോ ‘‘കേചി സരണേസൂ’’തിആദിമാഹ. യഥാ പൂരേന്താ പൂരേതും സക്കോതി നാമ, തഥാ പൂരണം ദസ്സേതും ‘‘സബ്ബാകാരേന പന പൂരേന്തീ’’തി വുത്തം.

ഇമസ്മിം പനോകാസേതി ‘‘പടിപന്നാ ച ആരാധേന്തീ’’തി സീഹനാദകിച്ചപാരിപൂരിട്ഠപനേ പാളിപദേസേ. സമോധാനേതബ്ബാതി സങ്കലയിതബ്ബാ. ഏകച്ചം…പേ… പസ്സാമീതി ഭഗവതോ ഏകോ സീഹനാദോ അസാധാരണോ അഞ്ഞേഹി അപ്പടിവത്തിയോ സേട്ഠനാദോ അഭീതനാദോതി കത്വാ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. അപരം തപസ്സിന്തി അധികാരോ. പുരിമാനം ദസന്നന്തി ‘‘ഏകച്ചം തപസ്സിം നിരയേ നിബ്ബത്തം പസ്സാമീ’’തി വുത്തസീഹനാദതോ പട്ഠായ യാവ ‘‘വിമുത്തിയാ മയ്ഹം സദിസോ നത്ഥീ’’തി വുത്തസീഹനാദാ പുരിമകാനം ദസന്നം സീഹനാദാനം, നിദ്ധാരണേ ചേതം സാമിവചനം. തേനാഹ ‘‘ഏകേകസ്സാ’’തി. ‘‘പരിസാസു ച നദതീ’’തി ആദയോ ‘‘പടിപന്നാ ച മം ആരാധേന്തീ’’തി പരിയോസാനാ ദസ ദസ സീഹനാദാ പരിവാരാ. ‘‘ഏകച്ചം തപസ്സിം നിരയേ നിബ്ബത്തം പസ്സാമീ’’തി ഹി സീഹനാദം നദന്തോ ഭഗവാ പരിസാസു നദതി വിസാരദോ ഹുത്വാ നദതി, തത്ഥ ച പഞ്ഹം പുച്ഛന്തി, പഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേതി, വിസ്സജ്ജനേന പരസ്സ ചിത്തം ആരാധേതി, സുത്വാ സോതബ്ബം മഞ്ഞന്തി, സുത്വാ ച ഭഗവതോ പസീദന്തി, പസന്നാ ച പസന്നാകാരം കരോന്തി, യം പടിപത്തിം ദേസേതി, തഥത്തായ പടിപജ്ജന്തി, പടിപന്നാ ച മം ആരാധേന്തീതി ഏവം പരിവാരേത്വാ അത്ഥയോജനാ സമ്ഭവതി. അയമേവ നയോ സേസേസുപി നവസു.

‘‘ഏവ’’ന്തിആദിനാ യഥാവുത്താനം സീഹനാദാനം സങ്കലയിത്വാ ദസ്സനം. തേ ദസാതി ‘‘പരിസാസു ച നദതീ’’തി ആദയോ ദസ സീഹനാദാ. പുരിമാനം ദസന്നന്തി യഥാവുത്താനം മൂലഭൂതാനം പുരിമകാനം ദസസീഹനാദാനം. പരിവാരവസേനാതി മൂലിം കത്വാ പച്ചേകം പരിവാരവസേന യോജിയമാനാ സതം സീഹനാദാ. പുരിമാ ച ദസാതി മൂലമൂലിയോ കത്വാ പരിവാരവസേന അയോജിയമാനാ പുരിമകാ ച ദസാതി ഏവം ദസാധികം സീഹനാദസതം ഹോതി. അഞ്ഞസ്മിം പന സുത്തേതി മജ്ഝിമാഗമചൂളസീഹനാദസുത്താദിമ്ഹി (മ. നി. ൧.൧൯൩) തേനാതി സങ്ഖ്യാമഹത്തേന. മഹാസീഹനാദത്താ ഇദം സുത്തം ‘‘മഹാസീഹനാദ’’ന്തി വുച്ചതി, ന പന മജ്ഝിമനികായേ മഹാസീഹനാദസുത്തമിവ ചൂളസീഹനാദസുത്തമുപാദായാതി അധിപ്പായോ.

തിത്ഥിയപരിവാസകഥാവണ്ണനാ

൪൦൪. പടിസേധേത്വാതി തഥാ ഭാവാഭാവദസ്സനേന പടിക്ഖിപിത്വാ. യം ഭഗവാ പാഥികവഗ്ഗേ ഉദുമ്ബരികസുത്തേ (ദീ. നി. ൩.൫൭) ‘‘ഇധ നിഗ്രോധ തപസ്സീ’’തിആദിനാ ഉപക്കിലേസവിഭാഗം, പാരിസുദ്ധിവിഭാഗഞ്ച ദസ്സേന്തോ സപരിസസ്സ നിഗ്രോധപരിബ്ബാജകസ്സ പുരതോ സീഹനാദം നദതി, തം ദസ്സേതും ‘‘ഇദാനീ’’തിആദി വുത്തം. നദിതപുബ്ബന്തി ഉദുമ്ബരികസുത്തേ ആഗതനയേന പുബ്ബേ നിഗ്രോധപരിബ്ബാജകസ്സ നദിതം. തപബ്രഹ്മചാരീതി ഉത്തമതപചാരീ, തപേന വാ വീരിയേന ബ്രഹ്മചാരീ. ഇദന്തി ‘‘രാജഗഹേ…പേ… പഞ്ഹം അപുച്ഛീ’’തി പാളിയം ആഗതവചനം. ആചരിയേന (ദീ. നി. ടീ. ൧.൪൦൩) പന യഥാവുത്തം അട്ഠകഥാവചനമേവ പച്ചാമട്ഠം. ഏത്ഥ ച കാമം യദാ നിഗ്രോധോ പഞ്ഹമപുച്ഛി, ഭഗവാ ചസ്സ വിസ്സജ്ജേസി, ന തദാ ഭഗവാ ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ വിഹരതി, രാജഗഹസമീപേയേവ ഉദുമ്ബരികായ ദേവിയാ ഉയ്യാനേ വിഹരതി തത്ഥേവ തഥാ പുച്ഛിതത്താ, വിസ്സജ്ജിതത്താ ച, തഥാപി ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ ഭഗവതോ വിഹാരോ ന താവ വിച്ഛിന്നോ, തസ്മാ പാളിയം ‘‘തത്ര മ’’ന്തിആദിവചനം, അട്ഠകഥായഞ്ച ‘‘തത്ര രാജഗഹേ ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ വിഹരന്തം മ’’ന്തിആദിവചനം വുത്തന്തി ഇമമത്ഥമ്പി ‘‘യം തം ഭഗവാ’’തിആദിനാ വിഞ്ഞാപേതീതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ’’തി ഇദം തത്ഥ കതവിഹാരം സന്ധായ വുത്തന്തി ദസ്സേതി ‘‘ഗിജ്ഝകൂടേ മഹാവിഹാരേ’’തി ഇമിനാ. ഉദുമ്ബരികായാതി തന്നാമികായ. ഉയ്യാനേതി തത്ഥ കതപരിബ്ബാജകാരാമം സന്ധായ വദതി. നിഗ്രോധോ നാമ ഛന്നപരിബ്ബാജകോ. സന്ധാനോ നാമ പഞ്ചഉപാസകസതപരിവാരോ അനാഗാമിഉപാസകോ. കഥാസല്ലാപന്തി ‘‘യഗ്ഘേ ഗഹപതി ജാനേയ്യാസി, കേന സമണോ ഗോതമോ സദ്ധിം സല്ലപതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൩.൫൩) സല്ലാപകഥം. പരന്തി അതിസയത്ഥേ നിപാതോ. വിയാതി പദപൂരണമത്തേ യഥാ തം ‘‘അതിവിയാ’’തി. അന്ധബാലന്തി പഞ്ഞാചക്ഖുനാ അന്ധം ബാലജനം. യോഗേതി നയേ, ദുക്ഖനിസ്സരണൂപായേതി അത്ഥോ.

൪൦൫. അനേനാതി ഭഗവതാ. ഖന്ധകേതി മഹാവഗ്ഗേ പബ്ബജ്ജഖന്ധകേ (മഹാവ. ൯൬) യം പരിവാസം പരിവസതീതി യോജനാ. ‘‘പുബ്ബേ അഞ്ഞതിത്ഥിയോ ഭൂതോതി അഞ്ഞതിത്ഥിയപുബ്ബോ’’തി (സാരത്ഥ. ടീ. ൭൬) ആചരിയസാരിപുത്തത്ഥേരേന വുത്തം. പഠമം പബ്ബജ്ജം ഗഹേത്വാവ പരിവസതീതി ആഹ ‘‘സാമണേരഭൂമിയം ഠിതോ’’തി. തന്തി ദ്വീഹി ആകാരേഹി വുത്തം പരിവാസം. പബ്ബജ്ജന്തി ‘‘ആകങ്ഖതി പബ്ബജ്ജം, ആകങ്ഖതി ഉപസമ്പദ’’ന്തി ഏത്ഥ വുത്തം പബ്ബജ്ജഗ്ഗഹണം. ‘‘ഉത്തരിദിരത്തതിരത്തം സഹസേയ്യം കപ്പേയ്യാ’’തി (പാചി. ൫൧) ഏത്ഥ ദിരത്തഗ്ഗഹണം വിയ വചനസിലിട്ഠതാവസേനേവ വുത്തം. യസ്മാ പന സാമണേരഭൂമിയം ഠിതേനേവ പരിവസിതബ്ബം, ന ഗിഹിഭൂതേന, തസ്മാ അപരിവസിത്വായേവ പബ്ബജ്ജം ലഭതി. ന ഗാമപ്പവേസനാദീനീതി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന നവേസിയാവിധവാഥുല്ലകുമാരികപണ്ഡകഭിക്ഖുനിഗോചരതാ, സബ്രഹ്മചാരീനം കിം കരണീയേസു ദക്ഖാനലസാദിതാ, ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛാദീസു തിബ്ബച്ഛന്ദതാ, യസ്സ തിത്ഥായതനതോ ഇധാഗതോ, തസ്സ അവണ്ണഭണനേ അത്തമനതാ, ബുദ്ധാദീനം അവണ്ണഭണനേ അനത്തമനതാ, യസ്സ തിത്ഥായതനതോ ഇധാഗതോ, തസ്സ വണ്ണഭണനേ അനത്തമനതാ, ബുദ്ധാദീനം വണ്ണഭണനേ അത്തമനതാതി ഇമേസം സത്തവത്താനം സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. പൂരേന്തേന പരിവസിതബ്ബന്തി യദാ പരിവസതി, തദാ പൂരമാനേന പരിവസിതബ്ബം. അട്ഠവത്തപൂരണേനാതി യഥാവുത്താനം അട്ഠന്നം വത്താനം പൂരണേന. ഏത്ഥാതി പരിവാസേ, ഉപസമ്പദായ വാ. ഘംസിത്വാ കോട്ടേത്വാതി അജ്ഝാസയവീമംസനവസേന സുവണ്ണം വിയ ഘംസിത്വാ കോട്ടേത്വാ. പബ്ബജ്ജായാതി നിദസ്സനമത്തം. ഉപസമ്പദാപി ഹി തേന സങ്ഗയ്ഹതി.

‘‘ഗണമജ്ഝേ നിസീദിത്വാതി ഉപസമ്പദാകമ്മസ്സ ഗണപ്പഹോനകാനം ഭിക്ഖൂനം മജ്ഝേ സങ്ഘത്ഥേരോ വിയ തസ്സ അനുഗ്ഗഹത്ഥം നിസീദിത്വാ’’തി (ദീ. നി. ടീ. ൧.൪൦൫) ആചരിയേന വുത്തം, ഇദാനി പന ബഹൂസുപി പോത്ഥകേസു ‘‘തം നിസീദാപേത്വാ’’തി കാരിതവസേന പാഠോ ദിസ്സതി. അചിരമുപസമ്പന്നസ്സ അസ്സാതി അചിരൂപസമ്പന്നോ, അത്ഥമത്തം പന ദസ്സേതും ‘‘ഉപസമ്പന്നോ ഹുത്വാ നചിരമേവാ’’തി ആഹ. കായചിത്തവിവേകാവ ഇധാധിപ്പേതാ ഉപധിവിവേകത്ഥം പടിപജ്ജനാധികാരത്താതി വുത്തം ‘‘കായേന ചേവ ചിത്തേന ചാ’’തി. വൂപകട്ഠോതി വിവിത്തോ. താദിസസ്സ സീലവിസോധനേ അപ്പമാദോ അവുത്തസിദ്ധോതി കമ്മട്ഠാനേ അപ്പമാദമേവ ദസ്സേതി. പേസിതചിത്തോതി നിബ്ബാനം പതി പേസിതചിത്തോ, തന്നിന്നോ തപ്പോണോ തപ്പബ്ഭാരോതി വുത്തം ഹോതി, ഏവംഭൂതോ ച തഥാ അനപേക്ഖതായ വിസ്സജ്ജിതകായോ നാമാതി അധിപ്പായമാവികാതും ‘‘വിസ്സട്ഠഅത്തഭാവോ’’തി വുത്തം. അത്താതി ചേത്ഥ ചിത്തം വുച്ചതി രൂപകായസ്സ അവിസയത്താ. യസ്സാതി അരഹത്തഫലസ്സ. ജാതികുലപുത്താപി ആചാരസമ്പന്നാ ഏവ അരഹത്താധിഗമായ പബ്ബജ്ജാപേക്ഖാ ഹോന്തീതി തേപി ജാതികുലപുത്തേ തേഹേവ ആചാരകുലപുത്തേഹി ഏകസങ്ഗഹേ കരോന്തോ ‘‘ആചാരകുലപുത്താ’’തി ആഹ. ഇമിനാ ഹി ആചാരസമ്പന്നാ ജാതികുലപുത്താപി സങ്ഗഹിതാ ഹോന്തി. ആചാരസമ്പന്നാനമേവാധിപ്പേതഭാവോ ച ‘‘സമ്മദേവാ’’തി സദ്ദന്തരേന വിഞ്ഞായതി. ‘‘ഓതിണ്ണോമ്ഹി ജാതിയാ’’തിആദിനാ നയേന ഹി സംവേഗപുബ്ബികം യഥാനുസിട്ഠം പബ്ബജ്ജം സന്ധായ ‘‘സമ്മദേവാ’’തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ഹേതുനാവ കാരണേനേവാ’’തി. തത്ഥ ഹേതുനാതി നയേന ഉപായേന. കാരണേനേവാതി തബ്ബിവരണവചനം. തന്തി അരഹത്തഫലം. തദേവ ഹി ‘‘അനുത്തരം ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാന’’ന്തി വത്തുമരഹതി അഞ്ഞേസം തഥാ അഭാവതോ. ‘‘യംതംസദ്ദാ നിച്ചസമ്ബന്ധാ’’തി സദ്ദനയേനപി തദത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘തസ്സ ഹീ’’തിആദിനാ. ‘‘യസ്സത്ഥായ…പേ… പബ്ബജ്ജന്തീ’’തി പുബ്ബേ വുത്തസ്സ തസ്സ അരഹത്തഫലസ്സ അത്ഥായ കുലപുത്താ പബ്ബജന്തി, തസ്മാ അരഹത്തഫലമിധാധിപ്പേതന്തി വിഞ്ഞായതീതി അധിപ്പായോ. നത്ഥി പരോ ജനോ തഥാ സച്ഛികരണേ പച്ചയോ യസ്സാതി അപരപ്പച്ചയോ, തം. ഉപ-സദ്ദോ വിയ സം-സദ്ദോപി ധാതുസദ്ദാനുവത്തകോതി വുത്തം ‘‘പാപുണിത്വാ’’തി, പത്വാ അധിഗന്ത്വാതി അത്ഥോ. ഉപ-സദ്ദോ വാ ധാതുസദ്ദാനുവത്തകോ, സം-സദ്ദോ പന ധാതുവിസേസകോതി ആഹ ‘‘സമ്പാദേത്വാ’’തി, അസേക്ഖാ സീലസമാധിപഞ്ഞായോ നിപ്ഫാദേത്വാ, പരിപൂരേത്വാവാതി അത്ഥോ.

നിട്ഠാപേതുന്തി നിഗമനവസേന പരിയോസാപേതും. ‘‘ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം…പേ… വിഹാസീ’’തി ഇമിനാ ഏവ ഹി അരഹത്തനികൂടേന ദേസനാ പരിയോസാപിതാ, തം പന നിഗമേതും ‘‘അഞ്ഞതരോ…പേ… അഹോസീ’’തി ധമ്മസങ്ഗാഹകേഹി വുത്തം. ഏകതോവ ഇധ അഞ്ഞതരോ, ന പന നാമഗോത്താദീഹി അപാകടതോ. അരഹന്താനന്തി ഉബ്ബാഹനേ ചേതം സാമിവചനം. തഥാ ഉബ്ബാഹിതത്താ ച തേസമബ്ഭന്തരോതി അത്ഥോ ആപന്നോതി അധിപ്പായം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഭഗവതോ’’തിആദിമാഹ. കേചി പന ഏവം വദന്തി – അരഹന്താനന്തി ചേതം സമ്ബന്ധേയേവ സാമിവചനം, അതോ ചേത്ഥ സഹ പാഠസേസേന അധിപ്പായമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ഭഗവതോ’’തിആദി വുത്തന്തി. യം പനേത്ഥ അത്ഥതോ ന വിഭത്തം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഇതി സുമങ്ഗലവിലാസിനിയാ ദീഘനികായട്ഠകഥായ പരമസുഖുമഗമ്ഭീരദുരനുബോധത്ഥപരിദീപനായ സുവിമലവിപുലപഞ്ഞാവേയ്യത്തിയജനനായ സാധുവിലാസിനിയാ നാമ ലീനത്ഥപ്പകാസനിയാ മഹാസീഹനാദസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപകാസനാ.

മഹാസീഹനാദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.