൬. മഹാലിസുത്തവണ്ണനാ

ബ്രാഹ്മണദൂതവത്ഥുവണ്ണനാ

൩൫൯. ഏവം കൂടദന്തസുത്തം സംവണ്ണേത്വാ ഇദാനി മഹാലിസുത്തം സംവണ്ണേന്തോ യഥാനുപുബ്ബം സംവണ്ണനോകാസസ്സ പത്തഭാവം വിഭാവേതും, കൂടദന്തസുത്തസ്സാനന്തരം സങ്ഗീതസ്സ സുത്തസ്സ മഹാലിസുത്തഭാവം വാ പകാസേതും ‘‘ഏവം മേ സുതം…പേ… വേസാലിയന്തി മഹാലിസുത്ത’’ന്തി ആഹ. പുനപ്പുനം വിസാലഭാവൂപഗമനതോതി ഏത്ഥായം സങ്ഖേപോ – ബാരാണസിരഞ്ഞോ കിര അഗ്ഗമഹേസിയാ മംസപേസിഗബ്ഭേന ദ്വേ ദാരകാ നിബ്ബത്താ ധീതാ ച പുത്തോ ച, തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞം വിവാഹേന സോളസക്ഖത്തും പുത്തധീതുവസേന ദ്വേ ദ്വേ ദാരകാ വിജാതാ. തതോ തേസം ദാരകാനം യഥാക്കമം വഡ്ഢേന്താനം പച്ചേകം സപരിവാരാനം ആരാമുയ്യാനനിവാസട്ഠാനപരിവാരസമ്പത്തിം ഗഹേതും അപ്പഹോനകതായ നഗരം തിക്ഖത്തും ഗാവുതന്തരേന ഗാവുതന്തരേന പരിക്ഖിപിംസു, ഏവം തസ്സ പുനപ്പുനം തിപാകാരപരിക്ഖേപേന വിസാലഭാവമുപഗതത്താ ‘‘വേസാലീ’’ത്വേവ നാമം ജാതം. തേന വുത്തം ‘‘പുനപ്പുനം വിസാലഭാവൂപഗമനതോ വേസാലീതി ലദ്ധനാമകേ നഗരേ’’തി. വിത്ഥാരകഥാ ചേത്ഥ മഹാസീഹനാദസുത്തവണ്ണനായ, (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൪൬) രതനസുത്തവണ്ണനായ (ഖു. പാ. അട്ഠ. വേസാലിവത്ഥു; സു. നി. അട്ഠ. ൧.രതനസുത്തവണ്ണനാ) ച ഗഹേതബ്ബാ. ബഹിനഗരേതി നഗരതോ ബഹി, ന അമ്ബപാലിവനം വിയ അന്തോനഗരസ്മിം. സയംജാതന്തി സയമേവ ജാതം അരോപിമം. മഹന്തഭാവേനാതി രുക്ഖഗച്ഛാനം, ഠിതോകാസസ്സ ച മഹന്തഭാവേന. തേനേവാഹ ‘‘ഹിമവന്തേന സദ്ധിം ഏകാബദ്ധം ഹുത്വാ’’തി. യം പന വേനയികാനം മതേന വിനയട്ഠകഥായം വുത്തം –

‘‘തത്ഥ മഹാവനം നാമ സയംജാതം അരോപിമം സപരിച്ഛേദം മഹന്തം വനം. കപിലവത്ഥുസാമന്താ പന മഹാവനം ഹിമവന്തേന സഹ ഏകാബദ്ധം അപരിച്ഛേദം ഹുത്വാ മഹാസമുദ്ദം ആഹച്ച ഠിതം, ഇദം താദിസം ന ഹോതീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൧൬൨).

തം മജ്ഝിമഭാണകസംയുത്തഭാണകാനമ്പി സമാനകഥാ. മജ്ഝിമട്ഠകഥായഞ്ഹി (മ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൫൨) സംയുത്തട്ഠകഥായഞ്ച (സം. നി. അട്ഠ. ൧.൩൭) തഥേവ വുത്തം. ഇധ പന ദീഘഭാണകാനം മതേന ഏവം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. യദി ച ‘‘അഹുത്വാ’’തി കത്ഥചി പാഠോ ദിസ്സതി, ഏവം സതി സബ്ബേസമ്പി സമാനവാദോ സിയാതി. കൂടാഗാരസാലാസങ്ഖേപേനാതി ഹംസമണ്ഡലാകാരസങ്ഖാതഹംസവട്ടകച്ഛന്നേന കൂടാഗാരസാലാനിയാമേന, തഥാ കതത്താ പാസാദോയേവ ‘‘കൂടാഗാരസാലാ’’തി വുത്തോ, തബ്ബോഹാരേന പന സകലോപി സങ്ഘാരാമോതി വുത്തം ഹോതി. വിനയട്ഠകഥായം (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൧൬൨) തു ഏവം വുത്തം –

‘‘കൂടാഗാരസാലാ പന മഹാവനം നിസ്സായ കതേ ആരാമേ കൂടാഗാരം അന്തോകത്വാ ഹംസവട്ടകച്ഛദനേന കതാ സബ്ബാകാരസമ്പന്നാ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഗന്ധകുടി വേദിതബ്ബാ’’തി.

കോസലേസു ജാതാ, ഭവാ, തേ വാ നിവാസോ ഏതേസന്തി കോസലകാ. ഏവം മാഗധകാ. ജനപദവാചിനോ ഹി പായതോ പുല്ലിങ്ഗപുഥുവചനാ. യസ്സ അകരണേ പുഗ്ഗലോ മഹാജാനിയോ ഹോതി, തം കരണം അരഹതീതി കരണീയന്തി വുച്ചതി. തേനാഹ ‘‘അവസ്സം കത്തബ്ബകമ്മേനാ’’തി. അകാതുമ്പി വട്ടതി അസതി സമവായേ, തസ്മാ സമവായേ സതി കത്തബ്ബതോ തം കിച്ചന്തി വുച്ചതീതി അധിപ്പായോ.

൩൬൦. യാ ബുദ്ധാനം ഉപ്പജ്ജനാരഹാ നാനത്തസഞ്ഞാ, താസം വസേന ‘‘നാനാരമ്മണചാരതോ’’തി വുത്തം, നാനാരമ്മണപ്പവത്തിതോതി അത്ഥോ. സമ്ഭവന്തസ്സേവ ഹി പടിസേധോ, ന അസമ്ഭവന്തസ്സ. പടിക്കമ്മാതി നിവത്തേത്വാ തഥാ ചിത്തം അനുപ്പാദേത്വാ. സല്ലീനോതി ഝാനസമാപത്തിയാ ഏകത്താരമ്മണം അല്ലീനോ. നിലീനോതി തസ്സേവ വേവചനം. തേന വുത്തം ‘‘ഏകീഭാവ’’ന്തിആദി. സപരിവാരത്താ അനേകോപി തദാ ഏകോ വിയ ഭവതീതി ഏകീഭാവോ, തം ഏകീഭാവം. യേനായസ്മാ നാഗിതോ, തം സന്ധായ ‘‘തസ്മാ ഠാനാ’’തി വുത്തം.

ഓട്ഠദ്ധലിച്ഛവിവത്ഥുവണ്ണനാ

൩൬൧. അദ്ധോട്ഠതായാതി ഉപഡ്ഢോട്ഠതായ. തസ്സ കിര ഉത്തരോട്ഠസ്സ അപ്പകതായ തിരിയം ഫാലേത്വാ അദ്ധമപനീതം വിയ ഖായതി ചത്താരോ ദന്തേ, ദ്വേ ച ദാഠാ ന ഛാദേതി, തേന നം ‘‘ഓട്ഠദ്ധോ’’തി വോഹരതി. കേചി പന ‘‘അധോ-സദ്ദേന പാഠം പരികപ്പേത്വാ ഹേട്ഠാ ഓട്ഠസ്സ ഓലമ്ബകതായ ‘‘ഓട്ഠാധോ’’തി അത്ഥം വദന്തി, തദയുത്തമേവ തഥാ പാഠസ്സ അദിസ്സനതോ, ആചരിയേന (ദീ. നി. ടീ. ൧.൩൬൧) ച അവണ്ണിതത്താ. അയം കിര ഉപോസഥികോ ദായകോ ദാനപതി സദ്ധോ പസന്നോ ബുദ്ധമാമകോ ധമ്മസങ്ഘമാമകോ. തേനാഹ ‘‘പുരേഭത്ത’’ന്തിആദി. ഖന്ധകേ, (മഹാവ. ൨൮൯) മഹാപരിനിബ്ബാനസുത്തേ (ദീ. നി. ൨.൧൬൧) ച ആഗതനയേന ‘‘നീലപീതാദി…പേ… താവതിംസപരിസസപ്പടിഭാഗായാ’’തി വുത്തം. അയം പന വേസാലീ ഭഗവതോ കാലേ ഇദ്ധാ ചേവ വേപുല്ലപ്പത്താ ച അഹോസി. തത്ഥ ഹി രാജൂനമേവ സത്ത സഹസ്സാനി, സത്ത സതാനി, സത്ത ച രാജാനോ അഹേസും, തഥാ യുവരാജസേനാപതിഭണ്ഡാഗാരികപഭുതീനമ്പി, പാസാദകൂടാഗാരആരാമപോക്ഖരണിആദയോപി തപ്പരിമാണായേവ, ബഹുജനാ, ആകിണ്ണമനുസ്സാ, സുഭിക്ഖാ ച. തേന വുത്തം ‘‘മഹതിയാ ലിച്ഛവിപരിസായാ’’തി. തസ്സ പന കുലസ്സ ആദിഭൂതാനം യഥാവുത്താനം മംസപേസിയാ നിബ്ബത്തദാരകാനം താപസേന പായിതം യം ഖീരം ഉദരം പവിസതി, സബ്ബം തം മണിഭാജനഗതം വിയ ദിസ്സതി, ചരിമകഭവേ ബോധിസത്തേ കുച്ഛിഗതേ ബോധിസത്തമാതു വിയ ഉദരച്ഛവിയാ അതിവിപ്പസന്നതായ തേ നിച്ഛവീ അഹേസും. അപരേ പനാഹു ‘‘സിബ്ബേത്വാ ഠപിതാ വിയ നേസം അഞ്ഞമഞ്ഞം ലീനാ ഛവി അഹോസീ’’തി. ഏവം തേ നിച്ഛവിതായ വാ ലീനച്ഛവിതായ വാ ലിച്ഛവീതി പഞ്ഞായിംസു, നിരുത്തിനയേന ചേത്ഥ പദസിദ്ധി, തബ്ബംസേ ഉപ്പന്നാ സബ്ബേപി ലിച്ഛവയോ നാമ ജാതാ. തേനാഹ ‘‘ലിച്ഛവിപരിസായാ’’തി, ലിച്ഛവിരാജൂനം, ലിച്ഛവിവംസഭൂതായ വാ പരിസായാതി അത്ഥോ. മഹന്തം യസം ലാതി ഗണ്ഹാതീതി മഹാലി യഥാ ‘‘ഭദ്ദാലീ’’തി. മൂലനാമന്തി മാതാപിതൂഹി കതനാമം.

൩൬൨. സാസനേ യുത്തപയുത്തോതി ഭാവനമനുയുത്തോ. സബ്ബത്ഥ സീഹസമാനവുത്തിനോപി ഭഗവതോ പരിസായ മഹത്തേ സതി തദജ്ഝാസയാനുരൂപം പവത്തിയമാനായ ധമ്മദേസനായ വിസേസോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘മഹന്തേന ഉസ്സാഹേന ധമ്മം ദേസേസ്സതീ’’തി.

‘‘വിസ്സാസികോ’’തി വത്വാ തമസ്സ വിസ്സാസികഭാവം വിഭാവേതും ‘‘അയഞ്ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഥൂലസരീരോതി വഠരസരീരോ. ഥേരസ്സ ഖീണാസവഭാവതോ ‘‘ആലസിയഭാവോ അപ്പഹീനോ’’തി ന വത്തബ്ബോ, വാസനാലേസം പന ഉപാദായ ‘‘ഈസകം അപ്പഹീനോ വിയ ഹോതീ’’തി വുത്തം. ന ഹി സാവകാനം ബുദ്ധാനമിവ സവാസനാ കിലേസാ പഹീയന്തി. യഥാവുത്തം പാസാദമേവ സന്ധായ ‘‘കൂടാഗാരമഹാഗേഹാ’’തി വുത്തം. പാചീനമുഖാതി പാചീനപമുഖാ.

൩൬൩. വിനേയ്യജനാനുപരോധേന ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താനം പടിഹാരിയവിജമ്ഭനം ഹോതീതി ആഹ ‘‘അഥ ഖോ’’തിആദി. ഗന്ധകുടിതോ നിക്ഖമനവേലായഞ്ഹി ഛബ്ബണ്ണാ ബുദ്ധരസ്മിയോ ആവേളാവേളാ യമലാ യമലാ ഹുത്വാ സവിസേസം പഭസ്സരാ വിനിച്ഛരിംസു. താഹി ‘‘ഭഗവാ നിക്ഖമതീ’’തി സമാരോചിതമിവ നിക്ഖമനം സഞ്ജാനിംസു. തേന വുത്തം ‘‘സംസൂചിതനിക്ഖമനോ’’തി.

൩൬൪. ‘‘അജ്ജാ’’തി വുത്തദിവസതോ അതീതമനന്തരം ഹിയ്യോദിവസം പുരിമം നാമ, തഥാ ‘‘ഹിയ്യോ’’തി വുത്തദിവസതോ പരം പുരിമതരം അതിസയേന പുരിമത്താ. ഇതി ഇമേസു ദ്വീസു ദിവസേസു വവത്ഥിതോ യഥാക്കമം പുരിമപുരിമതരഭാവോ. ഏവം സന്തേപി യദേത്ഥ ‘‘പുരിമതര’’ന്തി വുത്തം, തതോ പഭുതി യം യം ഓരം, തം തം പുരിമം. യം യം പരം, തം തം പുരിമതരന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘തതോ പട്ഠായാ’’തിആദിമാഹ. ഓരപാരഭാവസ്സ വിയ, ഹി ദിസാവിദിസാഭാവസ്സ വിയ ച പുരിമപുരിമതരഭാവസ്സ അപേക്ഖാസിദ്ധി. മൂലദിവസതോതിആദിദിവസതോ. അഗ്ഗേതി ഉപയോഗത്ഥേ ഭുമ്മവചനം, ഉപയോഗവചനസ്സ വാ ഏ-കാരാദേസോതി ദസ്സേതി ‘‘അഗ്ഗ’’ന്തി ഇമിനാ, പഠമന്തി അത്ഥോ. തം പനേത്ഥ പരാ അതീതാ കോടിയേവാതി ആഹ ‘‘പരകോടിം കത്വാ’’തി. യം-സദ്ദോ പരിച്ഛേദേ നിപാതോ, തപ്പയോഗേന ചായം ‘‘വിഹരാമീ’’തി വത്തമാനപയോഗോ, അത്ഥോ പന അതീതവസേന വേദിതബ്ബോതി ദസ്സേതും ‘‘യാവ വിഹാസി’’ന്തി വുത്തം. തസ്സാതി ദിവസസ്സ. പഠമവികപ്പേ ‘‘വിഹരാമീ’’തി ഇമസ്സ ‘‘യദഗ്ഗേ’’തി ഇമിനാ ഉജുകം താവ സമ്ബന്ധിത്വാ പച്ഛാ ‘‘നചിരം തീണി വസ്സാനീ’’തി പമാണവചനം യോജേതബ്ബം. ദുതിയവികപ്പേ പന ‘‘നചിരം തീണി വസ്സാനീ’’തി ഇമേഹിപി കുടിലം സമ്ബന്ധോ കത്തബ്ബോ. നചിരന്തി ചേതം ഭാവനപുംസകം, അച്ചന്തസഞ്ഞോഗം വാ. തഞ്ഹി പമാണതോ വിസേസേതും ‘‘തീണി വസ്സാനീ’’തി വദതി. തേനാഹ ‘‘നചിരം വിഹാസിം തീണിയേവ വസ്സാനീ’’തി.

അയന്തി സുനക്ഖത്തോ. പിയജാതികാനീതി ഇട്ഠസഭാവാനി. സാതജാതികാനീതി മധുരസഭാവാനി. മധുരസദിസതായ ഹി ‘‘മധുര’’ന്തി മനോരമം വുച്ചതി. ആരമ്മണം കരോന്തേന കാമേന ഉപസംഹിതാനീതി കാമൂപസംഹിതാനി, കാമനീയാനി. തേനാഹ ‘‘കാമസ്സാദയുത്താനീ’’തി, ആരമ്മണികേന കാമസങ്ഖാതേന അസ്സാദേന സഞ്ഞുത്താനി, കാമസങ്ഖാതസ്സ വാ അസ്സാദസ്സ യോഗ്യാനീതി അത്ഥോ. സരീരസണ്ഠാനേതി സരീരബിമ്ബേ, ആധാരേ ചേതം ഭുമ്മം. തസ്മാ സദ്ദേനാതി തം നിസ്സായ തതോ ഉപ്പന്നേന സദ്ദേനാതി അത്ഥോ. അപിച വിനാ പാഠസേസം ഭവിതബ്ബപദേനേവ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. മധുരേനാതി ഇട്ഠേന സാതേന. കണ്ണസക്ഖലിയന്തി കണ്ണപട്ടികായം.

ഏത്താവതാതി ദിബ്ബസോതഞാണപരികമ്മസ്സ അകഥനമത്തേന. ‘‘അത്തനാ ഞാതമ്പി ന കഥേതി, കിം ഇമസ്സ സാസനേ അധിട്ഠാനേനാ’’തി കുജ്ഝന്തോ ഭഗവതി ആഘാതം ബന്ധിത്വാ, സഹ കുജ്ഝനേനേവ ചേസ ഝാനാഭിഞ്ഞാ പരിഹായി. ചിന്തേസീതി ‘‘കസ്മാ നു ഖോ സോ മയ്ഹം തം പരികമ്മം ന കഥേസീ’’തി പരിവിചാരേന്തോ അയോനിസോ ഉമ്മുജ്ജനവസേന ചിന്തേസി. അനുക്കമേനാതി പാഥികസുത്തേ, (ദീ. നി. ൩.൩ ആദയോ) മഹാസീഹനാദസുത്തേ (ദീ. നി. ൧.൩൮൧) ച ആഗതനയേന തം തം അയുത്തമേവ ചിന്തേന്തോ, ഭാസന്തോ, കരോന്തോ ച അനുക്കമേന ഭഗവതി ബദ്ധാഘാതതായ സാസനേ പതിട്ഠം അലഭന്തോ ഗിഹിഭാവം പത്വാ തമത്ഥം കഥേതി.

ഏകംസഭാവിതസമാധിവണ്ണനാ

൩൬൬-൩൭൧. ഏകംസായാതി തദത്ഥേ ചതുത്ഥീവചനം, ഏകംസത്ഥന്തി അത്ഥോ. അംസസദ്ദോ ചേത്ഥ കോട്ഠാസപരിയായോ, സോ ച അധികാരതോ ദിബ്ബരൂപദസ്സനദിബ്ബസദ്ദസവനവസേന വേദിതബ്ബോതി ആഹ ‘‘ഏകകോട്ഠാസായാ’’തിആദി. വാ-സദ്ദോ ചേത്ഥ വികപ്പനേ ഏകംസസ്സേവാധിപ്പേതത്താ. അനുദിസായാതി പുരത്ഥിമദക്ഖിണാദിഭേദായ ചതുബ്ബിധായ അനുദിസായ. ഉഭയകോട്ഠാസായാതി ദിബ്ബരൂപദസ്സനത്ഥം, ദിബ്ബസദ്ദസവനത്ഥഞ്ച. ഭാവിതോതി യഥാ ദിബ്ബചക്ഖുഞാണം, ദിബ്ബസോതഞാണഞ്ച സമധിഗതം ഹോതി, ഏവം ഭാവിതോ. തയിദം വിസും വിസും പരികമ്മകരണേന ഇജ്ഝന്തീസു വത്തബ്ബം നത്ഥി, ഏകജ്ഝം ഇജ്ഝന്തീസുപി കമേനേവ കിച്ചസിദ്ധി ഭവതി ഏകജ്ഝം കിച്ചസിദ്ധിയാ അസമ്ഭവതോ. പാളിയമ്പി ഹി ‘‘ദിബ്ബാനഞ്ച രൂപാനം ദസ്സനായ, ദിബ്ബാനഞ്ച സദ്ദാനം സവനായാ’’തി ഇദം ഏകസ്സ ഉഭയസമത്ഥതാസന്ദസ്സനമേവ, ന ഏകജ്ഝം കിച്ചസിദ്ധിസമ്ഭവസന്ദസ്സനം. ‘‘ഏകംസഭാവിതോ സമാധി ഹേതൂ’’തി ഇമിനാ സുനക്ഖത്തോ ദിബ്ബചക്ഖുഞാണായ ഏവ പരികമ്മസ്സ കതത്താ വിജ്ജമാനമ്പി ദിബ്ബസദ്ദം നാസ്സോസീതി ദസ്സേതി.

൩൭൨. ദിബ്ബചക്ഖുഞാണതോ ദിബ്ബസോതഞാണമേവ സേട്ഠന്തി മഞ്ഞമാനോ മഹാലി ഏതമത്ഥം പുച്ഛതീതി ആഹ ‘‘ഇദം ദിബ്ബസോതേന…പേ… മഞ്ഞേ’’തി. അപണ്ണകന്തി അവിരജ്ഝനകം, അനവജ്ജം വാ. സമാധിയേവ ഭാവേതബ്ബട്ഠേന സമാധിഭാവനാ. ‘‘ദിബ്ബസോതഞാണം സേട്ഠ’’ന്തി മഞ്ഞമാനേന ച തേന ദിബ്ബചക്ഖുഞാണമ്പി ദിബ്ബസോതേനേവ സഹ ഗഹേത്വാ ‘‘ഏതാസം നൂന ഭന്തേ’’തിആദിനാ പുഥുവചനേന പുച്ഛിതന്തി ദസ്സേതും ‘‘ഉഭയംസഭാവിതാനം സമാധീന’’ന്തി വുത്തം. ബാഹിരാ ഏതാ സമാധിഭാവനാ അനിയ്യാനികത്താ. താ ഹി ഇതോ ബാഹിരകാനമ്പി ഇജ്ഝന്തി. ന അജ്ഝത്തികാ ഭഗവതാ സാമുക്കംസികഭാവേന അപ്പവേദിതത്താ. ന ഹി തേ സച്ചാനി വിയ സാമുക്കംസികാ. യദത്ഥന്തി യേസം അത്ഥായ, അഭേദേപി ഭേദവചനമേതം, യസ്സ വാ വിസേസനഭൂതസ്സ അത്ഥായ. തേതി അരിയഫലധമ്മേ. ‘‘ത’’ന്തിപി അധുനാ പാഠോ. തേ ഹി സച്ഛികാതബ്ബാ, ‘‘അത്ഥി ഖോ മഹാലി അഞ്ഞേവ ധമ്മാ…പേ… യേസം സച്ഛികിരിയാഹേതു ഭിക്ഖൂ മയി ബ്രഹ്മചരിയം ചരന്തീ’’തി സച്ഛികാതബ്ബധമ്മാ ച ഇധ വുത്താ.

ചതുഅരിയഫലവണ്ണനാ

൩൭൩. സംയോജേന്തീതി ബന്ധേന്തി. തസ്മാതി യസ്മാ വട്ടദുക്ഖഭയേ സംയോജനതോ തത്ഥ സത്തേ സംയോജേന്തി നാമ, തസ്മാ. കത്ഥചി ‘‘വട്ടദുക്ഖമയേ രഥേ’’തി പാഠോ, ന പോരാണോ തഥാ ആചരിയേന അവണ്ണിതത്താ. മഗ്ഗസോതം ആപന്നോ, ന പസാദാദിസോതം. ‘‘സോതോതി ഭിക്ഖവേ അരിയമഗ്ഗസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി ഹി വുത്തം. ആപന്നോതി ച ആദിതോ പത്തോതി അത്ഥോ ആ-ഉപസഗ്ഗസ്സ ആദികമ്മനി പവത്തനതോ, ഇദം പന ഫലട്ഠവസേന വദതി. അതീതകാലവചനഞ്ഹേതം, മഗ്ഗക്ഖണേ പന മഗ്ഗസോതം ആപജ്ജതി നാമ. തേനേവാഹ ദക്ഖിണവിഭങ്ഗേ ‘‘സോതാപന്നേ ദാനം ദേതി, സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നേ ദാനം ദേതീ’’തി (മ. നി. ൩.൩൭൯) അപതനധമ്മോതി അനുപപജ്ജനസഭാവോ. ധമ്മനിയാമേനാതി ഉപരിമഗ്ഗധമ്മനിയാമേന. ഹേട്ഠിമന്തേന സത്തമഭവതോ ഉപരി അനുപപജ്ജനധമ്മതായ വാ നിയതോതി അട്ഠകഥാമുത്തകനയോ. പരം അയനം പരാഗതി അസ്സ അത്ഥീതി അത്ഥോ. അനേനാതി പുന തതിയസമാസവചനം, വാ-സദ്ദോ ചേത്ഥ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോ.

തനുത്തം നാമ പവത്തിയാ മന്ദതാ, വിരളതാ ചാതി വുത്തം ‘‘തനുത്താ’’തിആദി. കരഹചീതി നിപാതമത്തം, പരിയായവചനം വാ. ‘‘ഓരേന ചേ മാസോ സേസോ ഗിമ്ഹാനന്തി വസ്സികസാടികചീവരം പരിയേസേയ്യാ’’തിആദീസു (പാരാ. ൬൨൭) വിയ ഓര-സദ്ദോ ന അതിരേകത്ഥോതി ആഹ ‘‘ഹേട്ഠാഭാഗിയാന’’ന്തി, ഹേട്ഠാഭാഗസ്സ കാമഭവസ്സ പച്ചയഭാവേന ഹിതാനന്തി അത്ഥോ. ‘‘സുദ്ധാവാസഭൂമിയ’’ന്തി തേസം ഉപപത്തിട്ഠാനദസ്സനം. ഓപപാതികോതി ഉപപാതികോ ഉപപാതനേ സാധുകാരീ. തേനാഹ ‘‘സേസയോനിപടിക്ഖേപവചനമേത’’ന്തി പരിനിബ്ബാനധമ്മോതി അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബാനസഭാവോ. വിമുച്ചതീതി വിമുത്തി, ചിത്തമേവ വിമുത്തി ചേതോവിമുത്തീതി വുത്തം ‘‘ചിത്തവിസുദ്ധി’’ന്തിആദി. ചിത്തസീസേന ചേത്ഥ സമാധി ഗഹിതോ ‘‘സീലേ പതിട്ഠായ നരോ സപഞ്ഞോ, ചിത്തം പഞ്ഞഞ്ച ഭാവയ’’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൧.൨൩, ൧൯൨; പേടകോ. ൨൨; മി. പ. ൧.൧.൯) വിയ. പഞ്ഞാവിമുത്തിന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. തേനാഹ ‘‘അരഹത്തഫലപഞ്ഞാവ പഞ്ഞാവിമുത്തീ’’തി. സാമന്തി അത്തനാവ, അപരപ്പച്ചയേനാതി അത്ഥോ. ‘‘അഭിജാനിത്വാ’’തി ഇമിനാ ത്വാദിപച്ചയകാരിയസ്സ യ-കാരസ്സ ലോപോ ദസ്സിതോ. ‘‘അഭിഞ്ഞായാ’’തി ഇമിനാ പന നാ-വചനകാരിയസ്സാതി ദട്ഠബ്ബം. സച്ഛീതി പച്ചക്ഖത്ഥേ നേപാതികം. പച്ചക്ഖകരണം നാമ അനുസ്സവാകാരപരിവിതക്കാദികേ മുഞ്ചിത്വാ സരൂപതോ ആരമ്മണകരണം.

അരിയഅട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗവണ്ണനാ

൩൭൪-൫. ഉപ്പതിത്വാതി ആകാസമഗ്ഗേന ഡേത്വാ. പടിപജ്ജതി അരിയാസാവകോ നിബ്ബാനം, അരിയഫലഞ്ച ഏതായാതി പടിപദാ, സാ ച തസ്സ പുബ്ബഭാഗോ ഏവാതി അരിയമഗ്ഗോ പുബ്ബഭാഗപടിപദാനാമേന ഇധ വുത്തോ. ആതതവിതതാദിവസേന പഞ്ചങ്ഗികം. ദിസാവിദിസാനിവിട്ഠപദേസേന അട്ഠങ്ഗികോ. അട്ഠങ്ഗതോ മുത്തോ അഞ്ഞോ കോചി അട്ഠങ്ഗികോ നാമ മഗ്ഗോ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘അട്ഠങ്ഗമത്തോയേവാ’’തിആദിനാ. ന ഹി അവയവവിനിമുത്തോ സമുദായോ നാമ കോചി അത്ഥീതി. തസ്മാ ‘‘അട്ഠ അങ്ഗാനി അസ്സാതി അഞ്ഞപദത്ഥസമാസം അകത്വാ ‘അട്ഠ അങ്ഗാനി അട്ഠങ്ഗാനി, താനി അസ്സ സന്തീതി അട്ഠങ്ഗികോ’തി സമാസഗബ്ഭതദ്ധിതവസേന പദസിദ്ധി കാതബ്ബാ’’തി (ദീ. നി. ടീ. ൧.൩൭൪, ൩൭൫) ആചരിയേന വുത്തം, അധിപ്പായോ ചേത്ഥ ചിന്തേതബ്ബോ. അഞ്ഞപദത്ഥസമാസേ ഹി കതേ ന സക്കാ അട്ഠങ്ഗഅട്ഠങ്ഗികാനം ഭേദോ അഞ്ഞമഞ്ഞം വിപരിയായം കത്വാപി നിയമേതും ബ്യാസേ ഉഭയപദത്ഥപരഭാവേന സഹേവ സങ്ഖ്യാപരിച്ഛേദേന അത്ഥാപത്തിതോ. സമാസഗബ്ഭേ പന തദ്ധിതേ കതേ സക്കാ ഏവ തേസം ഭേദോ അഞ്ഞമഞ്ഞം വിപരിയായം കത്വാ നിയമേതും സമാസേ ഉത്തരപദത്ഥപരഭാവേന വിനാവ സങ്ഖ്യാപരിച്ഛേദേന അത്ഥാപത്തിതോ. ഏകത്ഥിഭാവലക്ഖണോ ഹി സമാസോതി. ധമ്മദായാദസുത്തന്തടീകായം പന ആചരിയേനേവ ഏവം വുത്തം ‘‘യസ്മാ മഗ്ഗങ്ഗസമുദായേ മഗ്ഗവോഹാരോ ഹോതി, സമുദായോ ച സമുദായീഹി സമന്നാഗതോ, തസ്മാ അത്തനോ അവയവഭൂതാനി അട്ഠ അങ്ഗാനി ഏതസ്സ സന്തീതി അട്ഠങ്ഗികോ’’തി. പഠമനയേ ചേത്ഥ അങ്ഗിനാ അങ്ഗസ്സ അട്ഠങ്ഗികഭാവോ വുത്തോ, ദുതിയനയേ പന അങ്ഗേന അങ്ഗിനോതി അയമേതേസം വിസേസോ.

ഇദാനി അട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗേ ലക്ഖണതോ, കിച്ചഖണാരമ്മണഭേദകമതോ ച വിനിച്ഛയം ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. സമ്മാദസ്സനലക്ഖണാതി അവിപരീതം യാഥാവതോ ചതുന്നമരിയസച്ചാനം പച്ചക്ഖമേവ ദസ്സനസഭാവാ. സമ്മാ അഭിനിരോപനലക്ഖണോതി നിബ്ബാനാരമ്മണേ ചിത്തസ്സ അവിപരീതമഭിനിരോപനസഭാവോ. സമ്മാ പരിഗ്ഗഹണലക്ഖണാതി ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതാ വാചാ ജനേ സങ്ഗണ്ഹാതീതി തബ്ബിപക്ഖതോ വിരതിസഭാവാ സമ്മാവാചാ ഭേദകരമിച്ഛാവാചപ്പഹാനേന ജനേ, സമ്പയുത്തധമ്മേ ച പരിഗ്ഗണ്ഹനകിച്ചവതീ ഹോതി, ഏവം അവിപരീതം പരിഗ്ഗഹണസഭാവാ. സമ്മാ സമുട്ഠാപനലക്ഖണോതി യഥാ ചീവരകമ്മാദികോ കമ്മന്തോ ഏകം കാതബ്ബം സമുട്ഠാപേതി, തംതംകിരിയാനിപ്ഫാദകോ വാ ചേതനാസങ്ഖാതോ കമ്മന്തോ ഹത്ഥപാദചലനാദികം കിരിയം സമുട്ഠാപേതി, ഏവം സാവജ്ജകത്തബ്ബകിരിയാസമുട്ഠാപകമിച്ഛാകമ്മന്തപ്പഹാനേന സമ്മാകമ്മന്തോ നിരവജ്ജസമുട്ഠാപനകിച്ചവാ ഹോതി, സമ്പയുത്തേ ച സമുട്ഠാപേന്തോ ഏവ പവത്തതീതി അവിപരീതം സമുട്ഠാപനസഭാവോ. സമ്മാ വോദാപനലക്ഖണോതി കായവാചാനം, ഖന്ധസന്താനസ്സ ച സംകിലേസഭൂതമിച്ഛാജീവപ്പഹാനേന അവിപരീതം വോദാപനസഭാവോ. സമ്മാ പഗ്ഗഹലക്ഖണോതി സസമ്പയുത്തധമ്മസ്സ ചിത്തസ്സ സംകിലേസപക്ഖേ പതിതുമദത്വാ അവിപരീതം പഗ്ഗഹണസഭാവോ. സമ്മാ ഉപട്ഠാനലക്ഖണാതി താദിഭാവലക്ഖണേന അവിപരീതം തത്ഥ ഉപട്ഠാനസഭാവോ. സമ്മാ സമാധാനലക്ഖണോതി വിക്ഖേപവിദ്ധംസനേന അവിപരീതം ചിത്തസ്സ സമാദഹനസഭാവോ.

സഹജേകട്ഠതായ ദിട്ഠേകട്ഠാ അവിജ്ജാദയോ മിച്ഛാദിട്ഠിതോ അഞ്ഞേ അത്തനോ പച്ചനീകകിലേസാ നാമ. പസ്സതീതി പകാസേതി കിച്ചപടിവേധേന പടിവിജ്ഝതി. തേനാഹ ‘‘തപ്പടി…പേ… അസമ്മോഹതോ’’തി. ഇദഞ്ഹി തസ്സാ പസ്സനാകാരദസ്സനം. തേനേവ ഹി സമ്മാദിട്ഠിസങ്ഖാതേന അങ്ഗേന തത്ഥ പച്ചവേക്ഖണാ പവത്തതി. പുരിമാനി ദ്വേ കിച്ചാനി സബ്ബേസമേവ സാധാരണാനീതി ആഹ ‘‘സമ്മാസങ്കപ്പാദയോപീ’’തിആദി. ‘‘തഥേവാ’’തി ഇമിനാ ‘‘അത്തനോ പച്ചനീകകിലേസേഹി സദ്ധി’’ന്തി ഇദമനുകഡ്ഢതി.

പുബ്ബഭാഗേതി ഉപചാരക്ഖണേ. ഉപചാരഭാവനാവസേന അനേകവാരം പവത്തചിത്തക്ഖണികത്താ നാനക്ഖണാ. അനിച്ചാദിലക്ഖണവിസയത്താ നാനാരമ്മണാ. മഗ്ഗസ്സ ഏകചിത്തക്ഖണികത്താ ഏകക്ഖണാ. നിബ്ബാനാരമ്മണത്താ ഏകാരമ്മണാ. കിച്ചതോതി പുബ്ബഭാഗേ ദുക്ഖാദിഞാണേഹി കത്തബ്ബേന ഇധ സാതിസയം നിബ്ബത്തേന കിച്ചേന, ഇമസ്സേവ വാ ഞാണസ്സ ദുക്ഖാദിപ്പകാസനകിച്ചേന. ചത്താരി നാമാനി ലഭതി ചതൂസു സച്ചേസു കാതബ്ബകിച്ച നിബ്ബത്തിതോ.തീണി നാമാനി ലഭതി കാമസങ്കപ്പാദിപ്പഹാനനിബ്ബത്തിതോ. സിക്ഖാപദവിഭങ്ഗേ ‘‘വിരതിചേതനാ, സബ്ബേ സമ്പയുത്തധമ്മാ ച സിക്ഖാപദാനീ’’തി (വിഭ. ൭൦൪) വുച്ചന്തി. തത്ഥ പന പധാനാനം വിരതിചേതനാനം വസേന ‘‘വിരതിയോപി ഹോന്തി ചേതനായോപീ’’തി വുത്തം, മുസാവാദാദീഹി വിരമണകാലേ വാ വിരതിയോ, സുഭാസിതാദിവാചാഭാസനാദികാലേ ചേതനായോ ഹോന്തീതി യോജേതബ്ബാ. ചേതനാനം അമഗ്ഗങ്ഗത്താ ‘‘മഗ്ഗക്ഖണേ പന വിരതിയോവാ’’തി ആഹ. ഏകസ്സേവ ഞാണസ്സ ദുക്ഖാദിഞാണതാ വിയ, ഏകായേവ വിരതിയാ മുസാവാദാദിവിരതിഭാവോ വിയ ച ഏകായ ഏവ ചേതനായ സമ്മാവാചാദികിച്ചത്തയസാധനാസമ്ഭവേന സമ്മാവാചാദിഭാവാസിദ്ധിതോ, തംസിദ്ധിയഞ്ച അങ്ഗത്തയത്താസിദ്ധിതോ ച ഏവം വുത്തന്തിപി ദട്ഠബ്ബം. ഇമിനാ ചേതാസം ദുവിധതം, അഭേദതഞ്ച ദസ്സേതി. സമ്മപ്പധാനസതിപട്ഠാനവസേനാതി ചതുസമ്മപ്പധാനചതുസതിപട്ഠാനഭാവവസേന.

യദിപി സമാധിഉപകാരകാനം അഭിനിരോപനാ നുമജ്ജനസമ്പിയായനു പബ്രൂഹനസന്താനം വിതക്കവിചാരപീതിസുഖോപേക്ഖാനം വസേന ചതൂഹി ഝാനേഹി സമ്മാസമാധി വിഭത്തോ, തഥാപി വായാമോ വിയ അനുപ്പന്നാകുസലാനുപ്പാദനാദിചതുവായാമകിച്ചം, സതി വിയ ച അസുഭാസുഖാനിച്ചാനത്തഭൂതേസു കായാദീസു സുഭാദിസഞ്ഞാപഹാനചതുസതികിച്ചം ഏകോവ സമാധി ചതുക്കജ്ഝാനസമാധികിച്ചം ന സാധേതി. തസ്മാ പുബ്ബഭാഗേപി പഠമജ്ഝാനസമാധി പഠമജ്ഝാനസമാധി ഏവ. തഥാ മഗ്ഗക്ഖണേപി പുബ്ബഭാഗേപി ദുതിയജ്ഝാനസമാധി ദുതിയജ്ഝാനസമാധി ഏവ. തഥാ മഗ്ഗക്ഖണേപി പുബ്ബഭാഗേപി തതിയജ്ഝാനസമാധി തതിയജ്ഝാനസമാധി ഏവ. തഥാ മഗ്ഗക്ഖണേപി പുബ്ബഭാഗേപി ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാധി ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാധി ഏവ. തഥാ മഗ്ഗക്ഖണേപീതി ആഹ ‘‘പുബ്ബഭാഗേപി മഗ്ഗക്ഖണേപി സമ്മാസമാധിയേവാ’’തി.

തസ്മാതി പഞ്ഞാപജ്ജോതത്താ അവിജ്ജാന്ധകാരം വിധമിത്വാ പഞ്ഞാസത്ഥത്താ കിലേസചോരേ ഘാതേന്തോതി യഥാരഹം യോജേതബ്ബം. യസ്മാ പന അനാദിമതി സംസാരേ ഇമിനാ യോഗിനാ കദാചിപി അസമുഗ്ഘാടിതപുബ്ബോ കിലേസഗണോ, തസ്സ സമുഗ്ഘാടകോ ച അരിയമഗ്ഗോ. അയഞ്ചേത്ഥ സമ്മാദിട്ഠി പരിഞ്ഞാഭിസമയാദിവസേന പവത്തിയാ പുബ്ബങ്ഗമാ ഹോതി ബഹൂപകാരാ, തസ്മാ. തദേവ ബഹൂപകാരതം കാരണഭാവേന ദസ്സേതും ‘‘യോഗിനോ ബഹൂപകാരത്താ’’തി വുത്തം.

തസ്സാതി സമ്മാദിട്ഠിയാ. ‘‘ബഹൂപകാരോ’’തി വത്വാ തം ബഹൂപകാരതം ഉപമായ വിഭാവേന്തോ ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദിമാഹ. അയം തമ്ബകംസാദിമയത്താ കൂടോ. തംപരിഹരണതോ മഹാസാരതായ ഛേകോ. ഏവന്തി യഥാ ഹേരഞ്ഞികസ്സ ചക്ഖുനാ ദിസ്വാ കഹാപണവിഭാഗജാനനേ കിരിയാസാധകതമഭാവേന കരണന്തരം ബഹുകാരം യദിദം ഹത്ഥോ, ഏവം യോഗിനോ പഞ്ഞായ ഓലോകേത്വാ ധമ്മവിഭാഗജാനനേ പുബ്ബചാരീഭാവേന ധമ്മന്തരം ബഹുകാരം യദിദം വിതക്കോ വിതക്കേത്വാവ പഞ്ഞായ തദവബോധതോ. തസ്മാ സമ്മാസങ്കപ്പോ സമ്മാദിട്ഠിയാ ബഹുകാരോതി അധിപ്പായോ. ദുതിയഉപമായം ഏവന്തി യഥാ തച്ഛകോ പരേന പരിവത്തേത്വാ പരിവത്തേത്വാ ദിന്നം ദബ്ബസമ്ഭാരം വാസിയാ തച്ഛേത്വാ ഗേഹാദികരണകമ്മേ ഉപനേതി, ഏവം യോഗീ വിതക്കേന ലക്ഖണാദിതോ വിതക്കേത്വാ ദിന്നധമ്മേ യാഥാവതോ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ പരിഞ്ഞാഭിസമയാദികമ്മേ ഉപനേതീതി യോജനാ. വചീഭേദസ്സ ഉപകാരകോ വിതക്കോ സാവജ്ജാനവജ്ജവചീഭേദേ നിവത്തനപവത്തനകരായ സമ്മാവാചായപി ഉപകാരകോവാതി ആഹ ‘‘സ്വായ’’ന്തിആദി. ‘‘യഥാഹാ’’തിആദിനാ ധമ്മദിന്നായ ഭിക്ഖുനിയാ വിസാഖസ്സ നാമ ഗഹപതിനോ വുത്തം ചൂളവേദല്ലസുത്തപദം (മ. നി. ൧.൪൬൪) സാധകഭാവേന ദസ്സേതി. ഭിന്ദതീതി നിച്ഛാരേതി.

വചീഭേദനിയാമികാ വാചാ കായികകിരിയാനിയാമകസ്സ കമ്മന്തസ്സ ഉപകാരികാതി തദത്ഥം ലോകതോ പാകടം കാതും ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദി വുത്തം. ഉഭയം സുചരിതന്തി കായസുചരിതം, വചീസുചരിതഞ്ച. ആജീവട്ഠമകസീലം നാമ ചതുബ്ബിധവചീസുചരിതതിവിധകായസുചരിതേഹി സദ്ധിം സമ്മാആജീവം അട്ഠമം കത്വാ വുത്തം ആദിബ്രഹ്മചരിയകസീലം. യഞ്ഹി സന്ധായ വുത്തം ‘‘പുബ്ബേവ ഖോ പനസ്സ കായകമ്മം വചീകമ്മം ആജീവോ സുപരിസുദ്ധോ ഹോതീ’’തി. തദുഭയാനന്തരന്തി ദുച്ചരിതദ്വയപ്പഹായകസ്സ സുചരിതദ്വയപാരിപൂരിഹേതുഭൂതസ്സ സമ്മാവാചാസമ്മാകമ്മന്തദ്വയസ്സ അനന്തരം. സുത്തപമത്തേനാതി അപ്പോസ്സുക്കം സുത്തേന, പമത്തേന ച. ഇദം വീരിയന്തി ചതുബ്ബിധം സമ്മപ്പധാനവീരിയം. കായാദീസൂതി കായവേദനാചിത്തധമ്മേസു. ഇന്ദ്രിയസമതാദയോ സമാധിസ്സ ഉപകാരകാ. തബ്ബിധുരാ ധമ്മാ അനുപകാരകാ. ഗതിയോതി നിപ്ഫത്തിയോ, കിച്ചാദിസഭാവേ വാ. സമന്വേസിത്വാതി ഉപധാരേത്വാ, ഹേതുമ്ഹി ചായം ത്വാപച്ചയോ.

ദ്വേപബ്ബജിതവത്ഥുവണ്ണനാ

൩൭൬-൭. കസ്മാ ആരദ്ധന്തി അനുസന്ധികാരണം പുച്ഛിത്വാ തം വിസ്സജ്ജേതും ‘‘അയം കിരാ’’തിആദി വുത്തം തേന അജ്ഝാസയാനുസന്ധിവസേനായം ഉപരി ദേസനാ പവത്താതി ദസ്സേതി. തേനാതി തഥാലദ്ധികത്താ. അസ്സാതി ലിച്ഛവിരഞ്ഞോ. ദേസനായന്തി സണ്ഹസുഖുമായ സുഞ്ഞതപടിസഞ്ഞുത്തായ യഥാദേസിതദേസനായ. നാധിമുച്ചതീതി ന സദ്ദഹതി ന പസീദതി. തന്തിധമ്മം നാമ കഥേന്തോതി യേസം അത്ഥായ ധമ്മോ കഥീയതി, തത്ഥ തേസം അസതിപി മഗ്ഗപടിവേധേ കേവലം സാസനേ പവേണീഭൂതം, പരിയത്തിഭൂതം വാ തന്തിധമ്മം കത്വാ കഥേന്തോ, തേന തദാ തേസം മഗ്ഗപടിവേധാഭാവം ദസ്സേതി. ഏവരൂപസ്സാതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധത്താ അവിപരീതദേസനതായ ഏവംപാകടധമ്മകായസ്സ സത്ഥുനോ. അസ്സാതി പഠമജ്ഝാനാദിസമധിഗമേന സമാഹിതചിത്തസ്സ കുലപുത്തസ്സ ഏതം ‘‘തം ജീവ’’ന്തിആദിനാ ഉച്ഛേദാദിഗഹണം അപി നു യുത്തന്തി പുച്ഛതി, ലദ്ധിയാ പന ഝാനാധിഗമമത്തേന ന താവ വിവേചിതത്താ ‘‘യുത്തമസ്സേത’’ന്തി തേഹി വുത്തേ ഝാനലാഭിനോപേതം ഗഹണം അയുത്തമേവാതി തം ഉച്ഛേദവാദം, സസ്സതവാദം വാ ‘‘അഹം ഖോ…പേ… ന വദാമീ’’തിആദിനാ പടിക്ഖിപിത്വാതി സാധിപ്പായത്ഥോ. ഏതന്തി പഠമജ്ഝാനാദികം. ഏവന്തി യഥാവുത്തനയേന. അഥ ച പനാതി ഏവം ജാനനതോ, പസ്സനതോ ച. കാമം വിപസ്സകാദിദസ്സനമ്പി പാളിയം കതം, അരഹത്തകൂടേന പന ദേസനാ നിട്ഠാപിതാതി ദസ്സേതും ‘‘ഉത്തരി ഖീണാസവം ദസ്സേത്വാ’’തി വുത്തം. തേ ഹി ദ്വേ പബ്ബജിതാ വിപസ്സകതോ പട്ഠായ ‘‘ന കല്ലം തസ്സേതം വചനായാ’’തി അവോചും. ഇമസ്സാതി ഖീണാസവസ്സ. കിഞ്ചാപി ‘‘അത്തമനാ അഹേസു’’ന്തി പാളിയം ന വുത്തം, ‘‘ന കല്ല’’ന്തിആദിനാ പന വിസ്സജ്ജനാവചനേനേവ തേസം അത്തമനതാ വേദിതബ്ബാതി ആഹ ‘‘തേ മമാ’’തിആദി. തത്ഥ യസ്മാ ഖീണാസവോ വിഗതസമ്മോഹോ തിണ്ണവിചികിച്ഛോ, തസ്മാ തസ്സ തഥാ വത്തുമയുത്തന്തി ഉപ്പന്നനിച്ഛയതായ തം മമ വചനം സുത്വാ അത്തമനാ അഹേസുന്തി അത്ഥോ. സോപി ഖോ ലിച്ഛവി രാജാ തേ വിയ തഥാസഞ്ജാതനിച്ഛയത്താ അത്തമനോ അഹോസി. തേനാഹ ‘‘ഏവം വുത്തേ സോപി അത്തമനോ അഹോസീ’’തി. യം പനേത്ഥ അത്ഥതോ അവിഭത്തം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഇതി സുമങ്ഗലവിലാസിനിയാ ദീഘനികായട്ഠകഥായ പരമസുഖുമഗമ്ഭീരദുരനുബോധത്ഥപരിദീപനായ സുവിമലവിപുലപഞ്ഞാവേയ്യത്തിയജനനായ സാധുവിലാസിനിയാ നാമ ലീനത്ഥപകാസനിയാ മഹാലിസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപകാസനാ.

മഹാലിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.