൫. കൂടദന്തസുത്തവണ്ണനാ

൩൨൩. ഏവം സോണദണ്ഡസുത്തം സംവണ്ണേത്വാ ഇദാനി കൂടദന്തസുത്തം സംവണ്ണേന്തോ യഥാനുപുബ്ബം സംവണ്ണനോകാസസ്സ പത്തഭാവം വിഭാവേതും, സോണദണ്ഡ സുത്തസ്സാനന്തരം സങ്ഗീതസ്സ സുത്തസ്സ കൂടദന്തസുത്തഭാവം വാ പകാസേതും ‘‘ഏവം മേ സുതം…പേ… മഗധേസൂതി കൂടദന്തസുത്ത’’ന്തി ആഹ. ‘‘മഗധാ നാമ ജനപദിനോ രാജകുമാരാ’’തിആദീസു അമ്ബട്ഠസുത്തേ കോസലജനപദവണ്ണനായം അമ്ഹേഹി വുത്തനയോ യഥാരഹം നേതബ്ബോ. അയം പനേത്ഥ വിസേസോ – മഗേന സദ്ധിം ധാവന്തീതി മഗധാ, രാജകുമാരാ, മംസേസു വാ ഗിജ്ഝന്തീതി മഗധാ നിരുത്തിനയേന. രുള്ഹിതോ, പച്ചയലോപതോ ച തേസം നിവാസഭൂതേപി ജനപദേ വുദ്ധി ന ഹോതീതി നേരുത്തികാ. ജനപദനാമേയേവ ബഹുവചനം, ന ജനപദസദ്ദേ ജാതിസദ്ദത്താതി വുത്തം ‘‘തസ്മിം മഗധേസു ജനപദേ’’തി. ഇതോ പരന്തി ‘‘മഗധേസൂ’’തി പദതോ പരം ‘‘ചാരികം ചരമാനോ’’തിആദിവചനം. പുരിമസുത്തദ്വയേതി അമ്ബട്ഠസോണദണ്ഡസുത്തദ്വയേ. വുത്തനയമേവാതി യം തത്ഥ ആഗതസദിസം ഇധാഗതം, തം അത്ഥവണ്ണനാതോ വുത്തനയമേവ, തത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി വുത്തം ഹോതി. ‘‘തരുണോ അമ്ബരുക്ഖോ അമ്ബലട്ഠികാ’’തി ബ്രഹ്മജാലസുത്തവണ്ണനായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൨) വുത്തത്താ ‘‘അമ്ബലട്ഠികാ ബ്രഹ്മജാലേ വുത്തസദിസാവാ’’തി ആഹ.

യഞ്ഞാവാടം സമ്പാദേത്വാ മഹായഞ്ഞം ഉദ്ദിസ്സ സവിഞ്ഞാണകാനി, അവിഞ്ഞാണകാനി ച യഞ്ഞൂപകരണാനി ഉപട്ഠപിതാനീതി അത്ഥം സന്ധായ ‘‘മഹായഞ്ഞോ ഉപക്ഖടോ’’തി പാളിയം വുത്തം, തം പനേതം ഉപകരണം തേസം തഥാ സജ്ജനമേവാതി ദസ്സേതി ‘‘സജ്ജിതോ’’തി ഇമിനാ. വച്ഛതരസതാനീതി യുവഭാവപ്പത്താനി ബലവവച്ഛസതാനി. വച്ഛാനം വിസേസാതി ഹി വച്ഛതരാ, തേ പന വച്ഛാ ഏവ ഹോന്തി, ന ദമ്മാ, ന ച ബലീബദ്ദാതി ആഹ ‘‘വച്ഛസതാനീ’’തി. അയം ആചരിയമതി (ദീ. നി. ടീ. ൧.൩൨൩). തര-സദ്ദോ വാ അനത്ഥകോതി വുത്തം ‘‘വച്ഛസതാനീ’’തി. ഏവഞ്ഹി സബ്ബോപി വച്ഛപ്പഭേദോ സങ്ഗഹിതോ ഹോതി. ഏതേതി ഉസഭാദയോ ഉരബ്ഭപരിയോസാനാ. അനേകേസന്തി അനേകജാതികാനം. മിഗപക്ഖീനന്തി മഹിംസരുരുപസദകുരുങ്ഗഗോകണ്ണമിഗാനഞ്ചേവ മോരകപിഞ്ജരവട്ടകതിത്തിര ലാപാദിപക്ഖീനഞ്ച. സങ്ഖ്യാവസേന അനേകതം സത്തസതഗ്ഗഹണേന പരിച്ഛിന്ദിതും ‘‘സത്തസത്തസതാനീ’’തി വുത്തം, സത്തസതാനി, സത്തസതാനി ചാതി അത്ഥോ. ഥൂണന്തി യഞ്ഞോപകരണാനം മിഗപക്ഖീനം ബന്ധനത്ഥമ്ഭം. യൂപോതിപി തസ്സ നാമം. തേനാഹ ‘‘യൂപസങ്ഖാത’’ന്തി.

൩൨൮. വിധാതി വിപ്പടിസാരവിനോദനാ. യോ ഹി യഞ്ഞസങ്ഖാതസ്സ പുഞ്ഞസ്സ ഉപക്കിലേസോ, തസ്സ വിധമനതോ നിവാരണതോ നിരോധനതോ വിധാ വുച്ചന്തി വിപ്പടിസാരവിനോദനാ, താ ഏവ പുഞ്ഞാഭിസന്ദം അവിച്ഛിന്ദിത്വാ ഠപേന്തീതി ‘‘ഠപനാ’’തി ച വുത്താ. അവിപ്പടിസാരതോ ഏവ ഹി ഉപരൂപരി പുഞ്ഞാഭിസന്ദപ്പവത്തീതി. ഠപനാ ചേതാ യഞ്ഞസ്സ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനവസേന തീസു കാലേസു പവത്തിയാ തിപ്പകാരാതി ആഹ ‘‘തിട്ഠപന’’ന്തി. പരിക്ഖാരസദ്ദോ ചേത്ഥ പരിവാരപരിയായോ ‘‘പരികരോന്തി യഞ്ഞം അഭിസങ്ഖരോന്തീ’’തി കത്വാ. തേനാഹ ‘‘സോളസപരിവാര’’ന്തി.

മഹാവിജിതരാജയഞ്ഞകഥാവണ്ണനാ

൩൩൬. പുബ്ബേ ഭൂതം ഭൂതപുബ്ബം യഥാ ‘‘ദിട്ഠപുബ്ബ’’ന്തി ആഹ ‘‘പുബ്ബചരിത’’ന്തി, അത്തനോ പുരിമജാതിസമ്ഭൂതം ബോധിസമ്ഭാരഭൂതം പുഞ്ഞചരിയന്തി അത്ഥോ. തഥാ ഹി തസ്സ അനുഗാമിനിധിസ്സ ഥാവരനിധിനാ നിദസ്സനം ഉപപന്നം ഹോതി. സദ്ദവിദൂ പന വദന്തി ‘‘ഭൂതപുബ്ബന്തി ഇദം കാലസത്തമിയാ നേപാതികപദ’’ന്തി. അതീതകാലേതി ഹി തേസം മതേന അത്ഥോ. അസ്സാതി അനേന. മഹന്തം പഥവീമണ്ഡലം വിജിതന്തി സമ്ബന്ധോ. മഹന്തം വാ വിജിതം പഥവീമണ്ഡലമസ്സ അത്ഥീതി അത്ഥോ. ‘‘അന്തോരട്ഠേതി യസ്സ വിജിതേ വിഹരതി, തസ്സ രട്ഠേ’’തിആദീസു വിയ ഹി വിജിതസദ്ദോ രജ്ജേ പവത്തതി, ഇമിനാ തസ്സ ഏകരാജഭാവം ദീപേതി, ന ചക്കവത്തിരാജഭാവം സത്തരതനസമ്പന്നതാഅവചനതോ. പാളിയം ന യേന കേനചി സന്തകമത്തേന അഡ്ഢതാതി ദസ്സേതും ‘‘അഡ്ഢോ’’തി വത്വാ ‘‘മഹദ്ധനോ’’തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘യോ കോചീ’’തിആദി. അഡ്ഢതാ ഹി നാമ വിഭവസമ്പന്നത്താ സാ ച തം തദുപാദായ വുച്ചതി. തഥാ മഹദ്ധനതാപീതി തം ഥാമപ്പത്തം ഉക്കംസഗതം ദസ്സേതും ‘‘അപരിമാണസങ്ഖ്യേനാ’’തി ആഹ. ഭുഞ്ജിതബ്ബട്ഠേന വിസേസതോ കാമാ ഇധ ഭോഗാ നാമാതി ദസ്സേതി. ‘‘പഞ്ചകാമഗുണവസേനാ’’തി ഇമിനാ. പിണ്ഡപിണ്ഡവസേനാതി ഭാജനാലങ്കാരാദിവിഭാഗം അഹുത്വാ കേവലം ഖണ്ഡഖണ്ഡവസേന.

രൂപം അപ്പേത്വാ, അനപ്പേത്വാ വാ മാസപ്പമാണേന കതോ മാസകോ. ആദിസദ്ദേന ഥാലകാദീനി സങ്ഗണ്ഹാതി. അനേകകോടിസങ്ഖ്യേനാതി കഹാപണാനം കോടിസതാദിപ്പമാണം സന്ധായ വുത്തം ഹേട്ഠിമന്തേന കോടിസതപ്പമാണേനേവ ഖത്തിയമഹാസാലഭാവപ്പത്തിതോ.

തുട്ഠീതി സുമനതാ. ഉപകരണസദ്ദോ ചേത്ഥ കാരണപരിയായോ. കിം പന തന്തി ആഹ ‘‘നാനാവിധാലങ്കാരസുവണ്ണരജതഭാജനാദിഭേദ’’ന്തി. ആദിസദ്ദേന വത്ഥസേയ്യാവസഥാദീനി സങ്ഗയ്ഹന്തി, സുവണ്ണരജതമണിമുത്താവേളുരിയവജിരപവാളാനി സത്ത രതനാനീതി വദന്തി. യഥാഹു –

‘‘സുവണ്ണം രജതം മുത്താ, മണിവേളുരിയാനി ച;

വജിരഞ്ച പവാളന്തി, സത്താഹു രതനാനിമേ’’തി.

സാലിവീഹിആദി സത്തധഞ്ഞം സാനുലോമം പുബ്ബന്നം നാമ പുരേക്ഖതം സസ്സഫലന്തി കത്വാ. തബ്ബിപരിയായതോ മുഗ്ഗമാസാദി തദവസേസം അപരന്നം നാമ. അപരന്നതോ പുബ്ബേ പവത്തമന്നം പുബ്ബന്നം, തതോ അപരസ്മിം പവത്തമന്നം അപരന്നം. ന്ന-കാരസ്സ പന ണ്ണ-കാരേ കതേ പുബ്ബണ്ണം, അപരണ്ണഞ്ചാതി നേരുത്തികാ. പുബ്ബാപരഭാവോ പനേതേസം ആദികപ്പേ സമ്ഭവാസമ്ഭവവസേന വേദിതബ്ബോ. പുരിമം ‘‘അഡ്ഢോ മഹദ്ധനോ പഹൂതജാതരൂപരജതോ’’തി വചനം ദേവസികം പരിബ്ബയദാനഗഹണാദിവസേന, പരിവത്തനധനധഞ്ഞവസേന ച വുത്തം, ഇദം പന ‘‘പഹൂതധനധഞ്ഞോ’’തി വചനം നിധാനഗതധനവസേന, സങ്ഗഹിതധഞ്ഞവസേന ചാതി ഇമം വിസേസം സന്ധായ അയം നയോ ദസ്സിതോ. വീസകഹാപണമ്ബണാദിദേവസികവളഞ്ജനമ്പി ഹി മഹാസാലലക്ഖണം.

ഇദാനി തബ്ബിപരീതവസേന വിസേസം ദസ്സേതും ‘‘അഥ വാ’’തിആദിനാ ദുതിയനയോ ആരദ്ധോ. ഇമിനാ ഏവ ഹി പുരിമവചനം നിധാനഗതധനവസേന, സങ്ഗഹിതധഞ്ഞവസേന ച വുത്തന്തി അത്ഥതോ സിദ്ധം ഹോതി. തത്ഥ ഇദന്തി ‘‘പഹൂതധനധഞ്ഞോ’’തി വചനം. അസ്സാതി മഹാവിജിതരഞ്ഞോ. ദിവസേ ദിവസേ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം ദേവസികം, ഭാവനപുംസകമേതം. ദാസകമ്മകരപോരിസാദീനം വേത്തനാനുപ്പദാനം പരിബ്ബയദാനം. ഇണസോധനാദിവസേന ധനധഞ്ഞാനമാദാനം ഗഹണം. ആദിസദ്ദേന ഇണദാനാദീനം സങ്ഗഹോ. പരിവത്തനധനധഞ്ഞവസേനാതി കയവിക്കയകരണേന പരിവത്തിതബ്ബാനം ധനധഞ്ഞാനം വസേന. കത്ഥചി പന സമുച്ചയവിരഹിതപാഠോ ദിസ്സതി. തത്ഥ ‘‘പരിബ്ബയദാനഗ്ഗഹണാദിവസേനാ’’തി ഇദം പരിവത്തനപദേന സമ്ബന്ധം കത്വാ താദിസേന വിധിനാ ഇതോ ചിതോ ച പരിവത്തേതബ്ബാനം ധനധഞ്ഞാനം വസേനാതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

കോട്ഠം വുച്ചതി ധഞ്ഞട്ഠപനട്ഠാനം, തദേവ അഗാരം തഥാ. തേനാഹ ‘‘ധഞ്ഞേന പരിപുണ്ണകോട്ഠാഗാരോ’’തി. ഏവം സാരഗബ്ഭം കോസോ, ധഞ്ഞട്ഠപനട്ഠാനം കോട്ഠാഗാരന്തി ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തതോ അഞ്ഞഥാപി തം ദസ്സേതും ‘‘അഥ വാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യഥാ അസിനോ തിക്ഖഭാവപരിഹാരതോ പരിച്ഛദോ ‘‘കോസോ’’തി വുച്ചതി, ഏവം രഞ്ഞോ തിക്ഖഭാവപരിഹാരകത്താ ചതുരങ്ഗിനീ സേനാ ‘‘കോസോ’’തി ആഹ ‘‘ചതുബ്ബിധോ കോസോ’’തിആദി. ‘‘ദ്വാദസപുരിസോ ഹത്ഥീ’’തിആദിനാ (പാചി. ൩൧൪) വുത്തലക്ഖണേന ചേത്ഥ ഹത്ഥിആദയോ ഗഹേതബ്ബാ. വത്ഥകോട്ഠാഗാരഗ്ഗഹണേനേവ സബ്ബസ്സപി കുപ്പഭണ്ഡട്ഠപനട്ഠാനസ്സ ഗഹിതത്താ ‘‘കോട്ഠാഗാരം തിവിധ’’ന്തിആദി വുത്തം. ജാതരൂപരജതതോ ഹി അഞ്ഞം ലോഹഅയദാരുവിസാണവത്ഥാദികമസാരദബ്ബം ഗോപേതബ്ബതോ ഗ-കാരസ്സ ക-കാരം കത്വാ കുപ്പം വുച്ചതി. ജാതരൂപരജതനിധാനം ധനകോട്ഠാഗാരം. തത്ഥ തത്ഥ രതനം വിലോകേത്വാ ചരണം രതനവിലോകനചാരികാ. കാമം തമത്ഥം രാജാ ജാനാതി, ഭണ്ഡാഗാരികേന പന കഥാപേത്വാ പരിസായ നിസ്സദ്ദഭാവാപാദനത്ഥമേവ ഏവം പുച്ഛതി. തഥാ കഥാപനേ ഹി അസതി പരിസാ സദ്ദം കരിസ്സതി ‘‘കസ്മാ രാജാ പരമ്പരാഗതം കുലധനം വിനാസേതീ’’തി, തതോ ച പകതിക്ഖോഭോ ഭവിസ്സതി, സതി പന തഥാ കഥാപനേ ‘‘ഏതംകാരണാ തം ഛഡ്ഡേതീ’’തി നിസ്സദ്ദഭാവമാപജ്ജിസ്സതി. തതോ ച പകതിക്ഖോഭോ ന ഭവിസ്സതി, തസ്മാ തഥാ പുച്ഛതീതി വേദിതബ്ബം. മരണവസന്തി മരണസ്സ, മരണസങ്ഖാതം വാ വിസയം.

൩൩൭. പാളിയം ‘‘ആമന്തേത്വാ’’തി ഏതസ്സ മന്തിതുകാമോ ഹുത്വാതി അത്ഥം വിഞ്ഞാപേതും ‘‘ഏകേന പണ്ഡിതേന സദ്ധിം മന്തേത്വാ’’തി വുത്തം. ധാത്വത്ഥാനുവത്തകോ ഹേത്ഥ ഉപസഗ്ഗോ, പകരണാധിഗതോ ച കത്ഥചി അത്ഥവിസേസോ യഥാ ‘‘സിക്ഖമാനേന ഭിക്ഖവേ ഭിക്ഖുനാ അഞ്ഞാതബ്ബം പരിപുച്ഛിതബ്ബം പരിപഞ്ഹിതബ്ബ’’ന്തി (പാചി. ൪൩൪). തഥാ ഹിസ്സ പദഭാജനേ വുത്തം ‘‘സിക്ഖമാനേനാതി സിക്ഖിതുകാമേന. അഞ്ഞാതബ്ബന്തി ജാനിതബ്ബ’’ന്തിആദി (പാചി. ൪൩൬). ആമന്തേസീതി മന്തിതുകാമോസി. ജനപദസ്സ അനുപദ്ദവത്ഥം, യഞ്ഞസ്സ ച ചിരാനപ്പവത്തനത്ഥം ബ്രാഹ്മണോ ചിന്തേസീതി ആഹ ‘‘അയം രാജാ’’തിആദി. ആഹരന്താനം മനുസ്സാനം ഗേഹാനീതി സമ്ബന്ധോ, അനാദരേ വാ ഏതം സാമിവചനം.

൩൩൮. സത്താനം ഹിതസുഖസ്സ വിദൂസനതോ, അഹിതദുക്ഖസ്സ ച ആവഹനതോ കണ്ടകസദിസതായ ചോരാ ഏവ ഇധ ‘‘കണ്ടകാ’’തി വുത്തം ‘‘ചോരകണ്ടകേഹി സകണ്ടകോ’’തി. യഥാ ഗാമവാസീനം ഘാതകാ ഗാമഘാതകാ അഭേദവസേന, ഉപചാരേന ച നിസ്സയനാമസ്സ നിസ്സിതേപി പവത്തനതോ, ഏവം പന്ഥികാനം ദുഹനാ ബാധനാ പന്ഥദുഹാ. ധമ്മതോ അപേതസ്സ അയുത്തസ്സ കരണസീലോ അധമ്മകാരീ, യോ വാ അത്തനോ വിജിതേ ജനപദാദീനം തതോ തതോ അനത്ഥതോ തായനേന ഖത്തിയേന കത്തബ്ബധമ്മോ, തസ്സ അകരണസീലോതി അത്ഥോ. ദസ്സൂതി ചോരാനമേതം അധിവചനം. ദംസേന്തി വിദ്ധംസേന്തീതി ഹി ദസ്സവോ നിഗ്ഗഹീതലോപേന, തേ ഏവ ഖീലസദിസത്താ ഖീലന്തി ദസ്സുഖീലം. യഥാ ഹി ഖേത്തേ ഖീലം കസനാദീനം സുഖപ്പവത്തിം, മൂലസന്താനേന സസ്സപരിബുദ്ധിഞ്ച വിബന്ധതി, ഏവം ദസ്സവോപി രജ്ജേ രാജാണായ സുഖപ്പവത്തിം, മൂലവിരുള്ഹിയാ ജനപദപരിബുദ്ധിഞ്ച വിബന്ധന്തീ. പാണചാഗം ദസ്സേതും ‘‘മാരണേനാ’’തി വുത്തം, ഹിംസനം ദസ്സേതും ‘‘കോട്ടനേനാ’’തി. വധസദ്ദോ ഹി ഹിംസനത്ഥോപി ഹോതി ‘‘വധതി ന രോദതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തിആദീസു (പാചി. ൮൮൦) വിയ, കപ്പരാദീഹി പോഥനേനാതി അത്ഥോ. അദ്ദു നാമ ദാരുക്ഖന്ധേന കതോ ബന്ധനോപകരണവിസേസോ, തേന ബന്ധനം തഥാ. ആദിസദ്ദേന രജ്ജുബന്ധനസങ്ഖലികബന്ധനഘരബന്ധനാദീനി സങ്ഗണ്ഹാതി. ഹാ-ധാതുയാ ജാനിപദനിപ്ഫത്തിം ദസ്സേതി ‘‘ഹാനിയാ’’തി ഇമിനാ, സാ ച ധനഹായനമേവാതി വുത്തം ‘‘സതം ഗണ്ഹഥാ’’തിആദി.

പഞ്ചസിഖമത്തം ഠപേത്വാ മുണ്ഡാപനം പഞ്ചസിഖമുണ്ഡകരണം. തം ‘‘കാകപക്ഖകരണ’’ന്തിപി വോഹരന്തി. സീസേ ഛകണോദകാവസേചനം ഗോമയസിഞ്ചനം. കുദണ്ഡകോ നാമ ചതുഹത്ഥതോ ഊനോ രസ്സദണ്ഡകോ, യോ ‘‘ഗദ്ദുലോ’’തിപി വുച്ചതി, തേന ബന്ധനം കുദണ്ഡകബന്ധനം. ആദിസദ്ദേന ഖുരമുണ്ഡം കരിത്വാ ഭസ്മപുടവധനാദീനം സങ്ഗഹോ. സമ്മാസദ്ദോ ഞായത്ഥോതി ആഹ ‘‘ഹേതുനാ’’തിആദി, പരിയായവചനമേതം. ഊഹനിസ്സാമീതി ഉദ്ധരിസ്സാമി, അപനേസ്സാമീതി അത്ഥോ. പുബ്ബേ തത്ഥ കതപരിചയതായ ഉസ്സാഹം കരോന്തി. ‘‘അനുപ്പദേതൂ’’തി ഏതസ്സ അനു അനു പദേതൂതി അത്ഥം സന്ധായ ‘‘ദിന്നേ അപ്പഹോന്തേ’’തിആദി വുത്തം. കസിഉപകരണഭണ്ഡം ഫാലപാജനയുഗനങ്ഗലാദി, ഇമിനാ പാളിയം ബീജഭത്തമേവ നിദസ്സനവസേന വുത്തന്തി ദസ്സേതി. സക്ഖികരണപണ്ണാരോപനനിബന്ധനം വഡ്ഢിയാ സഹ വാ വിനാ വാ പുന ഗഹേതുകാമസ്സ ദാനേ ഹോതി, ഇധ പന തദുഭയമ്പി നത്ഥി പുന അഗ്ഗഹേതുകാമത്താതി വുത്തം ‘‘സക്ഖിം അകത്വാ’’തിആദി. തേനാഹ ‘‘മൂലച്ഛേജ്ജവസേനാ’’തി. സക്ഖിന്തി തദാ പച്ചക്ഖകജനം. പണ്ണേ അനാരോപേത്വാതി താലാദിപണ്ണേ യഥാചിണ്ണം ലിഖനവസേന അനാരോപേത്വാ. അഞ്ഞത്ഥ പണ്ണാകാരേപി പാഭതസദ്ദോ, ഇധ പന ഭണ്ഡമൂലേയേവാതി ആഹ ‘‘ഭണ്ഡമൂലസ്സാ’’തിആദി. ഭണ്ഡമൂലഞ്ഹി പകാരതോ ഉദയഭണ്ഡാനി ആഭരതി സംഹരതി ഏതേനാതി പാഭതം. ഉദയധനതോ പഗേവ ആഭതം പാഭതന്തി സദ്ദവിദൂ, പണ്ണാകാരോ പന തം തദത്ഥം പത്ഥേന്തേഹി ആഭരീയതേതി പാഭതം. പത്ഥനത്ഥജോതകോ ഹി അയം പ-സദ്ദോ.

‘‘യഥാഹാ’’തിആദിനാ പാഭതസദ്ദസ്സ മൂലഭണ്ഡത്ഥതം ചൂളസേട്ഠിജാതകപാഠേന (ജാ. ൧.൧.൪) സാധേതി. തത്രായമട്ഠകഥാ (ജാ. അട്ഠ. ൧.൧.൪) ‘‘അപ്പകേനപീതി ഥോകേനപി പരിത്തകേനപി. മേധാവീതി പഞ്ഞവാ. പാഭതേനാതി ഭണ്ഡമൂലേന. വിചക്ഖണോതി വോഹാരകുസലോ. സമുട്ഠാപേതി അത്താനന്തി മഹന്തം ധനഞ്ച യസഞ്ച ഉപ്പാദേത്വാ തത്ഥ അത്താനം സണ്ഠാപേതി പതിട്ഠാപേതി. യഥാ കിം? അണും അഗ്ഗിംവ സന്ധമം, യഥാ പണ്ഡിതപുരിസോ പരിത്തം അഗ്ഗിം അനുക്കമേന ഗോമയചുണ്ണാദീനി പക്ഖിപിത്വാ മുഖവാതേന ധമന്തോ സമുട്ഠാപേതി വഡ്ഢേതി മഹന്തം അഗ്ഗിക്ഖന്ധം കരോതി, ഏവമേവ പണ്ഡിതോ ഥോകമ്പി പാഭതം ലഭിത്വാ നാനാഉപായേഹി പയോജേത്വാ ധനഞ്ച യസഞ്ച വഡ്ഢേതി, വഡ്ഢേത്വാ ച പന തത്ഥ അത്താനം പതിട്ഠാപേതി, തായ ഏവ വാ പന ധനയസമഹന്തതായ അത്താനം സമുട്ഠാപേതി, അഭിഞ്ഞാതം പാകടം കരോതീതി അത്ഥോ’’തി.

ദിവസേ ദിവസേ ദാതബ്ബം ദേവസികം. മാസേ മാസേ ദാതബ്ബം മാസികം. ആദിസദ്ദേന അനുപോസഥികാദീനി സങ്ഗണ്ഹാതി. തസ്സ തസ്സ പുരിസസ്സ. കുസലാനുരൂപേന, കമ്മാനുരൂപേന സൂരഭാവാനുരൂപേനാതി ദ്വന്ദതോ പരം സുയ്യമാനോ അനുരൂപസദ്ദോ പച്ചേകം യോജേതബ്ബോ. ഛേകഭാവാനുരൂപതാ ചേത്ഥ കുസലാനുരൂപം. കത്ഥചി കുലസദ്ദോ ദിസ്സതി, സോ ച ജാണുസോണിആദികുലാനമിവ കുലാനുരൂപമ്പി ദാതബ്ബതോ യുജ്ജതേവ. സേനാപച്ചാദി ഠാനന്തരം, ഇമിനാ ഭത്തവേതനം നിദ്ദിട്ഠമത്തന്തി ദസ്സേതി. സകകമ്മപസുതത്താ, അനുപദ്ദവത്താ ച ധനധഞ്ഞാനം രാസികോ രാസികാരഭൂതോ. ഖേമേന ഠിതാതി അനുപദ്ദവേന പവത്താ. തേനാഹ ‘‘അഭയാ’’തി, കുതോചിപി ഭയരഹിതാതി അത്ഥോ. മോദാ മോദമാനാതി മോദായ മോദമാനാ, സോമനസ്സേനേവ മോദമാനാ, ന സംസന്ദനമത്തേനാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദീ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൩൮൧) ഹി മുദസദ്ദോ സംസന്ദനേപി പവത്തതി, അഞ്ഞേ മോദാ ഹുത്വാ അപരേപി മോദമാനാ വിഹരന്തീതി വാ അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞം പമുദിതചിത്താതി, അസഞ്ഞോഗേപി വത്തിച്ഛായേവ വുദ്ധീതി ദ്വിധാ പാഠോ വുത്തോ. ഇദ്ധഫീതഭാവന്തി സമിദ്ധവേപുല്ലഭാവം.

ചതുപരിക്ഖാരവണ്ണനാ

൩൩൯. തസ്മിം തസ്മിം കിച്ചേ അനുയന്തി അനുവത്തന്തീതി അനുയന്താ. തേയേവ ആനുയന്താ യഥാ ‘‘അനുഭാവോ ഏവ ആനുഭാവോ’’തി, ‘‘ആനുയുത്താ’’തിപി പാഠോ, തസ്മിം തസ്മിം കിച്ചേ അനുയുജ്ജന്തീതി ഹി ആനുയുത്താ വുത്തനയേന. അസ്സാതി രഞ്ഞോ. തേതി ആനുയന്തഖത്തിയാദയോ. ‘‘അമ്ഹേ ഏത്ഥ ബഹി കരോതീ’’തി അത്തമനാ ന ഭവിസ്സന്തി. ‘‘നിബന്ധവിപുലായാഗമോ ഗാമോ നിഗമോ. വിവഡ്ഢിതമഹാആയോ മഹാഗാമോ’’തി (ദീ. നി. ടീ. ൧.൩൩൮) ആചരിയേന വുത്തം. ‘‘അപാകാരപരിക്ഖേപോ സാപണോ നിഗമോ, സപാകാരാപണം നഗരം, തം തബ്ബിപരീതോ ഗാമോ’’തി (കങ്ഖാവിതരണീ അഭിനവടീകായം സങ്ഘാദിസേസകണ്ഡേ കുലദൂസകസിക്ഖാപദേ പസ്സിതബ്ബം) വിനയടീകാസു. ഗസന്തി മദന്തി ഏത്ഥാതി ഗാമോ, സ്വേവ പാകടോ ചേ, നിഗമോ നാമ അതിരേകോ ഗാമോതി കത്വാ. ഭുസത്ഥോ ഹേത്ഥ നീ-സദ്ദോ, സഞ്ഞാസദ്ദത്താ ച രസ്സോതി സദ്ദവിദൂ. ജനപദത്ഥോ വുത്തോവ. ‘‘സാമ്യാമച്ചോ സഖാ കോസോ, ദുഗ്ഗഞ്ച വിജിതം ബല’’ന്തി വുത്താസു സത്തസു രാജപകതീസു രഞ്ഞോ തദവസേസാനം ഛന്നം വസേന ഹിതസുഖാതിവുദ്ധി, തദേകദേസാ ച ആനുയന്താദയോതി ആഹ ‘‘യം തുമ്ഹാക’’ന്തിആദി.

തംതംകിച്ചേസു രഞ്ഞാ അമാ സഹ ഭവന്തീതി അമച്ചാ. ‘‘അമാവാസീ’’തിആദീസു വിയ ഹി സമകിരിയായ അമാതി അബ്യയപദം, ച-പച്ചയേന തദ്ധിതസിദ്ധീതി നേരുത്തികാ. രജ്ജകിച്ചവോസാസനകാലേ പന തേ രഞ്ഞാ പിയാ, സഹപവത്തനകാ ച ഭവന്തീതി ദസ്സേതി ‘‘പിയസഹായകാ’’തി ഇമിനാ. രഞ്ഞോ പരിസതി ഭവാ ‘‘പാരിസജ്ജാ. കേ പന തേതി വുത്തം ‘‘സേസാ ആണത്തികാരകാ’’തി, യഥാവുത്താനുയുത്തഖത്തിയാദീഹി അവസേസാ രഞ്ഞോ ആണാകരാതി അത്ഥോ. സതിപി ദേയ്യധമ്മേ ആനുഭാവസമ്പത്തിയാ, പരിവാരസമ്പത്തിയാ ച അഭാവേ താദിസം ദാതും ന സക്കാ. വുദ്ധകാലേ ച താദിസാനമ്പി രാജൂനം തദുഭയം ഹായതേവ, ദേയ്യധമ്മേ പന അസതി പഗേവാതി ദസ്സേതും ‘‘ദേയ്യധമ്മസ്മിഞ്ഹീ’’തിആദിമാഹ. ദേയ്യധമ്മസ്മിം അസതി ച മഹല്ലകകാലേ ച ദാതും ന സക്കാതി യോജനാ. ഏതേനാതി യഥാവുത്തകാരണദ്വയേന. അനുമതിയാതി അനുജാനനേന. പക്ഖാതി സപക്ഖാ യഞ്ഞസ്സ അങ്ഗഭൂതാ. യഞ്ഞം പരികരോന്തീതി പരിക്ഖാരാ, സമ്ഭാരാ, തേ ച തസ്സ യഞ്ഞസ്സ അങ്ഗഭൂതത്താ പരിവാരാ വിയ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘പരിവാരാ ഭവന്തീ’’തി. ‘‘രഥോ’’തിആദിനാ ഇധാനധിപ്പേതമത്ഥം നിസേധേതി.

‘‘രഥോ സേതപരിക്ഖാരോ, ഝാനക്ഖോ ചക്കവീരിയോ;

ഉപേക്ഖാ ധുരസമാധി, അനിച്ഛാ പരിവാരണ’’ന്തി. (സം. നി. ൫.൪);

ഹി സംയുത്തമഹാവഗ്ഗപാളി. തത്ഥ രഥോതി ബ്രഹ്മയാനസഞ്ഞിതോ അട്ഠങ്ഗികമഗ്ഗരഥോ. സേതപരിക്ഖാരോതി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലാലങ്കാരോ. ‘‘സീലപരിക്ഖാരോ’’തിപി പാഠോ. ഝാനക്ഖോതി വിപസ്സനാസമ്പയുത്താനം പഞ്ചന്നം ഝാനങ്ഗാനം വസേന ഝാനമയഅക്ഖോ. ചക്കവീരിയോതി വീരിയചക്കോ. ഉപേക്ഖാ ധുരസമാധീതി ഉപേക്ഖാ ദ്വിന്നം ധുരാനം സമതാ. അനിച്ഛാ പരിവാരണന്തി അലോഭോ സീഹധമ്മാദീനി വിയ പരിവാരണം.

അട്ഠപരിക്ഖാരവണ്ണനാ

൩൪൦. ഉഭതോ സുജാതാദീഹി വുച്ചമാനേഹി. യസസാതി പഞ്ചവിധേന ആനുഭാവേന. തേനാഹ ‘‘ആണാഠപനസമത്ഥതായാ’’തി. ‘‘സദ്ധോ’’തി ഏതസ്സ ‘‘ദാതാദാനസ്സ ഫലം പച്ചനുഭോതി പത്തിയായതീ’’തി അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ദാനസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. ദാനേ സൂരോതി ദാനസൂരോ, ദേയ്യധമ്മേ ഈസകമ്പി സങ്ഗം അകത്വാ മുത്തചാഗോ, തബ്ഭാവോ പന കമ്മസ്സകതാഞാണസ്സ തിക്ഖവിസദഭാവേന വേദിതബ്ബോ. തസ്സ ഹി തിക്ഖവിസദഭാവം വിഭാവേതും ‘‘സദ്ദോ’’തി വത്വാ ‘‘ദാനസൂരോ’’തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. തേനാഹ ‘‘ന സദ്ധാമത്തകേനാ’’തിആദി. യസ്സ ഹി കമ്മസ്സകതാ പച്ചക്ഖമിവ ഉപട്ഠാതി, സോ ഏവം വുത്തോ. യം ദാനം ദേതീതി യം ദേയ്യധമ്മം പരസ്സ ദേതി. തസ്സ പതി ഹുത്വാതി തബ്ബിസയം ലോഭം സുട്ഠുമഭിഭവന്തോ തസ്സ അധിപതി ഹുത്വാ ദേതി. കാരണോപചാരവചനഞ്ഹേതം. പരതോപി ഏസേവ നയോ. തബ്ബിസയേന ലോഭേന അനാകഡ്ഢനീയത്താ ന ദാസോ, ന സഹായോ.

തദേവത്ഥം ബ്യതിരേകതോ, അന്വയതോ ച വിവരിത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘യോ ഹീ’’തിആദിമാഹ. ഇധാനധിപ്പേതസ്സ ഹി ദാസാദിദ്വയസ്സ ബ്യതിരേകതോ ദസ്സനം. ഖാദനീയഭോജനീയാദീസു മധുരസ്സേവ പണീതത്താ ‘‘മധുരം ഭുഞ്ജതീ’’തി വുത്തം, നിദസ്സനമത്തം വാ ഏതം, പണീതം പരിഭുഞ്ജതീതി വുത്തം ഹോതി. ദാസോ ഹുത്വാ ദേതി തണ്ഹായ ദാസബ്യതം ഉപഗതത്താ. സഹായോ ഹുത്വാ ദേതി തസ്സ പിയഭാവാനിസ്സജ്ജനതോ. സാമീ ഹുത്വാ ദേതി തത്ഥ തണ്ഹാദാസബ്യതോ അത്താനം മോചേത്വാ അഭിഭുയ്യ പവത്തനതോ. യം പനേതം ആചരിയേന വുത്തം ‘‘സാമിപരിഭോഗസദിസാ’’തി, (ദീ. നി. ടീ. ൧.൩൪൦) തം തണ്ഹാദാസബ്യമതിക്കന്തതാസാമഞ്ഞം സന്ധായ വുത്തം. ന ഹി ഖീണാസവസ്സ പരിഭോഗോ സാമിപരിഭോഗോ വിയ ഖീണാസവസ്സേവ ദാനം ദാനസാമീതി അത്ഥോ ഉപപന്നോ ഹോതി, പച്ഛാ വാ പമാദലിഖിതമേതം. താദിസോതി ദാനസാമിസഭാവോ.

സമിതപാപസമണബാഹിതപാപബ്രാഹ്മണാ ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസേനേത്ഥ വുത്താ, പബ്ബജ്ജാമത്തസമണജാതിമത്തബ്രാഹ്മണാ വാ കപണാദിഗ്ഗഹണേന ഗഹിതാതി വേദിതബ്ബം. ദുഗ്ഗതാതി ദുക്കരം ജീവികമുപഗതാ കസിരവുത്തികാ. തേനാഹ ‘‘ദലിദ്ദമനുസ്സാ’’തി. പഥാവിനോതി മഗ്ഗഗാമിനോ. വണിബ്ബകാതി ദായകാനം ഗുണകിത്തനവസേന, കമ്മഫലകിത്തനമുഖേന ച യാചനകാ സേയ്യഥാപി നഗ്ഗചരിയാദയോതി അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘യേ ഇട്ഠം ദിന്ന’’ന്തിആദി വുത്തം. തദുഭയേനേവ ഹി ദാനസ്സ വണ്ണഥോമനാ സമ്ഭവതി. യേ വിചരന്തി, തേ വണിബ്ബകാ നാമാതി യോജേതബ്ബം. പസതമത്തന്തി വീഹിതണ്ഡുലാദിവസേന വുത്തം, സരാവമത്തന്തി യാഗുഭത്താദിവസേന. ഓപാനം വുച്ചതി ഓഗാഹേത്വാ പാതബ്ബതോ നദീതളാകാദീനം സബ്ബസാധാരണം തിത്ഥം, ഓപാനമിവഭൂതോതി ഓപാനഭൂതോ. തേനാഹ ‘‘ഉദപാനഭൂതോ’’തിആദി. ഹുത്വാതി ഭാവതോ. സുതമേവ സുതജാതന്തി ജാതസദ്ദസ്സ അനത്ഥന്തരവാചകത്തമാഹ യഥാ ‘‘കോസജാത’’ന്തി.

അതീതാദിഅത്ഥചിന്തനസമത്ഥതാ നാമ തസ്സ രഞ്ഞോ അനുമാനവസേന, ഇതികത്തബ്ബതാവസേന ച വേദിതബ്ബാ, ന ബുദ്ധാനം വിയ തത്ഥ പച്ചക്ഖദസ്സിതായാതി ദസ്സേതും ‘‘അതീതേ’’തിആദി വുത്തം. പുഞ്ഞാപുഞ്ഞാനിസംസചിന്തനഞ്ചേത്ഥ പകരണാധിഗതവസേന വേദിതബ്ബം. പുഞ്ഞസ്സാതി യഞ്ഞപുഞ്ഞസ്സ. ദായകചിത്തമ്പീതി ദായകാനം, ദായകം വാ ചിത്തമ്പി, ദാതുകമ്യതാചിത്തമ്പീതി വുത്തം ഹോതി. ഇമേസു പന അട്ഠസു അങ്ഗേസു അഡ്ഢതാദയോ പഞ്ച യഞ്ഞസ്സ താവ പരിക്ഖാരാ ഹോന്തു തേഹി വിനാ തസ്സ അസിജ്ഝനതോ, സുജാതതാ, പന സൂരൂപതാ ച കഥം യഞ്ഞസ്സ പരിക്ഖാരോ സിയാ തദുഭയേന വിനാപി തസ്സ സിജ്ഝനതോതി ചോദനായ സബ്ബേസമ്പി അട്ഠന്നമങ്ഗാനം പരിക്ഖാരഭാവം അന്വയതോ, ബ്യതിരേകതോ ച ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏതേ ഹി കിരാ’’തിആദിമാഹ. ഏത്ഥ ച കേചി ഏവം വദന്തി ‘‘യഥാ അഡ്ഢതാദയോ പഞ്ച യഞ്ഞസ്സ ഏകംസതോവ അങ്ഗാനി, ന ഏവം സുജാതതാ, സുരൂപതാ ച, തദുഭയം പന അനേകംസതോവ അങ്ഗന്തി ദീപേതും അരുചിസൂചകസ്സ കിരസദ്ദസ്സ ഗഹണം കത’’ന്തി. തേ ഹി ‘‘അയം ദുജ്ജാതോതിആദിവചനസ്സ അനേകംസികതം മഞ്ഞമാനാ തഥാ വദന്തി, തയിദം അസാരം. സബ്ബസാധാരണവസേന ഹേതം ബ്യതിരേകതോ യഞ്ഞസ്സ അങ്ഗഭാവദസ്സനം തത്ഥ സിയാ കേസഞ്ചി തഥാ പരിവിതക്കോ’’തി തസ്സാപി അവകാസാഭാവദസ്സനത്ഥമേവ ഏവം വുത്തത്താ, തദുഭയസാധാരണവസേനേവ അനേകംസതോ അങ്ഗഭാവസ്സ അദസ്സനതോ ച. കിരസദ്ദോ പനേത്ഥ തദാ ബ്രാഹ്മണസ്സ ചിന്തിതാകാരസൂചനത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏവമനേന ചിന്തേത്വാ ‘‘ഇമാനിപി അട്ഠങ്ഗാനി തസ്സേവ യഞ്ഞസ്സ പരിക്ഖാരാ ഭവന്തീതി വുത്താനീ’’തി കിരസദ്ദേന തസ്സ ചിന്തിതാകാരോ സൂചിതോ ഹോതി. ഏവമാദീനീതി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന ‘‘അയം വിരൂപോ കിത്തകം…പേ… ഉപച്ഛിന്ദിസ്സതി, അയം ദലിദ്ദോ, അപ്പേസക്ഖോ, അസ്സദ്ധോ, അപ്പസ്സുതോ, ന അത്ഥഞ്ഞൂ, ന മേധാവീ കിത്തകം…പേ… ഉപച്ഛിന്ദിസ്സതീ’’തി ഏതേസം സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ.

ചതുപരിക്ഖാരാദിവണ്ണനാ

൩൪൧. ‘‘സുജം പഗ്ഗണ്ഹന്താന’’ന്തി ഏത്ഥ സോണദണ്ഡസുത്തവണ്ണനായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൩൧൧-൩൧൩) വുത്തേസു ദ്വീസു വികപ്പേസു ദുതിയവികപ്പം നിസേധേന്തോ ‘‘മഹായാഗ’’ന്തിആദിമാഹ, തേന ച പുരോഹിതസ്സ സയമേവ കടച്ഛുഗ്ഗഹണജോതനേന ഏവം സഹത്ഥാ സക്കച്ചം ദാനേ യുത്തപയുത്തതാ ഇച്ഛിതബ്ബാതി ദസ്സേതി. ഏവം ദുജ്ജാതസ്സാതി ഏത്ഥാപി ‘‘സുജാതതായ അനേകംസതോ അങ്ഗഭാവദസ്സനമേവിദ’’ന്തി അഗ്ഗഹേത്വാ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന സബ്ബസാധാരണവസേനേവ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. ആദിസദ്ദേന ഹി ‘‘ഏവം അനജ്ഝായകസ്സ…പേ… ദുസ്സീലസ്സ…പേ… ദുപ്പഞ്ഞസ്സ സംവിധാനേന പവത്തദാനം കിത്തകം കാലം പവത്തിസ്സതീ’’തി ഏതേസം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. തസ്മാതി തദുഭയകാരണതോ.

തിസ്സോവിധാവണ്ണനാ

൩൪൨. തിണ്ണം ഠാനാനന്തി ദാനസ്സ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനസങ്ഖാതാനം തിസ്സന്നം ഭൂമീനം, അവത്ഥാനാനന്തി അത്ഥോ. ചലന്തീതി കമ്പന്തി പുരിമാകാരേന ന തിട്ഠന്തി. കരണത്ഥേതി തതിയാവിഭത്തിഅത്ഥേ. കരണീയസദ്ദാപേക്ഖായ ഹി കത്തരി ഏവ ഏതം സാമിവചനം, ന കരണേ. യേഭുയ്യേന ഹി കരണജോതകവചനസ്സ അത്ഥഭാവതോ അനുത്തകത്താവ കരണത്ഥോതി ഇധാധിപ്പേതോ. പച്ഛാനുതാപസ്സ അകരണൂപായം ദസ്സേതും ‘‘പുബ്ബ…പേ… പതിട്ഠപേതബ്ബാ’’തി വുത്തം. തത്ഥ അചലാതി ദള്ഹാ കേനചി അസംഹീരാ. പതിട്ഠപേതബ്ബാതി സുപ്പതിട്ഠിതാ കാതബ്ബാ. തഥാ പതിട്ഠാപനൂപായമ്പി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏവഞ്ഹീ’’തിആദിമാഹ. തഥാ പതിട്ഠാപനേന ഹി യഥാ തം ദാനം സമ്പതി യഥാധിപ്പായം നിപ്പജ്ജതി, ഏവം ആയതിമ്പി വിപുലഫലതായ മഹപ്ഫലം ഹോതി വിപ്പടിസാരേന അനുപക്കിലിട്ഠഭാവതോ. ദ്വീസു ഠാനേസൂതി യജമാനയിട്ഠട്ഠാനേസു. വിപ്പടിസാരോ…പേ… ന കത്തബ്ബോതി അത്ഥം സന്ധായ ‘‘ഏസേവ നയോ’’തി വുത്തം. മുഞ്ചചേതനാതി പരിച്ചാഗചേതനാ, തസ്സാ നിച്ചലഭാവോ നാമ മുത്തചാഗതാ പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരവസേന ഉളാരഭാവോ. പച്ഛാസമനുസ്സരണചേതനാതി പരചേതനാ, തസ്സാ പന നിച്ചലഭാവോ ‘‘അഹോ മയാ ദാനം ദിന്നം സാധു സുട്ഠൂ’’തി ദാനസ്സ സക്കച്ചം പച്ചവേക്ഖണവസേന വേദിതബ്ബോ. തദുഭയചേതനാനം നിച്ചലകരണൂപായം ബ്യതിരേകതോ ദസ്സേതും ‘‘തഥാ…പേ… ഹോതീ’’തി വുത്തം. തത്ഥ തഥാ അകരോന്തസ്സാതി മുഞ്ചചേതനം, പച്ഛാസമനുസ്സരണചേതനഞ്ച നിച്ചലമകരോന്തസ്സ, വിപ്പടിസാരം, ഉപ്പാദേന്തസ്സാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘നാപി ഉളാരേസു ഭോഗേസു ചിത്തം നമതീ’’തി ഇദം പന പച്ഛാസമനുസ്സരണചേതനായ ഏവ ബ്യതിരേകതോ നിച്ചലകരണൂപായദസ്സനം. ഏവഞ്ഹി യഥാനിദ്ദിട്ഠനിദസ്സനം ഉപപന്നം ഹോതി. തത്ഥ ഉളാരേസു ഭോഗേസൂതി ഖേത്തവിസേസേ പരിച്ചാഗസ്സ കതത്താ ലദ്ധേസുപി ഉളാരേസു ഭോഗേസു. നാപി ചിത്തം നമതി പച്ഛാ വിപ്പടിസാരേന ഉപക്കിലിട്ഠഭാവതോ. യഥാ കഥന്തി ആഹ ‘‘മഹാരോരുവ’’ന്തിആദി. തസ്സ ഹി സേട്ഠിസ്സ ഗഹപതിനോ വത്ഥു കോസലസംയുത്തേ, (സം. നി. ൧.൧൩൧) മയ്ഹകജാതകേ (ജാ. അട്ഠ. ൩.൬.മയ്ഹകജാതകവണ്ണനാ) ച ആഗതം. തഥാ ഹി വുത്തം –

‘‘ഭൂതപുബ്ബം സോ മഹാരാജ സേട്ഠി ഗഹപതി തഗരസിഖിം നാമ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധം പിണ്ഡപാതേന പടിപാദേസി, ‘ദേഥ സമണസ്സ പിണ്ഡപാത’ന്തി വത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി, ദത്വാ ച പന പച്ഛാ വിപ്പടിസാരീ അഹോസി ‘‘വരമേതം പിണ്ഡപാതം ദാസാ വാ കമ്മകരാ വാ ഭുഞ്ജേയ്യു’’’ന്തിആദി.

സോ കിര അഞ്ഞേസുപി ദിവസേസു തം പച്ചേകബുദ്ധം പസ്സതി, ദാതും പനസ്സ ചിത്തം ന ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മിം പന ദിവസേ അയം പദുമവതിയാ ദേവിയാ തതിയപുത്തോ തഗരസിഖീ പച്ചേകബുദ്ധോ ഗന്ധമാദനപബ്ബതേ ഫലസമാപത്തിസുഖേന വീതിനാമേത്വാ പുബ്ബണ്ഹസമയേ വുട്ഠായ അനോതത്തദഹേ മുഖം ധോവിത്വാ മനോസിലാതലേ നിവാസേത്വാ കായബന്ധനം ബന്ധിത്വാ പത്തചീവരമാദായ അഭിഞ്ഞാപാദകം ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ ഇദ്ധിയാ വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ നഗരദ്വാരേ ഓരുയ്ഹ ചീവരം പാരുപിത്വാ പത്തമാദായ നഗരവാസീനം ഘരദ്വാരേസു സഹസ്സഭണ്ഡികം ഠപേന്തോ വിയ പാസാദികേഹി അഭിക്കമനാദീഹി അനുപുബ്ബേന സേട്ഠിനോ ഘരദ്വാരം സമ്പത്തോ, തം ദിവസഞ്ച സേട്ഠി പാതോവ ഉട്ഠായ പണീതം ഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ ഘരദ്വാരകോട്ഠകേ ആസനം പഞ്ഞപേത്വാ ദന്തന്തരാനി സോധേന്തോ നിസിന്നോ ഹോതി. സോ പച്ചേകബുദ്ധം ദിസ്വാ തം ദിവസം പാതോവ ഭുത്വാ നിസിന്നത്താ ദാനചിത്തം ഉപ്പാദേത്വാ ഭരിയം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ഇമസ്സ സമണസ്സ പിണ്ഡപാതം ദേഹീ’’തി വത്വാ രാജുപട്ഠാനത്ഥം പക്കാമി. സേട്ഠിഭരിയാ സമ്പജഞ്ഞജാതികാ ചിന്തേസി ‘‘മയാ ഏത്തകേന കാലേന ഇമസ്സ ‘ദേഥാ’തി വചനം ന സുതപുബ്ബം, ദാപേന്തോപി ച അജ്ജ ന യസ്സ വാ തസ്സ വാ ദാപേതി, വീതരാഗദോസമോഹസ്സ വന്തകിലേസസ്സ ഓഹിതഭാരസ്സ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ ദാപേതി, യം വാ തം വാ അദത്വാ പണീതം പിണ്ഡപാതം ദസ്സാമീ’’തി ഘരാ നിക്ഖമ്മ പച്ചേകബുദ്ധം പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ പത്തം ആദായ അന്തോനിവേസനേ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദാപേത്വാ സുപരിസുദ്ധേഹി സാലിതണ്ഡുലേഹി ഭത്തം സമ്പാദേത്വാ തദനുരൂപം ഖാദനീയം, ബ്യഞ്ജനം, സൂപേയ്യഞ്ച അഭിസങ്ഖരിത്വാ പത്തം പൂരേത്വാ ബഹി ഗന്ധേഹി അലങ്കരിത്വാ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ ഹത്ഥേസു പതിട്ഠപേത്വാ വന്ദി. പച്ചേകബുദ്ധോ ‘‘അഞ്ഞേസമ്പി പച്ചേകബുദ്ധാനം സങ്ഗഹം കരിസ്സാമീ’’തി അപരിഭുഞ്ജിത്വാവ അനുമോദനം വത്വാ പക്കാമി. സോപി ഖോ സേട്ഠി രാജുപട്ഠാനം കത്വാ ആഗച്ഛന്തോ പച്ചേകബുദ്ധം ദിസ്വാ ആഹ ‘‘മയം തുമ്ഹാകം പിണ്ഡപാതം ദേഥാ’’തി വത്വാ പക്കന്താ, അപി വോ ലദ്ധോ പിണ്ഡപാതോ’’തി? ആമ, സേട്ഠി ലദ്ധോതി. ‘‘പസ്സാമാ’’തി ഗീവം ഉക്ഖിപിത്വാ ഓലോകേസി, അഥസ്സ പിണ്ഡപാതഗന്ധോ ഉട്ഠഹിത്വാ നാസപുടം പഹരി. സോ ചിത്തം സംയമേതും അസക്കോന്തോ പച്ഛാ വിപ്പടിസാരീ അഹോസി, തസ്സ പന വിപ്പടിസാരസ്സ ഉപ്പന്നാകാരോ ‘‘വരമേത’’ന്തിആദിനാ പാളിയം വുത്തോയേവ. പിണ്ഡപാതദാനേന പനേസ സത്തക്ഖത്തും സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപന്നോ, സത്തക്ഖത്തുമേവ ച സാവത്ഥിയം സേട്ഠികുലേ നിബ്ബത്തോ, അയഞ്ചസ്സ സത്തമോ ഭവോ, പച്ഛാ വിപ്പടിസാരേന പന നാപി ഉളാരേസു ഭോഗേസു ചിത്തം നമതി. വുത്തഞ്ഹേതം സംയുത്തവരലഞ്ഛകേ –

‘‘യം ഖോ സോ മഹാരാജ സേട്ഠി ഗഹപതി ദത്വാ പച്ഛാ വിപ്പടിസാരീ അഹോസി ‘വരമേതം പിണ്ഡപാതം ദാസാ വാ കമ്മകരാ വാ ഭുഞ്ജേയ്യു’ന്തി, തസ്സ കമ്മസ്സ വിപാകേന നാസ്സുളാരായ ഭത്തഭോഗായ ചിത്തം നമതി, നാസ്സുളാരായ വത്ഥഭോഗായ, യാനഭോഗായ, നാസ്സുളാരാനം പഞ്ചന്നം കാമഗുണാനം ഭോഗായ ചിത്തം നമതീ’’തി (സം. നി. ൧.൧൩൧).

മയ്ഹകജാതകേപി വുത്തം –

‘‘ഇതി മഹാരാജ ആഗന്തുകസേട്ഠി തഗരസിഖിപച്ചേകബുദ്ധസ്സ ദിന്നപച്ചയേന ബഹും ധനം ലഭി, ദത്വാ അപരചേതനം പണീതം കാതും അസമത്ഥതായ പണീതേ ഭോഗേ ഭുഞ്ജിതും നാസക്ഖീ’’തി (ജാ. അട്ഠ. ൩.൬.മയ്ഹകജാതകവണ്ണനാ).

ഭാതു പനേസ ഏകം പുത്തം (ധ. പ. അട്ഠ. ൨.൩൫൪) സാപതേയ്യസ്സ കാരണാ ജീവിതം വോരോപേസി, തേന കമ്മേന ബഹൂനി വസ്സാനി നിരയേ പച്ചിത്ഥ, സത്തക്ഖത്തുഞ്ച അപുത്തകോ ജാതോ, ഇദാനിപി തേനേവ കമ്മേന മഹാരോരുവം ഉപപന്നോ. തേന വുത്തം ‘‘മഹാരോരുവം ഉപപന്നസ്സ സേട്ഠിഗഹപതിനോ വിയാ’’തി, പുരിമപച്ഛിമചേതനാവസേന ചേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏകാ ഹി ചേതനാ ദ്വേ പടിസന്ധിയോ ന ദേതീതി.

ദസആകാരവണ്ണനാ

൩൪൩. ആകരോതി അത്തനോ അനുരൂപതായ സമരിയാദപരിച്ഛേദം ഫലം നിബ്ബത്തേതീതി ആകാരോ, കാരണന്തി ആഹ ‘‘ദസഹി കാരണേഹീ’’തി. മരിയാദത്ഥോ ഹേത്ഥ ആ-സദ്ദോ. ന ദുസ്സീലേസ്വേവ, അഥ ഖോ സീലവന്തേസുപി വിപ്പടിസാരം ഉപ്പാദേസ്സതി. തദുഭയേപി ന ഉപ്പാദേതബ്ബോതി ഹി ദസ്സേതും അപി-സദ്ദേന, പി-സദ്ദേന വാ സമ്പിണ്ഡനം കരോതി. പടിഗ്ഗാഹകതോവ ഉപ്പജ്ജതീതി ബലവതരം വിപ്പടിസാരം സന്ധായ വുത്തം, ദുബ്ബലോ പന ദേയ്യധമ്മതോ, പരിവാരജനതോപി ഉപ്പജ്ജതേവ. ഉപ്പജ്ജിതും യുത്തന്തി ഉപ്പജ്ജനാരഹം. വിപ്പടിസാരമ്പി വിനോദേസീതി സമ്ബന്ധോ. തേസംയേവാതി പാണാതിപാതീനമേവ. യജനം നാമേത്ഥ ദാനമേവാധിപ്പേതം, ന അഗ്ഗിജുഹനന്തി ആഹ ‘‘ദേതു ഭവ’’ന്തി. വിസ്സജ്ജതൂതി മുത്തചാഗവസേന ചജതു. അബ്ഭന്തരന്തി അജ്ഝത്തം സകസന്താനേ.

സോളസാകാരവണ്ണനാ

൩൪൪. അനുമതിപക്ഖാദയോ ഏവ ഹേട്ഠാ യഞ്ഞസ്സ വത്ഥും കത്വാ ‘‘സോളസപരിക്ഖാരാ’’തി വുത്താ, ഇധ പന സന്ദസ്സനാദിവസേന അനുമോദനായ ആരദ്ധത്താ വുത്തം ‘‘സോളസഹി ആകാരേഹീ’’തി. ദസ്സേത്വാതി അത്തനോ ദേസനാനുഭാവേന പച്ചക്ഖമിവ ഫലം ദസ്സേത്വാ, അനേകവാരം പന ദസ്സനതോ ‘‘ദസ്സേത്വാ ദസ്സേത്വാ’’തി ബ്യാപനവചനം, തദേവ ആഭുസോ മേഡനട്ഠേന ആമേഡിതവചനന്തി ആചരിയേന (ദീ. നി. ടീ. ൧.൩൪൪) വുത്തം. ‘‘സമാദപേത്വാ സമാദപേത്വാ’’തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. തമത്ഥന്തി ദാനഫലവസേന കമ്മഫലസമ്ബന്ധമത്ഥം. സമാദപേത്വാതി സുതമത്തം അകത്വാ യഥാ രാജാ തമത്ഥം സമ്മദേവ ആദിയതി ചിത്തേ കരോന്തോ സുഗ്ഗഹിതം കത്വാ ഗണ്ഹാതി, തഥാ സക്കച്ചം ആദാപേത്വാ.

‘‘വിപ്പടിസാരവിനോദനേനാ’’തി ഇദം നിദസ്സനമത്തം. ലോഭദോസമോഹഇസ്സാമച്ഛരിയമാനാദയോപി ഹി ദാനചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസാ, തേസം വിനോദനേനപി തം വോദാപിതം സമുത്തേജിതം നാമ ഹോതി തിക്ഖവിസദഭാവാപത്തിതോ, ആസന്നതരഭാവതോ പന വിപ്പടിസാരവിനോദനമേവ ഗഹിതം. പവത്തിതേ ഹി ദാനേ തസ്സ സമ്ഭവോതി. യാഥാവതോ വിജ്ജമാനേഹി ഗുണേഹി ഹട്ഠപഹട്ഠഭാവാപാദനം സമ്പഹംസനന്തി ആഹ ‘‘സുന്ദര’’ന്തിആദി. ധമ്മതോതി സച്ചതോ. തദത്ഥമേവ ദസ്സേതും ‘‘ധമ്മേന സമേന കാരണേനാ’’തി വുത്തം. സച്ചഞ്ഹി ധമ്മതോ അനപേതത്താ ധമ്മം, ഉപസമചരിയഭാവതോ സമം, യുത്തഭാവേന കാരണന്തി ച വുച്ചതി.

൩൪൫. തസ്മിം യഞ്ഞേ രുക്ഖതിണച്ഛേദോപി നാമ നാഹോസി, കുതോ പാണവധോതി പാണവധാഭാവസ്സേവ ദള്ഹീകരണത്ഥം, സബ്ബസോ വിപരീതഗ്ഗാഹേഹി അവിദൂസിതതാദസ്സനത്ഥഞ്ച പാളിയം ‘‘നേവ ഗാവോ ഹഞ്ഞിംസൂ’’തിആദീനി വത്വാപി ‘‘ന രുക്ഖാ ഛിജ്ജിംസൂ’’തിആദി വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘യേ യൂപനാമകേ’’തിആദിമാഹ. ബരിഹിസത്ഥായാതി പരിച്ഛേദത്ഥായ. വനമാലാസങ്ഖേപേനാതി വനപുപ്ഫേഹി ഗന്ധിതമാലാനിയാമേന. ഏവം ആചരിയേന (ദീ. നി. ടീ. ൧.൩൪൫) വുത്തം, വനപന്തിആകാരേനാതി അത്ഥോ. ഭൂമിയം വാ പത്ഥരന്തീതി വേദിഭൂമിം പരിക്ഖിപന്താ തത്ഥ തത്ഥ പത്ഥരന്തി. മന്താദിനാ ഹി പരിസങ്ഖതാ ഭൂമി വിന്ദതി അസ്സ ലാഭസക്കാരേതി കത്വാ ‘‘വേദീ’’തി വുച്ചതി. തേപി രുക്ഖാ തേപി ദബ്ബാതി സമ്ബന്ധോ, കമ്മകത്താ ചേതം ദ്വയം, അഭിഹിതകമ്മം വാ. വത്തിച്ഛായ ഹി യഥാസത്തിം കാരകാ ഭവന്തി. വുത്തനയേന പാണവധാഭാവസ്സ ദള്ഹീകരണത്ഥം, വിപരീതഗ്ഗാഹേന അവിദൂസിതഭാവദസ്സനത്ഥഞ്ചേതന്തി ദസ്സേതി കിം പനാ’’തിആദിനാ. അന്തോഗേഹദാസോ അന്തോജാതോ. ആദിസദ്ദേന ധനക്കീതകരമരാനീതസാമംദാസബ്യൂപഗതാനം സങ്ഗഹോ. പുബ്ബമേവാതി ഭതികരണതോ പഗേവ. ധനം ഗഹേത്വാതി ദിവസേ ദിവസേ യഥാകമ്മം ഗഹേത്വാ. ഭത്തവേതനന്തി ദേവസികം ഭത്തഞ്ചേവ മാസികാദിപരിബ്ബയഞ്ച. വുത്തോവായമത്ഥോ. തജ്ജിതാതി സന്തജ്ജിതാ. പരികമ്മാനീതി സബ്ബഭാഗിയാനി കമ്മാനി, ഉച്ചാവചാനി കമ്മാനീതി അത്ഥോ. പിയസമുദാചാരേനേവാതി ഇട്ഠവചനേനേവ. യഥാനാമവസേനേവാതി പാകടനാമാനുരൂപേനേവ. സപ്പിതേലനവനീതദധിമധുഫാണിതേന ചേവാതി ഏത്ഥ ച-സദ്ദോ അവുത്തസമുച്ചയത്ഥോ, തേന പണീതപണീതാനം നാനപ്പകാരാനം ഖാദനീയഭോജനീയാദീനഞ്ചേവ വത്ഥയാനമാലാഗന്ധവിലേപനസേയ്യാവസഥാദീനഞ്ച സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ, തേനാഹ ‘‘പണീതേഹി സപ്പിതേലാദിസമ്മിസ്സേഹേവാ’’തിആദി. തസ്സ തസ്സ കാലസ്സ അനുരൂപേഹി യാഗു…പേ… പാനകാദീഹീതി സമ്ബന്ധോ. സപ്പിആദീനന്തി സപ്പിആദീഹി.

൩൪൬. പടിസാമേതബ്ബതോ, അത്തനോ അത്തനോ സന്തകഭാവതോ ച സം നാമ ധനം വുച്ചതി, തസ്സ പതീതി സപതി നിഗ്ഗഹിതലോപേന, ധനവാ, ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികഹിതാവഹത്താ തസ്സ ഹിതന്തി സാപതേയ്യം, തദേവ ധനം. തേനാഹ ‘‘പഹൂതം ധന’’ന്തി. അക്ഖയധമ്മമേവാതി അഖയസഭാവമേവ. ഗാമഭാഗേനാതി സംകിത്തനവസേന ഗാമേ വാ ഗഹേതബ്ബഭാഗേന, ഏവം ആചരിയേന (ദീ. നി. ടീ. ൧.൩൪൬) വുത്തം, പച്ചേകം സഭാഗഗാമകോട്ഠാസേനാതിപി അത്ഥോ. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ.

൩൪൭. യഞ്ഞാവാടോതി ഖണിതാവാടസ്സ അസ്സമേധാദിയഞ്ഞയജനട്ഠാനസ്സേതം അധിവചനം, തബ്ബോഹാരേന പന ഇധ ദാനസാലായ ഏവ, തായ ച പുരത്ഥിമനഗരദ്വാരേ കതായ പുരത്ഥിമഭാഗേ ഏവാതി അത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘പുരത്ഥിമതോ നഗരദ്വാരേ’’തിആദിനാ. തം പന ഠാനം രഞ്ഞോ ദാനസാലായ നാതിദൂരേ ഏവാതി ആഹ ‘‘യഥാ’’തിആദി. യതോ തത്ഥ പാതരാസം ഭുഞ്ജിത്വാ അകിലന്തരൂപായേവ സായന്ഹേ രഞ്ഞോ ദാനസാലം സമ്പാപുണന്തി. ‘‘ദക്ഖിണേന യഞ്ഞാവാടസ്സാ’’തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. യാഗും പിവിത്വാതി ഹി യാഗുസീസേന പാതരാസഭോജനമാഹ.

൩൪൮. മധുരന്തി സാദുരസം. ഉപരി വത്തബ്ബമത്ഥന്തി ‘‘അപിച മേ ഭോ ഏവം ഹോതീ’’തിആദിനാ വുച്ചമാനമത്ഥം. പരിഹാരേനാതി ഭഗവന്തം ഗരും കത്വാ അഗാരവപരിഹാരേന, ഉജുകഭാവാപനയനേന വാ, ഉജുകവുത്തിം പരിഹരിത്വാ വങ്കവുത്തിയാവ യഥാചിന്തിതമത്ഥം പുച്ഛന്തോ ഏവമാഹാതി വുത്തം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ഉജുകമേവ പുച്ഛയമാനോ അഗാരവോ വിയ ഹോതീ’’തി.

നിച്ചദാനഅനുകുലയഞ്ഞവണ്ണനാ

൩൪൯. ഉട്ഠായാതി ദാനേ ഉട്ഠാനവീരിയമാഹ, സമുട്ഠായാതി തസ്സ സാതച്ചകിരിയം. കസിവാണിജ്ജാദികമ്മാനി അകരോന്തോ ദലിദ്ദിയാദിഅനത്ഥാപത്തിയാ നസ്സിസ്സതീതി അധിപ്പായോ. അപ്പസമ്ഭാരതരോ ചേവ മഹപ്ഫലതരോ ചാതി സങ്ഖേപതോ അട്ഠകഥായം വുത്തോ പാളിയം പന ‘‘അപ്പത്ഥതരോ ച അപ്പസമാരമ്ഭതരോ ച മഹപ്ഫലതരോ ച മഹാനിസംസതരോ ചാ’’തി പാഠോ. തത്ഥ അപ്പസമ്ഭാരതരോതി അതിവിയ പരിത്തസമ്ഭാരോ, അസമാരബ്ഭിയസമ്ഭാരോ. അപ്പത്ഥതരോതി പന അതിവിയ അപ്പകിച്ചോ, അത്ഥോ ചേത്ഥ കിച്ചം, ത്ഥ-കാരസ്സ ട്ഠ-കാരം കത്വാ ‘‘അപ്പട്ഠതരോ’’തിപി പാഠോ. സമ്മാ ആരഭീയതി യഞ്ഞോ ഏതേനാതി സമാരമ്ഭോ, സമ്ഭാരസമ്ഭരണവസേന പവത്തസത്തപീളാ, അപ്പോ സമാരമ്ഭോ ഏതസ്സാതി തഥാ, അയം പനാതിസയേനാതി അപ്പസമാരമ്ഭതരോ. വിപാകസഞ്ഞിതം മഹന്തം സദിസം ഫലമേതസ്സാതി മഹപ്ഫലോ, അയം പനാതിസയേനാതി മഹപ്ഫലതരോ. ഉദയസഞ്ഞിതം മഹന്തം നിസ്സന്ദാദിഫലമേതസ്സാതി മഹാനിസംസോ, അയം പനാതിസയേനാതി മഹാനിസംസതരോ.ധുവദാനാനീതി ധുവാനി ഥിരാനി അവിച്ഛിന്നാനി കത്വാ ദാതബ്ബദാനാനി. നിച്ചഭത്താനീതി ഏത്ഥ ഭത്തസീസേന ചതുപച്ചയഗ്ഗഹണം. അനുകുലയഞ്ഞാനീതി അനുകുലം കുലാനുക്കമം ഉപാദായ ദാതബ്ബദാനാനി. തേനാഹ ‘‘അമ്ഹാക’’ന്തിആദി. യാനി പവത്തേതബ്ബാനി, താനി അനുകുലയഞ്ഞാനി നാമാതി യോജേതബ്ബം. നിബദ്ധദാനാനീതി നിബന്ധേത്വാ നിയമേത്വാ പവേണീവസേന പവത്തിതദാനാനി.

ഹത്ഥിദന്തേന കതാ ദന്തമയസലാകാ, യത്ഥ ദായകാനം നാമം അങ്കന്തി, ഇമിനാ തം നിച്ചഭത്തം സലാകദാനവസേനാതി ദസ്സേതി. തം കുലന്തി അനാഥപിണ്ഡികകുലം. ദാലിദ്ദിയേനാതി ദലിദ്ദഭാവേന. ‘‘ഏകസലാകതോ ഉദ്ധം ദാതും നാസക്ഖീ’’തി ഇമിനാ ഏകേനപി സലാകദാനേന നിബദ്ധദാനം ഉപച്ഛിന്ദിതുമദത്വാ അനുരക്ഖണമാഹ. രഞ്ഞോതി സേതവാഹനരഞ്ഞോ.

ആദീനി വത്വാതി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന ‘‘കസ്മാ സേനോ വിയ മംസപേസിം പക്ഖന്ദിത്വാ ഗണ്ഹാസീ’’തി ഏവമാദീനം സമസമദാനേ ഉസ്സുക്കനവചനാനം സങ്ഗഹോ. ഗലഗ്ഗാഹാതി ഗലഗ്ഗഹണാ. ‘‘കമ്മച്ഛേദവസേനാ’’തി ഇമിനാ അത്തനോ അത്തനോ കമ്മോകാസാദാനമ്പി പീളായേവാതി ദസ്സേതി. സമാരമ്ഭസദ്ദോ ചേത്ഥ പീളനത്ഥോതി ആഹ ‘‘പീളാസങ്ഖാതോ സമാരമ്ഭോ’’തി. പുബ്ബചേതനാമുഞ്ചചേതനാഅപരചേതനാസമ്പത്തിയാ ദായകവസേന തീണി അങ്ഗാനി, വീതരാഗതാവീതദോസതാവീതമോഹതാപടിപത്തിയാ ദക്ഖിണേയ്യവസേന ച തീണീതി ഏവം ഛളങ്ഗസമന്നാഗതാ ഹോതി ദക്ഖിണാ, ഛളങ്ഗുത്തരേ നന്ദമാതാസുത്തഞ്ച (അ. നി. ൬.൩൭) തസ്സത്ഥസ്സ സാധകം. അപരാപരം ഉപ്പജ്ജനകചേതനാവസേന മഹാനദീ വിയ, മഹോഘോ വിയ ച ഇതോ ചിതോ ച അഭിസന്ദിത്വാ പക്ഖന്ദിത്വാ പവത്തിതോ പുഞ്ഞമേവ പുഞ്ഞാഭിസന്ദോ. തഥാവിധന്തി പമാണസ്സ കാതും അസുകരത്തമാഹ. കാരണമഹത്തേന ഫലമഹത്തമ്പി വേദിതബ്ബം ഉപരി നജ്ജാ വുട്ഠിയാ മഹോഘോ വിയാതി വുത്തം ‘‘തസ്മാ’’തിആദി.

൩൫൦. നവനവോതി സബ്ബദാ അഭിനവോ, ദിവസേ ദിവസേ ദായകസ്സ ബ്യാപാരാപജ്ജനതോ കിച്ചപരിയോസാനം നത്ഥീതി വുത്തം ‘‘ഏകേനാ’’തിആദി. യഥാരദ്ധസ്സ ആവാസസ്സ കതിപയേനാപി കാലേന പരിസമാപേതബ്ബതോ കിച്ചപരിയോസാനം അത്ഥീതി ആഹ ‘‘പണ്ണസാല’’ന്തിആദി. മഹാവിഹാരേപി കിച്ചപരിയോസാനസ്സ അത്ഥിതാഉപായം ദസ്സേതും ‘‘ഏകവാരം ധനപരിച്ചാഗം കത്വാ’’തി വുത്തം. സുത്തന്തപരിയായേനാതി സബ്ബാസവസുത്തന്താദിപാളിനയേന. നവാനിസംസാതി സീതപടിഘാതാദയോ പടിസല്ലാനാരാമപരിയോസാനാ യഥാപച്ചവേക്ഖണം ഗണിതാ നവ ഉദയാ, അപ്പമത്തതായ ചേതേ വുത്താ.

യസ്മാ പന ആവാസം ദേന്തേന നാമ സബ്ബമ്പി പച്ചയജാതം ദിന്നമേവ ഹോതി. യഥാഹ സംയുത്താഗമവരലഞ്ഛകേ ‘‘സോ ച സബ്ബദദോ ഹോതി യോ ദദാതി ഉപസ്സയ’’ന്തി (സം. നി. ൧.൪൨), സദാ പുഞ്ഞപവഡ്ഢനൂപായഞ്ച ഏതം. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥേവ ‘‘യേ ദദന്തി ഉപസ്സയം, തേസം ദിവാ ച രത്തോ ച, സദാ പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതീ’’തി (സം. നി. ൧.൪൭) തഥാ ഹി ദ്വേ തയോ ഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ കിഞ്ചി അലദ്ധാ ആഗതസ്സാപി ഛായൂദകസമ്പന്നം ആരാമം പവിസിത്വാ നഹായിത്വാ പതിസ്സയേ മുഹുത്തം നിപജ്ജിത്വാ ഉട്ഠായ നിസിന്നസ്സ കായേ ബലം ആഹരിത്വാ പക്ഖിത്തം വിയ ഹോതി. ബഹി വിചരന്തസ്സ ച കായേ വണ്ണധാതു വാതാതപേഹി കിലമതി, പതിസ്സയം പവിസിത്വാ ദ്വാരം പിധായ മുഹുത്തം നിപന്നസ്സ വിസഭാഗസന്തതി വൂപസമ്മതി, സഭാഗസന്തതി പതിട്ഠാതി, വണ്ണധാതു ആഹരിത്വാ പക്ഖിത്താ വിയ ഹോതി. ബഹി വിചരന്തസ്സ ച പാദേ കണ്ടകോ വിജ്ഝതി, ഖാണു പഹരതി, സരീസപാദിപരിസ്സയാ ചേവ ചോരഭയഞ്ച ഉപ്പജ്ജതി, പതിസ്സയം പവിസിത്വാ ദ്വാരം പിധായ നിപന്നസ്സ സബ്ബേ തേ പരിസ്സയാ ന ഹോന്തി, സജ്ഝായന്തസ്സ ധമ്മപീതിസുഖം, കമ്മട്ഠാനം മനസി കരോന്തസ്സ ഉപസമസുഖഞ്ച ഉപ്പജ്ജതി ബഹിദ്ധാ വിക്ഖേപാഭാവതോ. ബഹി വിചരന്തസ്സ ച കായേ സേദാ മുച്ചന്തി അക്ഖീനി ഫന്ദന്തി, സേനാസനം പവിസനക്ഖണേ മഞ്ചപീഠാദീനി ന പഞ്ഞായന്തി, മുഹുത്തം നിപന്നസ്സ പന അക്ഖിപസാദോ ആഹരിത്വാ പക്ഖിത്തോ വിയ ഹോതി, ദ്വാരവാതപാനമഞ്ചപീഠാദീനി പഞ്ഞായന്തി. ഏതസ്മിഞ്ച ആവാസേ വസന്തം ദിസ്വാ മനുസ്സാ ചതൂഹി പച്ചയേഹി സക്കച്ചം ഉപട്ഠഹന്തി. തേന വുത്തം ‘‘ആവാസം ദേന്തേന…പേ… ഹോതീ’’തി ‘‘സദാ പുഞ്ഞപവഡ്ഢനൂപായഞ്ച ഏത’’ന്തി ച, തസ്മാ ഏതേ യഥാവുത്താ സബ്ബേപി ആനിസംസാ വേദിതബ്ബാ.

ഖന്ധകപരിയായേനാതി സേനാസനക്ഖന്ധകേ (ചൂളവ. ൨൯൪) ആഗതവിനയപാളിനയേന. തത്ഥ ഹി ആഗതാ –

‘‘സീതം ഉണ്ഹം പടിഹന്തി, തതോ വാളമിഗാനി ച;

സരീസപേ ച മകസേ, സിസിരേ ചാപി വുട്ഠിയോ.

തതോ വാതാതപോ ഘോരോ, സഞ്ജാതോ പടിഹഞ്ഞതി;

ലേണത്ഥഞ്ച സുഖത്ഥഞ്ച, ഝായിതുഞ്ച വിപസ്സിതും.

വിഹാരദാനം സങ്ഘസ്സ, അഗ്ഗം ബുദ്ധേന വണ്ണിതം;

തസ്മാ ഹി പണ്ഡിതോ പോസോ, സമ്പസ്സം അത്ഥമത്തനോ.

വിഹാരേ കാരയേ രമ്മേ, വാസയേത്ഥ ബഹുസ്സുതേ;

തേസം അന്നഞ്ച പാനഞ്ച, വത്ഥസേനാസനാനി ച.

ദദേയ്യ ഉജുഭൂതേസു, വിപ്പസന്നേന ചേതസാ;

തേ തസ്സ ധമ്മം ദേസേന്തി, സബ്ബദുക്ഖപനൂദനം;

യം സോ ധമ്മം ഇധഞ്ഞായ, പരിനിബ്ബാതി അനാസവോ’’തി. –

രാജഗഹസേട്ഠാദീനം വിഹാരദാനേന അനുമോദനാഗാഥായോ പേയ്യാലവസേന ദസ്സിതാ. തത്ഥ സീതം ഉണ്ഹന്തി ഉതുവിസഭാഗവസേന വുത്തം. സിസിരേ ചാപി വുട്ഠിയോതി ഏത്ഥ സിസിരോതി സമ്ഫുസിതകവാതോ വുച്ചതി. വുട്ഠിയോതി ഉജുകമേഘവുട്ഠിയോ ഏവ. ഏതാനി സബ്ബാനി ‘‘പടിഹന്തീ’’തി ഇമിനാവ പദേന യോജേതബ്ബാനി.

പടിഹഞ്ഞതീതി വിഹാരേന പടിഹഞ്ഞതി. ലേണത്ഥന്തി നിലീയനത്ഥം. സുഖത്ഥന്തി സീതാദിപരിസ്സയാഭാവേന സുഖവിഹാരത്ഥം. ‘‘ഝായിതുഞ്ച വിപസ്സിതു’’ന്തി ഇദമ്പി പദദ്വയം ‘‘സുഖത്ഥഞ്ചാ’’തി ഇമിനാവ പദേന യോജേതബ്ബം. ഇദഞ്ഹി വുത്തം ഹോതി – സുഖത്ഥഞ്ച വിഹാരദാനം, കതമസുഖത്ഥം? ഝായിതും, വിപസ്സിതുഞ്ച യം സുഖം തദത്ഥം. അഥ വാ പരപദേനപി യോജേതബ്ബം – ഝായിതുഞ്ച വിപസ്സിതുഞ്ച വിഹാരദാനം, ‘‘ഇധ ഝായിസ്സതി വിപസ്സിസ്സതീ’’തി ദദതോ വിഹാരദാനം സങ്ഘസ്സ അഗ്ഗം ബുദ്ധേന വണ്ണിതം. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘സോ ച സബ്ബദദോ ഹോതി, യോ ദദാതി ഉപസ്സയ’’ന്തി (സം. നി. ൧.൪൨).

യസ്മാ ച അഗ്ഗം വണ്ണിതം, തസ്മാ ഹി പണ്ഡിതോ പോസോതി ഗാഥാ. വാസയേത്ഥ ബഹുസ്സുതേതി ഏത്ഥ വിഹാരേ പരിയത്തിബഹുസ്സുതേ ച പടിവേധബഹുസ്സുതേ ച വാസേയ്യ. തേസം അന്നഞ്ചാതി യം തേസം അനുച്ഛവികം അന്നഞ്ച പാനഞ്ച വത്ഥാനി ച മഞ്ചപീഠാദിസേനാസനാനി ച, തം സബ്ബം തേസു ഉജുഭൂതേസു അകുടിലചിത്തേസു. ദദേയ്യാതി നിദഹേയ്യ. തഞ്ച ഖോ വിപ്പസന്നേന ചേതസാ, ന ചിത്തപ്പസാദം വിരാധേത്വാ. ഏവം വിപ്പസന്നചിത്തസ്സ ഹി തേ തസ്സ ധമ്മം ദേസേന്തി…പേ… പരിനിബ്ബാതി അനാസവോതി അയമേത്ഥ അട്ഠകഥാനയോ.

അയം പന ആചരിയധമ്മപാലത്ഥേരേന (ദീ. നി. ടീ. ൧.൩൫൦) ചേവ ആചരിയസാരിപുത്തത്ഥേരേന (സാരത്ഥ. ടീ. ൩.൨൯൫) ച സംവണ്ണിതോ ടീകാനയോ – സീതന്തി അജ്ഝത്തം ധാതുക്ഖോഭവസേന വാ ബഹിദ്ധാ ഉതുവിപരിണാമവസേന വാ ഉപ്പജ്ജനകസീതം. ഉണ്ഹന്തി അഗ്ഗിസന്താപം, തസ്സ വനഡാഹാദീസു സമ്ഭവോ ദട്ഠബ്ബോ. പടിഹന്തീതി പടിബാധതി യഥാ തദുഭയവസേന കായചിത്താനം ബാധനം ന ഹോതി, ഏവം കരോതി. സീതുണ്ഹബ്ഭാഹതേ ഹി സരീരേ വിക്ഖിത്തചിത്തോ ഭിക്ഖു യോനിസോ പദഹിതും ന സക്കോതി, വാളമിഗാനീതി സീഹബ്യഗ്ഘാദിചണ്ഡമിഗേ. ഗുത്തസേനാസനഞ്ഹി ആരഞ്ഞകമ്പി പവിസിത്വാ ദ്വാരം പിധായ നിസിന്നസ്സ തേ പരിസ്സയാ ന ഹോന്തി. സരീസപേതി യേ കേചി സരന്തേ ഗച്ഛന്തേ ദീഘജാതികേ സപ്പാദികേ. മകസേതി നിദസ്സനമത്തമേതം, ടംസാദീനമ്പി ഏതേനേവ സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. സിസിരേതി സിസിരകാലവസേന, സത്താഹവദ്ദലികാദിവസേന ച ഉപ്പന്നേ സിസിരസമ്ഫസ്സേ. വുട്ഠിയോതി യദാ തദാ ഉപ്പന്നാ വസ്സവുട്ഠിയോ പടിഹന്തീതി യോജനാ.

വാതാതപോ ഘോരോതി രുക്ഖഗച്ഛാദീനം ഉമ്മൂലഭഞ്ജനാദിവസേന പവത്തിയാ ഘോരോ സരജഅരജാദിഭേദോ വാതോ ചേവ ഗിമ്ഹപരിളാഹസമയേസു ഉപ്പത്തിയാ ഘോരോ സൂരിയാതപോ ച പടിഹഞ്ഞതി പടിബാഹീയതി. ലേണത്ഥന്തി നാനാരമ്മണതോ ചിത്തം നിവത്തേത്വാ പടിസല്ലാനാരാമത്ഥം. സുഖത്ഥന്തി വുത്തപരിസ്സയാഭാവേന ഫാസുവിഹാരത്ഥം. ഝായിതുന്തി അട്ഠതിംസായ ആരമ്മണേസു യത്ഥ കത്ഥചി ചിത്തം ഉപനിബന്ധിത്വാ ഉപനിജ്ഝായിതും. വിപസ്സിതുന്തി അനിച്ചാദിതോ സങ്ഖാരേ സമ്മസിതും.

വിഹാരേതി പതിസ്സയേ. കാരയേതി കാരാപേയ്യ. രമ്മേതി മനോരമേ നിവാസസുഖേ. വാസയേത്ഥ ബഹുസ്സുതേതി കാരേത്വാ പന ഏത്ഥ വിഹാരേ ബഹുസ്സുതേ സീലവന്തേ കല്യാണധമ്മേ നിവാസേയ്യ, തേ നിവാസേന്തോ പന തേസം ബഹുസ്സുതാനം യഥാ പച്ചയേഹി കിലമഥോ ന ഹോതി, ഏവം അന്നഞ്ച പാനഞ്ച വത്ഥസേനാസനാനി ച ദദേയ്യ ഉജുഭൂതേസു അജ്ഝാസയസമ്പന്നേസു കമ്മകമ്മഫലാനം, രതനത്തയഗുണാനഞ്ച സദ്ദഹനേന വിപ്പസന്നേന ചേതസാ.

ഇദാനി ഗഹട്ഠപബ്ബജിതാനം അഞ്ഞമഞ്ഞൂപകാരിതം ദസ്സേതും ‘‘തേ തസ്സാ’’തി ഗാഥമാഹ. തത്ഥ തേതി ബഹുസ്സുതാ. തസ്സാതി ഉപാസകസ്സ. ധമ്മം ദേസേന്തീതി സകലവട്ടദുക്ഖപനൂദനം സദ്ധമ്മം ദേസേന്തി. യം സോ ധമ്മം ഇധഞ്ഞായാതി സോ ഉപാസകോ യം സദ്ധമ്മം ഇമസ്മിം സാസനേ സമ്മാപടിപജ്ജനേന ജാനിത്വാ അഗ്ഗമഗ്ഗാധിഗമനേന അനാസവോ ഹുത്വാ പരിനിബ്ബാതി ഏകാദസഗ്ഗിവൂപസമേന സീതി ഭവതീതി.

സീതപടിഘാതാദികാ വിപസ്സനാവസാനാ തേരസ, അന്നാദിലാഭോ, ധമ്മസ്സവനം, ധമ്മാവബോധോ, പരിനിബ്ബാനന്തി ഏവമേത്ഥ സത്തരസ ആനിസംസാ വുത്താ.

പടിഗ്ഗഹണകാനം വിഹാരവസേന ഉപ്പന്നഫലാനുരൂപമ്പി ദായകാനം വിഹാരദാനഫലം വേദിതബ്ബം. യേഭുയ്യേന ഹി കമ്മസരിക്ഖകഫലം ലഭന്തീതി ആഹ ‘‘തസ്മാ’’തിആദി. ‘‘സങ്ഘസ്സ പന പരിച്ചത്തത്താ’’തി ഇമിനാ സങ്ഘികവിഹാരമേവ പധാനവസേന വദതി, സങ്ഘികവിഹാരോ നാമേസ ചാതുദ്ദിസം സങ്ഘം ഉദ്ദിസ്സ കതവിഹാരോ, യം സന്ധായ പദഭാജനിയം വുത്തം ‘‘സങ്ഘികോ നാമ വിഹാരോ സങ്ഘസ്സ ദിന്നോ ഹോതി പരിച്ചത്തോ’’തി. യത്ഥ ഹി ചേതിയം പതിട്ഠിതം ഹോതി, ധമ്മസ്സവനം കരീയതി, ചതൂഹി ദിസാഹി ഭിക്ഖൂ ആഗന്ത്വാ അപ്പടിപുച്ഛിത്വായേവ പാദേ ധോവിത്വാ കുഞ്ചികായ ദ്വാരം വിവരിത്വാ സേനാസനം പടിജഗ്ഗിത്വാ യഥാഫാസുകം ഗച്ഛന്തി, സോ അന്തമസോ ചതുരതനികാപി പണ്ണസാലാ ഹോതു, ചാതുദ്ദിസം സങ്ഘം ഉദ്ദിസ്സ കതവിഹാരോത്വേവ വുച്ചതി.

൩൫൧. ലോഭം നിഗ്ഗണ്ഹിതും അസക്കോന്തസ്സ ദുപ്പരിച്ചജാ. ‘‘ഏകഭിക്ഖുസ്സ വാ’തിആദി ഉപാസകാനം തഥാ സമാദാനേ ആചിണ്ണം, ദള്ഹതരം സമാദാനഞ്ച ദസ്സേതും വുത്തം, സരണം പന തേസം സാമം സമാദിന്നമ്പി സമാദിന്നമേവ ഹോതീ’’തി വദന്തി. സങ്ഘസ്സ വാ ഗണസ്സ വാ സന്തികേതി യോജനാ. തത്ഥാതി യഥാഗഹിതേ സരണേ, ‘‘തസ്സാ’’തിപി പാഠോ, യഥാഗഹിതസരണസ്സാതി അത്ഥോ. നത്ഥി പുനപ്പുനം കത്തബ്ബതാതി വിഞ്ഞൂജാതികേ സന്ധായ വുത്തം. വിഞ്ഞൂജാതികാനമേവ ഹി സരണാദിഅത്ഥകോസല്ലാനം സുവണ്ണഘടേ സീഹവസാ വിയ അകുപ്പം സരണഗമനം തിട്ഠതി. ‘‘ജീവിതപരിച്ചാഗമയം പുഞ്ഞ’’ന്തി ച ഇദം ‘‘സചേ ത്വം യഥാഗഹിതം സരണം ന ഭിന്ദിസ്സതി, ഏവാഹം തം മാരേമീ’’തി കാമം കോചി തിണ്ഹേന സത്ഥേന ജീവിതാ വോരോപേയ്യ, തഥാപി ‘‘നേവാഹം ബുദ്ധം ‘ന ബുദ്ധോ’തി, ധമ്മം ‘ന ധമ്മോ’തി, സങ്ഘം ‘ന സങ്ഘോ’തി വദാമീ’’തി ദള്ഹതരം കത്വാ ഗഹിതസരണസ്സ വസേന വുത്തം. ‘‘സഗ്ഗസമ്പത്തിം ദേതീ’’തി നിദസ്സനമത്തമേതം. ഫലാനിസംസാനി പനസ്സ സരണഗമനവണ്ണനായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൫൦ സരണഗമനകഥാ) വുത്താനേവ.

൩൫൨. വക്ഖമാനനയേന വേരഹേതുതായ വേരം വുച്ചതി പാണാതിപാതാദിപാപധമ്മോ, തം മണതി ‘‘മയി ഇധ ഠിതായ കഥമാഗച്ഛസീ’’തി തജ്ജേന്തീ വിയ നിവാരേതീതി വേരമണീ, തതോ വാ പാപധമ്മതോ വിരമതി ഏതായാതി ‘‘വിരമണീ’’തി വത്തബ്ബേ നിരുത്തിനയേന ഇ-കാരസ്സ ഏ-കാരം കത്വാ ‘‘വേരമണീ’’തി വുത്തം. ഖുദ്ദകപാഠട്ഠകഥായം പനാഹ ‘‘വേരമണിസിക്ഖാപദം, വിരമണിസിക്ഖാപദന്തി ദ്വിധാസജ്ഝായം കരോന്തീ’’തി (ഖു. പാ. അട്ഠ. സാധാരണവിഭാവനാ) കുസലചിത്തസമ്പയുത്താവേത്ഥ വിരതി അധിപ്പേതാ, ന ഫലസമ്പയുത്താ യഞ്ഞാധികരണതോ. അസമാദിന്നസീലസ്സ സമ്പത്തതോ യഥൂപട്ഠിതവീതിക്കമിതബ്ബവത്ഥുതോ വിരതി സമ്പത്തവിരതി. സമാദാനവസേന ഉപ്പന്നാ വിരതി സമാദാനവിരതി. സേതു വുച്ചതി അരിയമഗ്ഗോ, തപ്പരിയാപന്നാ ഹുത്വാ പാപധമ്മാനം സമുച്ഛേദവസേന ഘാതനപ്പവത്താ വിരതി സേതുഘാതവിരതി. അഞ്ഞത്ര ‘‘സമുച്ഛേദവിരതീ’’തിപി വുത്താ. ഇദാനി താ സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം. ജാതി…പേ… ദീനീതി അപദിസിതബ്ബജാതിഗോത്തകുലാദീനി. ആദിസദ്ദേന വയബാഹുസച്ചാദീനം സങ്ഗഹോ. പരിഹരതീതി അവീതിക്കമവസേന പരിവജ്ജേതി, സീഹളദീപേ ചക്കനഉപാസകസ്സ വിയ സമ്പത്തവിരതി വേദിതബ്ബാ.

‘‘പാണം ന ഹനാമീ’’തിആദീസു ആദയത്ഥേന ഇതി-സദ്ദേന, വികപ്പത്ഥേന വാ-സദ്ദേന വാ ‘‘അദിന്നം നാദിയാമി, അദിന്നാദാനാ വിരമാമി, വേരമണിം സമാദിയാമീ’’തി ഏവമാദീനം പച്ചേകമത്ഥാനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘സിക്ഖാപദ’’ മിച്ചേവ അവത്വാ ‘‘സിക്ഖാപദാനീ’’തി വുത്തം. പാണാതിപാതാ വേരമണിന്തി സമ്ബന്ധോ. സമാദിയാമീതി സമ്മാ ആദിയാമി, അവീതിക്കമാധിപ്പായേന, അഖണ്ഡാ’ ഛിദ്ദാ’ കമ്മാസാ’ സബലകാരിതായ ച ഗണ്ഹാമീതി വുത്തം ഹോതി. ഉത്തരവഡ്ഢമാനപബ്ബതവാസിഉപാസകസ്സ (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൮൯ കുസലകമ്മപഥവണ്ണനാ; സം. നി. അട്ഠ. ൨.൨.൧൦൯-൧൧൧; ധ. സ. അട്ഠ. കുസലകമ്മപഥവണ്ണനാ) വിയ സമാദാനവിരതി വേദിതബ്ബാ.

മഗ്ഗസമ്പയുത്താതി സമ്മാദിട്ഠിയാദിമഗ്ഗസമ്പയുത്താ. ഇദാനി തത്ഥാ തത്ഥാഗതേസു ധമ്മതോ, കോട്ഠാസതോ, ആരമ്മണതോ, വേദനാതോ, മൂലതോ, ആദാനതോ, ഭേദതോതിആദിനാ അനേകധാ വിനിച്ഛയേസു സങ്ഖേപേനേവ ആരമ്മണതോ വിനിച്ഛയം ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം. പുരിമാ ദ്വേതി സമ്പത്തസമാദാനവിരതിയോ. ‘‘ജീവിതിന്ദ്രിയാദിവത്ഥൂ’’തി പരമത്ഥതോ പാണോ വുത്തോ, പഞ്ഞത്തിതോ പന ‘‘സത്താദിവത്ഥൂ’’തി വത്തബ്ബം, ഏവഞ്ഹി ‘‘സത്തേയേവ ആരഭിത്വാ പാണാതിപാതാ, അബ്രഹ്മചരിയാ ച വിരമതീ’’തി (ഖു. പാ. അട്ഠ. ഏകതാനാനതാദിവിനിച്ഛയ) ഖുദ്ദകാഗമട്ഠകഥാവചനേന സംസന്ദതി സമേതീതി. ആദിസദ്ദേന ചേത്ഥ സത്തസങ്ഖാരവസേന അദിന്നവത്ഥു, തഥാ ഫോട്ഠബ്ബവത്ഥു, വിതഥവത്ഥു, സങ്ഖാരവസേനേവ സുരാമേരയവത്ഥൂതി ഏതേസം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. തം ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തന്തീതി യഥാവുത്തം വീതിക്കമവത്ഥും ആലമ്ബിത്വാ വീതിക്കമനചേതനാസങ്ഖാതവിരമിതബ്ബവത്ഥുതോ വിരമണവസേന പവത്തന്തി. പച്ഛിമാതി സേതുഘാതവിരതി. നിബ്ബാനാരമ്മണാവ തഥാപി കിച്ചസാധനതോ. ഇമിനാ പന തത്ഥേവ ആഗതേസു തീസു ആചരിയവാദേസു ദ്വേ പടിബാഹിത്വാ ഏകസ്സേവാനുജാനനം വേദിതബ്ബം.

‘‘സമ്പത്തവിരതി, ഹി സമാദാനവിരതി ച യദേവ പജഹതി, തം അത്തനോ പാണാതിപാതാദിഅകുസലമേവാരമ്മണം കത്വാ പവത്തതീ’’തി കേചി വദന്തി. ‘‘സമാദാനവിരതി യതോ വിരമതി, തം അത്തനോ വാ പരേസം വാ പാണാതിപാതാദിഅകുസലമേവാലമ്ബണം കത്വാ പവത്തതി. സമ്പത്തവിരതി പന യതോ വിരമതി, തേസം പാണാതിപാതാദീനം ആലമ്ബണാനേവ ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തതീ’’തി അപരേ. ‘‘ദ്വയമ്പി ചേതം യതോ പാണാതിപാതാദിഅകുസലതോ വിരമതി, തേസമാരമ്മണഭൂതം വീതിക്കമിതബ്ബവത്ഥുമേവാലമ്ബണം കത്വാ പവത്തതി. പുരിമപുരിമപദത്ഥഞ്ഹി വീതിക്കമവത്ഥുമാലമ്ബണം കത്വാ പച്ഛിമപച്ഛിമപദത്ഥതോ വിരമിതബ്ബവത്ഥുതോ വിരമതീ’’തി അഞ്ഞേ. പഠമവാദോ ചേത്ഥ അയുത്തോയേവ. കസ്മാ? തസ്സ അത്തനോ പാണാതിപാതാദിഅകുസലസ്സ പച്ചുപ്പന്നാഭാവതോ, അബഹിദ്ധാഭാവതോ ച. സിക്ഖാപദവിഭങ്ഗേ ഹി പഞ്ചന്നം സിക്ഖാപദാനം പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണതാ, ബഹിദ്ധാരമ്മണതാ ച വുത്താ. തഥാ ദുതിയവാദോപി അയുത്തോയേവ. കസ്മാ? പുരിമവാദേന സമ്മിസ്സത്താ, പരേസം പാണാതിപാതാദിഅകുസലാരമ്മണഭാവേ ച അനേകന്തി കത്താ, ദ്വിന്നം ആലമ്ബണപ്പഭേദവചനതോ ച. തതിയവാദോ പന യുത്തോ സബ്ബഭാണകാനമഭിമതോ, തസ്മാ തദേവ അനുജാനാതീതി ദട്ഠബ്ബം. തേന വുത്തം ‘‘തീസു ആചരിയവാദേസു ദ്വേ പടിബാഹിത്വാ ഏകസ്സേവാനുജാനനം വേദിതബ്ബ’’ന്തി.

ഏത്ഥാഹ – യജ്ജേതം വിരതിദ്വയം ജീവിതിന്ദ്രിയാദിവീതിക്കമിതബ്ബവത്ഥുമേവാലമ്ബണം കത്വാ പവത്തേയ്യ, ഏവം സതി അഞ്ഞം ചിന്തേന്തോ അഞ്ഞം കരേയ്യ, യഞ്ച പജഹതി, തം ന ജാനേയ്യാതി അയ’മനധിപ്പേതോ അത്ഥോ ആപജ്ജതീതി? വുച്ചതേ – ന ഹി കിച്ചസാധനവസേന പവത്തേന്തോ ‘‘അഞ്ഞം ചിന്തേന്തോ അഞ്ഞം കരോതീ’’തി വാ ‘‘യഞ്ച പജഹതി, തം ന ജാനാതീ’’തി വാ വുച്ചതി. യഥാ പന അരിയമഗ്ഗോ നിബ്ബാനാരമ്മണോവ കിലേസേ പജഹതി, ഏവം ജീവിതിന്ദ്രിയാദിവത്ഥാരമ്മണമ്പേതം വിരതിദ്വയം പാണാതിപാതാദീനി ദുസ്സീല്യാനി പജഹതി. തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘ആരഭിത്വാന അമതം, ജഹന്തോ സബ്ബപാപകേ;

നിദസ്സനഞ്ചേത്ഥ ഭവേ, മഗ്ഗട്ഠോരിയപുഗ്ഗലോ’’തി. (ഖു. പാ. അട്ഠ. ഏകതാനാനതാവിനിച്ഛയ);

ഇദാനി സങ്ഖേപേനേവ ആദാനതോ, ഭേദതോ വാ വിനിച്ഛയം ദസ്സേതും ‘‘ഏത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതം സീലം സമാദിയാമീ’’തിആദിനാ ഏകതോ ഏകജ്ഝം ഗണ്ഹാതി. ഏവമ്പി ഹി കിച്ചവസേന ഏതാസം പഞ്ചവിധതാ വിഞ്ഞായതി. സബ്ബാനിപി ഭിന്നാനി ഹോന്തി ഏകജ്ഝം സമാദിന്നത്താ. ന ഹി തദാ പഞ്ചങ്ഗികത്തം സീലസ്സ സമ്പജ്ജതി. യം തു വീതിക്കന്തം, തേനേവ കമ്മബദ്ധോ. ‘‘പാണാതിപാതാ വേരമണിസിക്ഖാപദം സമാദിയാമീ’’തിആദിനാ ഏകേകം വിസും വിസും ഗണ്ഹാതി. ‘‘വേരമണിസിക്ഖാപദ’’ന്തി ച ഇദം സമാസഭാവേന ഖുദ്ദകപാഠട്ഠകഥായം (ഖു. പാ. അട്ഠ. സാധാരണവിഭാവനാ) വുത്തം, പാളിപോത്ഥകേസു പന ‘‘വേരമണി’’ന്തി നിഗ്ഗഹിതന്തമേവ ബ്യാസഭാവേന ദിസ്സതി. ഗഹട്ഠവസേന ചേതം വുത്തം. സാമണേരാനം പന യഥാ തഥാ വാ സമാദാനേ ഏകസ്മിം ഭിന്നേ സബ്ബാനിപി ഭിന്നാനി ഹോന്തി പാരാജികാപത്തിതോ. ഇതി ഏകജ്ഝം, പച്ചേകഞ്ച സമാദാനേ വിസേസോ ഇധ വുത്തോ, ഖുദ്ദകാഗമട്ഠകഥായം പന ‘‘ഏകജ്ഝം സമാദിയതോ ഏകായേവ വിരതി ഏകാവ ചേതനാ ഹോതി, കിച്ചവസേന പനേതാസം പഞ്ചവിധത്തം വിഞ്ഞായതി. പച്ചേകം സമാദിയതോ പന പഞ്ചേവ വിരതിയോ, പഞ്ച ച ചേതനാ ഹോന്തീ’’തി (ഖു. പാ. അട്ഠ. ഏകതാനാനതാദിവിനിച്ഛയ) അയം വിസേസോ വുത്തോ. ഭേദേപി ‘‘യഥാ തഥാ വാ സമാദിയന്തു, സാമണേരാനം ഏകസ്മിം ഭിന്നേ സബ്ബാനിപി ഭിന്നാനി ഹോന്തി. പാരാജികട്ഠാനിയാനി ഹി താനി തേസം. യം തു വീതിക്കന്തം ഹോതി, തേനേവ കമ്മബദ്ധോ. ഗഹട്ഠാനം പന ഏകസ്മിം ഭിന്നേ ഏകമേവ ഭിന്നം ഹോതി, യതോ തേസം തംസമാദാനേനേവ പുന പഞ്ചങ്ഗികത്തം സീലസ്സ സമ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തം. യഥാവുത്തോപി ദീഘഭാണകാനം വാദോ അപരേവാദോ നാമ തത്ഥ കതോ.

സേതുഘാതവിരതിയാ പന ഭേദോ നാമ നത്ഥി പടിപക്ഖസമുച്ഛിന്ദനേന അകുപ്പസഭാവത്താ. തദേവത്ഥം ദസ്സേന്തേന ‘‘ഭവന്തരേപീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘ഭവന്തരേപീ’’തി ഇമിനാ അത്തനോ അരിയഭാവം അജാനന്തോപീതി അത്ഥം വിഞ്ഞാപേതി. ജീവിതഹേതുപി, പഗേവ അഞ്ഞഹേതു. ‘‘നേവ പാണം ഹനതി, ന സുരം പിവതീ’’തി ഇദം മജ്ഝേപേയ്യാലനിദ്ദിട്ഠം, മിഗപദവളഞ്ജനനയേന വാ വുത്തം. സുരന്തി ച നിദസ്സനമത്തം. സബ്ബമ്പി ഹി സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാനുയോഗം ന കരോതി. ‘‘മജ്ജന്തി തദേവ ഉഭയം, യം വാ പനഞ്ഞമ്പി സുരാസവവിനിമുത്തം മദനീയ’’ന്തി (സം. നി. അട്ഠ. ൩.൫.൧൧൩൪) സംയുത്തമഹാവഗ്ഗട്ഠകഥായം വുത്തം. ഖുദ്ദകപാഠട്ഠകഥായഞ്ച ‘‘തദുഭയമേവ മദനീയട്ഠേന മജ്ജം, യം വാ പനഞ്ഞമ്പി കിഞ്ചി അത്ഥി മദനീയം, യേന പീതേന മത്തോ ഹോതി പമത്തോ, ഇദം വുച്ചതി മജ്ജ’’ന്തി (ഖു. പാ. അട്ഠ. പുരിമപഞ്ചസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ‘‘സചേ പിസ്സാ’’തിആദിനാ തത്ഥേവ വിസേസദസ്സനം, അജാനന്തസ്സപി ഖീരമേവ മുഖം പവിസതി,ന സുരാ, പഗേവ ജാനന്തസ്സ. കോഞ്ചസകുണാനന്തി കുന്തസകുണാനം. സചേപി മുഖേ ഖീരമിസ്സകേ ഉദകേ പക്ഖിപന്തീതി യോജേതബ്ബം. ‘‘ന ചേത്ഥ ഉപമോപമേയ്യാനം സമ്ബദ്ധതാ സിയാ കോഞ്ചസകുണാനം യോനിസിദ്ധത്താ’’തി കോചി വദേയ്യാതി ആഹ ‘‘ഇദ’’ന്തിആദി. യോനിസിദ്ധന്തി മനുസ്സതിരച്ഛാനാനം ഉദ്ധം തിരിയമേവ ദീഘതാ വിയ, ബകാനം മേഘസദ്ദേന, കുക്കുടീനം വാതേന ഗബ്ഭഗ്ഗഹണം വിയ ച ജാതിസിദ്ധം, ഇതി കോചി വദേയ്യ ചേതി അത്ഥോ. ‘‘ചേവാ’’തിപി പാഠം വത്വാ സമുച്ചയത്ഥമിച്ഛന്തി കേചി. ധമ്മതാസിദ്ധന്തി ബോധിസത്തേ കുച്ഛിഗതേ ബോധിസത്തമാതു സീലം വിയ, വിജാതേ തസ്സാ ദിവങ്ഗമനം വിയ ച സഭാവേന സിദ്ധം, മഗ്ഗധമ്മതായ വാ അരിയമഗ്ഗാനുഭാവേന സിദ്ധന്തി വേദിതബ്ബന്തി വിസ്സജ്ജേയ്യാതി അത്ഥോ.

ദിട്ഠിജുകരണം നാമ ഭാരിയം ദുക്കരം, തസ്മാ സരണഗമനം സിക്ഖാപദസമാദാനതോ മഹട്ഠതരമേവ, ന അപ്പട്ഠതരന്തി അധിപ്പായോ. ഏതന്തി സിക്ഖാപദം. യഥാ വാ തഥാ വാ ഗണ്ഹന്തസ്സാപീതി ആദരം ഗാരവമകത്വാ സമാദിയന്തസ്സാപി. സാധുകം ഗണ്ഹന്തസ്സാപീതി സക്കച്ചം സീലാനി സമാദിയന്തസ്സാപി അപ്പട്ഠതരമേവ, അപ്പസമാരമ്ഭതരഞ്ച, ന ദിഗുണം ഉസ്സാഹോ കരണീയോതി വുത്തം ഹോതി. സീലം ഇധ അഭയദാനതായ ദാനം, അനവസേസം വാ സത്തനികായം ദയതി രക്ഖതീതി ദാനം. അയമേത്ഥ അട്ഠകഥാമുത്തകനയോ – സരണം ഉപഗതേന കായവാചാചിത്തേഹി സക്കച്ചം വത്ഥുത്തയപൂജാ കാതബ്ബാ, തത്ഥ ച സംകിലേസോ സാധുകം പരിഹരിതബ്ബോ, സിക്ഖാപദാനി പന സമാദാനമത്തം, സമ്പത്തവത്ഥുതോ വിരമണമത്തഞ്ചാതി സരണഗമനതോ സീലസ്സ അപ്പട്ഠതരതാ, അപ്പസമാരമ്ഭതരതാ ച വേദിതബ്ബാ. സബ്ബേസം സത്താനം ജീവിതദാനാദിനാ ദണ്ഡനിധാനതോ, സകലലോകിയലോകുത്തര ഗുണാധിട്ഠാനതോ ചസ്സ മഹപ്ഫലതരതാ, മഹാനിസംസതരതാ ച ദട്ഠബ്ബാതി.

തമത്ഥം പാളിയാ സാധേന്തോ ‘‘വുത്തഞ്ഹേത’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘അഗ്ഗാനീ’’തി ഞാതത്താ അഗ്ഗഞ്ഞാനി. ചിരരത്തതായ ഞാതത്താ രത്തഞ്ഞാനി. ‘‘അരിയാനം സാധൂനം വംസാനീ’’തി ഞാതത്താ വംസഞ്ഞാനി. പുരിമകാനം ആദിപുരിസാനം ഏതാനീതി പോരാണാനി. സബ്ബസോ കേനചിപി പകാരേന സാധൂഹി ന കിണ്ണാനി ന ഛഡ്ഡിതാനീതി അസംകിണ്ണാനി. അയഞ്ച നയോ നേസം യഥാ അതീതേ, ഏവം ഏതരഹി, അനാഗതേ ചാതി ആഹ ‘‘അസംകിണ്ണപുബ്ബാനീ’’തിആദി. അതീതേ ഹി കാലേ അസംകിണ്ണഭാവസ്സ ‘‘അസംകിണ്ണപുബ്ബാനീ’’തി നിദസ്സനം, പച്ചുപ്പന്നേ ‘‘ന സങ്കിയന്തീ’’തി, അനാഗതേ ‘‘ന സങ്കിയിസ്സന്തീ’’തി. അതോയേവ അപ്പടികുട്ഠാനി ന പടിക്ഖിത്താനി. ന ഹി കദാചിപി വിഞ്ഞൂ സമണബ്രാഹ്മണാ ഹിംസാദിപാപധമ്മം അനുജാനന്തി. അപരിമാണാനം സത്താനം അഭയം ദേതീതി സബ്ബേസു ഭൂതേസു നിഹിതദണ്ഡത്താ സകലസ്സപി സത്തനികായസ്സ ഭയാഭാവം ദേതി. ന ഹി അരിയസാവകതോ കസ്സചി ഭയം ഹോതി. അവേരന്തി വേരാഭാവം. അബ്യാപജ്ഝന്തി നിദ്ദുക്ഖതം. ‘‘അപരിമാണാനം സത്താനം അഭയം ദത്വാ’’തിആദി ആനിസംസദസ്സനം, ഹേതുമ്പി ചേത്ഥ ത്വാ-സദ്ദോ യഥാ ‘‘മാതരം സരിത്വാ രോദതീ’’തി.

യം കിഞ്ചി ചജനലക്ഖണം, സബ്ബം തം യഞ്ഞോതി ആഹ ‘‘ഇദഞ്ച പനാ’’തിആദി. ന നു ച പഞ്ചസീലം സബ്ബകാലികം. അബുദ്ധുപ്പാദകാലേപി ഹി വിഞ്ഞൂ തം സമാദിയന്തി, ന ച ഏകന്തതോ വിമുത്തായതനം ബാഹിരകാനമ്പി സമാദിന്നത്താ. സരണഗമനം പന ബുദ്ധുപ്പാദഹേതുകം, ഏകന്തതോ ച വിമുത്തായതനം, കഥം തത്ഥ സരണഗമനതോ പഞ്ചസീലസ്സ മഹപ്ഫലതാതി ആഹ ‘‘കിഞ്ചാപീ’’തിആദി. ജേട്ഠകന്തി മഹപ്ഫലഭാവേന ഉത്തമം. ‘‘സരണഗമനേയേവ പതിട്ഠായാ’’തി ഇമിനാ തസ്സ സീലസ്സ സരണഗമനേന അഭിസങ്ഖതത്താ തതോ മഹപ്ഫലതം, തഥാ അനഭിസങ്ഖതസ്സ ച സീലസ്സ അപ്പഫലതം ദസ്സേതി.

൩൫൩. ഈദിസമേവാതി ഏവം സംകിലേസപടിപക്ഖമേവ ഹുത്വാ. നനു ച പഠമജ്ഝാനാദിയഞ്ഞായേവ ദേസേതബ്ബാ, കസ്മാ ബുദ്ധുപ്പാദതോ പട്ഠായ ദേസനമാരഭതീതി അനുയോഗം പരിഹരിതും ‘‘തിവിധ…പേ… ദസ്സേതുകാമോ’’തി വുത്തം. തിവിധസീലപാരിപൂരിയം ഠിതസ്സ ഹി നേസം യഞ്ഞാനം അപ്പട്ഠതരതാ, മഹപ്ഫലതരതാ ച ഹോതി, തസ്മാ തം ദസ്സേതുകാമത്താ ബുദ്ധുപ്പാദതോ പട്ഠായ ദേസനം ആരഭതീതി വുത്തം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. ഹേട്ഠാ വുത്തേഹി ഗുണേഹീതി ഏത്ഥ ‘‘സോ തം ധമ്മം സുത്വാ തഥാഗതേ സദ്ധം പടിലഭതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൧൯൧) ഹേട്ഠാ വുത്താ സരണഗമനം, സീലസമ്പദാ, ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരതാതി ഏവമാദയോ ഗുണാ വേദിതബ്ബാ. പഠമം ഝാനം നിബ്ബത്തേന്തോ ന കിലമതീതി യോജനാ. താനീതി പഠമജ്ഝാനാദീനി. ‘‘പഠമം ഝാന’’ന്തിആദിനാ പാളിയം പണീതാനമേവ ഝാനാനം ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസോ കതോതി മന്തവാ ‘‘ഏകം കപ്പം, അട്ഠ കപ്പേ’’തിആദി വുത്തം, മഹാകപ്പവസേന ചേത്ഥ അത്ഥോ. ഹീനം പന പഠമം ഝാനം അസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പസ്സ തതിയഭാഗം ആയും ദേതി. മജ്ഝിമം ഉപഡ്ഢകപ്പം. ഹീനം ദുതിയം ഝാനം ദ്വേ കപ്പാനി, മജ്ഝിമം ചത്താരീതിആദിനാ അത്ഥോ നേതബ്ബോ. അപിച യസ്മാ പണീതാനിയേവേത്ഥ ഝാനാനി അധിപ്പേതാനി മഹപ്ഫലതരഭാവദസ്സനപരത്താ ദേസനായ, തസ്മാ ‘‘പഠമം ഝാനം ഏകം കപ്പ’’ന്തിആദിനാ പണീതാനേവ ഝാനാനി നിദ്ദിട്ഠാനീതി ദട്ഠബ്ബം.

തദേവാതി ചതുത്ഥജ്ഝാനമേവ. ചതുക്കനയേന ഹി ദേസനാ ആഗതാ. യദി ഏവം കഥം ആരുപ്പതാതി ആഹ ‘‘ആകാസാനഞ്ചായതനാദിസമാപത്തിവസേന ഭാവിത’’ന്തി, തഥാ ഭാവിതത്താ ചതുത്ഥജ്ഝാനമേവ ആരുപ്പം ഹുത്വാ വീസതികപ്പസഹസ്സാദീനി ആയും ദേതീതി അധിപ്പായോ. അയം ആചരിയസ്സ മതി. അഥ വാ തദേവാതി ആരുപ്പസങ്ഖാതം ചതുത്ഥജ്ഝാനമേവ, തം പന കസ്മാ വീസതികപ്പസഹസ്സാദീനി ആയും ദേതീതി വുത്തം ‘‘ആകാസാനഞ്ചായതനാദിസമാപത്തിവസേന ഭാവിത’’ന്തി, തഥാ ഭാവിതത്താ ഏവം ദേതീതി അധിപ്പായോ. അപരോ നയോ ‘‘തദേവാ’’തി വുത്തേ രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനമേവാതി അത്ഥോ ആപജ്ജേയ്യാതി തം നിവത്തേതും ‘‘ആകാസാനഞ്ചായതനാദിസമാപത്തിവസേന ഭാവിത’’ന്തി ആഹ, തഥാ ഭാവിതം അങ്ഗസമതായ ചതുത്ഥജ്ഝാനസങ്ഖാതം ആരുപ്പജ്ഝാനമേവാധിപ്പേതന്തി വുത്തം ഹോതി.

സമ്മദേവ നിച്ചസഞ്ഞാദിപടിപക്ഖവിധമനവസേന പവത്തമാനാ പുബ്ബഭാഗിയേ ഏവ ബോധിപക്ഖിയധമ്മേ സമാനേന്തീ വിപസ്സനാ വിപസ്സകപുഗ്ഗലസ്സ അനപ്പകം പീതിസോമനസ്സം സമാവഹതീതി വുത്തം ‘‘വിപസ്സനാസുഖസദിസസ്സ പന സുഖസ്സ അഭാവാ മഹപ്ഫല’’ന്തി. യഥാഹ ധമ്മരാജാ ധമ്മപദേ –

‘‘യതോ യതോ സമ്മസതി, ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയം;

ലഭതീ പീതിപാമോജ്ജം, അമതം തം വിജാനത’’ന്തി. (ധ. പ. ൩൭൪);

യസ്മാ പനായം ദേസനാ ഇമിനാ അനുക്കമേന ഇമാനി ഞാണാനി നിബ്ബത്തേന്തസ്സ വസേന പവത്തിതാ, തസ്മാ ‘‘വിപസ്സനാഞാണേ പതിട്ഠായാ’’തിആദിനാ ഹേട്ഠിമം ഹേട്ഠിമം ഉപരിമസ്സ ഉപരിമസ്സ പതിട്ഠാഭൂതം കത്വാ വുത്തം. സമാനരൂപനിമ്മാനം നാമ മനോമയിദ്ധിയാ അഞ്ഞേഹി അസാധാരണകിച്ചന്തി ആഹ ‘‘അത്തനോ…പേ… മഹപ്ഫലാ’’തി. ഹത്ഥിഅസ്സാദിവിവിധരൂപകരണം വികുബ്ബനം, തസ്സ ദസ്സനസമത്ഥതായ. ഇച്ഛിതിച്ഛിതട്ഠാനം നാമ പുരിമജാതീസു ഇച്ഛിതിച്ഛിതോ ഖന്ധപദേസോ. അരഹത്തമഗ്ഗേനേവ മഗ്ഗസുഖം നിട്ഠിതന്തി വുത്തം ‘‘അതി…പേ… മഹപ്ഫല’’ന്തി. സമാപേന്തോതി പരിയോസാപേന്തോ.

കൂടദന്തഉപാസകത്തപടിവേദനാദികഥാവണ്ണനാ

൩൫൪-൮. ‘‘അഭിക്കന്തം ഭോ ഗോതമാ’’തിആദി ദേസനായ പസാദവചനം, ‘‘ഏസാഹം ഭവന്ത’’ന്തിആദി പന സരണഗമനവചനന്തി തദുഭയസമ്ബന്ധം ദസ്സേന്തോ ‘‘ദേസനായാ’’തിആദിമാഹ. തനൂതി മന്ദോ കായികചേതസികസുഖസമുപബ്യൂഹതോ. സബ്ബേ തേ പാണയോതി ‘‘സത്ത ച ഉസഭസതാനീ’’തിആദിനാ വുത്തേ സബ്ബേ തേ പാണിനോ. തം പവത്തിന്തി തേസം പാണീനം മോചനാകാരം. ആകുലഭാവോതി ഭഗവതോ സന്തികേ ധമ്മസ്സ സുതത്താ പാണീസു അനുദ്ദയം ഉപട്ഠപേത്വാ ഠിതസ്സ ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ മയാ താവ ബഹൂ പാണിനോ മാരണത്ഥായ ബന്ധാപിതാ’’തി ചിത്തേ പരിബ്യാകുലഭാവോ, യസ്മാ അത്ഥി, തസ്മാ ന ദേസേതീതി യോജനാ, ‘‘ഉദപാദീ’’തിപി പാഠോ. സുത്വാതി ‘‘മുത്താ ഭോ തേ പാണയോ’’തി ആരോചിതവചനം സുത്വാ. ചിത്തചാരോതി ചിത്തപ്പവത്തി. ‘‘കല്ലചിത്തം മുദുചിത്തം വിനീവരണചിത്തം ഉദഗ്ഗചിത്തം പസന്നചിത്ത’’ന്തി ഇദം പദപഞ്ചകം സന്ധായ‘‘കല്ലചിത്തന്തിആദീ’’തി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘ദാനകഥം സീലകഥ’’ന്തിആദിനാ വുത്തായ അനുപുബ്ബികഥായ ആനുഭാവേന. കാമച്ഛന്ദവിഗമേന കല്ലചിത്തതാ അരോഗചിത്തതാ, ബ്യാപാദവിഗമേന മേത്താവസേന മുദുചിത്തതാ അകഥിനചിത്തതാ, ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചവിഗമേന വിക്ഖേപാഭാവതോ വിനീവരണചിത്തതാ തേഹി അമലീനചിത്തതാ, ഥിനമിദ്ധവിഗമേന സമ്പഗ്ഗഹണവസേന ഉദഗ്ഗചിത്തതാ അമലീനചിത്തതാ, വിചികിച്ഛാവിഗമേന സമ്മാപടിപത്തിയാ അവിമുത്തതായ പസന്നചിത്തതാ അനാവിലചിത്തതാ ച ഹോതീതി ആഹ ‘‘അനുപുബ്ബികഥാനുഭാവേന വിക്ഖമ്ഭിതനീവരണതം സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി. യം പനേത്ഥ അത്ഥതോ അവിഭത്തം, തം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഇതി സുമങ്ഗലവിലാസിനിയാ ദീഘനികായട്ഠകഥായ പരമസുഖുമഗമ്ഭീരദുരനുബോധത്ഥപരിദീപനായ സുവിമലവിപുലപഞ്ഞാവേയ്യത്തിയജനനായ സാധുവിലാസിനിയാ നാമ ലീനത്ഥപകാസനിയാ കൂടദന്തസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപകാസനാ.

കൂടദന്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.