൪. സോണദണ്ഡസുത്തവണ്ണനാ

൩൦൦. ഏവം അമ്ബട്ഠസുത്തം സംവണ്ണേത്വാ ഇദാനി സോണദണ്ഡസുത്തം സംവണ്ണേന്തോ യഥാനുപുബ്ബം സംവണ്ണനോകാസസ്സ പത്തഭാവം വിഭാവേതും, അമ്ബട്ഠസുത്തസ്സാനന്തരം സങ്ഗീതസ്സ സുത്തസ്സ സോണദണ്ഡസുത്തഭാവം വാ പകാസേതും ‘‘ഏവം മേ സുതം…പേ… അങ്ഗേസൂതി സോണദണ്ഡസുത്ത’’ന്തി ആഹ. സുന്ദരഭാവേന സാതിസയാനി അങ്ഗാനി ഏതേസമത്ഥീതി അങ്ഗാ. തദ്ധിതപച്ചയസ്സ അതിസയവിസിട്ഠേ അത്ഥിതാഅത്ഥേ പവത്തിതോ, പധാനതോ രാജകുമാരാ, രുള്ഹിവസേന പന ജനപദോതി വുത്തം ‘‘അങ്ഗാ നാമാ’’തിആദി. ഇധാപി അധിപ്പേതാ, ന അമ്ബട്ഠസുത്തേ ഏവ. ‘‘തദാ കിരാ’’തിആദി തസ്സാ ചാരികായ കാരണവചനം. ആഗമനേ ആദീനവം ദസ്സേത്വാ പടിക്ഖിപനവസേന ആഗന്തും ന ദസ്സന്തി, നാനുജാനിസ്സന്തീതി അധിപ്പായോ.

നീലാസോകകണികാരകോവിളാരകുന്ദരാജരുക്ഖാദിസമ്മിസ്സതായ തം ചമ്പകവനം നീലാദിപഞ്ചവണ്ണകുസുമപടിമണ്ഡിതം, ന ചമ്പകരുക്ഖാനഞ്ഞേവ നീലാദിപഞ്ചവണ്ണകുസുമതായാതി വദന്തി, തഥാരൂപായ പന ധാതുയാ ചമ്പകരുക്ഖാവ നീലാദിപഞ്ചവണ്ണമ്പി കുസുമം പുപ്ഫന്തി. ഇദാനിപി ഹി കത്ഥചി ദേസേ ദിസ്സന്തി, ഏവഞ്ച യഥാരുതമ്പി അട്ഠകഥാവചനം ഉപപന്നം ഹോതി. കുസുമഗന്ധസുഗന്ധേതി വുത്തനയേന സമ്മിസ്സകാനം, സുദ്ധചമ്പകാനം വാ കുസുമാനം ഗന്ധേഹി സുഗന്ധേ. ഏവം പന വദന്തോ ന മാപനകാലേയേവ തസ്മിം നഗരേ ചമ്പകരുക്ഖാ ഉസ്സന്നാ, അഥ ഖോ അപരഭാഗേപീതി ദസ്സേതി. മാപനകാലേ ഹി ചമ്പകരുക്ഖാനമുസ്സന്നതായ തം നഗരം ‘‘ചമ്പാ’’തി നാമം ലഭി. ഇസ്സരത്താതി അധിപതിഭാവതോ. സേനാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി സേനികോ, സ്വേവ സേനിയോ. ബഹുഭാവവിസിട്ഠാ ചേത്ഥ അത്ഥിതാ തദ്ധിതപച്ചയേന ജോതിതാതി വുത്തം ‘‘മഹതിയാ സേനായ സമന്നാഗതത്താ’’തി. സാരസുവണ്ണസദിസതായാതി ഉത്തമജാതിസുവണ്ണസദിസതായ. ചൂളദുക്ഖക്ഖന്ധസുത്തട്ഠകഥായം പന ഏവം വുത്തം ‘‘സേനിയോ’’തി തസ്സ നാമം, ബിമ്ബീതി അത്തഭാവസ്സ നാമം വുച്ചതി, സോ തസ്സ സാരഭൂതോ ദസ്സനീയോ പാസാദികോ അത്തഭാവസമിദ്ധിയാ ബിമ്ബിസാരോതി വുച്ചതീ’’തി (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൮൦).

൩൦൧-൨. സംഹതാതി സന്നിപതനവസേന സങ്ഘടിതാ, സന്നിപതിതാതി വുത്തം ഹോതി. ഏകേകിസ്സായ ദിസായാതി ഏകേകായ പദേസഭൂതായ ദിസായ. പാളിയം ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാനമധിപ്പേതത്താ ‘‘സങ്ഘിനോ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘സങ്ഘീ’’തി പുഥുത്തേ ഏകവചനം വുത്തന്തി ദസ്സേതി ‘‘ഏതേസ’’ന്തി ഇമിനാ. ഏവം ആചരിയേന (ദീ. നി. ടീ. ൧.൩൦൧, ൩൦൨) വുത്തം, സങ്ഘീതി പന ദീഘവസേന ബഹുവചനമ്പി ദിസ്സതി. അഗണാതി അസമൂഹഭൂതാ അഗണബന്ധാ, ‘‘അഗണനാ’’തിപി പാഠോ, അയമേവത്ഥോ, സങ്ഖ്യാത്ഥസ്സ അയുത്തത്താ. ന ഹി തേസം സങ്ഖ്യാ അത്ഥീതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – പുബ്ബേ അന്തോനഗരേ അഗണാപി പച്ഛാ ബഹിനഗരേ ഗണം ഭൂതാ പത്താതി ഗണീഭൂതാതി. അഭൂതതബ്ഭാവേ ഹി കരാസഭൂയോഗേ അ-കാരസ്സ ഈ-കാരാദേസോ, ഈപച്ചയോ വാ. രാജരാജഞ്ഞാദീനം ദണ്ഡധരോ പുരിസോവ തതോ തതോ ഖത്തിയാനം തായനതോ രക്ഖണതോ ഖത്താ നിരുത്തിനയേന. സോ ഹി യത്ഥ തേഹി പേസിതോ, തത്ഥ തേസം ദോസം പരിഹരന്തോ യുത്തപത്തവസേന പുച്ഛിതമത്ഥം കഥേതി. തേനാഹ ‘‘പുച്ഛിതപഞ്ഹേ ബ്യാകരണസമത്ഥോ’’തി. കുലാപദേസാദിനാ മഹതീ മത്താ പമാണമേതസ്സാതി മഹാമത്തോ.

സോണദണ്ഡഗുണകഥാവണ്ണനാ

൩൦൩. ഏകസ്സ രഞ്ഞോ ആണാപവത്തിട്ഠാനാനി രജ്ജാനി നാമ, വിസിട്ഠാനി രജ്ജാനി വിരജ്ജാനി, താനേവ വേരജ്ജാനി, നാനാവിധാനി വേരജ്ജാനി തഥാ, തേസു ജാതാതിആദിനാ തിധാ തദ്ധിതനിബ്ബചനം. വിചിത്രാ ഹി തദ്ധിതവുത്തീതി. യഞ്ഞാനുഭവനത്ഥന്തി യസ്സ കസ്സചി യഞ്ഞസ്സ അനുഭവനത്ഥം. തേതി നാനാവേരജ്ജകാ ബ്രാഹ്മണാ. തസ്സാതി സോണദണ്ഡബ്രാഹ്മണസ്സ. ഉത്തമബ്രാഹ്മണോതി അഭിജനസമ്പത്തിയാ, വിത്തസമ്പത്തിയാ, വിജ്ജാസമ്പത്തിയാ ച ഉഗ്ഗതതരോ, ഉളാരോ വാ ബ്രാഹ്മണോ. ആവട്ടനീമായാ വുത്താവ. ലാഭമച്ഛേരേന നിപ്പീളിതതായ അസന്നിപാതോ ഭവിസ്സതി.

അങ്ഗേതി ഗമേതി അത്തനോ ഫലം ഞാപേതി, സയം വാ അങ്ഗീയതി ഗമീയതി ഞായതീതി അങ്ഗം, ഹേതു. തേനാഹ ‘‘കാരണേനാ’’തി. ലോകധമ്മതാനുസ്സരണേന അപരാനിപി കാരണാനി ആഹംസൂതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏവ’’ന്തിആദിമാഹ.

ദ്വീഹി പക്ഖേഹീതി മാതുപക്ഖേന, പിതുപക്ഖേന ചാതി ദ്വീഹി ഞാതിപക്ഖേഹി. ‘‘ഉഭതോ സുജാതോ’’തി ഹി ഏത്ഥകേയേവ വുത്തേ യേഹി കേഹിചി ദ്വീഹി ഭാഗേഹി സുജാതത്തം വിജാനേയ്യ, സുജാതസദ്ദോ ച ‘‘സുജാതോ ചാരുദസ്സനോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൩൯൯) ആരോഹസമ്പത്തിപരിയായോപി ഹോതീതി ജാതിവസേനേവ സുജാതത്തം വിഭാവേതും ‘‘മാതിതോ ച പിതിതോ ചാ’’തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ഭോതോ മാതാ ബ്രാഹ്മണീ’’തിആദി. ഏവന്തി വുത്തപ്പകാരേന, മാതുപക്ഖതോ ച പിതുപക്ഖതോ ച പച്ചേകം തിവിധേന ഞാതിപരിവട്ടേനാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘സംസുദ്ധഗഹണികോ’’തി ഇമിനാപി ‘‘മാതിതോ ച പിതിതോ ചാ’’തി വുത്തമേവത്ഥം സമത്ഥേതീതി ആഹ ‘‘സംസുദ്ധാ തേ മാതുഗഹണീ’’തി, സംസുദ്ധാവ അനഞ്ഞപുരിസസാധാരണാതി അത്ഥോ. അനോരസപുത്തവസേനാപി ഹി ലോകേ മാതാപിതുസമഞ്ഞാ ദിസ്സതി, ഇധ പനസ്സ ഓരസപുത്തവസേനേവ ഇച്ഛിതാതി ദസ്സേതും ‘‘സംസുദ്ധഗഹണികോ’’തി വുത്തം. ഗബ്ഭം ഗണ്ഹാതി ധാരേതീതി ഗഹണീ, തതിയാവട്ടസങ്ഖാതോ ഗബ്ഭാസയസഞ്ഞിതോ മാതുകുച്ഛിപദേസോ സമവേപാകിനിയാതി സമവിപാചനിയാ. ഏത്ഥാതി മഹാസുദസ്സനസുത്തേ. യഥാഭുത്തമാഹാരം വിപാചനവസേന ഗണ്ഹാതി ന ഛഡ്ഡേതീതി ഗഹണീ, കമ്മജതേജോധാതു, യാ ‘‘ഉദരഗ്ഗീ’’തി ലോകേ പഞ്ഞായതി.

പിതുപിതാതി പിതുനോ പിതാ. പിതാമഹോതി ആമഹ-പച്ചയേന തദ്ധിതസിദ്ധി. ‘‘ചതുയുഗ’’ന്തിആദീസു വിയ തം തദത്ഥേ യുജ്ജിതബ്ബതോ കാലവിസേസോ യുഗം നാമ. ഏതം യുഗസദ്ദേന ആയുപ്പമാണവചനം അഭിലാപമത്തം ലോകവോഹാരവചനമത്തമേവ, അധിപ്പേതത്ഥതോ പന പിതാമഹോയേവ പിതാമഹയുഗസദ്ദേന വുത്തോ തസ്സേവ പധാനഭാവേന അധിപ്പേതത്താതി അധിപ്പായോ. തതോ ഉദ്ധന്തി പിതാമഹതോ ഉപരി. തേനാഹ ‘‘പുബ്ബപുരിസാ’’തി, തദവസേസാ പുബ്ബകാ ഛ പുരിസാതി അത്ഥോ. പുരിസഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസേന കതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏവഞ്ഹി ‘‘മാതിതോ’’തി പാളിവചനം സമത്ഥിതം ഹോതി.

തത്രായമട്ഠകഥാമുത്തകനയോ – മാതാ ച പിതാ ച പിതരോ, പിതൂനം പിതരോ പിതാമഹാ, തേസം യുഗോ ദ്വന്ദോ പിതാമഹയുഗോ, തസ്മാ, യാവ സത്തമാ പിതാമഹയുഗാ പിതാമഹദ്വന്ദാതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ, ഏവഞ്ച പിതാമഹഗ്ഗഹണേനേവ മാതാമഹോപി ഗഹിതോ. യുഗസദ്ദോ ചേത്ഥ ഏകസേസോ ‘‘യുഗോ ച യുഗോ ച യുഗോ’’തി, അതോ തത്ഥ തത്ഥ ഞാതിപരിവട്ടേ പിതാമഹദ്വന്ദം ഗഹിതം ഹോതീതി.

‘‘യാവ സത്തമാ പിതാമഹയുഗാ’’തി ഇദം കാകാപേക്ഖനമിവ ഉഭയത്ഥ സമ്ബന്ധഗതന്തി ആഹ ‘‘ഏവ’’ന്തിആദി. യാവ സത്തമോ പുരിസോ, താവ അക്ഖിത്തോ അനുപകുട്ഠോ ജാതിവാദേനാതി സമ്ബന്ധോ. അക്ഖിത്തോതി അപ്പത്തഖേപോ. അനവക്ഖിത്തോതി സദ്ധഥാലിപാകാദീസു ന ഛഡ്ഡിതോ. ന ഉപകുട്ഠോതി ന ഉപക്കോസിതോ. ‘‘ജാതിവാദേനാ’’തി ഇദം ഹേതുമ്ഹി കരണവചനന്തി ദസ്സേതും ‘‘കേന കാരണേനാ’’തിആദി വുത്തം. ഇതിപീതി ഇമിനാപി കാരണേന. ഏത്ഥ ച ‘‘ഉഭതോ…പേ… യുഗാ’’തി ഏതേന ബ്രാഹ്മണസ്സ യോനിദോസാഭാവോ ദസ്സിതോ സംസുദ്ധഗഹണികഭാവകിത്തനതോ, ‘‘അക്ഖിത്തോ’’തി ഏതേന കിരിയാപരാധാഭാവോ. കിരിയാപരാധേന ഹി സത്താ ഖേപം പാപുണന്തി. ‘‘അനുപകുട്ഠോ’’തി ഏതേന അയുത്തസംസഗ്ഗാഭാവോ. അയുത്തസംസഗ്ഗഞ്ഹി പടിച്ച സത്താ അക്കോസം ലഭന്തീതി.

ഇസ്സരോതി ആധിപതേയ്യസംവത്തനിയകമ്മബലേന ഈസനസീലോ, സാ പനസ്സ ഇസ്സരതാ വിഭവസമ്പത്തിപച്ചയാ പാകടാ ജാതാ, തസ്മാ അഡ്ഢഭാവപരിയായേന ദസ്സേന്തോ ‘‘അഡ്ഢോതി ഇസ്സരോ’’തി ആഹ. മഹന്തം ധനമസ്സ ഭൂമിഗതം, വേഹാസഗതഞ്ചാതി മഹദ്ധനോ. തസ്സാതി തസ്സ തസ്സ ഗുണസ്സ, അയമേവ ച പാഠോ അധുനാ ദിസ്സതി. അഗുണംയേവ ദസ്സേമാതി അന്വയതോ തസ്സ ഗുണം വത്വാ ബ്യതിരേകതോ ഭഗവതോ അനുപസങ്കമനകാരണം അഗുണമേവ ദസ്സേമ.

അധികരൂപോതി വിസിട്ഠരൂപോ ഉത്തമസരീരോ. ദസ്സനം അരഹതീതി ദസ്സനീയോതി ആഹ ‘‘ദസ്സനയോഗ്ഗോ’’തി. പസാദം ആവഹതീതി പാസാദികോ. തേനാഹ ‘‘പസാദജനനതോ’’തി. പോക്ഖരസദ്ദോ ഇധ സുന്ദരത്ഥേ, സരീരത്ഥേ ച നിരുള്ഹോ. വണ്ണസ്സാതി വണ്ണധാതുയാ. പകാസനിയേന പരിസുദ്ധനിമിത്തേന വണ്ണസദ്ദസ്സ വണ്ണധാതുയം പവത്തനതോ തന്നിമിത്തമേവ വണ്ണതാ, സാ ച വണ്ണനിസ്സിതാതി അഭേദവസേന വുത്തം ‘‘ഉത്തമേന പരിസുദ്ധേന വണ്ണേനാ’’തി. സരീരം പന സന്നിവേസവിസിട്ഠം കരചരണഗീവാസീസാദിസമുദായം, തഞ്ച അവയവഭൂതേന സണ്ഠാനനിമിത്തേന ഗയ്ഹതി, തസ്മാ തന്നിമിത്തമേവ പോക്ഖരതാതി വുത്തം ‘‘സരീരസണ്ഠാനസമ്പത്തിയാ’’തി, ഉത്തമായ സരീരസണ്ഠാനസമ്പത്തിയാതിപി യോജേതബ്ബം. അത്ഥവസാ ഹി ലിങ്ഗവിഭത്തിവിപരിണാമോ. സബ്ബേസു വണ്ണേസു സുവണ്ണവണ്ണോവ ഉത്തമോതി ആഹ ‘‘പരിസുദ്ധവണ്ണേസുപി സേട്ഠേന സുവണ്ണവണ്ണേന സമന്നാഗതോ’’തി. തഥാ ഹി ബുദ്ധാ, ചക്കവത്തിനോ ച സുവണ്ണവണ്ണാവ ഹോന്തി. യസ്മാ പന വച്ഛസസദ്ദോ സരീരാഭേ പവത്തതി, തസ്മാ ബ്രഹ്മവച്ഛസീതി ഉത്തമസരീരാഭോ, സുവണ്ണാഭോ ഇച്ചേവ അത്ഥോ. ഇമമേവ ഹി അത്ഥം സന്ധായ ‘‘മഹാബ്രഹ്മുനോ സരീരസദിസേനേവ സരീരേന സമന്നാഗതോ’’തി വുത്തം, ന ബ്രഹ്മുജുഗത്തതം. ഓകാസോതി സബ്ബങ്ഗപച്ചങ്ഗട്ഠാനം. ആരോഹപരിണാഹസമ്പത്തിയാ, അവയവപാരിപൂരിയാ ച ദസ്സനസ്സ ഓകാസോ ന ഖുദ്ദകോതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘സബ്ബാനേവാ’’തിആദി.

സീലന്തി യമനിയമലക്ഖണം സീലം, തം പനസ്സ രത്തഞ്ഞുതായ വുദ്ധം വദ്ധിതന്തി വിസേസതോ ‘‘വുദ്ധസീലീ’’തി വുത്തം. വുദ്ധസീലേനാതി സബ്ബദാ സമ്മായോഗതോ വുദ്ധേന ധുവസീലേന. ഏവഞ്ച കത്വാ പദത്തയമ്പേതം അധിപ്പേതത്ഥതോ വിസിട്ഠം ഹോതി, സദ്ദത്ഥമത്തം പന സന്ധായ ‘‘ഇദം വുദ്ധസീലീപദസ്സേവ വേവചന’’ന്തി വുത്തം. പഞ്ചസീലതോ പരം തത്ഥ സീലസ്സ അഭാവതോ, തേസമജാനനതോ ച ‘‘പഞ്ചസീലമത്തമേവാ’’തി ആഹ.

വാചായ പരിമണ്ഡലപദബ്യഞ്ജനതാ ഏവ സുന്ദരഭാവോതി വുത്തം ‘‘സുന്ദരാ പരിമണ്ഡലപദബ്യഞ്ജനാ’’തി. ഠാനകരണസമ്പത്തിയാ, സിക്ഖാസമ്പത്തിയാ ച കസ്സചിപി അനൂനതായ പരിമണ്ഡലപദാനി ബ്യഞ്ജനാനി അക്ഖരാനി ഏതിസ്സാതി പരിമണ്ഡലപദബ്യഞ്ജനാ. അക്ഖരമേവ ഹി തംതദത്ഥവാചകഭാവേന പരിച്ഛിന്നം പദം. അഥ വാ പദമേവ അത്ഥസ്സ ബ്യഞ്ജകത്താ ബ്യഞ്ജനം, സിഥിലധനിതാദിഅക്ഖരപാരിപൂരിയാ ച പദബ്യഞ്ജനസ്സ പരിമണ്ഡലതാ, പരിമണ്ഡലം പദബ്യഞ്ജനമേതിസ്സാതി തഥാ. അപിച പജ്ജതി അത്ഥോ ഏതേനാതി പദം, നാമാദി, യഥാധിപ്പേതമത്ഥം ബ്യഞ്ജേതീതി ബ്യഞ്ജനം, വാക്യം, തേസം പരിപുണ്ണതായ പരിമണ്ഡലപദബ്യഞ്ജനാ. അത്ഥവിഞ്ഞാപനേ സാധനതായ വാചാവ കരണം വാക്കരണന്തി തുല്യാധികരണതം ദസ്സേതും ‘‘ഉദാഹരണഘോസോ’’തി വുത്തം, വചീഭേദസദ്ദോതി അത്ഥോ. തസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ, തേന വാ ഭാസിതബ്ബസ്സ അത്ഥസ്സ ഗുണപരിപുണ്ണഭാവേന പൂരേ ഗുണേഹി പരിപുണ്ണഭാവേ ഭവാതി പോരീ. പുന പുരേതി രാജധാനീമഹാനഗരേ. ഭവത്താതി സംവഡ്ഢത്താ. സുഖുമാലത്തനേനാതി സുഖുമാലഭാവേന, ഇമിനാ തസ്സാ വാചായ മുദുസണ്ഹത്തമാഹ. അപലിബുദ്ധായാതി പിത്തസേമ്ഹാദീഹി അപരിയോനദ്ധായ, ഹേതുഗബ്ഭപദമേതം. തതോ ഏവ ഹി യഥാവുത്തദോസാഭാവോതി. ഡംസേത്വാ വിയ ഏകദേസകഥനം സന്ദിട്ഠം, സണികം ചിരായിത്വാ കഥനം വിലമ്ബിതം, ‘‘സന്നിദ്ധവിലമ്ബിതാദീ’’തിപി പാഠോ. സദ്ദേന അജനകം വചിനം, മമ്മകസങ്ഖാതം വാ ഏകക്ഖരമേവ ദ്വത്തിക്ഖത്തുമുച്ചാരണം സന്നിദ്ധം. ആദിസദ്ദേന ദുക്ഖലിതാനുകഡ്ഢിതാദീനി സങ്ഗണ്ഹാതി. ഏളാഗളേനാതി ഏളാപഗ്ഘരണേന. ‘‘ഏളാ ഗളന്തീ’’തി വുത്തസ്സേവ ദ്വിധാ അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ലാലാ വാ പഗ്ഘരന്തീ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘പസ്സേ’ളമൂഗം ഉരഗം ദുജിവ്ഹ’’ന്തിആദീസു (ജാ. ൧.൭.൪൯) വിയ ഹി ഏളാസദ്ദോ ലാലായ, ഖേളേ ച പവത്തതി. ഖേളഫുസിതാനീതി ഖേളബിന്ദൂനി.

തത്രായമട്ഠകഥാമുത്തകനയോ – ഏലന്തി ദോസോ വുച്ചതി ‘‘യാ സാ വാചാ നേലാ കണ്ണസുഖാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൮, ൧൯൪) വിയ. ദുപ്പഞ്ഞാ ച സദോസമേവ കഥം കഥേന്താ ഏലം പഗ്ഘരാപേന്തി, തസ്മാ തേസം വാചാ ഏലഗളാ നാമ ഹോതി, തബ്ബിപരീതായാതി അത്ഥോ. ‘‘ആദിമജ്ഝപരിയോസാനം പാകടം കത്വാ’’തി ഇമിനാ തസ്സാ വാചായ അത്ഥപാരിപൂരിം വദതി. വിഞ്ഞാപനസദ്ദേന ഏതസ്സ സമ്ബന്ധോ.

ജരാജിണ്ണതായ ജിണ്ണോതി ഖണ്ഡിച്ചപാലിച്ചാദിഭാവമാപാദിതോ. വുദ്ധിമരിയാദപ്പത്തോതി വുദ്ധിയാ പരിച്ഛേദം പരിയന്തം പത്തോ. ജാതിമഹല്ലകതായാതി ഉപപത്തിയാ മഹല്ലകഭാവേന. തേനാഹ ‘‘ചിരകാലപ്പസുതോ’’തി. അദ്ധസദ്ദോ അദ്ധാനപരിയായോ ദീഘകാലവാചകോ. കിത്തകോ പന സോതി ആഹ ‘‘ദ്വേ തയോ രാജപരിവട്ടേ’’തി, ദ്വിന്നം തിണ്ണം രാജൂനം രജ്ജപസാസനപടിപാടിയോതി അത്ഥോ. ‘‘അദ്ധഗതോ’’തി വത്വാപി കതം വയോഗഹണം ഓസാനവയാപേക്ഖന്തി വുത്തം ‘‘പച്ഛിമവയം സമ്പത്തോ’’തി. പച്ഛിമോ തതിയഭാഗോതി വസ്സസതസ്സ തിധാ കതേസു ഭാഗേസു തതിയോ ഓസാനഭാഗോ. പച്ചേകം തേത്തിംസവസ്സതോ ച അധികമാസപക്ഖാദിപി വിഭജീയതി, തസ്മാ സത്തസട്ഠിമേ വസ്സേ യഥാരഹം ലബ്ഭമാനമാസപക്ഖദിവസതോ പട്ഠായ പച്ഛിമവയോ വേദിതബ്ബോ. ആചരിയസാരിപുത്തത്ഥേരേനപി ഹി ഇമമേവത്ഥം സന്ധായ ‘‘സത്തസട്ഠിവസ്സതോ പട്ഠായ പച്ഛിമവയോ കോട്ഠാസോ’’തി (സാരത്ഥ. ടീ. ൧.വേരഞ്ജകണ്ഡവണ്ണനാ) വുത്തം. ഇതരഥാ ഹി ‘‘പച്ഛിമവയോ നാമ വസ്സസതസ്സ പച്ഛിമോ തതിയഭാഗോ’’തി അട്ഠകഥാവചനേന വിരോധോ ഭവേയ്യാതി.

ഏവം കേവലജാതിവസേന പഠമവികപ്പം വത്വാ ഗുണമിസ്സകവസേനപി ദുതിയവികപ്പം വദന്തേന ‘‘അപിചാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ നായം ജിണ്ണതാ വയോമത്തേന, അഥ ഖോ കുലപരിവട്ടേന പുരാണതാതി ആഹ ‘‘ജിണ്ണോതി പോരാണോ’’തിആദി. ചിരകാലപ്പവത്തകുലന്വയോതി ചിരകാലം പവത്തകുലപരിവട്ടോ, തേനാസ്സ കുലവസേന ഉദിതോദിതഭാവമാഹ. ‘‘വയോഅനുപ്പത്തോ’’തി ഇമിനാ ജാതിവുദ്ധിയാ വക്ഖമാനത്താ, ഗുണവുദ്ധിയാ ച തതോ സാതിസയത്താ ‘‘വുദ്ധോതി സീലാചാരാദിഗുണവുദ്ധിയാ യുത്തോ’’തി വുത്തം. വക്ഖമാനം പതി പാരിസേസഗ്ഗഹണഞ്ഹേതം. തഥാ ജാതിമഹല്ലകതായപി തേനേവ പദേന വക്ഖമാനത്താ, വിഭവമഹത്തതായ ച അനവസേസിതത്താ ‘‘മഹല്ലകോതി വിഭവമഹന്തതായ സമന്നാഗതോ’’തി ആഹ. മഗ്ഗപടിപന്നോതി ബ്രാഹ്മണാനം യുത്തപടിപത്തിവീഥിം അവോക്കമ്മ ചരണവസേന ഉപഗതോതി അത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘ബ്രാഹ്മണാന’’ന്തിആദിനാ. ജാതിവുദ്ധഭാവമനുപ്പത്തോ, തമ്പി അന്തിമവയം പച്ഛിമവയമേവ അനുപ്പത്തോതി സാധിപ്പായയോജനാ. ഇമിനാ ഹി പച്ഛിമവയവസേന ജാതിവുദ്ധഭാവം ദസ്സേതീതി.

ബുദ്ധഗുണകഥാവണ്ണനാ

൩൦൪. താദിസേഹി മഹാനുഭാവേഹി സദ്ധിം യുഗഗ്ഗാഹവസേന ഠപനമ്പി ന മാദിസാനം പണ്ഡിതജാതീനമനുച്ഛവികം, കുതോ പന ഉക്കംസവസേന ഠപനന്തി ഇദം ബ്രാഹ്മണസ്സ ന യുത്തരൂപന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ന ഖോ പന മേത’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ യേപി ഗുണാ അത്തനോ ഗുണേഹി സദിസാ, തേപി ഗുണേ ഉത്തരിതരേയേവ മഞ്ഞമാനോ പകാസേതീതി സമ്ബന്ധോ. സദിസാതി ച ഏകദേസേന സദിസാ. ന ഹി ബുദ്ധാനം ഗുണേഹി സബ്ബഥാ സദിസാ കേചിപി ഗുണാ അഞ്ഞേസു ലബ്ഭന്തി. ‘‘കോ ചാഹ’’ന്തിആദി ഉത്തരിതരാകാരദസ്സനം. അഹഞ്ച കീദിസോ നാമ ഹുത്വാ സദിസോ ഭവിസ്സാമി, സമണസ്സ…പേ… ഗുണാ ച കീദിസാ നാമ ഹുത്വാ സദിസാ ഭവിസ്സന്തീതി സാധിപ്പായയോജനാ. കേചി നവം പാഠം കരോന്തി, അയമേവ മൂലപാഠോ യഥാ തം അമ്ബട്ഠസുത്തേ ‘‘കോ ചാഹം ഭോ ഗോതമ സാചരിയകോ, കാ ച അനുത്തരാ വിജ്ജാചരണസമ്പദാ’’തി. ഇതരേതി അത്തനോ ഗുണേഹി അസദിസേ ഗുണേ, ‘‘പകാസേതീ’’തി ഇമിനാവ സമ്ബന്ധോ. ഏകന്തേനേവാതി സദിസഗുണാനം വിയ പസങ്ഗാഭാവേന.

ഏവം നിയാമേന്തോ സോണദണ്ഡോ ഇദം അത്ഥജാതം ദീപേതി. യഥാ ഹീതി ഏത്ഥ ഹി-സദ്ദോ കാരണേ. തേനാഹ ‘‘തസ്മാ മയമേവ അരഹാമാ’’തി. ഗോപദകന്തി ഗാവിയാ ഖുരട്ഠാനേ ഠിതഉദകം. ഗുണേതി സദിസഗുണേപി, പഗേവ അസദിസഗുണേ.

സട്ഠികുലസതസഹസ്സന്തി സട്ഠിസഹസ്സാധികം കുലസതസഹസ്സം. ധമ്മപദട്ഠകഥാദീസു (ധ. പ. അട്ഠ. ൧൬) പന കത്ഥചി ഭഗവതോ അസീതികുലസഹസ്സതാവചനം ഏകേകപക്ഖമേവ സന്ധായാതി വേദിതബ്ബം.

സുധാമട്ഠപോക്ഖരണിയോതി സുധായ പരികമ്മകതാ പോക്ഖരണിയോ. സത്തരതനാനന്തി സത്തഹി രതനേഹി. പൂരയോഗേ ഹി കരണത്ഥേ ബഹുലം ഛട്ഠീവചനം. പാസാദനിയൂഹാദയോതി ഉപരിപാസാദേ ഠിതതുലാസീസാദയോ. ‘‘സത്തരതനാന’’ന്തി അധികാരോ, അഭേദേപി ഭേദവോഹാരോ ഏസ. കുലപരിയായേനാതി സുദ്ധോദനമഹാരാജസ്സ അസമ്ഭിന്നഖത്തിയകുലാനുക്കമേന. തേസുപീതി ചതൂസു നിധീസുപി. ഗഹിതം ഗഹിതം ഠാനം പൂരതിയേവ ധനേന പാകതികമേവ ഹോതി, ന ഊനം.

ഭദ്ദകേനാതി സുന്ദരേന. പച്ഛിമവയേ വുത്തനയേന പഠമവയോ വേദിതബ്ബോ. മാതാപിതൂനം അനിച്ഛായ പബ്ബജ്ജാവ അനാദരോ തേന യുത്തേ അത്ഥേ സാമിവചനന്തി വുത്തം ഹോതി. ഏതേസന്തി മാതാപിതൂനം. കന്ദിത്വാതി ‘‘കഹം പിയപുത്തകാ’’തിആദിനാ പരിദേവിത്വാ.

അപരിമാണോയേവാതി ‘‘ഏത്തകോ ഏസോ’’തി കേനചി പരിച്ഛിന്ദിതുമസക്കുണേയ്യതായ അപരിച്ഛിന്നോയേവ. ദ്വേ വേളൂ അധോകടിമത്തകമേവ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘ദ്വിന്നം വേളൂനം ഉപരി കടിമത്തമേവാ’’തി. പാരമിതാനുഭാവേന ബ്രാഹ്മണസ്സ ഏവ പഞ്ഞായതി, ഭഗവാ പന തദാ പകതിപ്പമാണോവാതി ദസ്സേതും ‘‘പഞ്ഞായമാനോ’’തി വുത്തമിവ ദിസ്സതി, വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം. ‘‘ന ഹീ’’തിആദിനാ പാരമിതാബലേനേവ ഏവം അപരിമാണതാ, ന ഇദ്ധിബലേനാതി ദസ്സേതീ’’തി വദന്തി. അതുലോതി അസദിസോ. ‘‘ധമ്മപദേ ഗാഥമാഹാ’’തി കത്ഥചി പാഠോ അയുത്തോവ. ന ഹി ധമ്മപദേ അയം ഗാഥാ ദിസ്സതി. സുധാപിണ്ഡിയത്ഥേരാപദാനാദീസു (അപ. ൧.൧൦.സുധാപിണ്ഡിയത്ഥേരാപദാന) പനായം ഗാഥാ ആഗതാ, സാ ച ഖോ അഞ്ഞവത്ഥുസ്മിം ഏവ, ന ഇമസ്മിം വത്ഥുമ്ഹി, തസ്മാ പാളിവസേന സങ്ഗീതിമനാരുള്ഹാ പകിണ്ണകദേസനായേവായം ഗാഥാതി ദട്ഠബ്ബം.

തത്ഥ തേ താദിസേതി പരിയായവചനമേതം ‘‘അപ്പം വസ്സസതം ആയു, ഇദാനേതരഹി വിജ്ജതീ’’തിആദീസു (ബു. വം. ൨൭.൨൧) വിയ, ‘‘ഏതാദിസേ’’തിപി പഠന്തി, തദസുന്ദരം അപദാനാദീസു തഥാ അദിസ്സനതോ. കിലേസപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബുതേ കുതോചിപി അഭയേ തേ താദിസേ പൂജയതോ ഏത്ഥ ഇദം പുഞ്ഞം കേനചി മഹാനുഭാവേന അപി സങ്ഖാതും ന സക്കാതി അത്ഥോ.

ബാഹന്തരന്തി ദ്വിന്നം ബാഹൂനമന്തരം. ദ്വാദസ യോജനസതാനീതി ദ്വാദസാധികാനി യോജനസതാനി. ബഹലന്തരേനാതി സമന്താ സരീരപരിണാഹപ്പമാണേന. പുഥുലതോതി വിത്ഥാരതോ. അങ്ഗുലിപബ്ബാനീതി ഏകേകാനി അങ്ഗുലിപബ്ബാനി. ഭമുകന്തരന്തി ദ്വിന്നം ഭമുകാനമന്തരം. മുഖം വിത്ഥാരതോ ദ്വിയോജനസതം പരിമണ്ഡലതോ വിസും വുത്തത്താ. ‘‘ഏദിസോ ഭഗവാ’’തി യാ പരേഹി വുത്താ കഥാ, തസ്സാ അനുരൂപന്തി യഥാകഥം, ഇമിനാ അഞ്ഞേഹി വുത്തം ഭഗവതോ വണ്ണകഥം സുത്വാ ഓലോകേതുകാമതായ ആഗതോതി ദസ്സേതി, യഥാകഥന്തി വാ കീദിസം. ‘‘യഥാകഥം പന തുമ്ഹേ ഭിക്ഖവേ സമഗ്ഗാ സമ്മോദമാനാ അവിവദമാനാ ഫാസുകം വസ്സം വസിത്ഥാ’’തിആദീസു (പാരാ. ൧൯൪) വിയ ഹി പുച്ഛായം ഏസ നിപാതസമുദായോ, ഏകോ വാ നിപാതോ.

ഗന്ധകുടിപരിവേണേതി ഗന്ധകുടിയാ പരിവേണേ, ഗന്ധകുടിതോ ബഹി പരിവേണബ്ഭന്തരേതി അത്ഥോ. തത്ഥാതി മഞ്ചകേ. ‘‘സീഹസേയ്യം കപ്പേസീ’’തി യഥാ രാഹു അസുരിന്ദോ ആയാമതോ, വിത്ഥാരതോ, ഉബ്ബേധതോ ച ഭഗവതോ രൂപകായസ്സ പരിച്ഛേദം ഗഹേതും ന സക്കോതി, തഥാ രൂപം ഇദ്ധാഭിസങ്ഖാരം അഭിസങ്ഖരോന്തോ സീഹസേയ്യം കപ്പേസീ’’തി (ദീ. നി. ടീ. ൧.൩൦൪) ഏവം ആചരിയേന വുത്തം, ‘‘തദേതം ‘ന മയാ അസുരിന്ദ അധോമുഖേന പാരമിയോ പൂരിതാ, ഉദ്ധഗ്ഗമേവ കത്വാ ദാനം ദിന്ന’’ന്തി അട്ഠകഥാവചനേന അച്ചന്തമേവ വിരുദ്ധം ഹോതി. ഏതഞ്ഹി ഗന്ധകുടിദ്വാരവിവരണാദീസു വിയ പാരമിതാനുഭാവസിദ്ധിദസ്സനം, അഞ്ഞഥാ തദേവ വചനം വത്തബ്ബം ഭവേയ്യാ’’തി വദന്തി, വീമംസിത്വാ സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം. അധോമുഖേനാതി ഓസക്കിതവീരിയതം സന്ധായ വുത്തം, ഉദ്ധഗ്ഗമേവാതി അനോസക്കിതവീരിയതം, ഉബ്ഭകോടികം കത്വാതി അത്ഥോ. തദാ രാഹു ഉപാസകഭാവം പടിവേദേസീതി ആഹ ‘‘തം ദിവസ’’ന്തിആദി.

കിലേസേഹി ആരകത്താ അരിയം നിരുത്തിനയേന, അതോയേവ ഉത്തമതാ പരിസുദ്ധതാതി വുത്തം ‘‘ഉത്തമം പരിസുദ്ധ’’ന്തി. അനവജ്ജട്ഠേന കുസലം, ന സുഖവിപാകട്ഠേന തസ്സ അരഹതമസമ്ഭവതോ. കുസലസീലേനാതി അനവജ്ജേനേവ വിദ്ധസ്തസവാസനകിലേസേന സീലേന. ഏവഞ്ച കത്വാ പദചതുക്കമ്പേതം അധിപ്പേതത്ഥതോ വിസിട്ഠം ഹോതി, സദ്ദത്ഥമത്തം പന സന്ധായ ‘‘ഇദമസ്സ വേവചന’’ന്തി വുത്തം.

കത്ഥചി ചതുരാസീതിപാണസഹസ്സാനി, കത്ഥചി അപരിമാണാപി ദേവമനുസ്സാതി അത്ഥം സന്ധായ ‘‘ഭഗവതോ ഏകേകായ ധമ്മദേസനായാ’’തിആദിമാഹ. മഹാസമയസുത്ത (ദീ. നി. ൨.൩൩൧ ആദയോ) മങ്ഗലസുത്ത- (ഖു. പാ. ൫.൧ ആദയോ; സു. നി. ൨൬൧ ആദയോ) ദേസനാദീസു ഹി ചതുവീസതിയാ ഠാനേസു അസങ്ഖ്യേയ്യാ അപരിമേയ്യാ ദേവമനുസ്സാ മഗ്ഗഫലാമതം പിവിംസു. കോടിസതസഹസ്സാദിപരിമാണേനപി ബഹൂ ഏവ, നിദസ്സനവസേന പനേവം വുത്തം. തസ്മാ അനുത്തരസിക്ഖാപകഭാവേന ഭഗവാ ബഹൂനം ആചരിയോ, തേസം ആചരിയഭൂതാനം സാവകാനമാചരിയഭാവേന സാവകവേനേയ്യാനം പാചരിയോ. ഭഗവതാ ഹി ദിന്നനയേ ഠത്വാ സാവകാ വേനേയ്യം വിനേന്തി, തസ്മാ ഭഗവാവ തേസം പധാനോ ആചരിയോതി.

വദന്തസ്സാധിപ്പേതോവ അത്ഥോ പമാണം, ന ലക്ഖണഹാരാദിവിസയോതി ആഹ ‘‘ബ്രാഹ്മണോ പനാ’’തിആദി. ‘‘ഇമസ്സ വാ പൂതികായസ്സാ’’തി പാഠാവസാനേ പേയ്യാലം കത്വാ ‘‘കേലനാ പടികേലനാ’’തി വുത്തം. അയഞ്ഹി ഖുദ്ദകവത്ഥുവിഭങ്ഗപാളി (വിഭ. ൮൫൪) ‘‘ബാഹിരാനം വാ പരിക്ഖാരാനം മണ്ഡനാ’’തിആദി പേയ്യാലവസേന ഗയ്ഹതി. തത്ഥ ഇമസ്സ വാ പൂതികായസ്സാതി ഇമസ്സ വാ മനുസ്സസരീരസ്സ. യഥാ ഹി തദഹുജാതോപി സിങ്ഗാലോ ‘‘ജരസിങ്ഗാലോ’’ ത്വേവ, ഊരുപ്പമാണാപി ച ഗലോചിലതാ ‘‘പൂതിലതാ’’ ത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി, ഏവം സുവണ്ണവണ്ണോപി മനുസ്സസരീരോ ‘‘പൂതികായോ’’ ത്വേവ, തസ്സ മണ്ഡനാതി അത്ഥോ. കേലനാതി കീളനാ. ‘‘കേലായനാ’’തിപി പഠന്തി. പടികേലനാതി പടികീളനാ. ചപലസ്സ ഭാവോ ചാപല്യം, ചാപല്ലം വാ, യേന സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ വസ്സസതികോപി സമാനോ തദഹുജാതദാരകോ വിയ ഹോതി, തസ്സേദമധിവചനന്തി വേദിതബ്ബം.

അപാപേ പുരേ കരോതി, ന വാ പാപം പുരേ കരോതീതി അപാപപുരേക്ഖാരോതി യുത്തായുത്തസമാസേന ദുവിധമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘അപാപേ നവലോകുത്തരധമ്മേ’’തിആദി വുത്തം. അപാപേതി ച പാപപടിപക്ഖേ, പാപവിരഹിതേ വാ. ബ്രഹ്മനി സേട്ഠേ ഭഗവതി ഭവാ തസ്സ ധമ്മദേസനാവസേന അരിയായ ജാതിയാ ജാതത്താ, ബ്രഹ്മുനോ വാ ഭഗവതോ അപച്ചം ഗരുകരണാദിനാ, യഥാനുസിട്ഠം പടിപത്തിയാ ച, ബ്രഹ്മം വാ സേട്ഠം അരിയമഗ്ഗം ജാനാതീതി ബ്രഹ്മഞ്ഞാ, അരിയസാവകസങ്ഖാതാ പജാ. തേനാഹ ‘‘സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാ’’തിആദി. ബ്രാഹ്മണപജായാതി ബഹിതപാപപജായ. ‘‘അപാപപുരേക്ഖാരോ’’തി ഏത്ഥ ‘‘പുരേക്ഖാരോ’’തി പദമധികാരോതി ദസ്സേതി ‘‘ഏതിസ്സായ ച പജായ പുരേക്ഖാരോ’’തി ഇമിനാ. ച-സദ്ദോ സമുച്ചയത്ഥോ ‘‘ന കേവലം അപാപപുരേക്ഖാരോ ഏവ, അഥ ഖോ ബ്രഹ്മഞ്ഞായ ച പജായ സമ്ബന്ധഭൂതായ പുരേക്ഖാരോ’’തി. ‘‘അയഞ്ഹീ’’തിആദി അധിപ്പായമത്തദസ്സനം. ‘‘അപാപപുരേക്ഖാരോ’’തി ഇദം ‘‘ബ്രഹ്മഞ്ഞായ പജായാ’’തി ഇമിനാവ സമ്ബന്ധിതബ്ബം, ന ച പച്ചേകമത്ഥദീപകം, പകതിബ്രാഹ്മണജാതിവസേനപി ചേതസ്സ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അപിചാ’’തിആദിമാഹ. അയുത്തസമാസോ ചായം. പാപന്തി പാപകമ്മം, അഹിതം ദുക്ഖന്തി അത്ഥോ. തസ്സ സമ്ബന്ധിപേക്ഖത്താ കസ്സാ അപാപപുരേക്ഖാരോതി പുച്ഛായ ഏവമാഹാതി ദസ്സേതും ‘‘കസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘അത്തനാ’’തിആദി തദത്ഥവിവരണം. ബ്രാഹ്മണപജായാതി ബ്രാഹ്മണജാതിപജായ.

രഞ്ജന്തി അട്ടം ഭജന്തി രാജാനോ ഏതേനാതി രട്ഠം, ഏകസ്സ രഞ്ഞോ രജ്ജഭൂതകാസികോസലാദിമഹാജനപദാ. ജനാ പജ്ജന്തി സുഖജീവികം പാപുണന്തി ഏത്ഥാതി ജനപദോ, ഏകസ്സ രഞ്ഞോ രജ്ജേ ഏകേകകോട്ഠാസഭൂതാ ഉത്തരപഥദക്ഖിണപഥാദിഖുദ്ദകജനപദാ. തത്ഥാതി തഥാ ആഗതേസു. പുച്ഛായാതി അത്തനാ അഭിസങ്ഖതായ പുച്ഛായ. വിസ്സജ്ജനാസമ്പടിച്ഛനേതി വിസ്സജ്ജനായ അത്തനോ ഞാണേന സമ്പടിഗ്ഗഹണേ. കേസഞ്ചി ഉപനിസ്സയസമ്പത്തിം, ഞാണപരിപാകം, ചിത്താചാരഞ്ച ഞത്വാ ഭഗവാവ പുച്ഛായ ഉസ്സാഹം ജനേത്വാ വിസ്സജ്ജേതീതി അധിപ്പായോ.

‘‘തത്ഥ കതമം സാഖല്യ’’ന്തിആദി നിക്ഖേപകണ്ഡപാളി (ധ. സ. ൧൩൫൦). അദ്ധാനദരഥന്തി ദീഘമഗ്ഗാഗമനപരിസ്സമം. അസ്സാതി ഭഗവതോ, മുഖപദുമന്തി സമ്ബന്ധോ. ബാലാതപസമ്ഫസ്സനേനേവാതി അഭിനവുഗ്ഗതസൂരിയരംസിസമ്ഫസ്സനേന ഇവ. തഥാ ഹി സൂരിയോ ‘‘പദ്മബന്ധൂ’’തി ലോകേ പാകടോ, ചന്ദോ പന ‘‘കുമുദബന്ധൂ’’തി. പുണ്ണചന്ദസ്സ സിരിയാ സമാനാ സിരീ ഏതസ്സാതി പുണ്ണചന്ദസസ്സിരികം. കഥം നിക്കുജ്ജിതസദിസതാതി ആഹ ‘‘സമ്പത്തായാ’’തിആദി. ഏത്ഥ പന ‘‘ഏഹി സ്വാഗതവാദീ’’തി ഇമിനാ സുഖസമ്ഭാസപുബ്ബകം പിയവാദിതം ദസ്സേതി, ‘‘സഖിലോ’’തി ഇമിനാ സണ്ഹവാചതം, ‘‘സമ്മോദകോ’’തി ഇമിനാ പടിസന്ധാരകുസലതം, ‘‘അബ്ഭാകുടികോ’’തി ഇമിനാ സബ്ബത്ഥേവ വിപ്പസന്നമുഖതം, ‘‘ഉത്താനമുഖോ’’തി ഇമിനാ സുഖസല്ലാപതം, ‘‘പുബ്ബഭാസീ’’തി ഇമിനാ ധമ്മാനുഗ്ഗഹസ്സ ഓകാസകരണേന ഹിതജ്ഝാസയതം ദസ്സേതീതി വേദിതബ്ബം.

യത്ഥ കിരാതി ഏത്ഥ കിര-സദ്ദോ അരുചിസൂചനേ –

‘‘ഖണവത്ഥുപരിത്തത്താ, ആപാഥം ന വജന്തി യേ;

തേ ധമ്മാരമ്മണാ നാമ, യേ’സം രൂപാദയോ കിരാ’’തി. –

ആദീസു (അഭിധമ്മാവതാര-അട്ഠകഥായം ആരമ്മണവിഭാഗേ ഛട്ഠഅനുച്ഛേദേ – ൭൭) വിയ, തേന ഭഗവതാ അധിവുത്ഥപദേസേ ന ദേവതാനുഭാവേന മനുസ്സാനം അനുപദ്ദവതാ, അഥ ഖോ ബുദ്ധാനുഭാവേനാതി ദസ്സേതി. ബുദ്ധാനുഭാവേനേവ ഹി താ ആരക്ഖം ഗണ്ഹന്തി. പംസുപിസാചകാദയോതി പംസുനിസ്സിതപിസാചകാദയോ. ആദിസദ്ദേന ഭൂതരക്ഖസാദീനം ഗഹണം. ഇദാനി ബുദ്ധാനുഭാവമേവ പാകടം കത്വാ ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം.

അനുസാസിതബ്ബോ സങ്ഘോ നാമ സബ്ബോപി വേനേയ്യജനസമൂഹോ. സയം ഉപ്പാദിതോ സങ്ഘോ നാമ നിബ്ബത്തിതഅരിയപുഗ്ഗലസമൂഹോ. ‘‘താദിസോ’’തി ഇമിനാ ‘‘സയം വാ ഉപ്പാദിതോ’’തി വുത്തവികപ്പോ ഏവ പച്ചാമട്ഠോ അനന്തരസ്സ വിധി പടിസേധോവാതി കത്വാ, തസ്മാ ‘‘പുരിമപദസ്സേവ വാ’’തി വികപ്പന്തരഗഹണന്തി ആചരിയേന (ദീ. നി. ടീ. ൧.൩൦൪) വുത്തം. തത്രായമധിപ്പായോ – കാമം ‘‘ഗണീ’’തി ഇദം ‘‘സങ്ഘീ’’തി പദസ്സേവ വേവചനം, അത്ഥമത്തം പന ദസ്സേതും യഥാവുത്തവികപ്പദ്വയേ ദുതിയവികപ്പമേവ പച്ചാമസിത്വാ ‘‘താദിസോവസ്സ ഗണോ അത്ഥീ’’തി വുത്തത്താ അവസിട്ഠസ്സപി പഠമവികപ്പസ്സ സങ്ഗഹണത്ഥം ‘‘പുരിമപദസ്സേവ വാ വേവചനമേത’’ന്തി വുത്തന്തി. ഏവമ്പി വദന്തി – ധമ്മസേനാപതിത്ഥേരാദീനം പച്ചേകഗണീനം ഗണം, സുത്തന്തികാദിഗണം വാ സന്ധായ ‘‘താദിസോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥാപി ഹി സബ്ബോവ ഭിക്ഖുഗണോ അനുസാസിതബ്ബോ നാമ, നിബ്ബത്തിതഅരിയഗണോ പന സയം ഉപ്പാദിതോ നാമ, തസ്മാ ‘‘താദിസോ’’തി ഇമിനാ വികപ്പദ്വയസ്സാപി പച്ചാമസനം ഉപപന്നം ഹോതി. ഏവം പദദ്വയസ്സ വിസേസത്ഥതം ദസ്സേത്വാ സബ്ബഥാ സമാനത്ഥതം ദസ്സേതും ‘‘പുരിമപദസ്സേവാ’’തിആദി വുത്തന്തി. പൂരണമക്ഖലിആദീനം ബഹൂനം തിത്ഥകരാനം, നിദ്ധാരണേ ചേതം സാമിവചനം. അചേലകാദിമത്തകേനപി കാരണേനാതി നിച്ചോളതാദിമത്തകേനപി അപ്പിച്ഛസന്തുട്ഠതാദിസമാരോപനലക്ഖണേന കാരണേന.

നവകാതി അഭിനവാ. പാഹുനകാതി പഹേണകം പടിഗ്ഗണ്ഹിതുമനുച്ഛവികാ, ഏതേന ദുവിധേസു ആഗന്തുകേസു പുരേതരമാഗതവസേന ഇധ അതിഥിനോ, ന ഭോജനവേലായമാഗതവസേന അബ്ഭാഗതാതി ദസ്സേതി. പരിയാപുണാമീതി പരിച്ഛിന്ദിതും ജാനാമി, ധാത്വത്ഥമത്തം പന ദസ്സേതും ‘‘ജാനാമീ’’തി വുത്തം.

കപ്പമ്പീതി ആയുകപ്പമ്പി, ഭണേയ്യ ചേതി സമ്ബന്ധോ. ചിരം ചിരകാലേ കപ്പോ ഖീയേഥ, ദീഘമന്തരേ ദീഘകാലന്തരേപി തഥാഗതസ്സ വണ്ണോ ന ഖീയേഥാതി യോജനാ. ‘‘ചിര’’ന്തി ചേത്ഥ വത്തബ്ബേപി ഛന്ദഹാനിഭയാ രസ്സത്ഥം നിഗ്ഗഹിതലോപോ, അതിദീഘകാലം വാ സന്ധായ ‘‘ചിരദീഘമന്തരേ’’തി വുത്തം, ഉഭയത്ഥ സമ്ബന്ധിതബ്ബമേതം, കിരിയാരഹാദിയോഗേ വിയ ച അന്തരയോഗേ അധികക്ഖരപാദോ അനുപവജ്ജോ, അയഞ്ച ഗാഥാ അഭൂതപരികപ്പനാവസേന അട്ഠകഥാസു (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൩൦൪; ൩.൧൪൧; മ. നി. അട്ഠ. ൨.൪൨൫; ഉദാ. അട്ഠ. ൫൩; ബു. വം. അട്ഠ. ൪.൪; ചരിയാ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ, പകിണ്ണകകഥാ; അപ. അട്ഠ. ൨.൭.൨൦) വുത്താ തഥാ ഭാസമാനസ്സ അഭാവതോ.

൩൦൫. നന്തി ആചരിയം. അലം-സദ്ദോ ഇധ അരഹത്ഥോ ‘‘അലമേവ നിബ്ബിന്ദിതു’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൨൭൨; സം. നി. ൨.൧൩൪, ൧൪൩) വിയാതി ആഹ ‘‘യുത്തമേവാ’’തി. പുടേന നേത്വാ അസിതബ്ബതോ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതോ പുടോസം വുച്ചതി പാഥേയ്യം. ഇത്ഥമ്ഭൂതലക്ഖണേ കരണവചനം ദസ്സേതി ‘‘തം ഗഹേത്വാ’’തി ഇമിനാ. പാളിയം പുടംസേനപി കുലപുത്തേനാതി സമ്ബന്ധം ദസ്സേതും ‘‘തേന പുടംസേനാ’’തി വുത്തം. ‘‘അംസേനാ’’തിആദി അധിപ്പായമത്തദസ്സനം, വഹന്തേന കുലപുത്തേന ഉപസങ്കമിതും അലമേവാതി അത്ഥോ.

സോണദണ്ഡപരിവിതക്കവണ്ണനാ

൩൦൬-൭. ന ഇധ തിരോ-സദ്ദോ ‘‘തിരോകുഡ്ഡേ വാ തിരോപാകാരേ വാ ഛഡ്ഡേയ്യ വാ ഛഡ്ഡാപേയ്യ വാ’’തിആദീസു (പാചി. ൮൨൫) വിയ ബഹിഅത്ഥോതി ആഹ ‘‘അന്തോവനസണ്ഡേ ഗതസ്സാ’’തി. തത്ഥ വിഹാരോപി വനസണ്ഡപരിയാപന്നോതി ദസ്സേതി ‘‘വിഹാരബ്ഭന്തരം പവിട്ഠസ്സാ’’തി ഇമിനാ. ഏതേ അഞ്ജലിം പണാമേത്വാ നിസിന്നാ മിച്ഛാദിട്ഠിവസേന ഉഭതോപക്ഖികാ, ‘‘ഇതരേ പന സമ്മാദിട്ഠിവസേന ഏകതോപക്ഖികാ’’തി അത്ഥതോ ആപന്നോ ഹോതി. ദലിദ്ദത്താ, ഞാതിപാരിജുഞ്ഞാദിനാ ജിണ്ണത്താ ച നാമഗോത്തവസേന അപാകടാ ഹുത്വാ പാകടാ ഭവിതുകാമാ ഏവമകംസൂതി അധിപ്പായോ. കേരാടികാതി സഠാ. തത്ഥാതി ദ്വീസു ജനേസു. തതോതി വിസ്സാസതോ, ദാനതോ വാ.

ബ്രാഹ്മണപഞ്ഞത്തിവണ്ണനാ

൩൦൯. അനോനതകായവസേന ഥദ്ധഗത്തോ, ന മാനവസേന. തേന പാളിയം വക്ഖതി ‘‘അബ്ഭുന്നാമേത്വാ’’തി. ചേതോവിതക്കം സന്ധായ ചിത്തസീസേന ‘‘ചിത്തം അഞ്ഞാസീ’’തി വുത്തം. വിഘാതന്തി ചിത്തദുക്ഖം.

൩൧൧. സകസമയേതി ബ്രാഹ്മണലദ്ധിയം. മീയമാനോതി മരിയമാനോ. ദിട്ഠിസഞ്ജാനനേനേവാതി അത്തനോ ലദ്ധിസഞ്ജാനനേനേവ. സുജന്തി ഹോമദബ്ബിം, നിബ്ബചനം വുത്തമേവ. ഗണ്ഹന്തേസൂതി ജുഹനത്ഥം ഗണ്ഹനകേസു, ഇരുവിജ്ജേസൂതി അത്ഥോ. ഇരുവേദവസേന ഹോമകരണതോ ഹി യഞ്ഞയജകാ ‘‘ഇരുവിജ്ജാ’’തി വുച്ചന്തി. പഠമോ വാതി തത്ഥ സന്നിപതിതേസു സുജാകിരിയായം സബ്ബപധാനോ വാ. ദുതിയോ വാതി തദനന്തരികോ വാ. ‘‘സുജ’’ന്തി ഇദം കരണത്ഥേ ഉപയോഗവചനന്തി ആഹ ‘‘സുജായാ’’തി. അഗ്ഗിഹുത്തമുഖതായ യഞ്ഞസ്സ യഞ്ഞേ ദിയ്യമാനം സുജാമുഖേന ദിയ്യതി. വുത്തഞ്ച ‘‘അഗ്ഗിഹുത്തമുഖാ യഞ്ഞാ, സാവിത്തീ ഛന്ദസോ മുഖ’’ന്തി (മ. നി. ൨.൪൦൦). തസ്മാ ‘‘ദിയ്യമാന’’ന്തി അയം പാഠസേസോ വിഞ്ഞായതീതി ആചരിയേന (ദീ. നി. ടീ. ൧.൩൧൧) വുത്തം. അപിച സുജായ ദിയ്യമാനം സുജന്തി തദ്ധിതവസേന അത്ഥം ദസ്സേതും ഏവമാഹ. പോരാണാതി അട്ഠകഥാചരിയാ. പുരിമവാദേ ചേത്ഥ ദാനവസേന പഠമോ വാ ദുതിയോ വാ, പച്ഛിമവാദേ ആദാനവസേനാതി അയമേതേസം വിസേസോ. വിസേസതോതി വിജ്ജാചരണവിസേസതോ, ന ബ്രാഹ്മണേഹി ഇച്ഛിതവിജ്ജാചരണമത്തതോ. ഉത്തമബ്രാഹ്മണസ്സാതി അനുത്തരദക്ഖിണേയ്യതായ ഉക്കട്ഠബ്രാഹ്മണസ്സ. യഥാധിപ്പേതസ്സ ഹി വിജ്ജാചരണവിസേസദീപകസ്സ ‘‘കതമം പന തം ബ്രാഹ്മണസീലം, കതമാ സാ പഞ്ഞാ’’തിആദിവചനസ്സ ഓകാസകരണത്ഥമേവ ‘‘ഇമേസം പന ബ്രാഹ്മണ പഞ്ചന്നം അങ്ഗാന’’ന്തിആദിവചനം ഭഗവാ അവോച, തസ്മാ പധാനവചനാനുരൂപമനുസന്ധിം ദസ്സേതും ‘‘ഭഗവാ പനാ’’തിആദി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

൩൧൩. അപവദതീതി വണ്ണാദീനി അപനേത്വാ വദതി, അത്ഥമത്തം പന ദസ്സേതും ‘‘പടിക്ഖിപതീ’’തി വുത്തം. ഇദന്തി ‘‘മാ ഭവം സോണദണ്ഡോ ഏവം അവചാ’’തിആദിവചനം. ബ്രാഹ്മണസമയന്തി ബ്രാഹ്മണസിദ്ധന്തം. മാ ഭിന്ദീതി മാ വിനാസേസി.

൩൧൬. സമോയേവ ഹുത്വാ സമോതി സമസമോ, സബ്ബഥാ സമോതി അത്ഥോ. പരിയായദ്വയഞ്ഹി അതിസയത്ഥദീപകം യഥാ ‘‘ദുക്ഖദുക്ഖം, രൂപരൂപ’’ന്തി. ഏകദേസമത്തതോ പന അങ്ഗകേന മാണവേന തേസം സമഭാവതോ തം നിവത്തേന്തോ ‘‘ഠപേത്വാ ഏകദേസമത്ത’’ന്തിആദിമാഹ. കുലകോടിപരിദീപനന്തി കുലസ്സ ആദിപരിദീപനം. യസ്മാ അത്തനോ ഭഗിനിയാ…പേ… ന ജാനിസ്സതി, തസ്മാ ന തസ്സ മാതാപിതുമത്തം സന്ധായ വദതി, കുലകോടിപരിദീപനം പന സന്ധായ വദതീതി അധിപ്പായോ. ‘‘അത്ഥഭഞ്ജനക’’ന്തി ഇമിനാ കമ്മപഥപത്തം വദതി. ഗുണേതി യഥാവുത്തേ പഞ്ചസീലേ. അഥാപി സിയാതി യദിപി തുമ്ഹാകം ഏവം പരിവിതക്കോ സിയാ, ഭിന്നസീലസ്സാപി പുന പകതിസീലേ ഠിതസ്സ ബ്രാഹ്മണഭാവം വണ്ണാദയോ സാധേന്തീതി ഏവം സിയാതി അത്ഥോ. ‘‘സാധേതീ’’തി പാഠേ ‘‘വണ്ണോ’’തി കത്താ ആചരിയേന (ദീ. നി. ടീ. ൧.൩൧൬) അജ്ഝാഹടോ, നിദസ്സനഞ്ചേതം. മന്തജാതീസുപി ഹി ഏസേവ നയോ. സീലമേവാതി പുന പകതിഭൂതം സീലമേവ ബ്രാഹ്മണഭാവം സാധേസ്സതി, കസ്മാതി ചേ ‘‘തസ്മിം ഹി…പേ… വണ്ണാദയോ’’തി. തത്ഥ സമ്മോഹമത്തം വണ്ണാദയോതി വണ്ണമന്തജാതിയോ ബ്രാഹ്മണഭാവസ്സ അങ്ഗന്തി സമ്മോഹമത്തമേതം, അസമവേക്ഖിത്വാ കഥിതമിദം.

സീലപഞ്ഞാകഥാവണ്ണനാ

൩൧൭. കഥിതോ ബ്രാഹ്മണേന പഞ്ഹോതി ‘‘സീലവാ ച ഹോതീ’’തിആദിനാ ദ്വിന്നമേവ അങ്ഗാനം വസേന യഥാപുച്ഛിതോ പഞ്ഹോ യാഥാവതോ വിസ്സജ്ജിതോ. ഏത്ഥാതി യഥാവിസ്സജ്ജിതേ അത്ഥേ, അങ്ഗദ്വയേ വാ. തസ്സാതി സോണദണ്ഡസ്സ. യദി ഏകമങ്ഗം ഠപേയ്യ, അഥ പതിട്ഠാതും ന സക്കുണേയ്യ. യദി പന ന ഠപേയ്യ, അഥ സക്കുണേയ്യ, കിം പനേസ തഥാ സക്ഖിസ്സതി നു ഖോ, നോതി വീമംസനത്ഥമേവ ഏവമാഹ, ന തു ഏകസ്സ അങ്ഗസ്സ ഠപനീയത്താതി വുത്തം ഹോതി. തഥാ ചാഹ ‘‘ഏവമേതം ബ്രാഹ്മണാ’’തിആദി. ധോവിതത്താവ പരിസുജ്ഝനന്തി ആഹ ‘‘സീലപരിസുദ്ധാ’’തി, സീലസമ്പത്തിയാ സബ്ബസോ സുദ്ധാ അനുപക്കിലിട്ഠാതി അത്ഥോ. കുതോ ദുസ്സീലേ പഞ്ഞാ അസമാഹിതത്താ തസ്സ. കുതോ വാ പഞ്ഞാരഹിതേ ജളേ ഏളമൂഗേ സീലം സീലവിഭാഗസ്സ, സീലപരിസോധനൂപായസ്സ ച അജാനനതോ. ഏളാ മുഖേ ഗളതി യസ്സാതി ഏളമൂഗോ ഖ-കാരസ്സ ഗ-കാരം കത്വാ, ഏലമുഖോ, ഏലമൂകോ വാ. ഇതി ബഹുധാ പാഠോതി ഭയഭേരവസുത്തട്ഠകഥായം (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൪൮) വുത്തോ. പകട്ഠം ഉക്കട്ഠം ഞാണം പഞ്ഞാണന്തി കത്വാ പാകതികം ഞാണം നിവത്തേതും ‘‘പഞ്ഞാണ’’ന്തി വുത്തം. വിപസ്സനാദിഞാണഞ്ഹി ഇധാധിപ്പേതം, തദേതം പകാരേഹി ജാനനതോ പഞ്ഞാവാതി ആഹ ‘‘പഞ്ഞായേവാ’’തി.

ചതുപാരിസുദ്ധിസീലേന ധോതാതി സമാധിപദട്ഠാനേന ചതുപാരിസുദ്ധിസീലേന സകലസംകിലേസമലവിസുദ്ധിയാ ധോവിതാ വിസുദ്ധാ. തേനാഹ ‘‘കഥം പനാ’’തിആദി. തത്ഥ ധോവതീതി സുജ്ഝതി. സട്ഠിഅസീതിവസ്സാനീതി സട്ഠിവസ്സാനി വാ അസീതിവസ്സാനി വാ. മരണകാലേപി, പഗേവ അഞ്ഞസ്മിം കാലേ. മഹാസട്ഠിവസ്സത്ഥേരോ വിയാതി സട്ഠിവസ്സമഹാഥേരോ വിയ. വേദനാപരിഗ്ഗഹമത്തമ്പീതി ഏത്ഥ വേദനാപരിഗ്ഗഹോ നാമ യഥാഉപ്പന്നം വേദനം സഭാവസരസതോ ഉപധാരേത്വാ പുന പദട്ഠാനതോ ‘‘അയം വേദനാ ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി, സോ ച ഫസ്സോ അനിച്ചോ ദുക്ഖോ വിപരിണാമധമ്മോ’’തി ലക്ഖണത്തയം ആരോപേത്വാ പവത്തിതവിപസ്സനാ. ഏവം പസ്സന്തേന ഹി സുഖേന സക്കാ സാ വേദനാ അധിവാസേതും ‘‘വേദനാ ഏവ വേദയതീ’’തി. വേദനം വിക്ഖമ്ഭേത്വാതി യഥാഉപ്പന്നം ദുക്ഖവേദനം അനുവത്തിത്വാ വിപസ്സനം ആരഭിത്വാ വീഥിപടിപന്നായ വിപസ്സനായ തം വിനോദേത്വാ. സംസുമാരപതിതേനാതി കുമ്ഭീലേന വിയ ഭൂമിയം ഉരേന നിപജ്ജമാനേന. ‘‘നാഹ’’ന്തിആദിം തഥാ സീലരക്ഖണമേവ ദുക്കരന്തി കത്വാ വദതി. സീലേ പതിട്ഠിതസ്സ ഹി അരഹത്തം ഹത്ഥഗതംയേവ. യഥാഹ ‘‘സീലേ പതിട്ഠായ…പേ… വിജടയേ ജട’’ന്തി (സം. നി. ൧.൨൩, ൧൯൨; പേടകോ. ൨൨; മി. പ. ൨.൯) ചതൂസു പുഗ്ഗലേസു ഉഗ്ഘാടിതഞ്ഞുനോ ഏവായം വിസയോതി ആഹ ‘‘ഉഗ്ഘാടിതഞ്ഞുതായാ’’തി. പഞ്ഞായ സീലം ധോവിത്വാതി സീലം ആദിമജ്ഝപരിയോസാനേസു അഖണ്ഡാദിഭാവാപാദനേന പഞ്ഞായ സുവിസോധിതം കത്വാ. സന്തതിമഹാമത്തവത്ഥു ധമ്മപദേ (ധ. പ. അട്ഠ. ൨.സന്തിമഹാമത്തവത്ഥു).

൩൧൮. ‘‘കസ്മാ ആഹാ’’തി ഉപരിദേസനായ കാരണം പുച്ഛതി. ലജ്ജാ നാമ ‘‘സീലസ്സ ച ജാതിയാ ച ഗുണദോസപ്പകാസനേന സമണേന ഗോതമേന പുച്ഛിതപഞ്ഹം വിസ്സജ്ജേസീ’’തി പരിസായ പഞ്ഞാതതാ, സാ തഥാ വിസ്സജ്ജിതുമസമത്ഥതായ ഭിജ്ജിസ്സതീതി അത്ഥോ, പഠമം അലജ്ജമാനോപി ഇദാനി ലജ്ജിസ്സാമീതി വുത്തം ഹോതി. പരമന്തി പമാണം. ‘‘ഏത്തകപരമാ മയ’’ന്തി പദാനം തുല്യാധികരണതം ദസ്സേതും ‘‘തേ മയ’’ന്തി വുത്തം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘സീലപഞ്ഞാണ’’ന്തി വചനമേവ അമ്ഹാകം പരമം, തദത്ഥഭൂതാനി പഞ്ചസീലാനി, വേദത്തയവിഭാവനം പഞ്ഞഞ്ച ലക്ഖണാദിതോ നിദ്ധാരേത്വാ ജാനനം നത്ഥി, കേവലം തത്ഥ വചീപരമാവ മയന്തി. അയം പനേത്ഥ അട്ഠകഥാമുത്തകനയോ – ഏത്തകപരമാതി ഏത്തകഉക്കംസകോടികാ, പഠമം പഞ്ഹാവിസ്സജ്ജനാവ അമ്ഹാകം ഉക്കംസകോടീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘മയാ സകസമയവസേന പഞ്ഹോ വിസ്സജ്ജിതോ’’തി. പരന്തി അതിരേകം. ഭാസിതസ്സാതി വചനസ്സ സദ്ദസ്സ.

അയം പന വിസേസോതി സീലനിദ്ദേസേ നിയ്യാതനമത്തം അപേക്ഖിത്വാ വുത്തം. തേനാഹ ‘‘സീലമിച്ചേവ നിയ്യാതിത’’ന്തി. സാമഞ്ഞഫലസുത്തേ (ദീ. നി. ൧.൧൫൦) ഹി സീലം നിയ്യാതേത്വാപി പുന സാമഞ്ഞഫലമിച്ചേവ നിയ്യാതിതം. സബ്ബേസമ്പി മഹഗ്ഗതചിത്താനം ഞാണസമ്പയുത്തത്താ, ഝാനാനഞ്ച തം സമ്പയോഗതോ ‘‘അത്ഥതോ പഞ്ഞാസമ്പദാ’’തി വുത്തം. പഞ്ഞാനിദ്ദേസേ ഹി ഝാനപഞ്ഞം അധിട്ഠാനം കത്വാ പഠമം വിപസ്സനാപഞ്ഞാ നിയ്യാതിതാ. തേനാഹ ‘‘വിപസ്സനാപഞ്ഞായാ’’തിആദി.

സോണദണ്ഡഉപാസകത്തപടിവേദനാകഥാവണ്ണനാ

൩൨൧. ദഹരോ യുവാതി ഏത്ഥ ദഹരവചനേന പഠമയോബ്ബനഭാവം ദസ്സേതി. പഠമയോബ്ബനകാലഗതോ ഹി ‘‘ദഹരോ’’തി വുച്ചതി. പുത്തസ്സ പുത്തോ നത്താ നാമ. നപ്പഹോതീതി ന സമ്പജ്ജതി, പുത്തനത്തപ്പമാണോപി ന ഹോതീതി അത്ഥോ. ‘‘ആസനാ മേ തം വുട്ഠാന’’ന്തി ഏതസ്സ അത്ഥാപത്തിം ദസ്സേതും ‘‘മമ അഗാരവേനാ’’തിആദി വുത്തം. ഏതന്തി അഞ്ജലിപഗ്ഗഹണം. അയഞ്ഹി യഥാ തഥാ അത്തനോ മഹാജനസ്സ സമ്ഭാവനം ഉപ്പാദേത്വാ കോഹഞ്ഞേന പരേ വിമ്ഹാപേത്വാ ലാഭുപ്പാദനം നിജിഗീസന്തോ വിചരതി, തസ്മാസ്സ അതിവിയ കുഹകഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇമിനാ കിരാ’’തിആദിം വദതി. അഗാരവം നാമ നത്ഥീതി അഗാരവവചനം നാമ നത്ഥി, നായം ഭഗവതി അഗാരവേന ‘‘അഹഞ്ചേവ ഖോ പനാ’’തിആദിമാഹ, അഥ ഖോ അത്തനോ ലാഭപരിഹാനിഭയേനേവാതി വുത്തം ഹോതി.

൩൨൨. തങ്ഖണാനുരൂപായാതി യാദിസീ തദാ തസ്സ അജ്ഝാസയപ്പവത്തി, തദനുരൂപായാതി മജ്ഝേപദലോപേന അത്ഥോ. തദാ തസ്സ വിവട്ടസന്നിസ്സിതസ്സ താദിസസ്സ ഞാണപരിപാകസ്സ അഭാവതോ കേവലം അബ്ഭുദയസന്നിസ്സിതോ ഏവ അത്ഥോ ദസ്സിതോതി ആഹ ‘‘ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികം അത്ഥം സന്ദസ്സേത്വാ’’തി, പച്ചക്ഖതോ വിഭാവേത്വാതി അത്ഥോ. കുസലേ ധമ്മേതി തേഭൂമകേ കുസലധമ്മേ, അയമേത്ഥ നിപ്പരിയായതോ അത്ഥോ. പരിയായതോ പന ‘‘ചതുഭൂമകേ’’തിപി വത്തും വട്ടതി ലോകുത്തരകുസലസ്സപി ആയതിം ലബ്ഭമാനത്താ. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘ആയതിം നിബ്ബാനത്ഥായ, വാസനാഭാഗിയായ വാ’’തി. തത്ഥാതി കുസലേ ധമ്മേ യഥാസമാദപിതേ. നന്തി സോണദണ്ഡബ്രാഹ്മണം. സമുത്തേജേത്വാതി സമ്മദേവ ഉപരൂപരി നിസാനേത്വാ പുഞ്ഞകിരിയായ തിക്ഖവിസദഭാവമാപാദേത്വാ. തം പന അത്ഥതോ തത്ഥ ഉസ്സാഹജനനമേവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘സഉസ്സാഹം കത്വാ’’തി. തായ ച സഉസ്സാഹതായാതി ഏവം പുഞ്ഞകിരിയായ സഉസ്സാഹതാ നിയമതോ ദിട്ഠധമ്മികാദിഅത്ഥസമ്പാദനീതി യഥാവുത്തായ സഉസ്സാഹതായ ച സമ്പഹംസേത്വാതി സമ്ബന്ധോ. അഞ്ഞേഹി ച വിജ്ജമാനഗുണേഹീതി ഏവരൂപാ തേ ഗുണസമങ്ഗിതാ ച ഏകന്തേന ദിട്ഠധമ്മികാദിഅത്ഥനിപ്ഫാദനീതി തസ്മിം വിജ്ജമാനേഹി, അഞ്ഞേഹി ച ഗുണേഹി സമ്പഹംസേത്വാ സമ്മദേവ ഹട്ഠതുട്ഠഭാവമാപാദേത്വാതി അത്ഥോ.

യദി ഭഗവാ ധമ്മരതനവസ്സം വസ്സി, അഥ കസ്മാ സോ വിസേസം നാധിഗച്ഛീതി ചോദനം സോധേതും ‘‘ബ്രാഹ്മണോ പനാ’’തിആദി വുത്തം. കുഹകതായാതി വുത്തനയേന കോഹഞ്ഞകത്താ, ഇമിനാ പയോഗസമ്പത്തിഅഭാവം ദസ്സേതി. യജ്ജേവം കസ്മാ ഭഗവാ തസ്സ തഥാ ധമ്മരതനവസ്സം വസ്സീതി പടിചോദനമ്പി സോധേന്തോ ‘‘കേവലമസ്സാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ കേവലന്തി നിബ്ബേധാസേക്ഖഭാഗിയേന അസമ്മിസ്സം. നിബ്ബാനത്ഥായാതി നിബ്ബാനാധിഗമത്ഥായ, പരിനിബ്ബാനത്ഥായ വാ. ആയതിം വിസേസാധിഗമനൂപായഭൂതാ പുഞ്ഞകിരിയാസു പരിചയസങ്ഖാതാ വാസനാ ഏവ ഭാഗോ, തസ്മിം ഉപായഭാവേന പവത്താതി വാസനാഭാഗിയാ. ന ഹി ഭഗവതോ നിരത്ഥകാ ചതുപ്പദികഗാഥാമത്താപി ധമ്മദേസനാ അത്ഥി. തേനാഹ ‘‘സബ്ബാ പുരിമപച്ഛിമകഥാ’’തി. ആദിതോ ചേത്ഥ പഭുതി യാവ ബ്രാഹ്മണസ്സ വിസ്സജ്ജനാപരിയോസാനം, താവ പുരിമകഥാ, ഭഗവതോ പന സീലപഞ്ഞാവിസ്സജ്ജനാ പച്ഛിമകഥാ. ബ്രാഹ്മണേന വുത്താപി ഹി ബുദ്ധഗുണാദിപടിസഞ്ഞുത്താ കഥാ ആയതിം നിബ്ബാനത്ഥായ വാസനാഭാഗിയാ ഏവാതി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഇതി സുമങ്ഗലവിലാസിനിയാ ദീഘനികായട്ഠകഥായ പരമസുഖുമഗമ്ഭീരദുരനുബോധത്ഥപരിദീപനായ സുവിമലവിപുലപഞ്ഞാവേയ്യത്തിയജനനായ സാധുവിലാസിനിയാ നാമ ലീനത്ഥപകാസനിയാ സോണദണ്ഡസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപകാസനാ.

സോണദണ്ഡസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.