൩. അമ്ബട്ഠസുത്തവണ്ണനാ

അദ്ധാനഗമനവണ്ണനാ

൨൫൪. ഏവം സാമഞ്ഞഫലസുത്തം സംവണ്ണേത്വാ ഇദാനി അമ്ബട്ഠസുത്തം സംവണ്ണേന്തോ യഥാനുപുബ്ബം സംവണ്ണോകാസസ്സ പത്തഭാവം വിഭാവേതും, സാമഞ്ഞഫലസുത്തസ്സാനന്തരം സങ്ഗീതസ്സ സുത്തസ്സ അമ്ബട്ഠസുത്തഭാവം പകാസേതും ‘‘ഏവം മേ സുതം…പേ… കോസലേസൂതി അമ്ബട്ഠസുത്ത’’ന്തി ആഹ. ഏവമീദിസേസു. ഇതിസദ്ദോ ചേത്ഥ ആദിഅത്ഥോ, പദത്ഥവിപല്ലാസജോതകോ പന ഇതിസദ്ദോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോ, ആദിസദ്ദലോപോ വാ ഏസ, ഉപലക്ഖണനിദ്ദേസോ വാ. അപുബ്ബപദവണ്ണനാ നാമ ഹേട്ഠാ അഗ്ഗഹിതതായ അപുബ്ബസ്സ പദസ്സ അത്ഥവിഭജനാ. ‘‘ഹിത്വാ പുനപ്പുനാഗത-മത്ഥം അത്ഥം പകാസയിസ്സാമീ’’തി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ) ഹി വുത്തം, ‘‘അനുപുബ്ബപദവണ്ണനാ’’തി കത്ഥചി പാഠോ, സോ അയുത്തോവ ടീകായ അനുദ്ധടത്താ, തഥാ അസംവണ്ണിതത്താ ച.

‘‘രാജകുമാരാ ഗോത്തവസേന കോസലാ നാമാ’’തി (ദീ. നി. ടീ. ൧.൨൫൪) ആചരിയേന വുത്തം. അക്ഖരചിന്തകാ പന വദന്തി ‘‘കോസം ലന്തി ഗണ്ഹന്തി, കുസലം വാ പുച്ഛന്തീതി കോസലാ’’തി. ജനപദിനോതി ജനപദവന്തോ, ജനപദസ്സ വാ ഇസ്സരാ. ‘‘കോസലാ നാമ രാജകുമാരാ’’തി വുത്തേയേവ സിദ്ധേപി ‘‘ജനപദിനോ’’തി വചനം സന്തേസുപി അഞ്ഞേസു തംതംനാമപഞ്ഞാതേസു തത്ഥ നിവസന്തേസു ജനപദിഭാവതോ തേസമേവ നിവസനമുപാദായ ജനപദസ്സായം സമഞ്ഞാതി ദസ്സനത്ഥം. ‘‘തേസം നിവാസോ’’തി ഇമിനാ ‘‘കോസലാനം നിവാസാ കോസലാ’’തി തദ്ധിതം ദസ്സേതി. ‘‘ഏകോപി ജനപദോ’’തി ഇമിനാ പന സദ്ദതോയേവേതം പുഥുവചനം, അത്ഥതോ പനേസ ഏകോ ഏവാതി വിഭാവേതി. അപി-സദ്ദോ ചേത്ഥ അനുഗ്ഗഹേ, തേന കാമം ഏകോയേവേസ ജനപദോ, തഥാപി ഇമിനാ കാരണേന പുഥുവചനമുപപന്നന്തി അനുഗ്ഗണ്ഹാതി. യദി ഏകോവ ജനപദോ, കഥം തത്ഥ ബഹുവചനന്തി ആഹ ‘‘രുള്ഹിസദ്ദേനാ’’തിആദി, രുള്ഹിസദ്ദത്താ ബഹുവചനമുപപന്നന്തി വുത്തം ഹോതി. നിസ്സിതേസു പയുത്തസ്സ പുഥുവചനസ്സ, പുഥുഭാവസ്സ വാ നിസ്സയേ അഭിനിരോപനാ ഇധ രുള്ഹി, തേന വുത്തം ആചരിയേന ഇധ ചേവ അഞ്ഞത്ഥ ച മജ്ഝിമാഗമടീകാദീസു ‘‘അക്ഖരചിന്തകാ ഹി ഈദിസേസു ഠാനേസു യുത്തേ വിയ ഈദിസലിങ്ഗവചനാനി ഇച്ഛന്തി, അയമേത്ഥ രുള്ഹി യഥാ ‘അഞ്ഞത്ഥാപി കുരൂസു വിഹരതി, അങ്ഗേസു വിഹരതീ’തി ചാ’’തി. കേചി പന കോസലനാമാഭിനിരോപനമിച്ഛന്തി, അയുത്തമേതം പുഥുവചനസ്സ അപ്പയുജ്ജിതബ്ബത്താ. നാമാഭിനിരോപനായ ഹി ഏകവചനമ്പി ഭവതി യഥാ ‘‘സീഹോ ഗായതീ’’തി. തബ്ബിസേസിതേപി ജനപദസദ്ദേ ജാതിസദ്ദത്താ ഏകവചനമേവ. തേനാഹ ‘‘തസ്മിം കോസലേസു ജനപദേ’’തി, കോസലനാമകേ തസ്മിം ജനപദേതി അത്ഥോ. അഭൂതതോ ഹി വോഹാരമത്തം രുള്ഹി, ഭൂതതോയേവ അത്ഥോ വിനിച്ഛിനിതബ്ബോ. യഥാ ഹി –

‘‘സന്തി പുത്താ വിദേഹാനം, ദീഘാവു രട്ഠവഡ്ഢനോ;

തേ രജ്ജം കാരയിസ്സന്തി, മിഥിലായം പജാപതീ’’തി. (ജാ. ൨.൨൨.൨൭൬) ആദീസു –

തംപുത്തസങ്ഖാതസ്സ ഏകത്ഥസ്സ രുള്ഹിവസേന ‘‘പുത്താ’’തി ബഹുവചനപയോഗോ, തഥാ ഇധാപി തന്നിവാസസങ്ഖാതസ്സ ഏകത്ഥസ്സ രുള്ഹിവസേന ‘‘കോസലേസൂ’’തി ബഹുവചനപയോഗോ ഹോതി. യഥാ ച ‘‘പാണം ന ഹഞ്ഞേ, ന ച’ദിന്നമാദിയേ’’തിആദീസു (അ. നി. ൮.൪൨, ൪൩, ൪൫) ജാതിവസേന ബഹ്വത്ഥാനമേകവചനപയോഗോ, തഥാ ഇധാപി ജാതിവസേന അവയവപ്പഭേദേന ബഹ്വത്ഥസ്സ ‘‘ജനപദേ’’തി ഏകവചനപയോഗോ ഹോതി. വുത്തഞ്ച ആചരിയേന മജ്ഝിമാഗമടീകായം ‘‘തബ്ബിസേസനേപി ജനപദസദ്ദേ ജാതിസദ്ദേ ഏകവചനമേവ. തേനാഹ ‘തസ്മിം അങ്ഗേസു ജനപദേ’തി’’.

ഏവം രുള്ഹിവസേന ബഹുമ്ഹി വിയ വത്തബ്ബേ ബഹുവചനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ബഹ്വത്ഥവസേന ബഹുമ്പി ഏവ വത്തബ്ബേ ബഹുവചനം ദസ്സേന്തോ ‘‘പോരാണാ പനാഹൂ’’തിആദിമാഹ. പന-സദ്ദോ ചേത്ഥ വിസേസത്ഥജോതനോ, തേന പുഥുഅത്ഥവിസയതായ ഏവേതം പുഥുവചനം, ന രുള്ഹിവസേനാതി വക്ഖമാനം വിസേസം ജോതേതി. സോ ഹി പദേസോ തിയോജനസതപരിമാണതായ ബഹുപ്പഭേദോതി, ഇമസ്മിം പന നയേ തേസു കോസലേസു ജനപദേസൂതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. മഹാപനാദന്തി മഹാപനാദജാതക (ജാ. ൧.൩.൪൦, ൪൧, ൪൨) സുരുചിജാതകേസു (ജാ. ൧.൧൪.൧൦൨ ആദയോ) ആഗതം സുരുചിനോ നാമ വിദേഹരഞ്ഞോ പുത്തം മഹാപനാദനാമകം രാജകുമാരം. നാനാനാടകാനീതി ഭണ്ഡുകണ്ഡപണ്ഡുകണ്ഡപമുഖാനി ഛസതസഹസ്സാനി നാനാവിധനാടകാനി, കത്ഥചി പന ആദിസദ്ദോപി ദിട്ഠോ, സോ ജാതകട്ഠകഥായം ന ദിസ്സതി, യദി ച ദിസ്സതി, തേന നടലങ്ഘകാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. സിതമത്തമ്പീതി മിഹിതമത്തമ്പി. തസ്സ കിര ദിബ്ബനാടകാനം അനന്തരഭവേയേവ ദിട്ഠത്താ മനുസ്സനാടകാനം നച്ചം അമനുഞ്ഞം അഹോസി. നങ്ഗലാനിപി ഛഡ്ഡേത്വാതി കസികമ്മപ്പഹാനവസേന നങ്ഗലാനി പഹായ, നിദസ്സനമത്തഞ്ചേതം. ന ഹി കേവലം കസ്സകാ ഏവ, അഥ ഖോ അഞ്ഞേപി ഉഭയരട്ഠവാസിനോ മനുസ്സാ അത്തനോ അത്തനോ കിച്ചം പഹായ തസ്മിം മങ്ഗലട്ഠാനേ സന്നിപതിംസു. തദാ കിര മഹാപനാദകുമാരസ്സ പാസാദമങ്ഗലം, ഛത്തമങ്ഗലം, ആവാഹമങ്ഗലന്തി തീണി മങ്ഗലാനി ഏകതോ അകംസു, കാസിവിദേഹരട്ഠവാസിനോപി തത്ഥ സന്നിപതിത്വാ അതിരേകസത്തവസ്സാനി ഛണമനുഭവിംസൂതി, അധുനാ പന ‘‘നങ്ഗലാദീനീ’’തി പാഠോ ദിസ്സതി, സോ ന പോരാണപാഠോ ടീകായമനുദ്ധടത്താ.

മഹാജനകായേ സന്നിപതിതേതി കേചി ‘‘പഹംസനവിധിം ദസ്സേത്വാ രാജകുമാരം ഹാസാപേസ്സാമാ’’തി, കേചി ‘‘തം കീളനം പസ്സിസ്സാമാ’’തി ഏവം മഹാജനസമൂഹേ സന്നിപതിതേ. അതുലമ്ബാഭിരുഹനദാരുചിതകപവേസനാദി നാനാകീളായോ ദസ്സേത്വാ. സക്കപേസിതോ കിര ദിബ്ബനാടകോ രാജങ്ഗണേ ആകാസേ ഠത്വാ ഉപഡ്ഢഭാഗം നാമ ദസ്സേതി, ഏകോവ ഹത്ഥോ, ഏകോ പാദോ, ഏകം അക്ഖി, ഏകാ ദാഠാ നച്ചതി ചലതി, ഉപഡ്ഢം ഫന്ദതി, സേസം നിച്ചലമഹോസി, തം ദിസ്വാ മഹാപനാദോ ഥോകം ഹസിതമകാസി, ഇമമത്ഥം സന്ധായ ‘‘സോ ദിബ്ബനാടകം ദസ്സേത്വാ ഹസാപേസീ’’തി വുത്തം. സുഹജ്ജാ നാമ വിസ്സാസികാ ‘‘സുട്ഠു ഹദയമേതേസ’’ന്തി കത്വാ. ആദിസദ്ദേന ഞാതകപരിജനാദീനം സങ്ഗഹോ. തസ്മാതി തഥാ വചനതോ. തം കുസലന്തി വചനം ഉപാദായാതി ഏത്ഥ ‘‘കച്ചി കുസലം? ആമ കുസല’’ന്തി വചനപടിവചനവസേന പവത്തകുസലവാദിതായ തേ മനുസ്സാ ആദിതോ ‘‘കുസലാ’’തി സമഞ്ഞം ലഭിംസു, തേസം കുസലാനം ഇസ്സരാതി രാജകുമാരാ കോസലാ നാമ ജാതാ, തേസം നിവാസട്ഠാനതായ പന പദേസോ കോസലാതി പുബ്ബേ വുത്തനയമേവ. തേനാഹ ‘‘സോ പദേസോ കോസലാതി വുച്ചതീ’’തി. ഏവം മജ്ഝിമാഗമടീകായം ആചരിയേനേവ വുത്തം. തത്രായമധിപ്പായോ സിയാ – ‘‘സോ പദേസോ കോസലാതി വുച്ചതീ’’തി സഞ്ഞീസഞ്ഞാ യഥാക്കമം ഏകവചനബഹുവചനവസേന വുത്തത്താ പുരിമനയേ വിയ ഇധാപി രുള്ഹിവസേനേവ ബഹുവചനം ഹോതി. രാജകുമാരാനം നാമലാഭഹേതുമത്തഞ്ഹേത്ഥ വിസേസോതി. ഇധ പന ആചരിയേന ഏവം വുത്തം സോ പദേസോതി പദേസസാമഞ്ഞതോ വുത്തം, വചനവിപല്ലാസേന വാ, തേ പദേസാതി അത്ഥോ. കോസലാതി വുച്ചതി കുസലാ ഏവ കോസലാതി കത്വാ’’തി (ദീ. നി. ടീ. ൧.൨൫൪) തത്രായമധിപ്പായോ സിയാ – സോ പദേസോതി ജാതിസദ്ദവസേന, വചനവിപല്ലാസേന വാ വുത്തത്താ പുഥുഅത്ഥവിസയതായ ഏവ ബഹുവചനം ഹോതി. പദേസസ്സ നാമലാഭഹേതു ഹേത്ഥ വിസേസോതി. ‘‘കുസല’’ന്തി ഹി വചനമുപാദായ രുള്ഹിനാമവസേന വുത്തനയേന കോസലാ യഥാ ‘‘യേവാപനകം, നതുമ്ഹാകവഗ്ഗോ’’തി. അപിച വചനപടിവചനവസേന ‘‘കുസല’’ന്തി വദന്തി ഏത്ഥാതി കോസലാ. വിചിത്രാ ഹി തദ്ധിതവുത്തീതി. കുസലന്തി ച ആരോഗ്യം ‘‘കച്ചി നു ഭോതോ കുസലം, കച്ചി ഭോതോ അനാമയ’’ന്തിആദീസു (ജാ. ൧.൧൫.൧൪൫; ജാ. ൨.൨൦.൧൨൯) വിയ, കച്ചി തുമ്ഹാകം ആരോഗ്യം ഹോതീതി അത്ഥോ, ഛേകം വാ ‘‘കുസലാ നച്ചഗീതസ്സ, സിക്ഖിതാ ചാതുരിത്ഥിയോ’’തിആദീസു (ജാ. ൨.൨൨.൯൪) വിയ, കച്ചി തേസം നാടകാനം ഛേകതാ ഹോതീതി അത്ഥോ.

ചരണം ചാരികാ, ചരണം വാ ചാരോ, സോ ഏവ ചാരികാ, തയിദം മഗ്ഗഗമനമേവ ഇധാധിപ്പേതം, ന ചുണ്ണികഗമനമത്തന്തി ദസ്സേതും ‘‘അദ്ധാനഗമന’’ന്തി വുത്തം, ഭാവനപുംസകഞ്ചേതം, അദ്ധാനഗമനസങ്ഖാതായ ചാരികായ ചരമാനോതി വുത്തം ഹോതി, അഭേദേപി വാ ഭേദവോഹാരേന വുത്തം യഥാ ‘‘ദിവാവിഹാരം നിസീദീ’’തി, (മ. നി. ൧.൨൫൬) അദ്ധാനഗമനസങ്ഖാതം ചാരികം ചരമാനോ, ചരണം കരോന്തോതി അത്ഥോ. സബ്ബത്ഥകോ ഹി കരഭൂധാതൂനമത്ഥോതി. ‘‘അദ്ധാനമഗ്ഗ’’ന്തിപി കത്ഥചി പാഠോ, സോ ന സുന്ദരോ. ന ഹി ചാരികാസദ്ദോ മഗ്ഗവാചകോതി. ഇദാനി തം വിഭാഗേന ദസ്സേത്വാ ഇധാധിപ്പേതം നിയമേന്തോ ‘‘ചാരികാ ച നാമേസാ’’തിആദിമാഹ. സാവകാനമ്പി രുള്ഹിവസേന ചാരികായ സമ്ഭവതോ തതോ വിസേസേതി ‘‘ഭഗവതോ’’തി ഇമിനാ. തഥാ ഹി മജ്ഝിമാഗമട്ഠകഥായം വുത്തം ‘‘ചാരികം ചരമാനോതി ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി അയം ചാരികാ നാമ മഹാജനസങ്ഗഹത്ഥം ബുദ്ധാനംയേവ ലബ്ഭതി, ബുദ്ധേ ഉപാദായ പന രുള്ഹിസദ്ദേന സാവകാനമ്പി വുച്ചതി കിലഞ്ജാദീഹി കതബീജനീപി താലവണ്ടം വിയാ’’തി. ദൂരേപീതി ഏത്ഥ പി-സദ്ദേന, അപി-സദ്ദേന വാ നാതിദൂരേപീതി സമ്പിണ്ഡനം തത്ഥാപി ചാരികാസമ്ഭവതോ. ബോധനേയ്യപുഗ്ഗലന്തി ചതുസച്ചപടിവേധവസേന ബോധനാരഹപുഗ്ഗലം. സഹസാ ഗമനന്തി സീഘഗമനം. ‘‘മഹാകസ്സപസ്സ പച്ചുഗ്ഗമനാദീസൂ’’തി വുത്തമേവ സരൂപതോ ദസ്സേതി ‘‘ഭഗവാ ഹീ’’തിആദിനാ. പച്ചുഗ്ഗച്ഛന്തോതി പടിമുഖം ഗച്ഛന്തോ, പച്ചുട്ഠഹന്തോതി അത്ഥോ. ‘‘തഥാ’’തി ഇമിനാ ‘‘തിംസയോജന’’ന്തി പദമനുകഡ്ഢതി. പക്കുസാതി നാമ ഗന്ധാരരാജാ. മഹാകപ്പിനോ നാമ കുക്കുടവതീരാജാ. ധനിയോ നാമ കോരണ്ഡസേട്ഠിപുത്തോ ഗോപോ.

ഏവം ധമ്മഗരുതാകിത്തനമുഖേന മഹാകസ്സപപച്ചുഗ്ഗമനാദീനി (സം. നി. അട്ഠ. ൨.൧൫൪) ഏകദേസേന ദസ്സേത്വാ ഇദാനി വനവാസിതിസ്സസാമണേരസ്സ വത്ഥും വിത്ഥാരേത്വാ ചാരികം ദസ്സേതും ‘‘ഏകദിവസ’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. കോ പനേസ തിസ്സസാമണേരോ നാമ? സാവത്ഥിയം ധമ്മസേനാപതിനോ ഉപട്ഠാകകുലേ ജാതോ മഹാപുഞ്ഞോ ‘‘പിണ്ഡപാതദായകതിസ്സോ, കമ്ബലദായകതിസ്സോ’’തി ച പുബ്ബേ ലദ്ധനാമോ പച്ഛാ ‘‘വനവാസിതിസ്സോ’’തി പാകടോ ഖീണാസവസാമണേരോ. വിത്ഥാരോ ധമ്മപദേ (ധ. പ. അട്ഠ. ൧.൭൪ വനവാസീതിസ്സസാമണേരവത്ഥു). ആകാസഗാമീഹി സദ്ധിം ആകാസേനേവ ഗന്തുകാമോ ഭഗവാ ‘‘ഛളഭിഞ്ഞാനം ആരോചേഹീ’’തി അവോച. തസ്സാതി തിസ്സസാമണേരസ്സ. തന്തി ഭഗവന്തം സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന ചീവരം പാരുപന്തം. നോ ഥേരോ നോ ഓരമത്തകോ വതാതി സമ്ബന്ധോ, ഗുണേന ലാമകപ്പമാണികോ നോ ഹോതീതി അത്ഥോ.

അത്തനോ പത്താസനേതി ഭിക്ഖൂനം ആസനപരിയന്തേ. തേസം ഗാമികാനം ദാനപടിസംയുത്തം മങ്ഗലം വത്വാ. കസ്മാ പന സദേവകസ്സ ലോകസ്സ മഗ്ഗദേസകോപി സമാനോ ഭഗവാ ഏവമാഹാതി ചോദനം സോധേതും ‘‘ഭഗവാ കിരാ’’തിആദി വുത്തം. മഗ്ഗദേസകോതി നിബ്ബാനമഗ്ഗസ്സ, സുഗതിമഗ്ഗസ്സ വാ ദേസകോ.

തായാതി അരഞ്ഞസഞ്ഞായ. സങ്ഘകമ്മവസേന സിജ്ഝമാനാപി ഉപസമ്പദാ സത്ഥു ആണാവസേന സിജ്ഝനതോ ‘‘ബുദ്ധദായജ്ജം തേ ദസ്സാമീ’’തി വുത്തന്തി വദന്തി. അപരേ പന ‘‘അപരിപുണ്ണവീസതിവസ്സസ്സേവ തസ്സ ഉപസമ്പദം അനുജാനന്തോ സത്ഥാ ‘ബുദ്ധദായജ്ജം തേ ദസ്സാമീ’തി അവോചാ’’തി വദന്തി. ധമ്മസേനാപതിനാ ഉപജ്ഝായേന ഉപസമ്പാദേത്വാ, തതോയേവേസ ധമ്മസേനാപതിനോ സദ്ധിവിഹാരികോതി അട്ഠകഥാസു വുത്തോ. ധമ്മപദട്ഠകഥായം പന ധമ്മസേനാപതിആദിഥേരാനം ചത്താലീസഭിക്ഖുസഹസ്സപരിവാരാനം അത്തനോ അത്തനോ പരിവാരേഹി സദ്ധിം പച്ചേകം ഗമനം, ഭഗവതോ ച ഏകകസ്സേവ ഗമനം ഖുദ്ദകഭാണകാനം മതേന വുത്തം, ഇധ, പന മജ്ഝിമാഗമട്ഠകഥായഞ്ച (മ. നി. അട്ഠ. ൨.൬൫) അഞ്ഞഥാ ഗമനം ദീഘഭാണകമജ്ഝിമഭാണകാനം മതേനാതി ദട്ഠബ്ബം. അയന്തി മഹാകസ്സപാദീനമത്ഥായ ചാരികാ. യം പന അനുഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ ഭഗവതോ ഗമനം, അയം അതുരിതചാരികാ നാമാതി സമ്ബന്ധോ.

ഇമം പന ചാരികന്തി അതുരിതചാരികം. മഹാമണ്ഡലന്തി മജ്ഝിമദേസപരിയാപന്നേനേവ ബാഹിരിമേന പമാണേന പരിച്ഛിന്നത്താ മഹന്തതരം മണ്ഡലം. മജ്ഝിമമണ്ഡലന്തി ഇതരേസം ഉഭിന്നം വേമജ്ഝേ പവത്തം മണ്ഡലം. അന്തോമണ്ഡലന്തി ഇതരേഹി ഖുദ്ദകം മണ്ഡലം, ഇതരേസം വാ അന്തോഗധത്താ അന്തിമം മണ്ഡലം, അബ്ഭന്തരിമം മണ്ഡലന്തി വുത്തം ഹോതി. കിം പനിമേസം പമാണന്തി ആഹ ‘‘കത്ഥാ’’തിആദി. തത്ഥ നവയോജനസതികതാ മജ്ഝിമദേസപരിയാപന്നവസേനേവ ഗഹേതബ്ബാ തതോ പരം അതുരിതചാരികായ അഗമനതോ. തദുത്തരി ഹി തുരിതചാരികായ ഏവ തഥാഗതോ ഗച്ഛതി, ന അതുരിതചാരികായ. പവാരേത്വാവ ചാരികാചരണം ബുദ്ധാചിണ്ണന്തി വുത്തം ‘‘മഹാപവാരണായ പവാരേത്വാ’’തിആദി. പാടിപദദിവസേതി പഠമകത്തികപുണ്ണമിയാ അനന്തരേ പാടിപദവസേ. സമന്താതി ഗതഗതട്ഠാനസ്സ ചതൂസു പസ്സേസു സമന്തതോ. മഹാജനകായസ്സ സന്നിപതനതോ പുരിമം പുരിമം ആഗതാ നിമന്തേതും ലഭന്തി. തഥാ സന്നിപതനമേവ ദസ്സേതും ‘‘ഇതരേസൂ’’തിആദി വുത്തം. സമഥവിപസ്സനാ തരുണാ ഹോന്തീതി ഏത്ഥ സമഥസ്സ തരുണഭാവോ ഉപചാരസമാധിവസേന, വിപസ്സനായ പന സങ്ഖാരപരിച്ഛേദഞാണം, കങ്ഖാവിതരണഞാണം, സമ്മസനഞാണം, മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണന്തി ചതുന്നം ഞാണാനം വസേന വേദിതബ്ബോ. തരുണവിപസ്സനാതി ഹി തേസം ചതുന്നം ഞാണാനമധിവചനം. പവാരണാസങ്ഗഹം ദത്വാതി അനുമതിദാനവസേന ദത്വാ. കത്തികപുണ്ണമായന്തി പച്ഛിമകത്തികപുണ്ണമിയം. ‘‘മിഗസിരസ്സ പഠമപാടിപദദിവസേ’’തി ഇദം മജ്ഝിമദേസവോഹാരവസേന മിഗസിരമാസസ്സ പഠമം പാടിപദദിവസം സന്ധായ വുത്തം, ഏതരഹി പവത്തവോഹാരവസേന പന പച്ഛിമകത്തികമാസസ്സ കാളപക്ഖപാടിപദദിവസോ വേദിതബ്ബോ.

അഞ്ഞേനപി കാരണേനാതി ഭിക്ഖൂനം സമഥവിപസ്സനാതരുണഭാവതോ അഞ്ഞേനപി മജ്ഝിമമണ്ഡലേ വേനേയ്യാനം ഞാണപരിപാകാദികാരണേന. ചതുമാസന്തി ആസള്ഹീപുണ്ണമിയാ പാടിപദതോ യാവ പച്ഛിമകത്തികപുണ്ണമീ, താവ ചതുമാസം. ‘‘സമന്താ യോജനസത’’ന്തിആദിനാ വുത്തനയേനേവ. വസനം വസ്സം, വസനകിരിയാ, വുത്ഥം വസിതം വസ്സമസ്സാതി വുത്ഥവസ്സോ, തസ്സ. തഥാഗതേന വിനേതബ്ബത്താ ‘‘ഭഗവതോ വേനേയ്യസത്താ’’തി സാമിനിദ്ദേസോ വുത്തോ, കത്തുനിദ്ദേസോ വാ ഏസ. വേനേയ്യസത്താതി ച ചരിതാനുരൂപം വിനേതബ്ബസത്താ. ഇന്ദ്രിയപരിപാകം ആഗമയമാനോതി സദ്ധാദിഇന്ദ്രിയാനം വിമുത്തിപരിപാചനഭാവേന പരിപക്കം പടിമാനേന്തോ. ഫുസ്സമാഘഫഗ്ഗുണചിത്തമാസാനം അഞ്ഞതരമാസസ്സ പഠമദിവസേ നിക്ഖമനതോ മാസനിയമോ ഏത്ഥ ന കതോതി ദട്ഠബ്ബം. തേനാഹ ‘‘ഏകമാസം വാ ദ്വിതിചതുമാസം വാ തത്ഥേവ വസിത്വാ’’തി. തത്ഥേവാതി വസ്സൂപഗമനട്ഠാനേ ഏവ. ‘‘സത്തഹി വാ’’തിആദി ‘‘ഏകമാസം വാ’’തിആദിനാ യഥാക്കമം യോജേതബ്ബം – യദി അപരമ്പി ഏകമാസം തത്ഥേവ വസതി, സത്തഹി മാസേഹി ചാരികം പരിയോസാപേതി. യദി ദ്വിമാസം ഛഹി, യദി തിമാസം പഞ്ചഹി, യദി ചതുമാസം തത്ഥേവ വസതി, ചതൂഹി മാസേഹി ചാരികം പരിയോസാപേതീതി. കസ്മാ പന ചാരികാഗമനന്തി ആസങ്കാനിവത്തനത്ഥം ‘‘ഇതീ’’തിആദി വുത്തം. അതിരേകം ജരാദുബ്ബലോ ബാള്ഹജിണ്ണോ. തേ കദാ പസ്സിസ്സന്തി, ന പസ്സിസ്സന്തി ഏവ. ലോകാനുകമ്പകായാതി ലോകാനുകമ്പകായ ഏവ. തേന വുത്തം ‘‘ന ചീവരാദിഹേതൂ’’തി.

ജങ്ഘവിഹാരവസേനാതി ജങ്ഘാഹി വിചരണവസേന, ജങ്ഘാഹി വിചരിത്വാ തത്ഥ തത്ഥ കതിപാഹം നിവസനവസേന വാ. സബ്ബിരിയാപഥസാധാരണഞ്ഹി വിഹാരവചനം. സരീരഫാസുകത്ഥായാതി ഏകസ്മിംയേവ ഠാനേ നിബദ്ധവാസവസേന ഉസ്സന്നധാതുകസ്സ സരീരസ്സ വിചരണേന ഫാസുഭാവത്ഥായ. അട്ഠുപ്പത്തികാലാഭികങ്ഖനത്ഥായാതി അഗ്ഗിക്ഖന്ധോപമസുത്ത (അ. നി. ൭.൭൨) മഘദേവജാതകാദി (ജാ. ൧.൧.൯) ദേസനാനം വിയ ധമ്മദേസനായ അഭികങ്ഖിതബ്ബഅട്ഠുപ്പത്തികാലത്ഥായ, അട്ഠുപ്പത്തികാലസ്സ വാ അഭികങ്ഖനത്ഥായ, അട്ഠുപ്പത്തികാലേ ധമ്മദേസനത്ഥായാതി വുത്തം ഹോതി. സിക്ഖാപദപഞ്ഞാപനത്ഥായാതി സുരാപാനസിക്ഖാപദാദി (പാചി. ൩൨൭, ൩൨൮, ൩൨൯) പഞ്ഞാപനേ വിയ സിക്ഖാപദാനം പഞ്ഞാപനത്ഥായ. ബോധനത്ഥായാതി അങ്ഗുലിമാലാദയോ (മ. നി. ൨.൩൪൭) വിയ ബോധനേയ്യസത്തേ ചതുസച്ചബോധനത്ഥായ. മഹതാതി മഹതിയാ. കഞ്ചി, കതിപയേ വാ പുഗ്ഗലേ ഉദ്ദിസ്സ ചാരികാ നിബദ്ധചാരികാ. തദഞ്ഞാ സമ്ബഹുലേ ഉദ്ദിസ്സ ഗാമനിഗമനഗരപടിപാടിയാ ചാരികാ അനിബദ്ധചാരികാ. തേനാഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. യം ചരതീതി കിരിയാപരാമസനം.

‘‘ഏസാ ഇധ അധിപ്പേതാ’’തി വുത്തമേവ വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘തദാ കിരാ’’തിആദി വുത്തം. ദസസഹസ്സിലോകധാതുയാതി ജാതിക്ഖേത്തഭൂതം ദസസഹസ്സചക്കവാളം സന്ധായ വുത്തം. കസ്മാതി ചേ? തത്ഥേവ ഭബ്ബസത്താനം സമ്ഭവതോ. തത്ഥ ഹി സത്തേ ഭബ്ബേ പരിപക്കിന്ദ്രിയേ പസ്സിതും ബുദ്ധഞാണം അഭിനീഹരിത്വാ ഠിതോ ഭഗവാ ഞാണജാലം പത്ഥരതീതി വുച്ചതി, ഇദഞ്ച ദേവബ്രഹ്മാനം വസേന വുത്തം. മനുസ്സാ പന ഇമസ്മിംയേവ ചക്കവാളേ, ഇമസ്മിംയേവ ച സപരിവാരേ ജമ്ബുദീപേ ബോധനേയ്യാ ഹോന്തി. ബോധനേയ്യബന്ധവേതി ബോധനേയ്യസത്തസങ്ഖാതേ ഭഗവതോ ബന്ധവേ. ഗോത്താദിസമ്ബന്ധാ വിയ ഹി സച്ചപടിവേധസമ്ബന്ധാ വേനേയ്യാ ഭഗവതോ ബന്ധവാ നാമാതി. ഗോചരഭാവൂപഗമനം സന്ധായ ‘‘സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണജാലസ്സ അന്തോ പവിട്ഠോ’’തി വുത്തം. ഭഗവാ കിര മഹാകരുണാസമാപത്തിം സമാപജ്ജിത്വാ തതോ വുട്ഠായ ‘‘യേ സത്താ ഭബ്ബാ പരിപക്കഞാണാ, തേ മയ്ഹം ഞാണസ്സ ഉപട്ഠഹന്തൂ’’തി ചിത്തം അധിട്ഠായ സമന്നാഹരതി, തസ്സ സഹസമന്നാഹാരാ ഏകോ വാ ദ്വേ വാ സമ്ബഹുലാ വാ തദാ വിനയൂപഗാ വേനേയ്യാ ഞാണസ്സ ആപാഥമാഗച്ഛന്തി, അയമേത്ഥ ബുദ്ധാനുഭാവോ. ഏവമാപാഥഗതാനം പന നേസം ഉപനിസ്സയം പുബ്ബചരിയം, പുബ്ബഹേതും, സമ്പതി വത്തമാനഞ്ച പടിപത്തിം ഓലോകേതി. വേനേയ്യസത്തപരിഗ്ഗണ്ഹനത്ഥഞ്ഹി സമന്നാഹാരേ കതേ പഠമം നേസം വേനേയ്യഭാവേന ഉപട്ഠാനം ഹോതി, അഥ ‘‘കിം നു ഖോ ഭവിസ്സതീ’’തി സരണഗമനാദിവസേന കഞ്ചി നിപ്ഫത്തിം വീമംസമാനോ പുബ്ബൂപനിസ്സയാദീനി ഓലോകേതി. തേനാഹ ‘‘അഥ ഭഗവാ’’തിആദി. സോതി അമ്ബട്ഠോ. വാദപടിവാദം കത്വാതി ‘‘ഏവം നു തേ അമ്ബട്ഠാ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൨൬൨) മയാ വുത്തവചനസ്സ ‘‘യേ ച ഖോ തേ ഭോ ഗോതമ മുണ്ഡകാ സമണകാ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൨൬൩) പടിവചനം ദത്വാ, അസബ്ഭിവാക്യന്തി അസപ്പുരിസവാചം, തിക്ഖത്തും ഇബ്ഭവാദനിപാതനവസേന നാനപ്പകാരം സാധുസഭാവായ വാചായ വത്തുമയുത്തം വാക്യം വക്ഖതീതി വുത്തം ഹോതി. നിബ്ബിസേവനന്തി വിഗതതുദനം, മാനദപ്പവസേന അപഗതപരിനിപ്ഫന്ദനന്തി അത്ഥോ.

അവസരിതബ്ബന്തി ഉപഗന്തബ്ബം. തസ്സ ഗാമസ്സ ഇദം നാമമത്തം, കിമേത്ഥ അത്ഥപരിയേസനായാതി വുത്തം ‘‘ഇജ്ഝാനങ്ഗലന്തിപി പാഠോ’’തി. ‘‘യേന ദിസാഭാഗേനാ’’തി കരണനിദ്ദേസാനുരൂപം കരണത്ഥേ ഉപയോഗവചനന്തി ദസ്സേതി ‘‘തേന അവസരീ’’തി ഇമിനാ. ‘‘യസ്മിം പദേസേ’’തി പന ഭുമ്മനിദ്ദേസാനുരൂപം ‘‘തം വാ അവസരീ’’തി വുത്തം. തദുഭയമേവത്ഥം വിവരതി ‘‘തേന ദിസാഭാഗേനാ’’തിആദിനാ. ഗതോതി ഉപഗതോ, അഗമാസീതി അത്ഥോ. പുന ഗതോതി സമ്പത്തോ, സമ്പാപുണീതി അത്ഥോ. ‘‘ഇച്ഛാനങ്ഗലേ’’തി ഇദം തദാ ഭഗവതോ ഗോചരഗാമനിദസ്സനം, സമീപത്ഥേ ചേതം ഭുമ്മം. ‘‘ഇച്ഛാനങ്ഗലവനസണ്ഡേ’’തി ഇദം പന നിവാസട്ഠാനദസ്സനം, നിപ്പരിയായതോ അധികരണേ ചേതം ഭുമ്മന്തി തദുഭയമ്പി പദം വിസേസത്ഥദസ്സനേന വിവരന്തോ ‘‘ഇച്ഛാനങ്ഗലം ഉപനിസ്സായാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘സീലഖന്ധാവാര’’ന്തിആദി വുത്തനയേന വേനേയ്യഹിതസമപേക്ഖനവസേനേവ ഭഗവതോ വിഹാരദസ്സനം. തത്ഥ ധമ്മരാജസ്സ ഭഗവതോ സബ്ബസോ അധമ്മനിഗ്ഗണ്ഹനപരാ ഏവ പടിപത്തി, സാ ച സീലസമാധിപഞ്ഞാവസേനാതി സീലാദിത്തയസ്സേവ ഗഹണം. സീലഖന്ധാവാരന്തി ചക്കവത്തിരഞ്ഞോ ദാരുഇട്ഠകാദികതം ഖന്ധാവാരസദിസം സീലസങ്ഖാതം ഖന്ധാവാരം ബന്ധിത്വാ വിഹരതീതി സമ്ബന്ധോ. ദാരുക്ഖന്ധാദീഹി ആസമന്തതോ വരന്തി പരിക്ഖിപന്തി ഏത്ഥാതി ഹി ഖന്ധാവാരോ അ-കാരസ്സ ദീഘം കത്വാ, രാജൂനം അചിരനിവാസട്ഠാനം. തത്ഥ പന ഭഗവതോ അചിരനിവസനകിരിയാസമ്ബന്ധമത്തേന ഭയനിവാരണട്ഠേന തംസദിസതായ സീലമ്പി തഥാ വുച്ചതി. സമാധികോന്തന്തി സമ്മാസമാധിസങ്ഖാതം മങ്ഗലസത്തിം. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപദന്തി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസങ്ഖാതം ജയമന്തപദം. പരിവത്തയമാനോതി പരിജപ്പമാനോ. ‘‘സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസര’’ന്തിപി പാഠോ, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണവജിരഗ്ഗസരം അപരാപരം സമ്പരിവത്തമാനോതി അത്ഥോ. യഥാഭിരുചിതേന വിഹാരേനാതി സബ്ബവിഹാരസാധാരണദസ്സനം, ദിബ്ബവിഹാരാദീസു യേന യേന അത്തനാ അഭിരുചിതേന വിഹാരേന വിഹരതീതി അത്ഥോ.

പോക്ഖരസാതിവത്ഥുവണ്ണനാ

൨൫൫. മന്തേതി ഇരുവേദാദിമന്തസത്ഥേ. ഇരുവേദാദയോ ഹി ഗുത്തഭാസിതബ്ബട്ഠേന ‘‘മന്താ’’തി വുച്ചന്തി. അണ-സദ്ദോ സദ്ദേതി ആഹ ‘‘സജ്ഝായതീ’’തി. ലോകിയാ പന വദന്തി ‘‘ബ്രഹ്മുനോ അപച്ചം ബ്രാഹ്മണോ, നാഗമോ, ണത്തം, ദീഘാദീ’’തി. കസ്മാ അയമേവ വചനത്ഥോ വുത്തോതി ആഹ ‘‘ഇദമേവാ’’തിആദി. അഥ കേസം ഇതരോ വചനത്ഥോതി ചോദനമപനേതി ‘‘അരിയാ പനാ’’തിആദിനാ. അഥ വാ യം ലോകിയാ വദന്തി ‘‘ബ്രഹ്മുനാ ജാതോ ബ്രാഹ്മണോ’’തിആദിനിരുത്തിം, തം പടിക്ഖിപിതും ഏവം വുത്തം. ‘‘ഇദമേവാ’’തി ഹി അവധാരണേന തം പടിക്ഖിപതി. ‘‘ജാതിബ്രാഹ്മണാന’’ന്തി പന ഇമിനാ സദ്ദന്തരേന ദസ്സിതേസു ജാതിബ്രാഹ്മണവിസുദ്ധിബ്രാഹ്മണവസേന ദുവിധേസു ബ്രാഹ്മണേസു വിസുദ്ധിബ്രാഹ്മണാനം നിരുത്തിം ദസ്സേന്തോ ‘‘അരിയാ പനാ’’തിആദിമാഹ. ബഹന്തി പാപേ ബഹി കരോന്തീതി ഹി അരിയാ ബ്രാഹ്മണാ നിരുത്തിനയേന. ‘‘തസ്സ കിര കായോ സേതപോക്ഖരസദിസോ’’തി ഇദമേവസ്സ നാമലാഭഹേതുദസ്സനം, സേസം പന തപ്പസങ്ഗേന യഥാവിജ്ജമാനവിസേസദസ്സനമേവ. തേനാഹ ‘‘ഇതി നം പോക്ഖരസദിസത്താ പോക്ഖരസാതീതി സഞ്ജാനന്തീ’’തി. പോക്ഖരേന സദിസോ കായോ യസ്സാതി ഹി പോക്ഖരസാതീ നിരുത്തിനയേന. സാതസദ്ദോ വാ സദിസത്ഥോ, പോക്ഖരേന സാതോ സദിസോ കായോ തഥാ, സോ യസ്സാതി പോക്ഖരസാതീ. സേതപോക്ഖരസദിസോതി സേതപദുമവണ്ണോ. ദേവനഗരേതി ആലകമന്ദാദിദേവപുരേ. ഉസ്സാപിതരജതതോരണന്തി ഗമ്ഭീരനേമനിഖാതം അച്ചുഗ്ഗതം രജതമയം ഇന്ദഖീലം. കാളമേഘരാജീതി കദാചി ദിസ്സമാനാ കാളഅബ്ഭലേഖാ. രജതപനാളികാതി രജതമയതുമ്ബം. സുവട്ടിതാതി വട്ടഭാവസ്സ യുത്തട്ഠാനേ സുട്ഠു വട്ടുലാ. കാളവങ്ഗതിലകാദീനമഭാവേന സുപരിസുദ്ധാ.‘‘അരാജകേ’’തിആദിനാപി സോഭഗ്ഗപ്പത്തഭാവമേവ നിദസ്സേതി.

ഇദാനി അപരമ്പി തസ്സ നാമലാഭഹേതും ദസ്സേന്തോ ‘‘അയം പനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ച ‘‘ഹിമവന്തപദേസേ മഹാസരേ പദുമഗബ്ഭേ നിബ്ബത്തീ’’തി ഇദമേവസ്സ നാമലാഭഹേതുദസ്സനം. സേസം പന തപ്പസങ്ഗേന തഥാപവത്താകാരദസ്സനമേവ. തേനാഹ ‘‘ഇതി നം പോക്ഖരേ സയിതത്താ പോക്ഖരസാതീതി സഞ്ജാനന്തീ’’തി. പോക്ഖരേ കമലേ സയതീതി ഹി പോക്ഖരസാതീ, സാതം വാ വുച്ചതി സമസണ്ഠാനം, പോക്ഖരേ ജാതം സമസണ്ഠാനം തഥാ, തമസ്സത്ഥീതിപി പോക്ഖരസാതീ. യം പന ആചരിയേന വുത്തം ‘‘ഇമസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ കീദിസോ പുബ്ബയോഗോ, യേന നം ഭഗവാ അനുഗ്ഗണ്ഹിതും തം ഠാനം ഉപഗതോതി ആഹാ’’തി, (ദീ. നി. ടീ. ൧.൨൫൫) തദേതം ‘‘അയം പനാ’’തിആദിവചനം ഏകദേസമേവ സന്ധായ വുത്തം. ‘‘സോ തതോ മനുസ്സലോക’’ന്തിആദിവചനതോ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തീതി ഏത്ഥ അപരാപരം നിബ്ബത്തി ഏവ വുത്താതി ദട്ഠബ്ബം. തഥാരൂപേന കമ്മേന നിബ്ബത്തിമേവ സന്ധായ ‘‘മാതുകുച്ഛിവാസം ജിഗുച്ഛിത്വാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘പദുമഗബ്ഭേ നിബ്ബത്തീ’’തി ഇമിനാ സംസേദജോയേവ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തീതി ദസ്സേതി. ന പുപ്ഫതീതി ന വികസതി. തേനാതി താപസേന. നാളതോതി പുപ്ഫദണ്ഡതോ. സുവണ്ണചുണ്ണേഹി പിഞ്ജരം ഹേമവണ്ണോ യസ്സാതി സുവണ്ണചുണ്ണപിഞ്ജരോ, തം, സുവണ്ണചുണ്ണേഹി വികിണ്ണഭാവേന ഹേമവണ്ണന്തി അത്ഥോ. പിഞ്ജരസദ്ദോ ഹി ഹേമവണ്ണപരിയായോതി സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. ൧.൨൨) വുത്തം. ഏസ നയോ പദുമരേണുപിഞ്ജരന്തി ഏത്ഥാപി. രജതബിമ്ബകന്തി രൂപിയമയരൂപകം. പടിജഗ്ഗാമീതി പോസേമി. പാരന്തി പരിയോസാനം, നിപ്ഫത്തി വാ വുച്ചതി നദീസമുദ്ദാദീനം പരിയോസാനഭൂതം പാരം വിയാതി കത്വാ. പടിസന്ധിപഞ്ഞാസങ്ഖാതേന സഭാവഞാണേന പണ്ഡിതോ. ഇതി കത്തബ്ബേസു, വേദേസു വാ വിസാരദപഞ്ഞാസങ്ഖാതേന വേയ്യത്തിയേന ബ്യത്തോ. അഗ്ഗബ്രാഹ്മണോതി ദിസാപാമോക്ഖബ്രാഹ്മണോ. സിപ്പന്തി വേദസിപ്പം തസ്സേവ പകരണാധിഗതത്താ. ബ്രഹ്മദേയ്യം അദാസീതി വക്ഖമാനനയേന ബ്രഹ്മദേയ്യം കത്വാ അദാസി.

‘‘അജ്ഝാവസതീ’’തി ഏത്ഥ അധി-സദ്ദോ, ആ-സദ്ദോ ച ഉപസഗ്ഗമത്തം, തതോ ‘‘ഉക്കട്ഠ’’ന്തി ഇദം അജ്ഝാപുബ്ബവസയോഗേ ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനം. അധി-സദ്ദോ വാ ഇസ്സരിയത്ഥോ, ആ-സദ്ദോ മരിയാദത്ഥോ തതോ ‘‘ഉക്കട്ഠ’’ന്തി ഇദം കമ്മപ്പവചനീയയോഗേ ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനന്തി ദസ്സേതി ‘‘ഉക്കട്ഠനാമകേ’’തിആദിനാ. തദേവത്ഥം വിവരിതും ‘‘തസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘തസ്സ നഗരസ്സ സാമികോ ഹുത്വാ’’തി ഹി ‘‘അഭിഭവിത്വാ’’തി ഏതസ്സത്ഥവിവരണം, തേനേതം ദീപേതി ‘‘സാമിഭാവോ അഭിഭവന’’ന്തി. ‘‘യായ മരിയാദായാ’’തിആദി പന ആ-സദ്ദസ്സത്ഥവിവരണം, തേനേതം ദീപേതി ‘‘ആസദ്ദോ മരിയാദത്ഥോ, മരിയാദാ ച നാമ യായ തത്ഥ വസിതബ്ബം, സായേവ അപരാധീനതാ’’തി. യായ മരിയാദായാതി ഹി യായ അപരാധീനതാസങ്ഖാതായ അനഞ്ഞസാധാരണായ അവത്ഥായാതി അത്ഥോ. ‘‘ഉപസഗ്ഗവസേനാ’’തിആദി പന ‘‘ഉക്കട്ഠനാമകേ’’തി ഏതസ്സത്ഥവിവരണം, തേനേതം ദീപേതി ‘‘സതിപി ഭുമ്മവചനപ്പസങ്ഗേ ധാത്വത്ഥാനുവത്തകവിസേസകഭൂതേഹി ദുവിധേഹിപി ഉപസഗ്ഗേഹി യുത്തത്താ ഉപയോഗവചനമേവേത്ഥ വിഹിത’’ന്തി. ‘‘തസ്സ കിരാ’’തിആദി പന അത്ഥാനുഗതസമഞ്ഞാപരിദീപനം. വത്ഥു നാമ നഗരമാപനാരഹഭൂമിപ്പദേസോ ‘‘ആരാമവത്ഥു, വിഹാരവത്ഥൂ’’തിആദീസു വിയ.

ഉക്കാതി ദണ്ഡദീപികാ. അഗ്ഗഹേസുന്തി ‘‘അജ്ജ മങ്ഗലദിവസോ, തസ്മാ സുനക്ഖത്തം, തത്ഥാപി അയം സുഖണോ മാ അതിക്കമീ’’തി രത്തിവിഭായനം അനുരക്ഖന്താ, രത്തിയം ആലോകകരണത്ഥായ ഉക്കാ ഠപേത്വാ ഉക്കാസു ജലമാനാസു നഗരസ്സ വത്ഥും അഗ്ഗഹേസും, തേനേതം ദീപേതി – ഉക്കാസു ഠിതാതി ഉക്കട്ഠാ. മൂലവിഭുജാദി ആകതിഗണപക്ഖേപേന, നിരുത്തിനയേന വാ ഉക്കാസു വിജ്ജോതയന്തീസു ഠിതാതി ഉക്കട്ഠാ, തഥാ ഉക്കാസു ഠിതാസു ഠിതാ ആസീതിപി ഉക്കട്ഠാതി. മജ്ഝിമാഗമട്ഠകഥായം പന ഏവം വുത്തം ‘‘തഞ്ച നഗരം ‘മങ്ഗലദിവസോ സുഖണോ, സുനക്ഖത്തം മാ അതിക്കമീ’തി രത്തിമ്പി ഉക്കാസു ഠിതാസു മാപിതത്താ ഉക്കട്ഠാതിപി വുച്ചതി, ദണ്ഡദീപികാസു ജാലേത്വാ ധാരിയമാനാസു മാപിതത്താതി വുത്തം ഹോതീ’’തി, (മ. നി. അട്ഠ. ൧.മൂലപരിയായസുത്തവണ്ണനാ) തദപിമിനാ സംസന്ദതി ചേവ സമേതി ച നഗരവത്ഥുപരിഗ്ഗഹസ്സപി നഗരമാപനപരിയാപന്നത്താതി ദട്ഠബ്ബം. അപരേ പന ഭണന്തി ‘‘ഭൂമിഭാഗസമ്പത്തിയാ, ഉപകരണസമ്പത്തിയാ, മനുസ്സസമ്പത്തിയാ ച തം നഗരം ഉക്കട്ഠഗുണയോഗതോ ഉക്കട്ഠാതി നാമം ലഭതീ’’തി. ലോകിയാ പന വദന്തി ‘‘ഉക്കാ ധാരീയതി ഏതസ്സ മാപിതകാലേതി ഉക്കട്ഠാ, വണ്ണവികാരോയ’’ന്തി, ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന ചായം സമഞ്ഞാ, തേനേവിധ പയോഗോ ദിസ്സതി ‘‘യഥാ ച ഭവം ഗോതമോ ഉക്കട്ഠായ അഞ്ഞാനി ഉപാസകകുലാനി ഉപസങ്കമതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൯൯) മൂലപരിയായസുത്താദീസു (മ. നി. ൧.൧) ച ‘‘ഏകം സമയം ഭഗവാ ഉക്കട്ഠായം വിഹരതി സുഭഗവനേ സാലരാജമൂലേ’’തിആദി. ഏവമേത്ഥ ഹോതു ഉപസഗ്ഗവസേന ഉപയോഗവചനം, കഥം പനേതം സേസപദേസു സിയാതി അനുയോഗേനാഹ ‘‘തസ്സ അനുപയോഗത്താ സേസപദേസൂ’’തി. തത്ഥ തസ്സാതി ഉപസഗ്ഗവസേന ഉപയോഗസഞ്ഞുത്തസ്സ ‘‘ഉക്കട്ഠ’’ന്തി പദസ്സ. അനുപയോഗത്താതി വിസേസനഭാവേന അനുപയുത്തത്താ. സേസപദേസൂതി ‘‘സത്തുസ്സദ’’ന്തിആദീസു സത്തസു പദേസു.

കിം നു ഖ്വായം സദ്ദപയോഗോ സദ്ദലക്ഖണാനുഗതോതി ചോദനമപനേതി ‘‘തത്ഥ…പേ… പരിയേസിതബ്ബ’’ന്തി ഇമിനാ. തത്ഥാതി ഉപസഗ്ഗവസേന, അനുപയോഗവസേന ച ഉപയോഗവചനന്തി വുത്തേ ദുബ്ബിധേപി വിധാനേ. ലക്ഖണന്തി ഗഹണൂപായഞായഭൂതം സദ്ദലക്ഖണം, സുത്തം വാ. പരിയേസിതബ്ബന്തി സദ്ദസത്ഥേസു വിജ്ജമാനത്താ ഞാണേന ഗവേസിതബ്ബം, ഗഹേതബ്ബന്തി വുത്തം ഹോതി. ഏതേന ഹി സദ്ദലക്ഖണാനുഗതോവായം സദ്ദപയോഗോതി ദസ്സേതി, സദ്ദവിദൂ ച ഇച്ഛന്തി ‘‘ഉപഅനുഅധിആഇച്ചാദിപുബ്ബവസയോഗേ സത്തമിയത്ഥേ ഉപയോഗവചനം പാപുണാതി, വിസേസിതബ്ബപദേ ച യഥാവിധിമനുപയോഗോ വിസേസനപദാനം സമാനാധികരണഭൂതാന’’ന്തി. തത്ര യദാ അധി-സദ്ദോ, ആ-സദ്ദോ ച ഉപസഗ്ഗമത്തം, തദാ ‘‘തതിയാസത്തമീനഞ്ചാ’’തി ലക്ഖണേന അജ്ഝാപുബ്ബവസയോഗേ ഉപയോഗവചനം. തഥാ ഹി വദന്തി ‘‘സത്തമിയത്ഥേ കാലദിസാസു ഉപാന്വജ്ഝാവസയോഗേ, അധിപുബ്ബസിഠാവസാനം പയോഗേ, തപ്പാനചാരേസു ച ദുതിയാ. കാലേ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ, ഏകം സമയം ഭഗവാ, കഞ്ചി കാലം പുരേജാതപച്ചയേന പച്ചയോ, ഇമം രത്തിം ചത്താരോ മഹാരാജാനോ. ദിസായം പുരിമം ദിസം ധതരട്ഠോ. ഉപാദിപുബ്ബവസയോഗേ ഗാമം ഉപവസതി, ഗാമം അനുവസതി, ഗാമം ആവസതി, അഗാരം അജ്ഝാവസതി, അധിപുബ്ബസിഠാവസാനം പയോഗേ പഥവിം അധിസേസ്സതി, ഗാമം അധിതിട്ഠതി, ഗാമം അജ്ഝാവസതി. തപ്പാനചാരേസു നദിം പിവതി, ഗാമം ചരതി ഇച്ചാദീതി.

യദാ പന അധി-സദ്ദോ ഇസ്സരിയത്ഥോ, ആ-സദ്ദോ ച മരിയാദത്ഥോ, തദാ ‘‘കമ്മപ്പവചനീയയുത്തേ’’തി ലക്ഖണേന കമ്മപ്പവചനീയയോഗേ ഉപയോഗവചനം. തഥാ ഹി വദന്തി ‘‘അനുആദയോ ഉപസഗ്ഗാ, ധീആദയോ നിപാതാ ച കമ്മപ്പവചനീയസഞ്ഞാ ഹോന്തി കിരിയാസങ്ഖാതം കമ്മം പവചനീയം യേസം തേ കമ്മപ്പവചനീയാ’’തി. സേസപദാനം പന യഥാവിധിമനുപയോഗേ കതരേന ലക്ഖണേന ഉപയോഗവചനന്തി? യഥാവുത്തലക്ഖണേനേവ. യജ്ജേവം തേസമ്പി ആധാരഭാവതോ നാനാധാരതാ സിയാതി? ന, ബഹൂനമ്പി പദാനം നഗരവസേന ഏകത്ഥഭാവതോ. സകത്ഥമത്തഞ്ഹി തേസം നാനാകരണന്തി. അഞ്ഞേ പന സദ്ദവിദൂ ഏവമിച്ഛന്തി ‘‘സമാനാധികരണപദാനം പച്ചേകം കിരിയാസമ്ബന്ധനേന വിസേസിതബ്ബപദേന സമാനവചനതാ യഥാ ‘കടം കരോതി, വിപുലം, ദസ്സനീയ’ന്തി ഏത്ഥ ‘കടം കരോതി, വിപുലം കരോതി, ദസ്സനീയം കരോതീ’തി പച്ചേകം കിരിയാസമ്ബന്ധനേന കമ്മത്ഥേയേവ ദുതിയാ’’തി, തദേതം വിചാരേതബ്ബം വിസേസനപദാനം സമാനാധികരണാനം കിരിയാസമ്ബജ്ഝനാഭാവതോ. യദാ ഹി കിരിയാസമ്ബജ്ഝനം, തദാ വിസേസനമേവ ന ഹോതീതി.

ഉസ്സദതാ നാമേത്ഥ ബഹുലതാതി വുത്തം ‘‘ബഹുജന’’ന്തി. തം പന ബഹുലതം ദസ്സേതി ‘‘ആകിണ്ണമനുസ്സ’’ന്തിആദിനാ. അരഞ്ഞാദീസു ഗഹേത്വാ പോസേതബ്ബാ പോസാവനിയാ, ഏതേന തേസം ധമ്മഭാവം ദസ്സേതി. ആവിജ്ഝിത്വാതി പരിക്ഖിപിത്വാ. ഖണിത്വാ കതാ പോക്ഖരണീ, ആബന്ധിത്വാ കതം തളാകം. അച്ഛിന്നൂദകട്ഠാനേയേവ ജലജകുസുമാനി ജാതാനീതി വുത്തം ‘‘ഉദകസ്സ നിച്ചഭരിതാനേവാ’’തി. ഉദകസ്സാതി ച പൂരണകിരിയായോഗേ കരണത്ഥേ സാമിവചനം ‘‘മഹന്തേ മഹന്തേ സാണിപസിബ്ബകേ കാരാപേത്വാ ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണസ്സ പൂരാപേത്വാ’’തിആദീസു (പാരാ. ൩൪) വിയ. സഹ ധഞ്ഞേനാതി സധഞ്ഞന്തി നഗരസദ്ദാപേക്ഖായ നപുംസകലിങ്ഗേന വുത്തം, യഥാവാക്യം വാ ഉപയോഗവചനേന. ഏവം സബ്ബത്ഥ. പുബ്ബണ്ണാപരണ്ണാദിഭേദം ബഹുധഞ്ഞസന്നിചയന്തി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന തദുഭയവിനിമുത്തം അലാബുകുമ്ഭണ്ഡാദിസൂപേയ്യം സങ്ഗണ്ഹാതി. തേനായമത്ഥോ വിഞ്ഞായതി – നയിധ ധഞ്ഞസദ്ദോ സാലിആദിധഞ്ഞവിസേസവാചകോ, പോസനേ സാധുത്തമത്തേന പന നിരവസേസപുബ്ബണ്ണാപരണ്ണസൂപേയ്യവാചകോ, വിരൂപേകസേസവസേന വാ പയുത്തോതി. ഏത്താവതാതി യഥാവുത്തപദത്തയേന. രാജലീലായാതി രാജൂനം വിലാസേന. സമിദ്ധിയാ ഉപഭോഗപരിഭോഗസമ്പുണ്ണഭാവേന സമ്പത്തി സമിദ്ധിസമ്പത്തി.

‘‘രാജഭോഗ്ഗ’’ന്തി വുത്തേ ‘‘കേന ദിന്ന’’ന്തി അവസ്സം പുച്ഛിതബ്ബതോ ഏവം വുത്തന്തി ദസ്സേതി ‘‘കേനാ’’തിആദിനാ. രഞ്ഞാ വിയ ഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി വാ രാജഭോഗ്ഗന്തി അട്ഠകഥാതോ അപരോ നയോ. യാവ പുത്തനത്തപനത്തപരമ്പരാ കുലസന്തകഭാവേന രാജതോ ലദ്ധത്താ ‘‘രഞ്ഞോ ദായഭൂത’’ന്തി വുത്തം. ‘‘ധമ്മദായാദാ മേ ഭിക്ഖവേ ഭവഥാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൯) വിയ ച ദായസദ്ദോ ദായജ്ജപരിയായോതി ആഹ ‘‘ദായജ്ജന്തി അത്ഥോ’’തി. കഥം ദിന്നത്താ ബ്രഹ്മദേയ്യം നാമാതി ചോദനം പരിഹരതി ‘‘ഛത്തം ഉസ്സാപേത്വാ’’തിആദിനാ. രാജനീഹാരേന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതോ ഹി ഉദ്ധം പരിഭോഗലാഭസ്സ ബ്രഹ്മദേയ്യതാ നാമ നത്ഥി, ഇദഞ്ച തഥാ ദിന്നമേവ, തസ്മാ ബ്രഹ്മദേയ്യം നാമാതി വുത്തം ഹോതി. ഛേജ്ജഭേജ്ജന്തി സരീരദണ്ഡധനദണ്ഡാദിഭേദം ദണ്ഡമാഹ. നദീതിത്ഥപബ്ബതാദീസൂതി നദീതിത്ഥപബ്ബതപാദഗാമദ്വാരഅടവിമുഖാദീസു. സേതച്ഛത്തഗ്ഗഹണേന സേസരാജകകുധഭണ്ഡമ്പി ഗഹിതം തപ്പമുഖത്താതി വേദിതബ്ബം. ‘‘രഞ്ഞാ ഭുഞ്ജിതബ്ബ’’ന്ത്വേവ വുത്തേ ഇധാധിപ്പേതത്ഥോ ന പാകടോതി ഹുത്വാ-സദ്ദഗ്ഗഹണം കതം. തഞ്ഹി സോ രാജകുലതോ അസമുദാഗതോപി രാജാ ഹുത്വാ ഭുഞ്ജിതും ലഭതീതി അയമിധാധിപ്പേതോ അത്ഥോ. ദാതബ്ബന്തി ദായം, ‘‘രാജദായ’’ന്തി ഇമിനാവ രഞ്ഞാ ദിന്നഭാവേ സിദ്ധേ ‘‘രഞ്ഞാ പസേനദിനാ കോസലേന ദിന്ന’’ന്തി പുന ച വചനം കിമത്ഥിയന്തി ആഹ ‘‘ദായകരാജദീപനത്ഥ’’ന്തിആദി. അസുകേന രഞ്ഞാ ദിന്നന്തി ദായകരാജസ്സ അദീപിതത്താ ഏവം വുത്തന്തി അധിപ്പായോ. ഏത്ഥ ച പഠമനയേ ‘‘രാജഭോഗ്ഗ’’ന്തി പദേ പുച്ഛാസമ്ഭവതോ ഇദം വുത്തം, ദുതിയനയേ പന ‘‘രാജദായ’’ന്തി പദേതി അയമ്പി വിസേസോ ദട്ഠബ്ബോ. തത്ഥ അതിബഹുലതായ പുരതോ ഠപനോകാസാഭാവതോ പസ്സേനപി ഓദനസൂപബ്യഞ്ജനാദി ദീയതി ഏതസ്സാതി പസേനദി, അലുത്തസമാസവസേന. സോ ഹി രാജാ തണ്ഡുലദോണസ്സ ഓദനമ്പി തദുപിയേന സൂപബ്യഞ്ജനേന ഭുഞ്ജതി. തഥാ ഹി നം ഭുത്തപാതരാസകാലേ സത്ഥു സന്തികമാഗന്ത്വാ ഇതോ ചിതോ ച സമ്പരിവത്തന്തം നിദ്ദായ അഭിഭുയ്യമാനം ഉജുകം നിസീദിതുമസക്കോന്തം ഭഗവാ –

‘‘മിദ്ധീ യദാ ഹോതി മഹഗ്ഘസോ ച,

നിദ്ദായിതാ സമ്പരിവത്തസായീ;

മഹാവരാഹോവ നിവാപവുട്ഠോ,

പുനപ്പുനം ഗബ്ഭമുപേതി മന്ദോ’’തി. (ധ. പ. ൩൨൫; നേത്തി. ൨൬, ൯൦);

ഇമായ ഗാഥായ ഓവദി. ഭാഗിനേയ്യഞ്ച സോ സുദസ്സനം നാമ മാണവം –

‘‘മനുജസ്സ സദാ സതീമതോ,

മത്തം ജാനതോ ലദ്ധഭോജനേ;

തനുകസ്സ ഭവന്തി വേദനാ,

സണികം ജീരതി ആയുപാലയ’’ന്തി. (സം. നി. ൧.൨൪) –

ഇമം ഗാഥം ഭഗവതോ സന്തികേ ഉഗ്ഗഹാപേത്വാ അത്തനോ ഭുഞ്ജന്തസ്സ ഓസാനപിണ്ഡകാലേ ദേവസികം ഭണാപേതി, സോ അപരേന സമയേന തസ്സാ ഗാഥായ അത്ഥം സല്ലക്ഖേത്വാ പുനപ്പുനം ഓസാനപിണ്ഡപരിഹരണേന നാളികോദനമത്തായ സണ്ഠഹിത്വാ തനുസരീരോ ബലവാ സുഖപ്പത്തോ അഹോസീതി. ഉദാനട്ഠകഥായം (ഉദാ. അട്ഠ. ൧൨) പന ഏവം വുത്തം ‘‘പച്ചാമിത്തം പരസേനം ജിനാതീതി പസേനദീ’’തി. സദ്ദവിദൂപി ഹി ജ-കാരസ്സ ദ-കാരേ ഇദമുദാഹരന്തി. സോ ഹി അത്തനോ ഭാഗിനേയ്യം അജാതസത്തുരാജാനം, പഞ്ചചോരസതാദീനി ച അവരുദ്ധകാനി ജിനാതീതി. കോസലരട്ഠസ്സാധിപതിഭാവതോ കോസലോ, തസ്മാ കോസലാധിപതിനാ പസേനദി നാമകേന രഞ്ഞാ ദിന്നന്തി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. നിസ്സട്ഠപരിച്ചത്തതാസങ്ഖാതേന പുന അഗ്ഗഹേതബ്ബഭാവേനേവ ദിന്നത്താ ഇധ ബ്രഹ്മദേയ്യം നാമ, ന തു പുരിമനയേ വിയ രാജസങ്ഖേപേന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബഭാവേന ദിന്നത്താതി ആഹ ‘‘യഥാ’’തിആദി. നിസ്സട്ഠം ഹുത്വാ, നിസ്സട്ഠഭാവേന വാ പരിച്ചത്തം നിസ്സട്ഠപരിച്ചത്തം, മുത്തചാഗവസേന ചജിതന്തി അത്ഥോ.

സവനം ഉപലബ്ഭോതി ദസ്സേതി ‘‘ഉപലഭീ’’തി ഇമിനാ, സോ ചായമുപലബ്ഭോ സവനവസേനേവ ജാനനന്തി വുത്തം ‘‘സോതദ്വാരസമ്പത്തവചനനിഗ്ഘോസാനുസാരേന അഞ്ഞാസീ’’തി. സോതദ്വാരാനുസാരവിഞ്ഞാണവീഥിവസേന ജാനനമേവ ഹി ഇധ സവനം തേനേവ ‘‘സമണോ ഖലു ഭോ ഗോതമോ’’തിആദിനാ വുത്തസ്സത്ഥസ്സ അധിഗതത്താ, ന പന സോതദ്വാരവീഥിവസേന സുതമത്തം തേന തദത്ഥസ്സ അനധിഗതത്താ. അവധാരണഫലത്താ സദ്ദപയോഗസ്സ സബ്ബമ്പി വാക്യം അന്തോഗധാവധാരണം. തസ്മാ തദത്ഥജോതകസദ്ദേന വിനാപി അഞ്ഞത്ഥാപോഹനവസേന അസ്സോസി ഏവ, നാസ്സ കോചി സവനന്തരായോ അഹോസീതി അയമത്ഥോ വിഞ്ഞായതീതി ആഹ ‘‘പദപൂരണമത്തേ നിപാതോ’’തി, അന്തോഗധാവധാരണേപി ച സബ്ബസ്മിം വാക്യേ നീതത്ഥതോ അവധാരണത്ഥം ഖോ-സദ്ദഗ്ഗഹണം ‘‘ഏവാ’’തി സാമത്ഥിയാ സാതിസയം ഏതദത്ഥസ്സ വിഞ്ഞായമാനത്താതി പഠമവികപ്പോ വുത്തോ, നീതത്ഥതോ അവധാരണേന കോ അത്ഥോ ഏകന്തികോ കതോ, അവധാരിതോ ചാതി വുത്തം ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. അഥ പദപൂരണമത്തേന ഖോ-സദ്ദേന കിം പയോജനന്തി ചോദനമപനേതി ‘‘പദപൂരണേനാ’’തിആദിനാ, അക്ഖരസമൂഹപദസ്സ, പദസമൂഹവാക്യസ്സ ച സിലിട്ഠതാപയോജനമത്തമേവാതി അത്ഥോ. ‘‘അസ്സോസീ’’തി ഹിദം പദം ഖോ-സദ്ദേ ഗഹിതേ തേന ഫുല്ലിതം മണ്ഡിതം വിഭൂസിതം വിയ ഹോന്തം പൂരിതം നാമ ഹോതി, തേന ച പുരിമപച്ഛിമപദാനി സുഖുച്ചാരണവസേന സിലിട്ഠാനി ഹോന്തി, ന തസ്മിം അഗ്ഗഹിതേ, തസ്മാ പദപൂരണമത്തമ്പി പദബ്യഞ്ജനസിലിട്ഠതാപയോജനന്തി വുത്തം ഹോതി. മത്തസദ്ദോ ചേത്ഥ വിസേസനിവത്തിഅത്ഥോ, തേനസ്സ അനത്ഥന്തരദീപനതാ ദസ്സിതാ, ഏവ-സദ്ദേന പന പദബ്യഞ്ജനസിലിട്ഠതായ ഏകന്തികതാ.

‘‘സമണോ ഖലൂ’’തിആദി യഥാസുതത്ഥനിദസ്സനന്തി ദസ്സേതി ‘‘ഇദാനീ’’തിആദിനാ. സമിതപാപത്താതി ഏത്ഥ അച്ചന്തം അനവസേസതോ സവാസനം സമിതപാപത്താതി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. ഏവഞ്ഹി ബാഹിരകവീതരാഗസേക്ഖാസേക്ഖപാപസമനതോ ഭഗവതോ പാപസമനം യഥാരഹം വിസേസിതം ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘ഭഗവാ ച അനുത്തരേന അരിയമഗ്ഗേന സമിതപാപോ’’തി. തദേവത്ഥം നിദ്ദേസപാഠേന സാധേതും ‘‘വുത്തഞ്ഹേത’’ന്തിആദിമാഹ. അസ്സാതി അനേന ഭിക്ഖുനാ, ഭഗവതാ വാ. സമിതാതി സമാപിതാ, സമഭാവം വാ ആപാദയിതാ, അസ്സ വാ സമ്പദാനഭൂതസ്സ സന്താ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. അത്ഥാനുഗതാ ചായം ഭഗവതി സമഞ്ഞാതി വുത്തം ‘‘ഭഗവാ ചാ’’തിആദി. തേനാതി തഥാ സമിതപാപത്താ. യഥാഭൂതം പവത്തോ യഥാഭുച്ചം, തദേവ ഗുണോ, തേന അധിഗതം തഥാ. ‘‘ഖലൂ’’തി ഇദം നേപാതികം ഖലുപച്ഛാഭത്തികപദേ (മി. പ. ൪.൧.൮) വിയ, ന നാമം, അനേകത്ഥത്താ ച നിപാതാനം അനുസ്സവനത്ഥോവ ഇധാധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘അനുസ്സവനത്ഥേ നിപാതോ’’തി, പരമ്പരസവനഞ്ചേത്ഥ അനുസ്സവനം. ബ്രാഹ്മണജാതിസമുദാഗതന്തി ബ്രാഹ്മണജാതിയാ ആഗതം, ജാതിസിദ്ധന്തി വുത്തം ഹോതി. ആലപനമത്തന്തി പിയാലപനവചനമത്തം, ന തദുത്തരി അത്ഥപരിദീപനം. പിയസമുദാഹാരാ ഹേതേ ‘‘ഭോ’’തി വാ ‘‘ആവുസോ’’തി വാ ‘‘ദേവാനം പിയാ’’തി വാ. ധമ്മപദേ ബ്രാഹ്മണവത്ഥുപാഠേന, (ധ. പ. ൩൧൫ ആദയോ) സുത്തനിപാതേ ച വാസേട്ഠസുത്തപദേന ബ്രാഹ്മണജാതിസമുദാഗതാലപനഭാവം സമത്ഥേതും ‘‘വുത്തമ്പി ചേത’’ന്തിആദിമാഹ.

തത്രായമത്ഥോ – സചേ രാഗാദികിഞ്ചനേഹി സകിഞ്ചനോ അസ്സ, സോ ആമന്തനാദീസു ‘‘ഭോ ഭോ’’തി വദന്തോ ഹുത്വാ വിചരണതോ ഭോവാദീയേവ നാമ ഹോതി, ന ബ്രാഹ്മണോ. ‘‘അകിഞ്ചനം അനാദാനം, തമഹം ബ്രൂമി ബ്രാഹ്മണ’’ന്തി (ധ. പ. ൩൯൬, സു. നി. ൬൨൫) സേസഗാഥാപദം. തത്ഥ രാഗാദയോ സത്തേ കിഞ്ചന്തി മദ്ദന്തി പലിബുദ്ധന്തീതി കിഞ്ചനാനി. മനുസ്സാ കിര ഗോണേഹി ഖലം മദ്ദാപേന്താ ‘‘കിഞ്ചേഹി കപില, കിഞ്ചേഹി കാളകാ’’തി വദന്തി, തസ്മാ കിഞ്ചനസദ്ദോ മദ്ദനത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. യഥാഹ നിദ്ദേസേ ‘‘അകിഞ്ചനന്തി രാഗകിഞ്ചനം, ദോസ, മോഹ, മാന, ദിട്ഠി, കിലേസകിഞ്ചനം, ദുച്ചരിതകിഞ്ചനം, യസ്സേതേ കിഞ്ചനാ പഹീനാ സമുച്ഛിന്നാ വൂപസന്താ പടിപ്പസ്സദ്ധാ അഭബ്ബുപ്പത്തികാ ഞാണഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢാ, സോ വുച്ചതി അകിഞ്ചനോ’’തി (ചൂളനി. ൨൮, ൩൨, ൬൦, ൬൩). ഗോതമോതി ഗോത്തവസേന പരികിത്തനം, യം ‘‘ആദിച്ചഗോത്ത’’ന്തിപി ലോകേ വദന്തി, സക്യപുത്തോതി പന ജാതിവസേന സാകിയോതി ച തസ്സേവ വേവചനം. വുത്തഞ്ഹേതം പബ്ബജ്ജാസുത്തേ –

‘‘ആദിച്ചാ നാമ ഗോത്തേന, സാകിയാ നാമ ജാതിയാ;

തമ്ഹാ കുലാ പബ്ബജിതോമ്ഹി, ന കാമേ അഭിപത്ഥയ’’ന്തി. (സു. നി. ൪൨൫);

തഥാ ചാഹ ‘‘ഗോതമോതി ഭഗവന്തം ഗോത്തവസേന പരികിത്തേതീ’’തിആദി. തത്ഥ ഗം തായതീതി ഗോത്തം, ‘‘ഗോതമോ’’തി പവത്തമാനം അഭിധാനം, ബുദ്ധിഞ്ച ഏകംസികവിസയതായ രക്ഖതീതി അത്ഥോ. യഥാ ഹി ബുദ്ധി ആരമ്മണഭൂതേന അത്ഥേന വിനാ ന വത്തതി, ഏവം അഭിധാനം അഭിധേയ്യഭൂതേന, തസ്മാ സോ ഗോത്തസങ്ഖാതോ അത്ഥോ താനി രക്ഖതീതി വുച്ചതി, ഗോ-സദ്ദോ ചേത്ഥ അഭിധാനേ, ബുദ്ധിയഞ്ച വത്തതി. തഥാ ഹി വദന്തി –

‘‘ഗോ ഗോണേ ചേന്ദ്രിയേ ഭുമ്യം, വചനേ ചേവ ബുദ്ധിയം;

ആദിച്ചേ രസ്മിയഞ്ചേവ, പാനീയേപി ച വത്തതേ;

തേസു അത്ഥേസു ഗോണേ ഥീ, പുമാ ച ഇതരേ പുമാ’’തി.

തത്ഥ ‘‘ഗോസു ദുയ്ഹമാനാസു ഗതോ, ഗോപഞ്ചമോ’’തിആദീസു ഗോസദ്ദോ ഗോണേ വത്തതി. ‘‘ഗോചരോ’’തിആദീസു ഇന്ദ്രിയേ. ‘‘ഗോരക്ഖ’’ന്തിആദീസു ഭൂമിയം. തഥാ ഹി സുത്തനിപാതട്ഠകഥായ വാസേട്ഠസുത്തസംവണ്ണനായം വുത്തം ‘‘ഗോരക്ഖന്തി ഖേത്തരക്ഖം, കസികമ്മന്തി വുത്തം ഹോതി. പഥവീ ഹി ‘ഗോ’തി വുച്ചതി, തപ്പഭേദോ ച ‘‘ഖേത്ത’’ന്തി (സു. നി. അട്ഠ. ൨.൬൧൯-൬൨൬). ‘‘ഗോത്തം നാമ ദ്വേ ഗോത്താനി ഹീനഞ്ച ഗോത്തം, ഉക്കട്ഠഞ്ച ഗോത്ത’’ന്തിആദീസു (പാചി. ൧൫) വചനേ, ബുദ്ധിയഞ്ച വത്തതി. ‘‘ഗോഗോത്തം ഗോതമം നമേ’’തി പോരാണകവിരചനായ ആദിച്ചേ, ആദിച്ചബന്ധും ഗോതമം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം നമാമീതി ഹി അത്ഥോ, ‘‘ഉണ്ഹഗൂ’’തിആദീസു രസ്മിയം, ഉണ്ഹാ ഗാവോ രസ്മിയോ ഏതസ്സാതി ഹി ഉണ്ഹഗു, സൂരിയോ. ‘‘ഗോസീതചന്ദന’’ന്തിആദീസു (അ. നി. ടീ. ൧.൪൯) പാനീയേ, ഗോസങ്ഖാതം പാനീയം വിയ സീതം, തദേവ ചന്ദനം തഥാ. തസ്മിഞ്ഹി ഉദ്ധനതോ ഉദ്ധരിതപക്കുഥിതതേലസ്മിം പക്ഖിത്തേ തങ്ഖണഞ്ഞേവ തം തേലം സീതലം ഹോതീതി. ഏതേസു പന അത്ഥേസു ഗോണേ വത്തമാനോ ഗോ-സദ്ദോ യഥാരഹം ഇത്ഥിലിങ്ഗോ ചേവ പുല്ലിങ്ഗോ ച, സേസേസു പന പുല്ലിങ്ഗോയേവ.

കിം പനേതം ഗോത്തം നാമാതി? അഞ്ഞകുലപരമ്പരായ അസാധാരണം തസ്സ കുലസ്സ ആദിപുരിസസമുദാഗതം തംകുലപരിയാപന്നസാധാരണം സാമഞ്ഞരൂപന്തി ദട്ഠബ്ബം. സാധാരണമേവ ഹി ഇദം തംകുലപരിയാപന്നാനം സാധാരണതോ ച സാമഞ്ഞരൂപം. തഥാ ഹി തംകുലേ ജാതാ സുദ്ധോദനമഹാരാജാദയോപി ‘‘ഗോതമോ’’ ത്വേവ വുച്ചന്തി, തേനേവ ഭഗവാ അത്തനോ പിതരം സുദ്ധോദനമഹാരാജാനം ‘‘അതിക്കന്തവരാ ഖോ ഗോതമ തഥാഗതാ’’തി (മഹാവ. ൧൦൫) അവോച, വേസ്സവണോപി മഹാരാജാ ഭഗവന്തം ‘‘വിജ്ജാചരണസമ്പന്നം, ബുദ്ധം വന്ദാമ ഗോതമ’’ന്തി, (ദീ. നി. ൩.൨൮൮) ആയസ്മാപി വങ്ഗീസോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ‘‘സാധു നിബ്ബാപനം ബ്രൂഹി, അനുകമ്പായ ഗോതമാ’’തി (സം. നി. ൧.൨൧൨). ഇധ പന ഭഗവന്തമേവ. തേനാഹ ‘‘ഭഗവന്തം ഗോത്തവസേന പരികിത്തേതീ’’തി. തസ്മാതി യഥാവുത്തമത്ഥത്തയം പച്ചാമസതി. ഏത്ഥ ച ‘‘സമണോ’’തി ഇമിനാ സരിക്ഖകജനേഹി ഭഗവതോ ബഹുമതഭാവോ ദസ്സിതോ തബ്ബിസയസമിതപാപതാപരികിത്തനതോ, ‘‘ഗോതമോ’’തി ഇമിനാ ലോകിയജനേഹി തബ്ബിസയഉളാരഗോത്തസമ്ഭൂതതാപരികിത്തനതോ.

സക്യസ്സ സുദ്ധോദനമഹാരാജസ്സ പുത്തോ സക്യപുത്തോ, ഇമിനാ പന ഉച്ചാകുലപരിദീപനം ഉദിതോദിതവിപുലഖത്തിയകുലസമ്ഭൂതതാപരികിത്തനതോ. സബ്ബഖത്തിയാനഞ്ഹി ആദിഭൂതമഹാസമ്മതമഹാരാജതോ പട്ഠായ അസമ്ഭിന്നം ഉളാരതമം സക്യരാജകുലം. യഥാഹ –

‘‘മഹാസമ്മതരാജസ്സ, വംസജോ ഹി മഹാമുനി;

കപ്പാദിസ്മിഞ്ഹി രാജാസി, മഹാസമ്മതനാമകോ’’തി. (മഹാവംസേ ദുതിയപരിച്ഛേദേ പഠമഗാഥാ);

കഥം സദ്ധാപബ്ബജിതഭാവപരിദീപനന്തി ആഹ ‘‘കേനചീ’’തിആദി. പരിജിയനം പരിഹായനം പാരിജുഞ്ഞം, പരിജിരതീതി വാ പരിജിണ്ണോ, തസ്സ ഭാവോ പാരിജുഞ്ഞം, തേന. ഞാതിപാരിജുഞ്ഞഭോഗപാരിജുഞ്ഞാദിനാ കേനചി പാരിജുഞ്ഞേന പരിഹാനിയാ അനഭിഭൂതോ അനജ്ഝോത്ഥടോ ഹുത്വാ പബ്ബജിതോതി അത്ഥോ. തദേവ പരിയായന്തരേന വിഭാവേതും ‘‘അപരിക്ഖീണംയേവ തം കുലം പഹായാ’’തി വുത്തം. അപരിക്ഖീണന്തി ഹി ഞാതിപാരിജുഞ്ഞഭോഗപാരിജുഞ്ഞാദിനാ കേനചി പാരിജുഞ്ഞേന അപരിക്ഖയം. സദ്ധായ പബ്ബജിതോതി സദ്ധായ ഏവ പബ്ബജിതോ. ഏവഞ്ഹി ‘‘കേനചീ’’തിആദിനാ നിവത്തിതവചനം സൂപപന്നം ഹോതി. നനു ച ‘‘സക്യകുലാ പബ്ബജിതോ’’തി ഇദം ഉച്ചാകുലാ പബ്ബജിതഭാവപരിദീപനമേവ സിയാ തദത്ഥസ്സേവ വിഞ്ഞായമാനത്താ, ന സദ്ധാപബ്ബജിതഭാവപരിദീപനം തദത്ഥസ്സ അവിഞ്ഞായമാനത്താതി? ന ഖോ പനേവം ദട്ഠബ്ബം മഹന്തം ഞാതിപരിവട്ടം, മഹന്തഞ്ച ഭോഗക്ഖന്ധം പഹായ സദ്ധാപബ്ബജിതഭാവസ്സ അത്ഥതോ സിദ്ധത്താ. തഥാ ഹി ലോകനാഥസ്സ അഭിജാതിയം തസ്സ കുലസ്സ ന കിഞ്ചി പാരിജുഞ്ഞം, അഥ ഖോ വുഡ്ഢിയേവ, തതോ തസ്സ സമിദ്ധതമഭാവോ ലോകേ പാകടോ പഞ്ഞാതോ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘സക്യകുലാ പബ്ബജിതോ’’തി ഏത്തകേയേവ വുത്തേ തഥാ സമിദ്ധതമം കുലം പഹായ സദ്ധാപബ്ബജിതഭാവോ സിദ്ധോയേവാതി, ഇമം പരിഹാരം ‘‘കേനചി പാരിജുഞ്ഞേനാ’’തിആദിനാ വിഭാവേതീതി ദട്ഠബ്ബം. തതോ പരന്തി ‘‘കോസലേസു ചാരികം ചരമാനോ’’തിആദിവചനം.

‘‘സാധു ധമ്മരുചി രാജാ, സാധു പഞ്ഞാണവാ നരോ;

സാധു മിത്താനമദുബ്ഭോ, പാപസ്സാകരണം സുഖ’’ന്തി. ആദീസു –

വിയ സാധുസദ്ദോ ഇധ സുന്ദരത്ഥോതി ആഹ ‘‘സുന്ദരം ഖോ പനാ’’തി. ഖോതി അവധാരണത്ഥേ നിപാതോ, പനാതി പക്ഖന്തരത്ഥേ. ഏവം സാത്ഥകതാവിഞ്ഞാപനത്ഥഞ്ഹി സംവണ്ണനായമേതേസം ഗഹണം. സുന്ദരന്തി ച ഭദ്ദകം, ഭദ്ദകതാ ച പസ്സന്താനം ഹിതസുഖാവഹഭാവേനാതി വുത്തം ‘‘അത്ഥാവഹം സുഖാവഹ’’ന്തി. അത്ഥോ ചേത്ഥ ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികപരമത്ഥവസേന തിവിധം ഹിതം സുഖമ്പി തഥേവ തിവിധം സുഖം.

തഥാരൂപാനന്തി താദിസാനം, അയം സദ്ദതോ അത്ഥോ. അത്ഥമത്തം പന ദസ്സേതും ‘‘ഏവരൂപാന’’ന്തി വുത്തം. യാദിസേഹി ച ഗുണേഹി ഭഗവാ സമന്നാഗതോ ചതുപ്പമാണികസ്സ ലോകസ്സ സബ്ബകാലമ്പി-അച്ചന്തായ-സദ്ധായ-പസാദനീയോ തേസം യഥാഭൂതസഭാവത്താ, താദിസേഹി ഗുണേഹി സമന്നാഗതഭാവം സന്ധായ ‘‘തഥാരൂപാനം അരഹത’’ന്തി വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാരൂപോ’’തിആദിമാഹ. ലദ്ധസദ്ധാനന്തി ലദ്ധസദ്ദഹാനം, പരജനസ്സ സദ്ധം പടിലഭന്താനന്തി വുത്തം ഹോതി. ലദ്ധസദ്ദാനന്തി വാ പടിലദ്ധകിത്തിസദ്ദാനം, ഏതേന ‘‘അരഹത’’ന്തി പദസ്സ അരഹന്താനന്തി അത്ഥോ, അരഹന്തസമഞ്ഞായ ച പാകടഭാവോ ദസ്സിതോ, അപിച ‘‘യഥാരൂപോ സോ ഭവം ഗോതമോ’’തി ഇമിനാ ‘‘തഥാരൂപാന’’ന്തി പദസ്സ അനിയമവസേന അത്ഥം ദസ്സേത്വാ സരൂപനിയമവസേനപി ദസ്സേതും ‘‘യഥാഭുച്ചഗുണാധിഗമേന ലോകേ അരഹന്തോതി ലദ്ധസദ്ധാന’’ന്തി വുത്തം, ഇദമ്പി ഹി ‘‘തഥാരൂപാന’’ന്തി പദസ്സേവ അത്ഥദസ്സനം, അയമേവ ച നയോ ആചരിയേഹി അധിപ്പേതോ ഇധ ടീകായം, (ദീ. നി. ടീ. ൧.൨൫൫) സാരത്ഥദീപനിയഞ്ച തഥേവ വുത്തത്താ. ‘‘യഥാരൂപാ തേ ഭവന്തോ അരഹന്തോ’’തി അവത്വാ ‘‘യഥാരൂപോ സോ ഭവം ഗോതമോ’’തി വചനം ഭഗവതിയേവ ഗരുഗാരവവസേന ‘‘തഥാരൂപാനം അരഹത’’ന്തി പുഥുവചനനിദ്ദിട്ഠഭാവവിഞ്ഞാപനത്ഥം. അത്തനി, ഗരൂസു ച ഹി ബഹുവചനം ഇച്ഛന്തി സദ്ദവിദൂ. ‘‘യഥാഭുച്ച…പേ… അരഹത’’ന്തി ഇമിനാ ച ധമ്മപ്പമാണാനം, ലൂഖപ്പമാണാനഞ്ച സത്താനം ഭഗവതോ പസാദാവഹതം യഥാരുതതോ ദസ്സേതി അരഹന്തഭാവസ്സ തേസഞ്ഞേവ യഥാരഹം വിസയത്താ, തംദസ്സനേന പന ഇതരേസമ്പി രൂപപ്പമാണഘോസപ്പമാണാനം പസാദാവഹതാ ദസ്സിതായേവ തദവിനാഭാവതോതി ദട്ഠബ്ബം.

പസാദസോമ്മാനീതി പസന്നാനി, സീതലാനി ച, പസാദവസേന വാ സീതലാനി, അനേന പസന്നമനതം ദസ്സേതി. ‘‘ദസ്സന’’ന്തി വുത്തേപി തദുത്തരി കത്തബ്ബതാസമ്ഭവതോ അയം സമ്ഭാവനത്ഥോ ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘ദസ്സനമത്തമ്പി സാധു ഹോതീ’’തി. ഇതരഥാ ഹി ‘‘ദസ്സനഞ്ഞേവ സാധു, ന തദുത്തരി കരണ’’ന്തി അനധിപ്പേതത്ഥോ ആപജ്ജതി, സമ്ഭാവനത്ഥോ ചേത്ഥ പി-സദ്ദോ, അപി-സദ്ദോ വാ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോ. ‘‘ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതീ’’തി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ‘‘അബ്ഭുഗ്ഗതോ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധമുപഗതോ, തസ്മാ അയം ‘‘സാധു ഹോതീ’’തി ഇധ ഇതി-സദ്ദോ ‘‘ബ്രാഹ്മണോ പോക്ഖരസാതീ അമ്ബട്ഠം മാണവം ആമന്തേസീ’’തി ഇമിനാ സമ്ബജ്ഝിതബ്ബോ, ‘‘അജ്ഝാസയം കത്വാ’’തി ച പാഠസേസോ തദത്ഥസ്സ വിഞ്ഞായമാനത്താ. യസ്സ ഹി അത്ഥോ വിഞ്ഞായതി, സദ്ദോ ന പയുജ്ജതി, സോ ‘‘പാഠസേസോ’’തി വുച്ചതി, ഇമമത്ഥം വിഭാവേന്തോ ആഹ ‘‘ദസ്സനമത്തമ്പി സാധു ഹോതീതി ഏവം അജ്ഝാസയം കത്വാ’’തി. മൂലപണ്ണാസകേ ചൂളസീഹനാദസുത്തട്ഠകഥായ (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൪൪) ആഗതം കോസിയസകുണവത്ഥു ചേത്ഥ കഥേതബ്ബം.

അമ്ബട്ഠമാണവകഥാവണ്ണനാ

൨൫൬. ‘‘അജ്ഝായകോ’’തി ഇദം പഠമപകതിയാ ഗരഹാവചനമേവ, ദുതിയപകതിയാ പസംസാവചനം കത്വാ വോഹരന്തി യഥാ തം ‘‘പുരിസോ നരോ’’തി ദസ്സേതും അഗ്ഗഞ്ഞസുത്തപദ (ദീ. നി. ൩.൧൩൨) മുദാഹടം. തത്ഥ ഇമേതി ഝായകനാമേന സമഞ്ഞിതാ ജനാ. ന ഝായന്തീതി പണ്ണകുടീസു ഝാനം ന അപ്പേന്തി ന നിപ്ഫാദേന്തി, ഗാമനിഗമസാമന്തം ഓസരിത്വാ വേദഗന്ഥേ കരോന്താവ അച്ഛന്തീതി അത്ഥോ. തം പനേതേസം ബ്രാഹ്മണഝായകസങ്ഖാതം പഠമദുതിയനാമം ഉപാദായ തതിയമേവ ജാതന്തി ആഹ ‘‘അജ്ഝായകാത്വേവ തതിയം അക്ഖരം ഉപനിബ്ബത്ത’’ന്തി, അക്ഖരന്തി ച നിരുത്തി സമഞ്ഞാ. സാ ഹി തസ്മിംയേവ നിരുള്ഹഭാവേന അഞ്ഞത്ഥ അസഞ്ചരണതോ ‘‘അക്ഖര’’ന്തി വുച്ചതി. മന്തേ പരിവത്തേതീതി വേദേ സജ്ഝായതി, പരിയാപുണാതീതി അത്ഥോ. ഇധ ഹി അധിആപുബ്ബഇ-സദ്ദവസേന പദസന്ധി, ഇതരത്ഥ പന ഝേ-സദ്ദവസേന. മന്തേ ധാരേതീതി യഥാഅധീതേ മന്തേ അസമ്മൂള്ഹേ കത്വാ ഹദയേ ഠപേതി.

ആഥബ്ബണവേദോ പരൂപഘാതകരത്താ സാധൂനമപരിഭോഗോതി കത്വാ ‘‘ഇരുവേദയജുവേദസാമവേദാന’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ ഇച്ചന്തേ ഥോമീയന്തേ ദേവാ ഏതായാതി ഇരു ഇച-ധാതുവസേന ച-കാരസ്സ ര-കാരം കത്വാ, ഇത്ഥിലിങ്ഗോയം. യജ്ജന്തേ പുജ്ജന്തേ ദേവാ അനേനാതി യജു പുന്നപുംസകലിങ്ഗവസേന. സോയന്തി അന്തം കരോന്തി, സായന്തി വാ തനും കരോന്തി പാപമനേനാതി സാമം സോ-ധാതുപക്ഖേ ഓ-കാരസ്സ ആ-കാരം കത്വാ. വിദന്തി ധമ്മം, കമ്മം വാ ഏതേഹീതി വേദാ, തേ ഏവ മന്താ ‘‘സുഗതിയോപി മുനന്തി, സുയ്യന്തി ച ഏതേഹീ’’തി കത്വാ. പഹരണം സങ്ഘട്ടനം പഹതം, ഓട്ഠാനം പഹതം തഥാ, തസ്സ കരണവസേന, ഓട്ഠാനി ചാലേത്വാ പഗുണഭാവകരണവസേന പാരം ഗതോ, ന അത്ഥവിഭാവനവസേനാതി വുത്തം ഹോതി. പാരഗൂതി ച നിച്ചസാപേക്ഖതായ കിതന്തസമാസോ.

‘‘സഹ നിഘണ്ടുനാ’’തിആദിനാ യഥാവാക്യം വിഭത്യന്തവസേന നിബ്ബചനദസ്സനം. നിഘണ്ടുരുക്ഖാദീനന്തി നിഘണ്ടു നാമ രുക്ഖവിസേസോ, തദാദികാനമത്ഥാനന്തി അത്ഥോ, ഏതേന നിഘണ്ടുരുക്ഖപരിയായം ആദിം കത്വാ തപ്പമുഖേന സേസപരിയായാനം തത്ഥ ദസ്സിതത്താ സോ ഗന്ഥോ നിഘണ്ടു നാമ യഥാ തം ‘‘പാരാജികകണ്ഡോ, കുസലത്തികോ’’തി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോ ഇമിനാ യഥാരുതമേവ തദത്ഥസ്സ അധിഗതത്താ. ആചരിയാ പന ഏവം വദന്തി ‘‘വചനീയവാചകഭാവേന അത്ഥം, സദ്ദഞ്ച നിഖഡതി ഭിന്ദതി വിഭജ്ജ ദസ്സേതീതി നിഖണ്ഡു, സോ ഏവ ഖ-കാരസ്സ ഘ-കാരം കത്വാ ‘നിഘണ്ഡൂ’തി വുത്തോ’’തി (ദീ. നി. ടീ. ൧.൨൫൬), തദേതം അട്ഠകഥാനയതോ അഞ്ഞനയദസ്സനന്തി ഗഹേതബ്ബം. ഇതരഥാ ഹി സോ അട്ഠകഥായ വിരോധോ സിയാ, വിചാരേതബ്ബമേതം. അക്ഖരചിന്തകാ പന ഏവമിച്ഛന്തി ‘‘തത്ഥ തത്ഥാഗതാനി നാമാനി നിസ്സേസതോ ഘടേന്തി രാസിം കരോന്തി ഏത്ഥാതി നിഘണ്ടു നിഗ്ഗഹിതാഗമേനാ’’തി. വേവചനപ്പകാസകന്തി പരിയായസദ്ദദീപകം, ഏകേകസ്സ അത്ഥസ്സ അനേകപരിയായവചനവിഭാവകന്തി അത്ഥോ. നിദസ്സനമത്തഞ്ചേതം അനേകേസമ്പി അത്ഥാനം ഏകസദ്ദവചനീയതാവിഭാവനവസേനപി തസ്സ ഗന്ഥസ്സ പവത്തത്താ. കോ പനേസോതി? ഏതരഹി നാമലിങ്ഗാനുസാസനരതനമാലാഭിധാനപ്പദീപികാദി. വചീഭേദാദിലക്ഖണാ കിരിയാ കപ്പീയതി ഏതേനാതി കിരിയാകപ്പോ, തഥേവ വിവിധം കപ്പീയതി ഏതേനാതി വികപ്പോ, കിരിയാകപ്പോ ച സോ വികപ്പോ ചാതി കിരിയാകപ്പവികപ്പോ. സോ ഹി വണ്ണപദസമ്ബന്ധപദത്ഥാദിവിഭാഗതോ ബഹുവികപ്പോതി കത്വാ ‘‘കിരിയാകപ്പവികപ്പോ’’തി വുച്ചതി, സോ ച ഗന്ഥവിസേസോയേവാതി വുത്തം ‘‘കവീനം ഉപകാരാവഹം സത്ഥ’’ന്തി, ചതുന്നമ്പി കവീനം കവിഭാവസമ്പദാഭോഗസമ്പദാദിപയോജനവസേന ഉപകാരാവഹോ ഗന്ഥോതി അത്ഥോ. കോ പനേസോതി? കബ്യബന്ധനവിധിവിധായകോ കബ്യാലങ്കാരഗീതാസുബോധാലങ്കാരാദി. ഇദം പന മൂലകിരിയാകപ്പഗന്ഥം സന്ധായ വുത്തം. സോ ഹി മഹാവിസയോ സതസഹസ്സഗാഥാപരിമാണോ, യം ‘‘നയചരിയാദിപകരണ’’ന്തിപി വദന്തി. വചനത്ഥതോ പന കിടയതി ഗമേതി ഞാപേതി കിരിയാദിവിഭാഗന്തി കേടുഭം കിട-ധാതുതോ അഭപച്ചയവസേന, അ-കാരസ്സ ച ഉകാരോ. അഥ വാ കിരിയാദിവിഭാഗം അനവസേസപരിയാദാനതോ കിടേന്തോ ഗമന്തോ ഓഭേതി പൂരേതീതി കേടുഭം കിട-സദ്ദൂപപദഉഭധാതുവസേന. അപിച കിടന്തി ഗച്ഛന്തി കവയോ ബന്ധേസു കോസല്ലമേതേനാതി കേടുഭം, പുരിമനയേനേവേത്ഥ പദസിദ്ധി. ഠാനകരണാദിവിഭാഗതോ, നിബ്ബചനവിഭാഗതോ ച അക്ഖരാ പഭേദീയന്തി ഏതേനാതി അക്ഖരപ്പഭേദോ, തം പന ഛസു വേദങ്ഗേസു പരിയാപന്നം പകരണദ്വയമേവാതി വുത്തം ‘‘സിക്ഖാ ച നിരുത്തി ചാ’’തി. തത്ഥ സിക്ഖന്തി അക്ഖരസമയമേതായാതി സിക്ഖാ, അകാരാദിവണ്ണാനം ഠാനകരണപയതനപടിപാദകസത്ഥം. നിച്ഛയേന, നിസ്സേസതോ വാ ഉത്തി നിരുത്തി, വണ്ണാഗമവണ്ണവിപരിയായാദിലക്ഖണം. വുത്തഞ്ച –

‘‘വണ്ണാഗമോ വണ്ണവിപരിയായോ,

ദ്വേ ചാപരേ വണ്ണവികാരനാസാ;

ധാതുസ്സ അത്ഥാതിസയേന യോഗോ,

തദുച്ചതേ പഞ്ചവിധാ നിരുത്തീ’’തി. (പാരാ. അട്ഠ. ൧.വേരഞ്ജകണ്ഡവണ്ണനാ; വിസുദ്ധി. ൧.൧൪൪; മഹാനി. അട്ഠ. ൧.൫൦);

ഇധ പന തബ്ബസേന അനേകധാ നിബ്ബചനപരിദീപകം സത്ഥം ഉത്തരപദലോപേന ‘‘നിരുത്തീ’’തി അധിപ്പേതം നിബ്ബചനവിഭാഗതോപി അക്ഖരപഭേദഭാവസ്സ ആചരിയേഹി (ദീ. നി. ടീ. ൧.൨൫൬) വുത്തത്താ, തമന്തരേന നിബ്ബചനവിഭാഗസ്സ ച ബ്യാകരണങ്ഗേന സങ്ഗഹിതത്താ. ബ്യാകരണം, നിരുത്തി ച ഹി പച്ചേകമേവ വേദങ്ഗം യഥാഹു –

‘‘കപ്പോ ബ്യാകരണം ജോതി-സത്ഥം സിക്ഖാ നിരുത്തി ച;

ഛന്ദോവിചിതി ചേതാനി, വേദങ്ഗാനി വദന്തി ഛാ’’തി.

തസ്മാ ബ്യാകരണങ്ഗേന അസങ്കരഭൂതമേവ നിരുത്തിനയേന നിബ്ബചനമിധാധിപ്പേതം, ന ഛസു ബ്യഞ്ജനപദേസു വിയ തദുഭയസാധാരണനിബ്ബചനം വേദങ്ഗവിസയത്താതി വേദിതബ്ബം. അയം പനേത്ഥ മഹാനിദ്ദേസട്ഠകഥായ (മഹാനി. അട്ഠ. ൫൦) ആഗതനിരുത്തിനയവിനിച്ഛയോ. തത്ഥ ഹി ‘‘നക്ഖത്തരാജാരിവ താരകാന’’ന്തി (ജാ. ൧.൧.൧൧, ൨൫) ഏത്ഥ ര-കാരാഗമോ വിയ അവിജ്ജമാനസ്സ അക്ഖരസ്സ ആഗമോ വണ്ണാഗമോ നാമ. ഹിംസനത്താ ‘‘ഹിംസോ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘സീഹോ’’തി പരിവത്തനം വിയ വിജ്ജമാനാനമക്ഖരാനം ഹേട്ഠുപരിയവസേന പരിവത്തനം വണ്ണവിപരിയായോ നാമ. ‘‘നവഛന്നകേദാനി ദിയ്യതീ’’തി (ജാ. ൧.൬.൮൮) ഏത്ഥ അ-കാരസ്സ ഏ-കാരാപജ്ജനം വിയ അഞ്ഞക്ഖരസ്സ അഞ്ഞക്ഖരാപജ്ജനം വണ്ണവികാരോ നാമ. ‘‘ജീവനസ്സ മൂതോ ജീവനമൂതോ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘ജീമൂതോ’’തി വ-കാര ന-കാരാനം വിനാസോ വിയ വിജ്ജമാനക്ഖരാനം വിനാസോ വണ്ണവിനാസോ നാമ. ‘‘ഫരുസാഹി വാചാഹി പകുബ്ബമാനോ, ആസജ്ജ മം ത്വം വദസേ കുമാരാ’’തി (ജാ. ൧.൧൦.൮൫) ഏത്ഥ ‘‘പകുബ്ബമാനോ’’തി പദസ്സ അഭിഭവമാനോതി അത്ഥപടിപാദനം വിയ തത്ഥ തത്ഥ യഥായോഗം വിസേസത്ഥപടിപാദനം ധാതൂനമത്ഥാതിസയേന യോഗോ നാമാതി.

യഥാവുത്തപ്പഭേദാനം തിണ്ണം വേദാനം അയം ചതുത്ഥോയേവ സിയാ, അഥ കേന സദ്ധിം പഞ്ചമോതി ആഹ ‘‘ആഥബ്ബണവേദം ചതുത്ഥം കത്വാ’’തി. ആഥബ്ബണവേദോ നാമ ആഥബ്ബണവേദികേഹി വിഹിതോ പരൂപഘാതകരോ മന്തോ, സോ പന ഇതിഹാസപഞ്ചമഭാവപ്പകാസനത്ഥം ഗണിതതാമത്തേന ഗഹിതോ, ന സരൂപവസേന, ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘ഏതേസ’’ന്തി പദസ്സ തേസം തിണ്ണം വേദാനന്ത്വേവ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. തഞ്ഹി ‘‘തിണ്ണം വേദാന’’ന്തി ഏതസ്സ വിസേസനന്തി. ഇതിഹ അസാതി ഏവം ഇധ ലോകേ അഹോസി ‘‘ആസാ’’തിപി കത്ഥചി പാഠോ, സോയേവത്ഥോ. ഇഹ ഠാനേ ഇതി ഏവം, ഇദം വാ കമ്മം, വത്ഥും വാ ആസ ഇച്ഛാഹീതിപി അത്ഥോ. തസ്സ ഗന്ഥസ്സ മഹാവിസയതാദീപനത്ഥഞ്ചേത്ഥ വിച്ഛാവചനം, ഇമിനാ ‘‘ഇതിഹാസാ’’തി വചനേന പടിസംയുത്തോ ഇതിഹാസോ തദ്ധിതവസേനാതി അത്ഥം ദസ്സേതി. ഇതിഹ ആസ, ഇതിഹ ആസാ’’തി ഈദിസവചനപടിസംയുത്തോ ഇതിഹാസോ നിരുത്തിനയേനാതി അത്ഥദസ്സനന്തിപി വദന്തി. അക്ഖരചിന്തകാ പന ഏവമിച്ഛന്തി ‘‘ഇതിഹ-സദ്ദോ പാരമ്പരിയോപദേസേ ഏകോവ നിപാതോ, അസതി വിജ്ജതീതി അസോ, ഇതിഹ അസോ ഏതസ്മിന്തി ഇതിഹാസോ സമാസവസേനാ’’തി, തേസം മതേ ‘‘ഇതിഹ അസാ’’തി ഏത്ഥ ഏവം പാരമ്പരിയോപദേസോ അസ വിജ്ജമാനോ അഹോസീതി അത്ഥോ. ‘‘പുരാണകഥാസങ്ഖാതോ’’തി ഇമിനാ തസ്സ ഗന്ഥവിസേസഭാവമാഹ, ഭാരതനാമകാനം ദ്വേഭാതികരാജൂനം യുദ്ധകഥാ, രാമരഞ്ഞോ സീതാഹരണകഥാ, നരസീഹരാജുപ്പത്തികഥാതി ഏവമാദിപുരാണകഥാസങ്ഖാതോ ഭാരതപുരാണരാമപുരാണനരസീഹപുരാണാദിഗന്ഥോ ഇതിഹാസോ നാമാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘തേസം ഇതിഹാസപഞ്ചമാനം വേദാന’’ന്തി ഇമിനാ യഥാവാക്യം ‘‘തിണ്ണം വേദാന’’ന്തി ഏത്ഥ വിസേസനഭാവം ദസ്സേതി.

പജ്ജതി അത്ഥോ ഏതേനാതി പദം, നാമാഖ്യാതോപസഗ്ഗനിപാതാദിവസേന അനേകവിഭാഗം വിഭത്തിയന്തപദം. തദപി ബ്യാകരണേ ആഗതമേവാതി വുത്തം ‘‘തദവസേസ’’ന്തി, പദതോ അവസേസം പകതിപച്ചയാദിസദ്ദലക്ഖണഭൂതന്തി അത്ഥോ. തം തം സദ്ദം, തദത്ഥഞ്ച ബ്യാകരോതി ബ്യാചിക്ഖതി ഏതേനാതി ബ്യാകരണം, വിസേസേന വാ ആകരീയന്തേ പകതിപച്ചയാദയോ അഭിനിപ്ഫാദീയന്തേ ഏത്ഥ, അനേനാതി വാ ബ്യാകരണം, സാധുസദ്ദാനമന്വാഖ്യായകം മുദ്ധബോധബ്യാകരണ സാരസ്സതബ്യാകരണ പാണിനീബ്യാകരണചന്ദ്രബ്യാകരണാദി അധുനാപി വിജ്ജമാനസത്ഥം. അധീയതീതി അജ്ഝായതി. വേദേതീതി പരേസം വാചേതി. ച-സദ്ദോ അത്ഥദ്വയസമുച്ചിനനത്ഥോ, വികപ്പനത്ഥോ വാ അത്ഥന്തരസ്സ വികപ്പിതത്താ. വിചിത്രാ ഹി തദ്ധിതവുത്തി. പദകോതി ബ്യാകരണേസു ആഗതപദകോസല്ലം സന്ധായ വുത്തം, വേയ്യാകരണോതി തദവസിട്ഠപകതിപച്ചയാദിസദ്ദവിധികോസല്ലന്തി ഇമസ്സത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനത്ഥം പദദ്വയസ്സ ഏകതോ അത്ഥവചനം. ഏസാ ഹി ആചരിയാനം പകതി, യദിദം യേന കേനചി പകാരേന അത്ഥന്തരവിഞ്ഞാപനം. അയം അട്ഠകഥാതോ അപരോ നയോ – തേ ഏവ വേദേ പദസോ കായതീതി പദകോതി. തത്ഥ പദസോതി ഗജ്ജബന്ധപജ്ജബന്ധപദേന. കായതീതി കഥേതി യഥാ ‘‘ജാതക’’ന്തി, ഇമിനാ വേദകാരകസമത്ഥതം ദസ്സേതി. ഏവഞ്ഹി ‘‘അജ്ഝായകോ’’തിആദീഹി ഇമസ്സ വിസേസോ പാകടോ ഹോതീതി.

ആയതിം ഹിതം ബാലജനസങ്ഖാതോ ലോകോ ന യതതി ന ഈഹതി അനേനാതി ലോകായതം. തഞ്ഹി ഗന്ഥം നിസ്സായ സത്താ പുഞ്ഞകിരിയായ ചിത്തമ്പി ന ഉപ്പാദേന്തി, ലോകാ വാ ബാലജനാ ആയതന്തി ഉസ്സഹന്തി വാദസ്സാദേന ഏത്ഥാതി ലോകായതം. അഞ്ഞമഞ്ഞവിരുദ്ധം, സഗ്ഗമോക്ഖവിരുദ്ധം വാ തനോന്തി ഏത്ഥാതി വിതണ്ഡോ ഡ-പച്ചയവസേന, ന-കാരസ്സ ച ണ-കാരം കത്വാ, വിരുദ്ധേന വാദദണ്ഡേന താളേന്തി വാദിനോ ഏത്ഥാതി വിതണ്ഡോ തഡി-ധാതുവസേന, നിഗ്ഗഹീതാഗമഞ്ച കത്വാ. അദേസമ്പി യം നിസ്സായ വാദീനം വാദോ പവത്തോ, തം തേസം ദേസതോപി ഉപചാരവസേന വുച്ചതി യഥാ ‘‘ചക്ഖും ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം, ഏത്ഥേസാ തണ്ഹാ പഹീയമാനാ പഹീയതി, ഏത്ഥ നിരുജ്ഝമാനാ നിരുജ്ഝതീ’’തി, (ദീ. നി. ൨.൪൦൧; മ. നി. ൧.൧൩൩; വിഭ. ൨൦൪) വിസേസേന വാ പണ്ഡിതാനം മനം തഡേന്തി ചാലേന്തി ഏതേനാതി വിതണ്ഡോ, തം വദന്തി, സോ വാദോ വാ ഏതേസന്തി വിതണ്ഡവാദാ, തേസം സത്ഥം തഥാ. ലക്ഖണദീപകസത്ഥം ഉത്തരപദലോപേന, തദ്ധിതവസേന വാ ലക്ഖണന്തി ദസ്സേതി ‘‘ലക്ഖണദീപക’’ന്തിആദിനാ. ലക്ഖീയതി ബുദ്ധഭാവാദി അനേനാതി ലക്ഖണം, നിഗ്രോധബിമ്ബതാദി. തേനാഹ ‘‘യേസം വസേനാ’’തിആദി. ദ്വാദസസഹസ്സഗന്ഥപമാണന്തി ഏത്ഥ ഭാണവാരപ്പമാണാദീസു വിയ ബാത്തിംസക്ഖരഗന്ഥോവ അധിപ്പേതോ. വുത്തഞ്ഹി –

‘‘അട്ഠക്ഖരാ ഏകപദം, ഏകാ ഗാഥാ ചതുപ്പദം;

ഗാഥാ ചേകാ മതോ ഗന്ഥോ, ഗന്ഥോ ബാത്തിംസതക്ഖരോ’’തി.

ദ്വാദസഹി ഗുണിതസഹസ്സബാത്തിംസക്ഖരഗന്ഥപ്പമാണന്തി അത്ഥോ. യത്ഥാതി യസ്മിം ലക്ഖണസത്ഥേ, ആധാരേ ചേതം ഭുമ്മം യഥാ ‘‘രുക്ഖേ സാഖാ’’തി. സോളസ ച സഹസ്സഞ്ച സോളസസഹസ്സം, സോളസാധികസഹസ്സഗാഥാപരിമാണാതി അത്ഥോ. ഏവഞ്ഹി ആധാരാധേയ്യവചനം സൂപപന്നം ഹോതീതി. പധാനവസേന ബുദ്ധാനം ലക്ഖണദീപനതോ ബുദ്ധമന്താ നാമ. പച്ചേകബുദ്ധാദീനമ്പി ഹി ലക്ഖണം തത്ഥ ദീപിതമേവ. തേന വുത്തം ‘‘യേസം വസേനാ’’തിആദി.

‘‘അനൂനോ പരിപൂരകാരീ’’തി അത്ഥമത്തദസ്സനം, സദ്ദതോ പന അധിഗതമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘അവയോ ന ഹോതീ’’തി വുത്തം. കോ പനേസ അവയോതി അനുയോഗമപനേതി ‘‘അവയോ നാമാ’’തിആദിനാ. അയമേത്താധിപ്പായോ – യോ താനി സന്ധാരേതും സക്കോതി, സോ ‘‘വയോ’’തി വുച്ചതി. യോ പന ന സക്കോതി, സോ അവയോ നാമ. യോ ച അവയോ ന ഹോതി, സോ ‘‘ദ്വേ പടിസേധാ പകതിയത്ഥഗമകാ’’തി ഞായേന വയോ ഏവാതി. വയതീതി ഹി വയോ, ആദിമജ്ഝപരിയോസാനേസു കത്ഥചിപി അപരികിലമന്തോ അവിത്ഥായന്തോ തേ ഗന്ഥേ സന്താനേ പണേതി ബ്യവഹരതീതി അത്ഥോ. അയം പന വിനയട്ഠകഥാനയോ (പാരാ. ൮൪) – അനവയോതി അനു അവയോ, സന്ധിവസേന ഉ-കാരലോപോ, അനു അനു അവയോ അനൂനോ, പരിപുണ്ണസിപ്പോതി അത്ഥോ. വയോതി ഹി ഹാനി ‘‘ആയവയോ’’തിആദീസു വിയ, നത്ഥി ഏതസ്സ യഥാവുത്തഗന്ഥേസു വയോ ഊനതാതി അവയോ, അനു അനു അവയോ അനവയോതി.

‘‘അനുഞ്ഞാതോ’’തി പദസ്സ കമ്മസാധനവസേന, ‘‘പടിഞ്ഞാതോ’’തി പദസ്സ ച കത്തുസാധനവസേന അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ആചരിയേനാ’’തിആദിമാഹ. അസ്സാതി അമ്ബട്ഠസ്സ. പാളിയം ‘‘യമഹം ജാനാമി, തം ത്വം ജാനാസീ’’തി ഇദം അനുജാനനാകാരദസ്സനം, ‘‘യം ത്വം ജാനാസി, തമഹം ജാനാമീ’’തി ഇദം പന പടിജാനനാകാരദസ്സനന്തി ദസ്സേതി ‘‘യം അഹ’’ന്തിആദിനാ. ‘‘ആമ ആചരിയാ’’തി ഹി യഥാഗതം പടിജാനനവചനമേവ അത്ഥവസേന വുത്തം. യന്തി തേവിജ്ജകം പാവചനം. തസ്സാതി ആചരിയസ്സ. പടിവചനദാനമേവ പടിഞ്ഞാ തഥാ, തായ സയമേവ പടിഞ്ഞാതോതി അത്ഥോ. ‘‘സകേ’’തിആദി അനുജാനനപടിജാനനാധികാരദസ്സനം. അദേസസ്സപി ദേസമിവ കപ്പനാമത്തേനാതി വുത്തം ‘‘കതരസ്മി’’ന്തിആദി. സസ്സ അത്തനോ സന്തകം സകം. ആചരിയാനം പരമ്പരതോ, പരമ്പരഭൂതേഹി വാ ആചരിയേഹി ആഗതം ആചരിയകം. തിസ്സോ വിജ്ജാ, താസം സമൂഹോ തേവിജ്ജകം, വേദത്തയം. പധാനം വചനം, പകട്ഠാനം വാ അട്ഠകാദീനം വചനം പാവചനം.

൨൫൭. ഇദാനി യേനാധിപ്പായേന ബ്രാഹ്മണോ പോക്ഖരസാതീ അമ്ബട്ഠം മാണവം ആമന്തേത്വാ ‘‘അയം താതാ’’തിആദിവചനമബ്ര്വി, തദധിപ്പായം വിഭാവേന്തോ ‘‘ഏസ കിരാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഉഗ്ഗതസ്സാതി പുബ്ബേ പാകടസ്സ കിത്തിമതോ പോരാണജനസ്സ. ബഹൂ ജനാതി പൂരണകസ്സപാദയോ സന്ധായ വുത്തം. ഏകച്ചന്തി ഖത്തിയാദിജാതിമന്തം, ലോകസമ്മതം വാ ജനം. ഗരൂതി ഭാരിയം, അത്താനം തതോ മോചേത്വാ അപഗമനമത്തമ്പി ദുക്കരം ഹോതി, പഗേവ തദുത്തരി കരണന്തി വുത്തം ഹോതി. അനത്ഥോ നാമ തഥാപഗമനാദിനാ നിന്ദാബ്യാരോസഉപാരമ്ഭാദി.

‘‘അബ്ഭുഗ്ഗതോ’’തി ഏത്ഥ അഭിസദ്ദയോഗേന ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനത്ഥവസേനേവ ‘‘ഗോതമ’’ന്തി ഉപയോഗവചനം. ‘‘തം ഭവന്തം, തഥാ സന്തംയേവാ’’തി പദേസുപി തസ്സ അനുപയോഗത്താ തദത്ഥവസേനേവാതി ദസ്സേതി ‘‘തസ്സ ഭോതോ’’തിആദിനാ. തേനാഹ ‘‘ഇധാപീ’’തിആദി. തഥാ സതോയേവാതി യേനാകാരേന അരഹതാദിനാ സദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ, തേനാകാരേന സന്തസ്സ ഭൂതസ്സ ഏവ തസ്സ ഭവതോ ഗോതമസ്സ സദ്ദോ യദി വാ അബ്ഭുഗ്ഗതോതി അത്ഥോ. അപിച തം ഭവന്തം ഗോതമം തഥാ സന്തംയേവാതി ഏകസ്സപി അത്ഥസ്സ ദ്വിക്ഖത്തും സമ്ബന്ധഭാവേന വചനം സാമഞ്ഞവിസിട്ഠതാപരികപ്പനേന അത്ഥവിസേസവിഞ്ഞാപനത്ഥം, തസ്മാ ‘‘തസ്സ ഭോതോ ഗോതമസ്സാ’’തി സാമഞ്ഞസമ്ബന്ധഭാവേന വിച്ഛിന്ദിത്വാ ‘‘തഥാ സതോയേവാ’’തി വിസേസസമ്ബന്ധഭാവേന യോജേതബ്ബം. യദി-സദ്ദോ ചേത്ഥ സംസയത്ഥോ ദ്വിന്നമ്പി അത്ഥാനം സംസയിതബ്ബത്താ. വാ-സദ്ദോ ച വികപ്പനത്ഥോ തേസു ഏകസ്സ വികപ്പേതബ്ബത്താ. സദ്ദവിദൂ പന ഏവം വദന്തി – ‘‘ഇമസ്സ വചനം സച്ചം വാ യദി വാ മുസാ’’തിആദീസു വിയ യദി-സദ്ദോ വാ-സദ്ദോ ച ഉഭോപി വികപ്പത്ഥായേവ. യദി-സദ്ദോപി ഹി ‘‘യം യദേവ പരിസം ഉപസങ്കമതി യദി ഖത്തിയപരിസം യദി ബ്രാഹ്മണപരിസ’’ന്തിആദീസു (അ. നി. ൫.൩൪) വാ-സദ്ദത്ഥോ ദിസ്സതി. ‘‘അപ്പം വസ്സസതം ആയു, ഇദാനേതരഹി വിജ്ജതീ’’തിആദീസു വിയ ച ഇധ സമാനത്ഥസദ്ദപയോഗോതി. പാളിയം ‘‘യദി വാ നോ തഥാ’’തി ഇദമ്പി ‘‘സന്തംയേവ സദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ’’തി ഇമിനാ സമ്ബജ്ഝിത്വാ യഥാവുത്തനയേനേവ യോജേതബ്ബം. നനു ‘‘ഗോതമ’’ന്തി പദേയേവ ഉപയോഗവചനം സിയാ, ന ഏത്ഥാതി ചോദനായ ‘‘ഇധാപീ’’തിആദി വുത്തം, തസ്സ അനുപയോഗത്താ, വിച്ഛിന്ദിത്വാ സമ്ബന്ധവിസേസഭാവേന യോജേതബ്ബത്താ വാ ഇധാപി ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനത്ഥവസേനേവ ഉപയോഗവചനം നാമാതി വുത്തം ഹോതി. ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനം അത്ഥോ യസ്സ തഥാ, അഭിസദ്ദോ, ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനമേവ വാ അത്ഥോ തഥാ, സോയേവത്ഥോ. യദഗ്ഗേന ഹി സദ്ദയോഗോ ഹോതി, തദഗ്ഗേന അത്ഥയോഗോപീതി.

൨൫൮. ഭോതി അത്തനോ ആചരിയം ആലപതി. യഥാ-സദ്ദം സാത്ഥകം കത്വാ സഹ പാഠസേസേന യോജേതും ‘‘യഥാ സക്കാ’’തിആദി വുത്തം. സോതി ഭഗവാ. പുരിമനയേ ആകാരത്ഥജോതനയഥാ-സദ്ദയോഗ്യതോ കഥന്തി പുച്ഛാമത്തം, ഇധ പന തദയോഗ്യതോ ‘‘ആകാരപുച്ഛാ’’തി വുത്തം. ബാഹിരകസമയേ ആചരിയമ്ഹി ഉപജ്ഝായസമുദാചാരോതി ആഹ ‘‘അഥ നം ഉപജ്ഝായോ’’തി, ഉപജ്ഝായസഞ്ഞിതോ ആചരിയബ്രാഹ്മണോതി അത്ഥോ.

കാമഞ്ച മന്തോ, ബ്രഹ്മം, കപ്പോതി തിബ്ബിധോ വേദോ, തഥാപി അട്ഠകാദി വുത്തം പധാനഭൂതം മൂലം മന്തോ, തദത്ഥവിവരണമത്ഥം ബ്രഹ്മം, തത്ഥ വുത്തനയേന യഞ്ഞകിരിയാവിധാനം കപ്പോതി മന്തസ്സേവ പധാനഭാവതോ, ഇതരേസഞ്ച തന്നിസ്സയേനേവ ജാതത്താ മന്തഗ്ഗഹണേന ബ്രഹ്മകപ്പാനമ്പി ഗഹണം സിദ്ധമേവാതി ദസ്സേതി ‘‘തീസു വേദേസൂ’’തി ഇമിനാ. മന്തോതി ഹി അട്ഠകാദീഹി ഇസീഹി വുത്തമൂലവേദസ്സേവ നാമം, വേദോതി സബ്ബസ്സ, തസ്മാ ‘‘വേദേസൂ’’തി വുത്തേ സബ്ബേസമ്പി ഗഹണം സിജ്ഝതീതി വേദിതബ്ബം. ലക്ഖണാനീതി ലക്ഖണദീപകാനി മന്തപദാനി. പജ്ജഗജ്ജബന്ധപവേസനവസേന പക്ഖിപിത്വാ. ബ്രാഹ്മണവേസേനേവാതി വേദവാചകബ്രാഹ്മണലിങ്ഗേനേവ. വേദേതി മഹാപുരിസലക്ഖണമന്തേ. മഹേസക്ഖാ സത്താതി മഹാപുഞ്ഞവന്തോ പണ്ഡിതസത്താ. ജാനിസ്സന്തി ഇതി മനസി കത്വാ വാചേന്തീതി സമ്ബന്ധോ. തേനാതി തഥാ വാചനതോ. പുബ്ബേതി ‘‘തഥാഗതോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീ’’തി വത്തബ്ബകാലതോ പഭുതി തഥാഗതസ്സ ധരമാനകാലേ. അജ്ഝായിതബ്ബവാചേതബ്ബഭാവേന ആഗച്ഛന്തി പാകടാ ഭവന്തി. ഏകഗാഥാദ്വിഗാഥാദിവസേന അനുക്കമേന അന്തരധായന്തി. ന കേവലം ലക്ഖണമന്തായേവ, അഥ ഖോ അഞ്ഞേപി വേദാ ബ്രാഹ്മണാനം അഞ്ഞാണഭാവേന അനുക്കമേന അന്തരധായന്തി ഏവാതി ആചരിയേന (ദീ. നി. ടീ. ൧.൨൫൮) വുത്തം.

ബുദ്ധഭാവപത്ഥനാ പണിധി, പാരമീസമ്ഭരണം സമാദാനം, കമ്മസ്സകതാദിപഞ്ഞാ ഞാണം. ‘‘പണിധിമഹതോ സമാദാനമഹതോതിആദിനാ പച്ചേകം മഹന്തസദ്ദോ യോജേതബ്ബോ’’തി (ദീ. നി. ടീ. ൧.൨൫൮) ആചരിയേന വുത്തം. ഏവഞ്ച സതി കരുണാ ആദി യേസം സദ്ധാസീലാദീനം തേ കരുണാദയോ, തേ ഏവ ഗുണാ കരുണാദിഗുണാ, പണിധി ച സമാദാനഞ്ച ഞാണഞ്ച കരുണാദിഗുണാ ച, തേഹി മഹന്തോ പണിധിസമാദാനഞാണകരുണാദിഗുണമഹന്തോതി നിബ്ബചനം കാതബ്ബം. ഏവഞ്ഹി ദ്വന്ദതോപരത്താ മഹന്തസദ്ദോ പച്ചേകം യോജീയതീതി. അപിച പണിധി ച സമാദാനഞ്ച ഞാണഞ്ച കരുണാ ച, തമാദി യേസം തേ തഥാ, തേയേവ ഗുണാ, തേഹി മഹന്തോതി നിബ്ബചനേനപി അത്ഥോ സൂപപന്നോ ഹോതി, പണിധിമഹന്തതാദി ചസ്സ ബുദ്ധവംസ (ബു. വം. ൯ ആദയോ) ചരിയാപിടകാദി (ചരിയാ. ൧ ആദയോ) വസേന വേദിതബ്ബോ. മഹാപദാനസുത്തട്ഠകഥായം പന ‘‘മഹാപുരിസസ്സാതി ജാതിഗോത്തകുലപദേസാദിവസേന മഹന്തസ്സ പുരിസസ്സാ’’തി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൩) വുത്തം. തത്ഥ ‘‘ഖത്തിയോ, ബ്രാഹ്മണോ’’തി ഏവമാദി ജാതി. ‘‘കോണ്ഡഞ്ഞോ, ഗോതമോ’’തി ഏവമാദി ഗോത്തം. ‘‘പോണികാ, ചിക്ഖല്ലികാ, സാകിയാ, കോലിയാ’’തി ഏവമാദി കുലപദേസോ, തദേതം സബ്ബമ്പി ഇധ ആദിസദ്ദേന സങ്ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏവഞ്ഹി സതി ‘‘ദ്വേയേവ ഗതിയോ ഭവന്തീ’’തി ഉഭിന്നം സാധാരണവചനം സമത്ഥിതം ഹോതീതി.

നിട്ഠാതി നിപ്ഫത്തിയോ സിദ്ധിയോ. നന്വായം ഗതി-സദ്ദോ അനേകത്ഥോ, കസ്മാ നിട്ഠായമേവ വുത്തോതി ആഹ‘‘കാമഞ്ചായ’’ന്തിആദി. ഭവഭേദേതി നിരയാദിഭവവിസേസേ. സോ ഹി സുചരിതദുച്ചരിതകമ്മേന സത്തേഹി ഉപപജ്ജനവസേന ഗന്തബ്ബാതി ഗതി. ഗച്ഛതി പവത്തതി ഏത്ഥാതി ഗതി, നിവാസട്ഠാനം. ഗമതി യഥാസഭാവം ജാനാതീതി ഗതി. പഞ്ഞാ, ഗമനം ബ്യാപനം ഗതി, വിസ്സടഭാവോ, സോ പന ഇതോ ച ഏത്തോ ച ബ്യാപേത്വാ ഠിതതാവ. ഗമനം നിപ്ഫത്തനം ഗതി, നിട്ഠാ, അജ്ഝാസയപടിസരണത്ഥാപി നിദസ്സനനയേന ഗഹിതാ. തഥാ ഹേസ ‘‘ഇമേസം ഖോ അഹം ഭിക്ഖൂനം സീലവന്താനം കല്യാണധമ്മാനം നേവ ജാനാമി ആഗതിം വാ ഗതിം വാ’’തി (മ. നി. ൧.൫൦൮) ഏത്ഥ അജ്ഝാസയേ വത്തതി, ‘‘നിബ്ബാനം അരഹതോ ഗതീ’’തി (പരി. ൩൩൯) ഏത്ഥ പടിസരണേ, പരായണേ അപസ്സയേതി അത്ഥോ. ഗച്ഛതി യഥാരുചി പവത്തതീതി ഗതി, അജ്ഝാസയോ. ഗച്ഛതി അവചരതി, അവചരണവസേന വാ പവത്തതി ഏത്ഥാതി ഗതി, പടിസരണം. സബ്ബസങ്ഖതവിസഞ്ഞുത്തസ്സ ഹി അരഹതോ നിബ്ബാനമേവ പടിസരണം, ഇധ പന നിട്ഠായം വത്തതീതി വേദിതബ്ബോ തദഞ്ഞേസമവിസയത്താ.

നനു ദ്വിന്നം നിപ്ഫത്തീനം നിമിത്തഭൂതാനി ലക്ഖണാനി വിസദിസാനേവ, അഥ കസ്മാ ‘‘യേഹി സമന്നാഗതസ്സാ’’തിആദിനാ തേസം സദിസഭാവോ വുത്തോതി ചോദനാലേസം ദസ്സേത്വാ സോധേന്തോ ‘‘തത്ഥ കിഞ്ചാപീ’’തിആദിമാഹ. സമാനേപി നിഗ്രോധബിമ്ബതാദിലക്ഖണഭാവേ അത്ഥേവ കോചി നേസം വിസേസോതി ദസ്സേതും ‘‘ന തേഹേവ ബുദ്ധോ ഹോതീ’’തി വുത്തം. ‘‘യഥാ ഹി ബുദ്ധാനം ലക്ഖണാനി സുവിസദാനി, സുപരിബ്യത്താനി, പരിപുണ്ണാനി ച ഹോന്തി, ന ഏവം ചക്കവത്തീന’’ന്തി അയം പന വിസേസോ ആചരിയധമ്മപാലത്ഥേരേന (ദീ. നി. ടീ. ൧.൨൫൮) പകാസിതോ. ജായന്തി ഭിന്നേസുപി അത്ഥേസു അഭിന്നധീസദ്ദാ ഏതായാതി ജാതി, ലക്ഖണഭാവമത്തം. വുത്തഞ്ഹി –

‘‘സബലാദീസു ഭിന്നേസു, യായ വത്തന്തുഭിന്നധീ;

സദ്ദാ സാ ജാതിരേസാ ച, മാലാസുത്തമിവന്വിതാ’’തി.

തസ്മാ ലക്ഖണതാമത്തേന സമാനഭാവതോ വിസദിസാനിപി താനിയേവ ചക്കവത്തിനിപ്ഫത്തിനിമിത്തഭൂതാനി ലക്ഖണാനി സദിസാനി വിയ കത്വാ താനി ബുദ്ധനിപ്ഫത്തിനിമിത്തഭൂതാനി ലക്ഖണാനി നാമാതി ഇദം വചനം വുച്ചതീതി അത്ഥോ. അധിആപുബ്ബവസയോഗേ ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനന്തി ആഹ ‘‘അഗാരേ വസതീ’’തി ചതൂഹി അച്ഛരിയധമ്മേഹീതി അഭിരൂപതാ, ദീഘായുകതാ, അപ്പാബാധതാ, ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാനം പിയമനാപതാതി ഇമേഹി ചതൂഹി അച്ഛരിയസഭാവഭൂതാഹി ഇദ്ധീഹി. യഥാഹ –

‘‘രാജാ ആനന്ദ, മഹാസുദസ്സനോ ചതൂഹി ഇദ്ധീഹി സമന്നാഗതോ അഹോസി. കതമാഹി ചതൂഹി ഇദ്ധീഹി? ഇധാനന്ദ, രാജാ മഹാസുദസ്സനോ അഭിരൂപോ അഹോസി ദസ്സനീയോ പാസാദികോ’’തിആദി (ദീ. നി. ൨.൨൫൨).

ചേതിയജാതകേ (ജാ. അട്ഠ. ൩.൮.൪൪) ആഗതനയം ഗഹേത്വാപി ഏവം വദന്തി ‘‘സരീരതോ ചന്ദനഗന്ധോ വായതി, അയം ഏകാ ഇദ്ധി. മുഖതോ ഉപ്പലഗന്ധോ വായതി, അയം ദുതിയാ. ചത്താരോ ദേവപുത്താ ചതൂസു ദിസാസു സബ്ബകാലം ഖഗ്ഗഹത്ഥാ ആരക്ഖം ഗണ്ഹന്തി, അയം തതിയാ. ആകാസേന വിചരതി, അയം ചതുത്ഥീ’’തി. അനാഗതവംസസംവണ്ണനായം പന ‘‘അഭിരൂപഭാവോ ഏകാ ഇദ്ധി, സമവേപാകിനിയാ ഗഹണിയാ സമന്നാഗതഭാവോ ദുതിയാ, യാവതായുകമ്പി സകലലോകസ്സ ദസ്സനാതിത്തികഭാവോ തതിയാ, ആകാസചാരിഭാവോ ചതുത്ഥീ’’തി വുത്തം. തത്ഥ സമവേപാകിനിയാ ഗഹണിയാ സമന്നാഗതഭാവോതി സമവിപാചനിയാ കമ്മജതേജോധാതുയാ സമ്പന്നതാ. യസ്സ ഹി ഭുത്തമത്തോവ ആഹാരോ ജീരതി, യസ്സ വാ പന പുടഭത്തം വിയ തഥേവ തിട്ഠതി, ഉഭോപേതേ ന സമവേപാകിനിയാ സമന്നാഗതാ. യസ്സ പന പുന ഭത്തകാലേ ഭത്തച്ഛന്ദോ ഉപ്പജ്ജതേവ, അയം സമവേപാകിനിയാ സമന്നാഗതോ നാമ, തഥാരൂപതാതി അത്ഥോ. സങ്ഗഹവത്ഥൂഹീതി ദാനം, പിയവചനം, അത്ഥചരിയാ, സമാനത്തതാതി ഇമേഹി സങ്ഗഹോപായേഹി. യഥാഹ –

‘‘ദാനഞ്ച പേയ്യവജ്ജഞ്ച, അത്ഥചരിയാ ച യാ ഇധ;

സമാനത്തതാ ച ധമ്മേസു, തത്ഥ തത്ഥ യഥാരഹം;

ഏതേ ഖോ സങ്ഗഹാ ലോകേ, രഥസ്സാണീവ യായതോ.

ഏതേ ച സങ്ഗഹാ നാസ്സു, ന മാതാ പുത്തകാരണാ;

ലഭേഥ മാനം പൂജം വാ, പിതാ വാ പുത്തകാരണാ.

യസ്മാ ച സങ്ഗഹാ ഏതേ, സമപേക്ഖന്തി പണ്ഡിതാ;

തസ്മാ മഹത്തം പപ്പോന്തി, പാസംസാ ച ഭവന്തി തേ’’തി. (ദീ. നി. ൩.൨൭൩);

രഞ്ജനതോതി പീതിസോമനസ്സവസേന രഞ്ജനതോ, ന രാഗവസേന, പീതിസോമനസ്സാനം ജനനതോതി വുത്തം ഹോതി. ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി രഞ്ജനട്ഠേന രാജാതി പന സബ്ബേസം രാജൂനം സമഞ്ഞാ തഥാ അകരോന്താനമ്പി വിലീവബീജനാദീസു താലവണ്ടവോഹാരോ വിയ രുള്ഹിവസേന പവത്തിതോ, തസ്മാ ‘‘അച്ഛരിയധമ്മേഹീ’’തി അസാധാരണനിബ്ബചനം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

സദ്ദസാമത്ഥിയതോ അനേകധാ ചക്കവത്തീസദ്ദസ്സ വചനത്ഥം ദസ്സേന്തോ പധാനഭൂതം വചനത്ഥം പഠമം ദസ്സേതും ‘‘ചക്കരതന’’ന്തിആദിമാഹ. ഇദമേവ ഹി പധാനം ചക്കരതനസ്സ പവത്തനമന്തരേന ചക്കവത്തിഭാവാനാപത്തിതോ. തഥാ ഹി അട്ഠകഥാസു വുത്തം ‘‘കിത്താവതാ ചക്കവത്തീ ഹോതീതി? ഏകങ്ഗുലദ്വങ്ഗുലമത്തമ്പി ചക്കരതനേ ആകാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ പവത്തേ’’തി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൨൪൩; മ. നി. അട്ഠ. ൩.൨൫൬). യസ്മാ പന രാജാ ചക്കവത്തീ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ വാമഹത്ഥേന ഹത്ഥിസോണ്ഡസദിസപനാളിം സുവണ്ണഭിങ്കാരം ഉക്ഖിപിത്വാ ദക്ഖിണഹത്ഥേന ചക്കരതനം ഉദകേന അബ്ഭുക്കിരിത്വാ ‘‘പവത്തതു ഭവം ചക്കരതനം, അഭിവിജിനാതു ഭവം ചക്കരതന’’ന്തി (ദീ. നി. ൨.൨൪൪) വചനേന ചക്കരതനം വേഹാസം അബ്ഭുഗ്ഗന്ത്വാ പവത്തേസി, തസ്മാ താദിസം പവത്താപനം സന്ധായ ‘‘ചക്കരതനം വത്തേതീ’’തി വുത്തം. യഥാഹ ‘‘അഥ ഖോ ആനന്ദ രാജാ മഹാസുദസ്സനോ ഉട്ഠായാസനാ…പേ… ചക്കരതനം അബ്ഭുക്കിരി ‘പവത്തതു ഭവം ചക്കരതന’ന്തി’’ആദി (ദീ. നി. ൨.൨൪൪). ന കേവലഞ്ച ചക്കസദ്ദോ ചക്കരതനേയേവ വത്തതി അഥ ഖോ സമ്പത്തിചക്കാദീസുപി, തസ്മാ തംതദത്ഥവാചകസദ്ദസാമത്ഥിയതോപി വചനത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘സമ്പത്തിചക്കേഹീ’’തിആദിനാ. തത്ഥ സമ്പത്തിചക്കേഹീതി –

‘‘പതിരൂപേ വസേ ദേസേ, അരിയമിത്തകരോ സിയാ;

സമ്മാപണിധിസമ്പന്നോ, പുബ്ബേ പുഞ്ഞകതോ നരോ;

ധഞ്ഞം ധനം യസോ കിത്തി, സുഖഞ്ചേതംധിവത്തതീ’’തി. (അ. നി. ൪.൩൧) –

വുത്തേഹി പതിരൂപദേസവാസാദിസമ്പത്തിചക്കേഹി. വത്തതീതി പവത്തതി സമ്പജ്ജതി, ഉപരൂപരി കുസലധമ്മം വാ പടിപജ്ജതി. തേഹീതി സമ്പത്തിചക്കേഹി. പരന്തി സത്തനികായം, യഥാ സയംസദ്ദോ സുദ്ധകത്തുത്ഥസ്സ ജോതകോ, തഥാ പരംസദ്ദോപി ഹേതുകത്തുത്ഥസ്സാതി വേദിതബ്ബം. വത്തേതീതി പവത്തേതി സമ്പാദേതി, ഉപരൂപരി കുസലധമ്മം വാ പടിപജ്ജാപേതി. യഥാഹ –

‘‘രാജാ മഹാസുദസ്സനോ ഏവമാഹ ‘പാണോ ന ഹന്തബ്ബോ, അദിന്നം ന ആദാതബ്ബം, കാമേസു മിച്ഛാ ന ചരിതബ്ബാ, മുസാ ന ഭണിതബ്ബാ, മജ്ജം ന പാതബ്ബം, യഥാഭുത്തഞ്ച ഭുഞ്ജഥാ’തി. യേ ഖോ പനാനന്ദ പുരത്ഥിമായ ദിസായ പടിരാജാനോ, തേ രഞ്ഞോ മഹാസുദസ്സനസ്സ അനുയന്താ അഹേസു’’ന്തിആദി (ദീ. നി. ൨.൨൪൪).

ഇരിയാപഥചക്കാനന്തി ഇരിയാപഥഭൂതാനം ചക്കാനം. ഇരിയാപഥോപി ഹി ‘‘ചക്ക’’ന്തി വുച്ചതി ‘‘ചതുചക്കം നവദ്വാര’’ന്തിആദീസു (സം. നി. ൧.൨൯, ൧൦൯). യഥാഹ –

‘‘രഥങ്ഗേ ലക്ഖണേ ധമ്മോ-രചക്കേസ്വിരിയാപഥേ;

ചക്കം സമ്പത്തിയം ചക്ക-രതനേ മണ്ഡലേ ബലേ;

കുലാലഭണ്ഡേ ആണായ-മായുധേ ദാനരാസിസൂ’’തി.

വത്തോതി പവത്തനം ഉപ്പജ്ജനം, ഇമിനാവ ഇരിയാപഥചക്കം വത്തേതി പരഹിതായ ഉപ്പാദേതീതി നിബ്ബചനമ്പി ദസ്സേതി അത്ഥതോ സമാനത്താ. തഥാ ചാഹ –

‘‘അഥ ഖോ തം ആനന്ദ ചക്കരതനം പുരത്ഥിമം ദിസം പവത്തി, അന്വദേവ രാജാ മഹാസുദസ്സനോ സദ്ധിം ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായ. യസ്മിം ഖോ പനാനന്ദ, പദേസേ ചക്കരതനം പതിട്ഠാസി, തത്ഥ രാജാ മഹാസുദസ്സനോ വാസം ഉപഗച്ഛി സദ്ധിം ചതുരങ്ഗിനിയാ സേനായാ’’തിആദി (ദീ. നി. ൨.൨൪൪).

അയം അട്ഠകഥാതോ അപരോ നയോ – അപ്പടിഹതം ആണാസങ്ഖാതം ചക്കം വത്തേതീതി ചക്കവത്തീ. തഥാ ഹി വുത്തം –

‘‘പഞ്ചഹി ഭിക്ഖവേ ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ രാജാ ചക്കവത്തീ ധമ്മേനേവ ചക്കം വത്തേതി, തം ഹോതി ചക്കം അപ്പടിവത്തിയം കേനചി മനുസ്സഭൂതേന പച്ചത്ഥികേന പാണിനാ. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ ഭിക്ഖവേ രാജാ ചക്കവത്തീ അത്ഥഞ്ഞൂ ച ഹോതി, ധമ്മഞ്ഞൂ ച മത്തഞ്ഞൂ, ച കാലഞ്ഞൂ ച പരിസഞ്ഞൂ ച. ഇമേഹി ഖോ…പേ… പാണിനാ’’തിആദി (അ. നി. ൫.൧൩൧).

ഖത്തിയമണ്ഡലാദിസഞ്ഞിതം ചക്കം സമൂഹം അത്തനോ വസേ വത്തേതി അനുവത്തേതീതിപി ചക്കവത്തീ. വുത്തഞ്ഹി ‘‘യേ ഖോ പനാനന്ദ പുരത്ഥിമായ ദിസായ പടിരാജാനോ, തേ രഞ്ഞോ മഹാസുദസ്സനസ്സ അനുയന്താ അഹേസു’’ന്തിആദി (ദീ. നി. ൨.൨൪൪). ചക്കലക്ഖണം വത്തതി ഏതസ്സാതിപി ചക്കവത്തീ. തേനാഹ ‘‘ഇമസ്സ ദേവ കുമാരസ്സ ഹേട്ഠാ പാദതലേസു ചക്കാനി ജാതാനി സഹസ്സാരാനി സനേമികാനി സനാഭികാനി സബ്ബാകാരപരിപൂരാനീ’’തിആദി (ദീ. നി. ൨.൩൫). ചക്കം മഹന്തം കായബലം വത്തതി ഏതസ്സാതിപി ചക്കവത്തീ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘അയഞ്ഹി ദേവ കുമാരോ സത്തുസ്സദോ…പേ… അയഞ്ഹി ദേവ കുമാരോ സീഹപുബ്ബദ്ധകായോ’’തിആദി (ദീ. നി. ൨.൩൫). തേന ഹിസ്സ ലക്ഖണേന മഹബ്ബലഭാവോ വിഞ്ഞായതി. ചക്കം ദസവിധം, ദ്വാദസവിധം വാ വത്തധമ്മം വത്തതി പടിപജ്ജതീതി ചക്കവത്തീ. തേന വുത്തം ‘‘ന ഹി തേ താത ദിബ്ബം ചക്കരതനം പേത്തികം ദായജ്ജം, ഇങ്ഘ ത്വം താത അരിയേ ചക്കവത്തിവത്തേ വത്താഹീ’’തിആദി (ദീ. നി. ൩.൮൩). ചക്കം മഹന്തം ദാനം വത്തേതി പവത്തേതീതിപി ചക്കവത്തീ. വുത്തഞ്ച –

‘‘പട്ഠപേസി ഖോ ആനന്ദ രാജാ മഹാസുദസ്സനോ താസം പോക്ഖരണീനം തീരേ ഏവരൂപം ദാനം അന്നം അന്നത്ഥികസ്സ, പാനം പാനത്ഥികസ്സ, വത്ഥം വത്ഥത്ഥികസ്സ, യാനം യാനത്ഥികസ്സ, സയനം സയനത്ഥികസ്സ, ഇത്ഥിം ഇത്ഥിത്ഥികസ്സ, ഹിരഞ്ഞം ഹിരഞ്ഞത്ഥികസ്സ, സുവണ്ണം സുവണ്ണത്ഥികസ്സാ’’തിആദി (ദീ. നി. ൨.൨൫൪).

രാജാതി സാമഞ്ഞം തദഞ്ഞസാധാരണതോ. ചക്കവത്തീതി വിസേസം അനഞ്ഞസാധാരണതോ. ധമ്മസദ്ദോ ഞായേ, സമോ ഏവ ച ഞായോ നാമാതി ആഹ ‘‘ഞായേന സമേനാ’’തി. വത്തതി ഉപ്പജ്ജതി, പടിപജ്ജതീതി വാ അത്ഥോ. ‘‘ഇദം നാമ ചരതീ’’തി അവുത്തേപി സാമഞ്ഞജോതനായ വിസേസേ അവട്ഠാനതോ, വിസേസത്ഥിനാ ച വിസേസസ്സ പയുജ്ജിതബ്ബത്താ ‘‘സദത്ഥപരത്ഥേ’’തി യോജീയതി. പദേസഗ്ഗഹണേ ഹി അസതി ഗഹേതബ്ബസ്സ നിപ്പദേസതാ വിഞ്ഞായതി യഥാ ‘‘ദിക്ഖിതോ ന ദദാതീ’’തി. യസ്മാ ചക്കവത്തിരാജാ ധമ്മേനേവ രജ്ജമധിഗച്ഛതി, ന അധമ്മേന പരൂപഘാതാദിനാ. തസ്മാ വുത്തം ‘‘ധമ്മേന രജ്ജം ലഭിത്വാ’’തിആദി, ധമ്മേനാതി ച ഞായേന, കുസലധമ്മേന വാ. രഞ്ഞോ ഭാവോ രജ്ജം, ഇസ്സരിയം.

പരേസം ഹിതോപായഭൂതം ധമ്മം കരോതി, ചരതീതി വാ ധമ്മികോ. അത്തനോ ഹിതോപായഭൂതസ്സ ധമ്മസ്സ കാരകോ, ചരകോ വാ രാജാതി ധമ്മരാജാതി ഇമം സവിസേസം അത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘പരഹിതധമ്മകരണേന വാ’’തിആദിനാ. അയം പന മഹാപദാനട്ഠകഥാനയോ – ദസവിധേ കുസലധമ്മേ, അഗതിരഹിതേ വാ രാജധമ്മേ നിയുത്തോതി ധമ്മികോ; തേനേവ ധമ്മേന ലോകം രഞ്ജേതീതി ധമ്മരാജാ. പരിയായവചനമേവ ഹി ഇദം പദദ്വയന്തി. ആചരിയേന പന ഏവം വുത്തം ‘‘ചക്കവത്തിവത്തസങ്ഖാതം ധമ്മം ചരതി, ചക്കവത്തിവത്തസങ്ഖാതോ വാ ധമ്മോ ഏതസ്സ, ഏതസ്മിം വാ അത്ഥീതി ധമ്മികോ, ധമ്മതോ അനപേതത്താ ധമ്മോ ച സോ രഞ്ജനട്ഠേന രാജാ ചാതി ധമ്മരാജാ’’തി (ദീ. നി. ടീ. ൧.൨൫൮). ‘‘രാജാ ഹോതി ചക്കവത്തീ’’തി വചനതോ ‘‘ചാതുരന്തോ’’തി ഇദം ചതുദീപിസ്സരതം വിഭാവേതീതി ആഹ ‘‘ചാതുരന്തായാ’’തിആദി. ചത്താരോ സമുദ്ദാ അന്താ പരിയോസാനാ ഏതിസ്സാതി ചാതുരന്താ, പഥവീ. സാ ഹി ചതൂസു ദിസാസു പുരത്ഥിമസമുദ്ദാദിചതുസമുദ്ദപരിയോസാനത്താ ഏവം വുച്ചതി. തേന വുത്തം ‘‘ചതുസമുദ്ദ അന്തായാ’’തി, സാ പന അവയവഭൂതേഹി ചതുബ്ബിധേഹി ദീപേഹി വിഭൂസിതാ ഏകലോകധാതുപരിയാപന്നാ പഥവീയേവാതി ദസ്സേതി ‘‘ചതുബ്ബിധദീപവിഭൂസിതായ പഥവിയാ’’തി ഇമിനാ. യഥാഹ –

‘‘യാവതാ ചന്ദിമസൂരിയാ, പരിഹരന്തി ദിസാ ഭന്തി വിരോചനാ;

സബ്ബേവ ദാസാ മന്ധാതു, യേ ച പാണാ പഥവിസ്സിതാ’’തി.

ഏത്ഥ ച ‘‘ചതുദീപവിഭൂസിതായാ’’തി അവത്വാ ചതുബ്ബിധദീപവിഭൂസിതായാതി വിധസദ്ദഗ്ഗഹണം പച്ചേകം പഞ്ചസതപരിത്തദീപാനമ്പി മഹാദീപേയേവ സങ്ഗഹണത്ഥം സദ്ദാതിരിത്തേന അത്ഥാതിരിത്തസ്സ വിഞ്ഞായമാനത്താ, കോട്ഠാസവാചകേന വാ വിധസദ്ദേന സമാനഭാഗാനം ഗഹിതത്താതി ദട്ഠബ്ബം. കോപാദിപച്ചത്ഥികേതി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന കാമമോഹമാനമദാദികേ സങ്ഗണ്ഹാതി. വിജേതീതി തംകാലാപേക്ഖായ വത്തമാനവചനം, വിജിതവാതി അത്ഥോ. സദ്ദവിദൂ ഹി അതീതേ താവീസദ്ദമിച്ഛന്തി. ‘‘സബ്ബരാജാനോ വിജേതീ’’തി വദന്തോ കാമം ചക്കവത്തിനോ കേനചി യുദ്ധം നാമ നത്ഥി, യുദ്ധേന പന സാധേതബ്ബസ്സ വിജയസ്സ സിദ്ധിയാ ‘‘വിജിതസങ്ഗാമോ’’ ത്വേവ വുത്തോതി ദസ്സേതി.

ഥാവരസ്സ ധുവസ്സ ഭാവോ ഥാവരിയം, യഥാ ജനപദേ ഥാവരിയം പത്തോ, തം ദസ്സേതും ‘‘ന സക്കാ കേനചീ’’തിആദി വുത്തം, ഇമിനാ കേനചി അകമ്പിയട്ഠേന ജനപദേ ഥാവരിയപ്പത്തോതി തപ്പുരിസസമാസം ദസ്സേതി, ഇതരേന ച ദള്ഹഭത്തിഭാവതോ ജനപദോ ഥാവരിയപ്പത്തോ ഏതസ്മിന്തി അഞ്ഞപദത്ഥസമാസം. തമ്ഹീതി അസ്മിം രാജിനി. യഥാ ജനപദോ തസ്മിം ഥാവരിയം പത്തോ, തദാവികരോന്തോ ‘‘അനുയുത്തോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അനുയുത്തോതി നിച്ചപയുത്തോ. സകമ്മനിരതോതി ചക്കവത്തിനോ രജ്ജകമ്മേ സദാ പവത്തോ. അചലോ അസമ്പവേധീതി പരിയായവചനമേതം, ചോരാനം വാ വിലോപനമത്തേന അചലോ, ദാമരികത്തേന അസമ്പവേധീ. ചോരേഹി വാ അചലോ, പടിരാജൂഹി അസമ്പവേധീ. അനതിമുദുഭാവേന വാ അചലോ, അനതിചണ്ഡഭാവേന അസമ്പവേധീ. തഥാ ഹി അതിചണ്ഡസ്സ രഞ്ഞോ ബലിഖണ്ഡാദീഹി ലോകം പീളയതോ മനുസ്സാ മജ്ഝിമജനപദം ഛഡ്ഡേത്വാ പബ്ബതസമുദ്ദതീരാദീനി നിസ്സായ പച്ചന്തേ വാസം കപ്പേന്തി, അതിമുദുകസ്സ ച രഞ്ഞോ ചോരസാഹസികജനവിലോപപീളിതാ മനുസ്സാ പച്ചന്തം പഹായ ജനപദമജ്ഝേ വാസം കപ്പേന്തി, ഇതി ഏവരൂപേ രാജിനി ജനപദോ ഥാവരഭാവം ന പാപുണാതി. ഏതസ്മിം പന തദുഭയവിരഹിതേ സുവണ്ണതുലാ വിയ സമഭാവപ്പത്തേ രാജിനി രജ്ജം കാരയമാനേ ജനപദോ പാസാണപിട്ഠിയം ഠപേത്വാ അയോപട്ടേന പരിക്ഖിത്തോ വിയ അചലോ അസമ്പവേധീ ഥാവരിയപ്പത്തോതി.

സേയ്യഥിദന്തി ഏകോവ നിപാതോ, ‘‘സോ കതമോ, തം കതമം, സാ കതമാ’’തിആദിനാ യഥാരഹം ലിങ്ഗവിഭത്തിവചനവസേന പയോജിയമാനോവ ഹോതി, ഇധ താനി കതമാനീതി പയുത്തോതി ആഹ ‘‘തസ്സ ചേതാനീ’’തിആദി. ചചതി ചക്കവത്തിനോ യഥാരുചി ആകാസാദിഗമനായ പരിബ്ഭമതീതി ചക്കം. ചക്കരതനഞ്ഹി അന്തോസമുട്ഠിതവായോധാതുവസേന രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ വചനസമനന്തരമേവ പവത്തതി, ന ചന്ദസൂരിയവിമാനാദി വിയ ബഹിസമുട്ഠിതവായോധാതുവസേനാതി വിമാനട്ഠകഥായം (വി. വ. അട്ഠ. ൧.പഠമപീഠവിമാനവണ്ണനാ) വുത്തം. രതിജനനട്ഠേനാതി പീതിസോമനസ്സുപ്പാദനട്ഠേന. തഞ്ഹി പസ്സന്തസ്സ, സുണന്തസ്സ ച അനപ്പകം പീതിസോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി അച്ഛരിയധമ്മത്താ. വചനത്ഥതോ പന രമേതി രതിം കരോതീതി രതനം, രമനം വാ രതം, തം നേതീതി രതനം, രതം വാ ജനേതീതി രതനം ജ-കാരലോപവസേനാതിപി നേരുത്തികാ. സബ്ബത്ഥാതി ഹത്ഥിരതനാദീസു.

ചിത്തീകതഭാവാദിനാപി ചക്കസ്സ രതനട്ഠോ വേദിതബ്ബോ, സോ പന രതിജനനട്ഠേനേവ ഏകസങ്ഗഹതായ വിസും ന ഗഹിതോ. കസ്മാ ഏകസങ്ഗഹോതി ചേ? ചിത്തീകതാദിഭാവസ്സപി രതിനിമിത്തത്താ. അഥ വാ ഗന്ഥബ്യാസം പരിഹരിതുകാമേന ചിത്തീകതാദിഭാവോ ന ഗഹിതോതി വേദിതബ്ബം. അഞ്ഞാസു പന അട്ഠകഥാസു (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൩; സം. നി. അട്ഠ. ൩.൫.൨൨൩; ഖു. പാ. അട്ഠ. ൬.൩.യാനീധാതിഗാഥാവണ്ണനാ; സു. നി. അട്ഠ. ൧.൨൨൬; മഹാനി. അട്ഠ. ൧൫൬) ഏവം വുത്തം –

‘‘രതിജനനട്ഠേന രതനം. അപിച –

ചിത്തീകതം മഹഗ്ഘഞ്ച, അതുലം ദുല്ലഭദസ്സനം;

അനോമസത്തപരിഭോഗം, രതനം തേന വുച്ചതി.

‘‘ചക്കരതനസ്സ ച നിബ്ബത്തകാലതോ പട്ഠായ അഞ്ഞം ദേവട്ഠാനം നാമ ന ഹോതി, സബ്ബേപി ഗന്ധപുപ്ഫാദീഹി തസ്സേവ പൂജഞ്ച അഭിവാദനാദീനി ച കരോന്തീതി ചിത്തീകതട്ഠേന രതനം. ചക്കരതനസ്സ ച ഏത്തകം നാമ ധനം അഗ്ഘതീതി അഗ്ഘോ നത്ഥി, ഇതി മഹഗ്ഘട്ഠേനപി രതനം. ചക്കരതനഞ്ച അഞ്ഞേഹി ലോകേ വിജ്ജമാനരതനേഹി അസദിസന്തി അതുലട്ഠേന രതനം. യസ്മാ പന യസ്മിം കപ്പേ ബുദ്ധാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തസ്മിംയേവ ചക്കവത്തിനോ ഉപ്പജ്ജന്തി, ബുദ്ധാ ച കദാചി കരഹചി ഉപ്പജ്ജന്തി, തസ്മാ ദുല്ലഭദസ്സനട്ഠേനപി രതനം. തദേതം ജാതിരൂപകുലഇസ്സരിയാദീഹി അനോമസ്സ ഉളാരസത്തസ്സേവ ഉപ്പജ്ജതി, ന അഞ്ഞസ്സാതി അനോമസത്തപരിഭോഗട്ഠേനപി രതനം. യഥാ ച ചക്കരതനം, ഏവം സേസാനിപീ’’തി.

തത്രായം തട്ടീകായ, അഞ്ഞത്ഥ ച വുത്തനയേന അത്ഥവിഭാവനാ – ഇദഞ്ഹി ‘‘ചിത്തീകത’’ന്തിആദിവചനം നിബ്ബചനത്ഥവസേന വുത്തം ന ഹോതി, അഥ കിന്തി ചേ? ലോകേ ‘‘രതന’’ന്തി സമ്മതസ്സ വത്ഥുനോ ഗരുകാതബ്ബഭാവേന വുത്തം. സരൂപതോ പനേതം ലോകിയമഹാജനേന സമ്മതം ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദികം, ചക്കവത്തിരഞ്ഞോ ഉപ്പന്നം ചക്കരതനാദികം, കതഞ്ഞുകതവേദിപുഗ്ഗലാദികം, സബ്ബുക്കട്ഠപരിച്ഛേദവസേന ബുദ്ധാദിസരണത്തയഞ്ച ദട്ഠബ്ബം. ‘‘അഹോ മനോഹര’’ന്തി ചിത്തേ കത്തബ്ബതായ ചിത്തീകതം, സ്വായം ചിത്തീകാരോ തസ്സ പൂജനീയതായാതി കത്വാ പൂജനീയന്തി അത്ഥം വദന്തി. കേചി പന ‘‘വിചിത്രകതട്ഠേന ചിത്തീകത’’ന്തി ഭണന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം ഇധ ചിത്തസദ്ദസ്സ ഹദയവാചകത്താ ‘‘ചിത്തീകത്വാ സുണാഥ മേ’’തി (ബു. വം. ൧.൮൦) ആഹച്ചഭാസിതപാളിയം വിയ. തഥാ ചാഹു ‘‘യഥാരഹമിവണ്ണാഗമോ ഭൂകരേസൂ’’തി. ‘‘പസ്സ ചിത്തീകതം രൂപം, മണിനാ കുണ്ഡലേന ചാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൩൦൨) പന പുബ്ബേ അവിചിത്രം ഇദാനി വിചിത്രം കതന്തി ചിത്തീകതന്തി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ തത്ഥ ചിത്തസദ്ദസ്സ വിചിത്രവാചകത്താ. മഹന്തം വിപുലം അപരിമിതം അഗ്ഘതീതി മഹഗ്ഘം. നത്ഥി ഏതസ്സ തുലാ ഉപമാ, തുലം വാ സദിസന്തി അതുലം. കദാചിദേവ ഉപ്പജ്ജനതോ ദുക്ഖേന ലദ്ധബ്ബദസ്സനത്താ ദുല്ലഭദസ്സനം. അനോമേഹി ഉളാരഗുണേഹേവ സത്തേഹി പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതോ അനോമസത്തപരിഭോഗം.

ഇദാനി നേസം ചിത്തീകതാദിഅത്ഥാനം സവിസേസം ചക്കരതനേ ലബ്ഭമാനതം ദസ്സേത്വാ ഇതരേസുപി തേ അതിദിസിതും ‘‘യഥാ ച ചക്കരതന’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ അഞ്ഞം ദേവട്ഠാനം നാമ ന ഹോതി രഞ്ഞോ അനഞ്ഞസാധാരണിസ്സരിയാദിസമ്പത്തിപടിലാഭഹേതുതോ, അഞ്ഞേസം സത്താനം യഥിച്ഛിതത്ഥപടിലാഭഹേതുതോ ച. അഗ്ഘോ നത്ഥി അതിവിയ ഉളാരസമുജ്ജലരതനത്താ, അച്ഛരിയബ്ഭുതധമ്മതായ ച. യദഗ്ഗേന ച മഹഗ്ഘം, തദഗ്ഗേന അതുലം. സത്താനം പാപജിഗുച്ഛനേന വിഗതകാളകോ പുഞ്ഞപസുതതായ മണ്ഡഭൂതോ യാദിസോ കാലോ ബുദ്ധുപ്പാദാരഹോ, താദിസേ ഏവ ചക്കവത്തീനമ്പി സമ്ഭവോതി ആഹ ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദി. കദാചി കരഹചീതി പരിയായവചനം, ‘‘കദാചീ’’തി വാ യഥാവുത്തകാലം സന്ധായ വുത്തം, ‘‘കരഹചീ’’തി ജമ്ബുസിരിദീപസങ്ഖാതം ദേസം. തേനാഹ –

‘‘കാലം ദീപഞ്ച ദേസഞ്ച, കുലം മാതരമേവ ച;

ഇമേ പഞ്ച വിലോകേത്വാ, ഉപ്പജ്ജതി മഹായസോ’’തി. (ധ. പ. അട്ഠ. ൧.൧.൧൦);

ഉപമാവസേന ചേതം വുത്തം. ഉപമോപമേയ്യാനഞ്ച ന അച്ചന്തമേവ സദിസതാ, തസ്മാ യഥാ ബുദ്ധാ കദാചി കരഹചി ഉപ്പജ്ജന്തി, ന തഥാ ചക്കവത്തിനോ, ചക്കവത്തിനോ പന അനേകദാപി ബുദ്ധുപ്പാദകപ്പേ ഉപ്പജ്ജന്തീതി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. ഏവം സന്തേപി ചക്കവത്തിവത്തപൂരണസ്സ ദുക്കരഭാവതോ ദുല്ലഭുപ്പാദോയേവാതി ഇമിനാ ദുല്ലഭുപ്പാദതാസാമഞ്ഞേന തേസം ദുല്ലഭദസ്സനതാ വുത്താതി വേദിതബ്ബം. കാമം ചക്കരതനാനുഭാവേന സമിജ്ഝമാനോ ഗുണോ ചക്കവത്തിപരിവാരജനസാധാരണോ, തഥാപി ചക്കവത്തീ ഏവ നം സാമിഭാവേന വിസവിതായ പരിഭുഞ്ജതീതി വത്തബ്ബതം അരഹതി തദത്ഥമേവ ഉപ്പജ്ജനതോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തദേത’’ന്തിആദിമാഹ. യഥാവുത്താനം പഞ്ചന്നം, ഛന്നമ്പി വാ അത്ഥാനം സേസരതനേസുപി ലബ്ഭനതോ ‘‘ഏവം സേസാനിപീ’’തി വുത്തം.

ഇമേഹി പന രതനേഹി രാജാ ചക്കവത്തീ കിമത്ഥം പച്ചനുഭോതി, നനു വിനാപി തേസു കേനചി രഞ്ഞാ ചക്കവത്തിനാ ഭവിതബ്ബന്തി ചോദനായ തസ്സ തേഹി ഹഥാരഹമത്ഥപച്ചനുഭവനദസ്സനേന കേനചിപി അവിനാഭാവിതം വിഭാവേതും ‘‘ഇമേസു പനാ’’തിആദി ആരദ്ധം. അജിതം പുരത്ഥിമാദിദിസായ ഖത്തിയമണ്ഡലം ജിനാതി മഹേസക്ഖതാസംവത്തനിയകമ്മനിസ്സന്ദഭാവതോ. യഥാസുഖം അനുവിചരതി ഹത്ഥിരതനം, അസ്സരതനഞ്ച അഭിരുഹിത്വാ തേസം ആനുഭാവേന അന്തോപാതരാസംയേവ സമുദ്ദപരിയന്തം പഥവിം അനുപരിയായിത്വാ രാജധാനിയാ ഏവ പച്ചാഗമനതോ. പരിണായകരതനേന വിജിതമനുരക്ഖതി തത്ഥ തത്ഥ കത്തബ്ബകിച്ചസംവിദഹനതോ. അവസേസേഹി മണിരതനഇത്ഥിരതനഗഹപതിരതനേഹി ഉപഭുഞ്ജനേന പവത്തം ഉപഭോഗസുഖം അനുഭവതി യഥാരഹം തേഹി തഥാനുഭവനസിദ്ധിതോ. സോ ഹി മണിരതനേന യോജനപ്പമാണേ പദേസേ അന്ധകാരം വിധമേത്വാ ആലോകദസ്സനാദിനാ സുഖമനുഭവതി, ഇത്ഥിരതനേന അതിക്കന്തമാനുസകരൂപദസ്സനാദിവസേന, ഗഹപതിരതനേന ഇച്ഛിതിച്ഛിതമണികനകരജതാദിധനപടിലാഭവസേന സുഖമനുഭവതി.

ഇദാനി സത്തിയാ, സത്തിഫലേന ച യഥാവുത്തമത്ഥം വിഭാവേതും ‘‘പഠമേനാ’’തിആദി വുത്തം. തിവിധാ ഹി സത്തിയോ ‘‘സക്കോന്തി സമത്ഥേന്തി രാജാനോ ഏതായാ’’തി കത്വാ. യഥാഹു –

‘‘പഭാവുസ്സാഹമന്താനം, വസാ തിസ്സോ ഹി സത്തിയോ;

പഭാവോ ദണ്ഡജോ തേജോ, പതാപോ തു ച കോസജോ.

മന്തോ ച മന്തനം സോ തു, ചതുക്കണ്ണോ ദ്വിഗോചരോ;

തിഗോചരോ തു ഛക്കണ്ണോ, രഹസ്സം ഗുയ്ഹമുച്ചതേ’’തി.

തത്ഥ വീരിയബലം ഉസ്സാഹസത്തി. പഠമേന ചസ്സ ചക്കരതനേന തദനുയോഗോ പരിപുണ്ണോ ഹോതി. കസ്മാതി ചേ? തേന ഉസ്സാഹസത്തിയാ പവത്തേതബ്ബസ്സ അപ്പടിഹതാണാചക്കഭാവസ്സ സിദ്ധിതോ. പഞ്ഞാബലം മന്തസത്തി. പച്ഛിമേന ചസ്സ പരിണായകരതനേന തദനുയോഗോ. കസ്മാതി ചേ? തസ്സ സബ്ബരാജകിച്ചേസു കുസലഭാവേന മന്തസത്തിയാ വിയ അവിരജ്ഝനപയോഗത്താ. ദമനേന, ധനേന ച പഭുത്തം പഭൂസത്തി. ഹത്ഥിഅസ്സഗഹപതിരതനേഹി ചസ്സ തദനുയോഗോ പരിപുണ്ണോ ഹോതി. കസ്മാതി ചേ? ഹത്ഥിഅസ്സരതനാനം മഹാനുഭാവതായ, ഗഹപതിരതനതോ പടിലദ്ധകോസസമ്പത്തിയാ ച പഭാവസത്തിയാ വിയ പഭാവസമിദ്ധിസിദ്ധിതോ. ഇത്ഥിമണിരതനേഹി തിവിധസത്തിയോഗഫലം പരിപുണ്ണം ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ, യഥാവുത്താഹി തിവിധാഹി സത്തീഹി പയുജ്ജനതോ യം ഫലം ലദ്ധബ്ബം. തം സബ്ബം തേഹി പരിപുണ്ണം ഹോതീതി അത്ഥോ. കസ്മാതി ചേ? തേഹേവ ഉപഭോഗസുഖസ്സ സിജ്ഝനതോ.

ദുവിധസുഖവസേനപി യഥാവുത്തമത്ഥം വിഭാവേതും ‘‘സോ ഇത്ഥിമണിരതനേഹീ’’തിആദി കഥിതം. ഭോഗസുഖന്തി സമീപേ കത്വാ പരിഭോഗവസേന പവത്തസുഖം. സേസേഹീതി തദവസേസേഹി ചക്കാദിപഞ്ചരതനേഹി. അപച്ചത്ഥികതാവസേന പവത്തസുഖം ഇസ്സരിയസുഖം. ഇദാനി തേസം സമ്പന്നഹേതുവസേനപി കേനചി അവിനാഭാവിതമേവ വിഭാവേതും ‘‘വിസേസതോ’’തിആദിമാഹ. അദോസകുസലമൂലജനിതകമ്മാനുഭാവേനാതി അദോസസങ്ഖാതേന കുസലമൂലേന സഹജാതാദിപച്ചയവസേന ഉപ്പാദിതകമ്മസ്സ ആനുഭാവേന സമ്പജ്ജന്തി സോമ്മതരരതനജാതികത്താ. കമ്മഫലഞ്ഹി യേഭുയ്യേന കമ്മസരിക്ഖകം. മജ്ഝിമാനി മണിഇത്ഥിഗഹപതിരതനാനി അലോഭകുസലമൂലജനിതകമ്മാനുഭാവേന സമ്പജ്ജന്തി ഉളാരധനസ്സ, ഉളാരധനപടിലാഭകാരണസ്സ ച പരിച്ചാഗസമ്പദാഹേതുകത്താ. പച്ഛിമം പരിണായകരതനം അമോഹകുസലമൂലജനിതകമ്മാനുഭാവേന സമ്പജ്ജതി മഹാപഞ്ഞേനേവ ചക്കവത്തിരാജകിച്ചസ്സ പരിനേതബ്ബത്താ, മഹാപഞ്ഞഭാവസ്സ ച അമോഹകുസലമൂലജനിതകമ്മനിസ്സന്ദഭാവതോ. ബോജ്ഝങ്ഗസംയുത്തേതി മഹാവഗ്ഗേ ദുതിയേ ബോജ്ഝങ്ഗസംയുത്തേ (സം. നി. ൫.൨൨൩). രതനസുത്തസ്സാതി തത്ഥ പഞ്ചമവഗ്ഗേ സങ്ഗീതസ്സ ദുതിയസ്സ രതനസുത്തസ്സ (സം. നി. ൫.൨൨൩). ഉപദേസോ നാമ സവിസേസം സത്തന്നം രതനാനം വിചാരണവസേന പവത്തോ നയോ.

സരണതോ പടിപക്ഖവിധമനതോ സൂരാ സത്തിവന്തോ, നിബ്ഭയാവഹാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘അഭീരുകജാതികാ’’തി. അസുരേ വിജിനിത്വാ ഠിതത്താ സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ ധീരോ നാമ, തസ്സ സേനങ്ഗഭാവതോ ദേവപുത്തോ ‘‘അങ്ഗ’’ന്തി വുച്ചതി, ധീരസ്സ അങ്ഗം, തസ്സ രൂപമിവ രൂപം യേസം തേ ധീരങ്ഗരൂപാ, തേന വുത്തം ‘‘ദേവപുത്തസദിസകായാ’’തി. ഏകേതി സാരസമാസനാമകാ ആചരിയാ, തദക്ഖമന്തോ ആഹ ‘‘അയം പനേത്ഥാ’’തിആദി. സഭാവോതി സഭാവഭൂതോ അത്ഥോ. ഉത്തമസൂരാതി ഉത്തമയോധാ. സൂരസദ്ദോ ഹി ഇധ യോധത്ഥോ. ഏവഞ്ഹി പുരിമനയതോ ഇമസ്സ വിസേസതാ ഹോതി, ‘‘ഉത്തമത്ഥോ സൂരസദ്ദോ’’തിപി വദന്തി, ‘‘ഉത്തമാ സൂരാ വുച്ചന്തീ’’തിപി ഹി പാഠോ ദിസ്സതി. വീരാനന്തി വീരിയവന്താനം. അങ്ഗന്തി കാരണം ‘‘അങ്ഗീയതി ഞായതി ഫലമേതേനാ’’തി കത്വാ. യേന വീരിയേന ‘‘ധീരാ’’തി വുച്ചന്തി, തദേവ ധീരങ്ഗം നാമാതി ആഹ ‘‘വീരിയന്തി വുത്തം ഹോതീ’’തി. രൂപന്തി സരീരം. തേന വുത്തം ‘‘വീരിയമയസരീരാ വിയാ’’തി. വീരിയമേവ വീരിയമയം യഥാ ‘‘ദാനമയ’’ന്തി, (ദീ. നി. ൩.൩൦൫; ഇതിവു. ൬൦; നേത്തി. ൩൪) തസ്മാ വീരിയസങ്ഖാതസരീരാ വിയാതി അത്ഥോ. വീരിയം പന ന ഏകന്തരൂപന്തി വിയ-സദ്ദഗ്ഗഹണം കതം. അപിച ധീരങ്ഗേന നിബ്ബത്തം ധീരങ്ഗന്തി അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘വീരിയമയസരീരാ വിയാ’’തി വുത്തം, ഏവമ്പി വീരിയതോ രൂപം ന ഏകന്തം നിബ്ബത്തന്തി വിയ-സദ്ദേന ദസ്സേതി. അഥ വാ രൂപം സരീരഭൂതം ധീരങ്ഗം വീരിയമേതേസന്തി യോജേതബ്ബം, തഥാപി വീരിയം നാമ കിഞ്ചി സവിഗ്ഗഹം ന ഹോതീതി ദീപേതി ‘‘വീരിയമയസരീരാ വിയാ’’തി ഇമിനാ, ഇധാപി മയസദ്ദോ സകത്ഥേയേവ ദട്ഠബ്ബോ, തസ്മാ സവിഗ്ഗഹവീരിയസദിസാതി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – സവിഗ്ഗഹം ചേ വീരിയം നാമ സിയാ, തേ ചസ്സ പുത്താ തംസദിസായേവ ഭവേയ്യുന്തി അയമേവ ചത്ഥോ ആചരിയേന (ദീ. നി. ടീ. ൧.൨൫൮) അനുമതോ. മഹാപദാനട്ഠകഥായം പന ഏവം വുത്തം ‘‘ധീരങ്ഗം രൂപമേതേസന്തി ധീരങ്ഗരൂപാ, വീരിയജാതികാ വീരിയസഭാവാ വീരിയമയാ അകിലാസുനോ അഹേസും, ദിവസമ്പി യുജ്ഝന്താ ന കിലമന്തീതി വുത്തം ഹോതീ’’തി, (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൪) തദേതം രൂപസദ്ദസ്സ സഭാവത്ഥതം സന്ധായ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഇധ ചേവ അഞ്ഞത്ഥ കത്ഥചി ‘‘ധിതങ്ഗരൂപാ’’തി പാഠോ ദിസ്സതി. വീരിയത്ഥോപി ഹി ധിതിസദ്ദോ ഹോതി ‘‘സച്ചം ധമ്മോ ധിതി ചാഗോ, ദിട്ഠം സോ അതിവത്തതീ’’തിആദീസു (ജാ. ൧.൧.൫൭) ധിതിസദ്ദോ വിയ. കത്ഥചി പന ‘‘വീരങ്ഗ’’ന്തി പാഠോവ ദിട്ഠോ. യഥാ രുച്ചതി, തഥാ ഗഹേതബ്ബം.

നനു ച രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ പടിസേനാ നാമ നത്ഥി, യ’മസ്സ പുത്താ പമദ്ദേയ്യും, അഥ കസ്മാ ‘‘പരസേനപ്പമദ്ദനാ’’തി വുത്തന്തി ചോദനം സോധേന്തോ ‘‘സചേ’’തിആദിമാഹ, പരസേനാ ഹോതു വാ, മാ വാ, ‘‘സചേ പന ഭവേയ്യാ’’തി പരികപ്പനാമത്തേന തേസം ഏവമാനുഭാവതം ദസ്സേതും തഥാ വുത്തന്തി അധിപ്പായോ, ‘‘പരസേനപ്പമദ്ദനാ’’തി വുത്തേപി പരസേനം പമദ്ദിതും സമത്ഥാതി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ പകരണതോപി അത്ഥന്തരസ്സ വിഞ്ഞായമാനത്താ, യഥാ ‘‘സിക്ഖമാനേന ഭിക്ഖവേ ഭിക്ഖുനാ അഞ്ഞാതബ്ബം പരിപുച്ഛിതബ്ബം പരിപഞ്ഹിതബ്ബ’’ന്തി (പാചി. ൪൩൪) ഏതസ്സ പദഭാജനീയേ (പാചി. ൪൩൬) ‘‘സിക്ഖിതുകാമേനാ’’തി അത്ഥഗ്ഗഹണന്തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘തം പരിമദ്ദിതും സമത്ഥാ’’തി വുത്തം. ന ഹി തേ പരസേനം പമദ്ദന്താ തിട്ഠന്തി, അഥ ഖോ പമദ്ദനസമത്ഥാ ഏവ ഹോന്തി. ഏവമഞ്ഞത്രപി യഥാരഹം. പരസേനം പമദ്ദനായ സമത്ഥേന്തീതി പരസേനപ്പമദ്ദനാതി അത്ഥം ദസ്സേതീതിപി വദന്തി.

പുബ്ബേ കതൂപചിതസ്സ ഏതരഹി വിപച്ചമാനകസ്സ പുഞ്ഞധമ്മസ്സ ചിരതരം വിപച്ചിതും പച്ചയഭൂതം ചക്കവത്തിവത്തസമുദാഗതം പയോഗസമ്പത്തിസങ്ഖാതം ധമ്മം ദസ്സേതും ‘‘ധമ്മേനാ’’തി പദസ്സ ‘‘പാണോ ന ഹന്തബ്ബോതിആദിനാ പഞ്ചസീലധമ്മേനാ’’തി അത്ഥമാഹ. അയഞ്ഹി അത്ഥോ ‘‘യേ ഖോ പനാനന്ദ പുരത്ഥിമായ ദിസായ പടിരാജാനോ, തേ രാജാനം മഹാസുദസ്സനം ഉപസങ്കമിത്വാ ഏവമാഹംസു ‘ഏഹി ഖോ മഹാരാജ, സ്വാഗതം തേ മഹാരാജ, സകം തേ മഹാരാജ, അനുസാസ മഹാരാജാ’തി. രാജാ മഹാസുദസ്സനോ ഏവമാഹ ‘പാണോ ന ഹന്തബ്ബോ, അദിന്നം ന ആദാതബ്ബം, കാമേസു മിച്ഛാ ന ചരിതബ്ബാ, മുസാ ന ഭണിതബ്ബാ, മജ്ജം ന പാതബ്ബം, യഥാഭുത്തഞ്ച ഭുഞ്ജഥാ’തി. യേ ഖോ പനാനന്ദ പുരത്ഥിമായ ദിസായ പടിരാജാനോ, തേ രഞ്ഞോ മഹാസുദസ്സനസ്സ അനുയന്താ അഹേസു’’ന്തിആദിനാ (ദീ. നി. ൨.൨൪൪) ആഗതം രഞ്ഞോ ഓവാദധമ്മം സന്ധായ വുത്തോ. ഏവഞ്ഹി ‘‘അദണ്ഡേന അസത്ഥേനാ’’തി ഇദമ്പി വിസേസനവചനം സുസമത്ഥിതം ഹോതി. അഞ്ഞാസുപി സുത്തനിപാതട്ഠകഥാദീസു (സു. നി. അട്ഠ. ൨൨൬; ഖു. പാ. അട്ഠ. ൬.൩; ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൩; സം. നി. അട്ഠ. ൩.൨൨൩) അയമേവത്ഥോ വുത്തോ.

മഹാപദാനട്ഠകഥായം പന ‘‘അദണ്ഡേനാതി യേ കതാപരാധേ സത്തേ സതമ്പി സഹസ്സമ്പി ഗണ്ഹന്തി, തേ ധനദണ്ഡേന രജ്ജം കാരേന്തി നാമ, യേ ഛേജ്ജഭേജ്ജം അനുസാസന്തി, തേ സത്ഥദണ്ഡേന. അയം പന ദുവിധമ്പി ദണ്ഡം പഹായ അദണ്ഡേന അജ്ഝാവസതി. അസത്ഥേനാതി യേ ഏകതോധാരാദിനാ സത്ഥേന പരം വിഹേസന്തി, തേ സത്ഥേന രജ്ജം കാരേന്തി നാമ. അയം പന സത്ഥേന ഖുദ്ദകമക്ഖികായപി പിവനമത്തം ലോഹിതം കസ്സചി അനുപ്പാദേത്വാ ധമ്മേനേവ, ‘ഏഹി ഖോ മഹാരാജാ’തി ഏവം പടിരാജൂഹി സമ്പടിച്ഛിതാഗമനോ വുത്തപ്പകാരം പഥവിം അഭിവിജിനിത്വാ അജ്ഝാവസതി അഭിഭവിത്വാ സാമീ ഹുത്വാ വസതീതി അത്ഥോ’’തി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൪) വുത്തം, തദേതം ‘‘ധമ്മേനാ’’തി പദസ്സ ‘‘പുബ്ബേ കതൂപചിതേന ഏതരഹി വിപച്ചമാനകേന യേന കേനചി പുഞ്ഞധമ്മേനാ’’തി അത്ഥം സന്ധായ വുത്തം. തേനേവ ഹി ‘‘ധമ്മേന പടിരാജൂഹി സമ്പടിച്ഛിതാഗമനോ വുത്തപ്പകാരം പഥവിം അഭിവിജിനിത്വാ അജ്ഝാവസതീ’’തി. ആചരിയേനപി (ദീ. നി. ടീ. ൧.൨൫൮) വുത്തം ധമ്മേനാതി കതൂപചിതേന അത്തനോ പുഞ്ഞധമ്മേന. തേന ഹി സഞ്ചോദിതാ പഥവിയം സബ്ബരാജാനോ പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ ‘‘സ്വാഗതം തേ മഹാരാജാ’’തിആദീനി വത്വാ അത്തനോ രജ്ജം രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ നിയ്യാതേന്തി. തേന വുത്തം ‘‘സോ ഇമം പഥവിം സാഗരപരിയന്തം അദണ്ഡേന അസത്ഥേന ധമ്മേന അഭിവിജിയ അജ്ഝാവസതീ’’തി, തേനപി യഥാവുത്തമേവത്ഥം ദസ്സേതി, തസ്മാ ഉഭയഥാപി ഏത്ഥ അത്ഥോ യുത്തോ ഏവാതി ദട്ഠബ്ബം. ചക്കവത്തിവത്തപൂരണാദിപയോഗസമ്പത്തിമന്തരേന ഹി പുബ്ബേ കതൂപചിതകമ്മേനേവ ഏവമജ്ഝാവസനം ന സമ്ഭവതി, തഥാ പുബ്ബേ കതൂപചിതകമ്മമന്തരേന ചക്കവത്തിവത്തപൂരണാദിപയോഗസമ്പത്തിയാ ഏവാതി.

ഏവം ഏകം നിപ്ഫത്തിം കഥേത്വാ ദുതിയം നിപ്ഫത്തിം കഥേതും യദേതം ‘‘സചേ ഖോ പനാ’’തിആദിവചനം വുത്തം, തത്ഥ അനുത്താനമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘അരഹം…പേ… വിവട്ടച്ഛദോതി ഏത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. യസ്മാ രാഗാദയോ സത്ത പാപധമ്മാ ലോകേ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഉപ്പജ്ജമാനാ ച തേ സത്തസന്താനം ഛാദേത്വാ പരിയോനന്ധിത്വാ കുസലപ്പവത്തിം നിവാരേന്തി, തസ്മാ തേ ഇധ ഛദസദ്ദേന വുത്താതി ദസ്സേതി ‘‘രാഗദോസാ’’തിആദിനാ. ദുച്ചരിതന്തി മിച്ഛാദിട്ഠിതോ അഞ്ഞേന മനോദുച്ചരിതേന സഹ തീണി ദുച്ചരിതാനി, മിച്ഛാദിട്ഠി പന വിസേസേന സത്താനം ഛദനതോ, പരമസാവജ്ജത്താ ച വിസും ഗഹിതാ. വുത്തഞ്ച ‘‘സബ്ബേ തേ ഇമേഹേവ ദ്വാസട്ഠിയാ വത്ഥൂഹി അന്തോജാലീകതാ, ഏത്ഥ സിതാവ ഉമ്മുജ്ജമാനാ ഉമ്മുജ്ജന്തീ’’തിആദി (ദീ. നി. ൧.൧൪൬). തഥാ മുയ്ഹനട്ഠേന മോഹോ, അവിദിതകരണട്ഠേന അവിജ്ജാതി പവത്തിആകാരഭേദേന അഞ്ഞാണമേവ ദ്വിധാ വുത്തം. തഥാ ഹിസ്സ ദ്വിധാപി ഛദനത്ഥോ കഥിതോ ‘‘അന്ധതമം തദാ ഹോതി, യം മോഹോ സഹതേ നര’’ന്തി, (മഹാനി. ൫, ൧൫൬, ൧൯൫) ‘‘അവിജ്ജായ നിവുതോ ലോകോ, വേവിച്ഛാ പമാദാ നപ്പകാസതീ’’തി (സു. നി. ൧൦൩൯; ചൂളനി. പാരായനവഗ്ഗ.൨) ച. ഏവം രാഗദോസാദീനമ്പി ഛദനത്ഥോ വത്തബ്ബോ. മഹാപദാനട്ഠകഥായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൩) പന രാഗദോസമോഹമാനദിട്ഠികിലേസതണ്ഹാവസേന സത്ത പാപധമ്മാ ഗഹിതാ. തത്ര രഞ്ജനട്ഠേന രാഗോ, തണ്ഹായനട്ഠേന തണ്ഹാതി പവത്തിആകാരഭേദേന ലോഭോ ഏവ ദ്വിധാ വുത്തോ. തഥാ ഹിസ്സ ദ്വിധാപി ഛദനത്ഥോ ഏകന്തികോവ. യഥാഹ ‘‘അന്ധതമം തദാ ഹോതി, യം രാഗോ സഹതേ നര’’ന്തി, ‘‘കാമന്ധാ ജാലസഞ്ഛന്നാ, തണ്ഹാഛദനഛാദിതാ’’തി (ഉദാ. ൯൪) ച, കിലേസഗ്ഗഹണേന ച വുത്താവസിട്ഠാ വിചികിച്ഛാദയോ വുത്താ.

സത്തഹി പടിച്ഛന്നേതി ഹേതുഗബ്ഭവചനം, സത്തഹി പാപധമ്മേഹി പടിച്ഛന്നത്താ കിലേസവസേന അന്ധകാരേ ലോകേതി അത്ഥോ. തം ഛദനന്തി സത്തപാപധമ്മസങ്ഖാതം ഛദനം. വിവട്ടേത്വാതി വിവട്ടം കത്വാ വിഗമേത്വാ. തദേവ പരിയായന്തരേന വുത്തം ‘‘സമന്തതോ സഞ്ജാതാലോകോ ഹുത്വാ’’തി. കിലേസഛദനവിഗമോ ഏവ ഹി ആലോകോ, ഏതേന വിവട്ടയിതബ്ബോ വിഗമേതബ്ബോതി വിവട്ടോ, ഛാദേതി പടിച്ഛാദേതീതി ഛദോ, വിവട്ടോ ഛദോ അനേനാതി വിവട്ടച്ഛദാ,വിവട്ടച്ഛദോ വാതി അത്ഥം ദസ്സേതി. അയഞ്ഹി വിവട്ടച്ഛദസദ്ദോ ദള്ഹധമ്മപച്ചക്ഖധമ്മസദ്ദാദയോ വിയ പുല്ലിങ്ഗവസേന ആകാരന്തോ, ഓകാരന്തോ ച ഹോതി. തഥാ ഹി മഹാപദാനട്ഠകഥായം വുത്തം ‘‘രാഗദോസമോഹമാനദിട്ഠികിലേസതണ്ഹാസങ്ഖാതം ഛദനം ആവരണം വിവടം വിദ്ധംസിതം വിവടകം ഏതേനാതി വിവടച്ഛദോ, ‘വിവട്ടച്ഛദാ’തിപി പാഠോ, അയമേവത്ഥോ’’തി, (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൩) തസ്സാ ലീനത്ഥപ്പകാസനിയമ്പി വുത്തം ‘‘വിവട്ടച്ഛദാതി ഓകാരസ്സ ആകാരം കത്വാ നിദ്ദേസോ’’തി. സദ്ദവിദൂ പന ‘‘ആധന്വാദിതോതി ലക്ഖണേന സമാസന്തഗതേഹി ധനുസദ്ദാദീഹി ക്വചി ആപച്ചയോ’’തി വത്വാ ‘‘കണ്ഡിവധന്വാ, പച്ചക്ഖധമ്മാ, വിവട്ടച്ഛദാ’’തി പയോഗമുദാഹരന്തി.

കസ്മാ പദത്തയമേതം വുത്തന്തി അനുയോഗം ഹേതാലങ്കാരനയേന പരിഹരന്തോ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദിമാഹ, തത്ഥാതി ച തീസു പദേസൂതി അത്ഥോ. പൂജാവിസേസം പടിഗ്ഗണ്ഹിതും അരഹതീതി അരഹന്തി അത്ഥേന പൂജാരഹതാ വുത്താ. യസ്മാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, തസ്മാ പൂജാരഹതാതി തസ്സാ പൂജാരഹതായ ഹേതു വുത്തോ. സവാസനസബ്ബകിലേസപ്പഹാനപുബ്ബകത്താ ബുദ്ധഭാവസ്സ ബുദ്ധത്തഹേതുഭൂതാ വിവട്ടച്ഛദതാ വുത്താ. കമ്മാദിവസേന തിവിധം വട്ടഞ്ച രാഗാദിവസേന സത്തവിധോ ഛദോ ച വട്ടച്ഛദാ, വട്ടച്ഛദേഹി വിഗതോ, വിഗതാ വാ വട്ടച്ഛദാ യസ്സാതി വിവട്ടച്ഛദോ,വിവട്ടച്ഛദാ വാ, ദ്വന്ദപുബ്ബഗോ പന വി-സദ്ദോ ഉഭയത്ഥ യോജേതബ്ബോതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘വിവട്ടോ ച വിച്ഛദോ ചാ’’തി വുത്തം. ഏവമ്പി വദന്തി ‘‘വിവട്ടോ ച സോ വിച്ഛദോ ചാതി വിവട്ടച്ഛദോ, ഉത്തരപദേ പുബ്ബപദലോപോതി അത്ഥം ദസ്സേതീ’’തി. ‘‘അരഹം വട്ടാഭാവേനാ’’തി ഇദം കിലേസേഹി ആരകത്താ, കിലേസാരീനം സംസാരചക്കസ്സാരാനഞ്ച ഹതത്താ, പാപകരണേ ച രഹാഭാവാതി അത്ഥം സന്ധായ വുത്തം. ഇദഞ്ഹി ഫലേന ഹേതാനുമാനദസ്സനം – യഥാ തം ധൂമേന അഗ്ഗിസ്സ, ഉദകോഘേന ഉപരി വുട്ഠിയാ, ഏതേന ച അത്ഥേന അരഹഭാവോ ഹേതു, വട്ടാഭാവോ ഫലന്തി അയം ആചരിയമതി. ‘‘പച്ചയാദീനം, പൂജാവിസേസസ്സ ച അരഹത്താ’’തി പന ഹേതുനാ ഫലാനുമാനദസ്സനമ്പി സിയാ യഥാ തം അഗ്ഗിനാ ധൂമസ്സ, ഉപരി വുട്ഠിയാ ഉദകോഘസ്സ. ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഛദനാഭാവേനാ’’തി ഇദം പന ഹേതുനാ ഫലാനുമാനദസ്സനം സവാസനസബ്ബകിലേസച്ഛദനാഭാവപുബ്ബകത്താ സമ്മാസമ്ബുദ്ധഭാവസ്സ. അരഹത്തമഗ്ഗേന ഹി വിച്ഛദതാ, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന സമ്മാസമ്ബുദ്ധഭാവോ. ‘‘വിവട്ടോ ച വിച്ഛദോ ചാ’’തി ഇദം ഹേതുദ്വയം. കാമഞ്ച ആചരിയമതിയാ ഫലേന ഹേതുഅനുമാനദസ്സനേ വിവട്ടതാ ഫലമേവ ഹോതി, ഹേതുഅനുമാനദസ്സനസ്സ, പന തഥാഞാണസ്സ ച ഹേതുഭാവതോ ഹേതുയേവ നാമാതി വേദിതബ്ബം.

ഏവം പദത്തയവചനേ ഹേതാലങ്കാരനയേന പയോജനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ചതുവേസാരജ്ജവസേനപി ദസ്സേന്തോ ‘‘ദുതിയേനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ദുതിയേന വേസാരജ്ജേനാതി ‘‘ചത്താരിമാനി ഭിക്ഖവേ തഥാഗതസ്സ വേസാരജ്ജാനി, യേഹി വേസാരജ്ജേഹി സമന്നാഗതോ തഥാഗതോ ആസഭം ഠാനം പടിജാനാതി, പരിസാസു സീഹനാദം നദതി, ബ്രഹ്മചക്കം പവത്തേതീ’’തിആദിനാ (അ. നി. ൪.൮; മ. നി. ൧.൧൫൦) ഭഗവതാ വുത്തക്കമേന ദുതിയഭൂതേന ‘‘ഖീണാസവസ്സ തേ പടിജാനതോ ‘ഇമേ ആസവാ അപരിക്ഖീണാ’തി, തത്ര വത മം സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ദേവോ വാ മാരോ വാ ബ്രഹ്മാ വാ കോചി വാ ലോകസ്മിം സഹ ധമ്മേന പടിചോദേസ്സതീതി നിമിത്തമേതം ഭിക്ഖവേ ന സമനുപസ്സാമി, ഏതമഹം ഭിക്ഖവേ നിമിത്തം അസമനുപസ്സന്തോ ഖേമപ്പത്തോ അഭയപ്പത്തോ വേസാരജ്ജപ്പത്തോ വിഹരാമീ’’തി പരിദീപിതേന വേസാരജ്ജേന. പുരിമസിദ്ധീതി പുരിമസ്സ ‘‘അരഹ’’ന്തി പദസ്സ അത്ഥസിദ്ധി അരഹത്തസിദ്ധി, ദുതിയവേസാരജ്ജസ്സ തദത്ഥഭാവതോ തേന വേസാരജ്ജേന തദത്ഥസിദ്ധീതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ഖീണാസവസ്സ തേ പടിജാനതോ ‘ഇമേ ആസവാ അപരിക്ഖീണാ’ തി’’ആദിനാ വുത്തമേവ ഹി ദുതിയവേസാരജ്ജം ‘‘കിലേസേഹി ആരകത്താ’’തിആദിനാ വുത്തോ ‘‘അരഹ’’ന്തി പദസ്സ അത്ഥോതി. തതോ ച വിഞ്ഞായതി ‘‘യഥാ ദുതിയേന വേസാരജ്ജേന പുരിമസിദ്ധി, ഏവം പുരിമേനപി അത്ഥേന ദുതിയവേസാരജ്ജസിദ്ധീ’’തി. ഏവഞ്ച കത്വാ ഇമിനാ നയേന ചതുവേസാരജ്ജവസേന പദത്തയവചനേ പയോജനദസ്സനം ഉപപന്നം ഹോതി. ഇതരഥാ ഹി കിഞ്ചിപയോജനാഭാവതോ ഇദംയേവ വചനം ഇധ അവത്തബ്ബം സിയാതി. ഏസ നയോ സേസേസുപി.

പഠമേനാതി വുത്തനയേന പഠമഭൂതേന ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ തേ പടിജാനതോ ‘ഇമേ ധമ്മാ അനഭിസമ്ബുദ്ധാ’തി, തത്ര…പേ… വിഹരാമീ’’തി പരിദീപിതേന വേസാരജ്ജേന. ദുതിയസിദ്ധീതി ദുതിയസ്സ ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി പദസ്സ അത്ഥസിദ്ധി ബുദ്ധത്തസിദ്ധി തസ്സ തദത്ഥഭാവതോ. തതിയചതുത്ഥേഹീതി വുത്തനയേനേവ തതിയചതുത്ഥഭൂതേഹി ‘‘യേ ഖോ പന തേ അന്തരായികാ ധമ്മാ വുത്താ, തേ പടിസേവതോ നാലം അന്തരായായാതി, തത്ര…പേ… വിഹരാമീ’’തി ച ‘‘യസ്സ ഖോ പന തേ അത്ഥായ ധമ്മോ ദേസിതോ, സോ ന നിയ്യാതി തക്കരസ്സ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായാതി, തത്ര…പേ… വിഹരാമീ’’തി (അ. നി. ൪.൮; മ. നി. ൧.൧൫൦) ച പരിദീപിതേഹി വേസാരജ്ജേഹി. തതിയസിദ്ധീതി തതിയസ്സ ‘‘വിവട്ടച്ഛദാ’’തി പദസ്സ അത്ഥസിദ്ധി വിവട്ടച്ഛദത്ഥസിദ്ധി തേഹി തസ്സ പാകടഭാവതോതി അത്ഥോ. ‘‘യാഥാവതോ അന്തരായികനിയ്യാനികധമ്മാപദേസേന ഹി സത്ഥു വിവട്ടച്ഛദഭാവോ ലോകേ പാകടോ അഹോസീ’’തി (ദീ. നി. ടീ. ൧.൨൫൮) ആചരിയേന വുത്തം, വിവട്ടച്ഛദഭാവേനേവ അന്തരായികനിയ്യാനികധമ്മദേസനാസിദ്ധിതോ ‘‘തതിയേന തതിയചതുത്ഥസിദ്ധീ’’തിപി വത്തും യുജ്ജതി.

ഏവം പദത്തയവചനേ ചതുവേസാരജ്ജവസേന പയോജനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ചക്ഖുത്തയവസേനപി ദസ്സേന്തോ ‘‘പുരിമഞ്ചാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ച-സദ്ദോ ഉപന്യാസത്ഥോ. പുരിമം ‘‘അരഹ’’ന്തി പദം ഭഗവതോ ഹേട്ഠിമമഗ്ഗഫലത്തയഞാണസങ്ഖാതം ധമ്മചക്ഖും സാധേതി കിലേസാരീനം, സംസാരചക്കസ്സ അരാനഞ്ച ഹതഭാവദീപനതോ. ദുതിയം ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി പദം ആസയാനുസയഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തഞാണസങ്ഖാതം ബുദ്ധചക്ഖും സാധേതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സേവ തംസമ്ഭവതോ. തദേതഞ്ഹി ഞാണദ്വയം സാവകപച്ചേകബുദ്ധാനം ന സമ്ഭവതി. തതിയം ‘‘വിവട്ടച്ഛദാ’’തി പദം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസങ്ഖാതം സമന്തചക്ഖും സാധേതി സവാസനസബ്ബകിലേസപ്പഹാനദീപനതോ. ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി ഹി വത്വാ ‘‘വിവട്ടച്ഛദാ’’തി വചനം സമ്മാസമ്ബുദ്ധഭാവായ സവാസനസബ്ബകിലേസപ്പഹാനം വിഭാവേതീതി. ‘‘അഹം ഖോ പന താത അമ്ബട്ഠ മന്താനം ദാതാ’’തി ഇദം അപ്പധാനം, ‘‘ത്വം മന്താനം പടിഗ്ഗഹേതാ’’തി ഇദമേവ പധാനം സമുത്തേജനാവചനന്തി സന്ധായ ‘‘ത്വം മന്താനം പടിഗ്ഗഹേതാതി ഇമിനാ’സ്സ മന്തേസു സൂരഭാവം ജനേതീ’’തി വുത്തം, ലക്ഖണവിഭാവനേ വിസദഞാണതാസങ്ഖാതം സൂരഭാവം ജനേതീതി അത്ഥോ.

൨൫൯. ഏവം ഭോതി ഏത്ഥ ഏവം-സദ്ദോ വചനസമ്പടിച്ഛനേ നിപാതോ, വചനസമ്പടിച്ഛനഞ്ചേത്ഥ തഥാ മയം തം ഭവന്തം ഗോതമം വേദിസ്സാമ, ത്വം മന്താനം പടിഗ്ഗഹേതാതി ച ഏവം പവത്തസ്സ പോക്ഖരസാതിനോ വചനസ്സ സമ്പടിഗ്ഗഹോ. ‘‘തസ്സത്ഥോ’’തിആദിനാപി ഹി തദേവത്ഥം ദസ്സേതി. തഥാ ച വുത്തം ‘‘ബ്രാഹ്മണസ്സ പോക്ഖരസാതിസ്സ പടിസ്സുത്വാ’’തി, തം പനേസ ആചരിയസ്സ സമുത്തേജനായ ലക്ഖണേസു വിഗതസമ്മോഹഭാവേന ബുദ്ധമന്തേ സമ്പസ്സമാനത്താ വദതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സോപീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘തായാതി തായ യഥാവുത്തായ സമുത്തേജനായാ’’തി (ദീ. നി. ടീ. ൧.൨൫൯) ആചരിയേന വുത്തം, അധുനാ പന പോത്ഥകേസു ‘‘തായ ആചരിയകഥായാ’’തി പാഠോ ദിസ്സതി. അത്ഥതോ ചേസ അവിരുദ്ധോയേവ. മന്തേസു സതിസമുപ്പാദികാ ഹി കഥാ സമുത്തേജനാതി.

അയാനഭൂമിന്തി യാനസ്സ അഭൂമിം, യാനേന യാതുമസക്കുണേയ്യട്ഠാനഭൂതം, ദ്വാരകോട്ഠകസമീപം ഗന്ത്വാതി അത്ഥോ.