൨. സാമഞ്ഞഫലസുത്തവണ്ണനാ

രാജാമച്ചകഥാവണ്ണനാ

൧൫൦. ഇദാനി സാമഞ്ഞഫലസുത്തസ്സ സംവണ്ണനാക്കമോ അനുപ്പത്തോതി ദസ്സേതും ‘‘ഏവം…പേ… സുത്ത’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ അനുപുബ്ബപദവണ്ണനാതി അനുക്കമേന പദവണ്ണനാ, പദം പദം പതി അനുക്കമേന വണ്ണനാതി വുത്തം ഹോതി. പുബ്ബേ വുത്തഞ്ഹി, ഉത്താനം വാ പദമഞ്ഞത്ര വണ്ണനാപി ‘‘അനുപുബ്ബപദവണ്ണനാ’’ ത്വേവ വുച്ചതി. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘അപുബ്ബപദവണ്ണനാ’’തിപി പഠന്തി, പുബ്ബേ അവണ്ണിതപദവണ്ണനാതി അത്ഥോ. ദുഗ്ഗജനപദട്ഠാനവിസേസസമ്പദാദിയോഗതോ പധാനഭാവേന രാജൂഹി ഗഹിതട്ഠേന ഏവംനാമകം, ന പന നാമമത്തേനാതി ആഹ ‘‘തഞ്ഹീ’’തിആദി. നനു മഹാവഗ്ഗേ മഹാഗോവിന്ദസുത്തേ ആഗതോ ഏസ പുരോഹിതോ ഏവ, ന രാജാ, കസ്മാ സോ രാജസദ്ദവചനീയഭാവേന ഗഹിതോതി? മഹാഗോവിന്ദേന പുരോഹിതേന പരിഗ്ഗഹിതമ്പി ചേതം രേണുനാ നാമ മഗധരാജേന പരിഗ്ഗഹിതമേവാതി അത്ഥസമ്ഭവതോ ഏവം വുത്തം, ന പന സോ രാജസദ്ദവചനീയഭാവേന ഗഹിതോ തസ്സ രാജാഭാവതോ. മഹാഗോവിന്ദപരിഗ്ഗഹിതഭാവകിത്തനഞ്ഹി തദാ രേണുരഞ്ഞാ പരിഗ്ഗഹിതഭാവൂപലക്ഖണം. സോ ഹി തസ്സ സബ്ബകിച്ചകാരകോ പുരോഹിതോ, ഇദമ്പി ച ലോകേ സമുദാചിണ്ണം ‘‘രാജകമ്മപസുതേന കതമ്പി രഞ്ഞാ കത’’ന്തി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – മന്ധാതുരഞ്ഞാ ചേവ മഹാഗോവിന്ദം ബോധിസത്തം പുരോഹിതമാണാപേത്വാ രേണുരഞ്ഞാ ച അഞ്ഞേഹി ച രാജൂഹി പരിഗ്ഗഹിതത്താ രാജഗഹന്തി. കേചി പന ‘‘മഹാഗോവിന്ദോ’’തി മഹാനുഭാവോ ഏകോ പുരാതനോ രാജാതി വദന്തി. പരിഗ്ഗഹിതത്താതി രാജധാനീഭാവേന പരിഗ്ഗഹിതത്താ. ഗയ്ഹതീതി ഹി ഗഹം, രാജൂനം, രാജൂഹി വാ ഗഹന്തി രാജഗഹം. നഗരസദ്ദാപേക്ഖായ നപുംസകനിദ്ദേസോ.

അഞ്ഞേപേത്ഥ പകാരേതി നഗരമാപനേന രഞ്ഞാ കാരിതസബ്ബഗേഹത്താ രാജഗഹം, ഗിജ്ഝകൂടാദീഹി പഞ്ചഹി പബ്ബതേഹി പരിക്ഖിത്തത്താ പബ്ബതരാജേഹി പരിക്ഖിത്തഗേഹസദിസന്തിപി രാജഗഹം, സമ്പന്നഭവനതായ രാജമാനം ഗേഹന്തിപി രാജഗഹം, സുസംവിഹിതാരക്ഖതായ അനത്ഥാവഹിതുകാമേന ഉപഗതാനം പടിരാജൂനം ഗഹം ഗഹണഭൂതന്തിപി രാജഗഹം, രാജൂഹി ദിസ്വാ സമ്മാ പതിട്ഠാപിതത്താ തേസം ഗഹം ഗേഹഭൂതന്തിപി രാജഗഹം, ആരാമരാമണേയ്യതാദീഹി രാജതി, നിവാസസുഖതാദിനാ ച സത്തേഹി മമത്തവസേന ഗയ്ഹതി പരിഗ്ഗയ്ഹതീതിപി രാജഗഹന്തി ഏദിസേ പകാരേ. നാമമത്തമേവ പുബ്ബേ വുത്തനയേനാതി അത്ഥോ. സോ പന പദേസോ വിസേസട്ഠാനഭാവേന ഉളാരസത്തപരിഭോഗോതി ആഹ ‘‘തം പനേത’’ന്തിആദി. തത്ഥ ‘‘ബുദ്ധകാലേ, ചക്കവത്തികാലേ ചാ’’തി ഇദം യേഭുയ്യവസേന വുത്തം അഞ്ഞദാപി കദാചി സമ്ഭവതോ, ‘‘നഗരം ഹോതീ’’തി ച ഇദം ഉപലക്ഖണമേവ മനുസ്സാവാസസ്സേവ അസമ്ഭവതോ. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘സേസകാലേ സുഞ്ഞം ഹോതീ’’തിആദി. തേസന്തി യക്ഖാനം. വസനവനന്തി ആപാനഭൂമിഭൂതം ഉപവനം.

അവിസേസേനാതി വിഹാരഭാവസാമഞ്ഞേന, സദ്ദന്തരസന്നിധാനസിദ്ധം വിസേസപരാമസനമന്തരേനാതി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരതി, (അ. നി. ൫.൧൦൧; പാചി. ൧൪൭; പരി. ൪൪൧) പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, (ധ. സ. ൧൬൦) മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി, (ദീ. നി. ൩.൭൧, ൩൦൮; മ. നി. ൧.൭൭, ൪൫൯, ൫൦൯; ൨.൩൦൯, ൩൧൫; ൩.൨൩൦; വിഭ. ൬൪൨) സബ്ബനിമിത്താനം അമനസികാരാ അനിമിത്തം ചേതോസമാധിം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൪൫൯) സദ്ദന്തരസന്നിധാനസിദ്ധേന വിസേസപരാമസനേന യഥാക്കമം ഇരിയാപഥവിഹാരാദിവിസേസവിഹാരസമങ്ഗീപരിദീപനം, ന ഏവമിദം, ഇദം പന തഥാ വിസേസപരാമസനമന്തരേന അഞ്ഞതരവിഹാരസമങ്ഗീപരിദീപനന്തി.

സതിപി ച വുത്തനയേന അഞ്ഞതരവിഹാരസമങ്ഗീപരിദീപനേ ഇധ ഇരിയാപഥസങ്ഖാതവിസേസവിഹാരസമങ്ഗീപരിദീപനമേവ സമ്ഭവതീതി ദസ്സേതി ‘‘ഇധ പനാ’’തിആദിനാ. കസ്മാ പന സദ്ദന്തരസന്നിധാനസിദ്ധസ്സ വിസേസപരാമസനസ്സാഭാവേപി ഇധ വിസേസവിഹാരസമങ്ഗീപരിദീപനം സമ്ഭവതീതി? വിസേസവിഹാരസമങ്ഗീപരിദീപനസ്സ സദ്ദന്തരസങ്ഖാതവിസേസവചനസ്സ അഭാവതോ ഏവ. വിസേസവചനേ ഹി അസതി വിസേസമിച്ഛതാ വിസേസോ പയോജിതബ്ബോതി. അപിച ഇരിയാപഥസമായോഗപരിദീപനസ്സ അത്ഥതോ സിദ്ധത്താ തഥാദീപനമേവ സമ്ഭവതീതി. കസ്മാ ചായമത്ഥോ സിദ്ധോതി? ദിബ്ബവിഹാരാദീനമ്പി സാധാരണതോ. കദാചിപി ഹി ഇരിയാപഥവിഹാരേന വിനാ ന ഭവതി തമന്തരേന അത്തഭാവപരിഹരണാഭാവതോതി.

ഇരിയനം പവത്തനം ഇരിയാ, കായികകിരിയാ, തസ്സാ പവത്തനുപായഭാവതോ പഥോതി ഇരിയാപഥോ, ഠാനനിസജ്ജാദയോ. ന ഹി ഠാനനിസജ്ജാദിഅവത്ഥാഹി വിനാ കഞ്ചി കായികം കിരിയം പവത്തേതും സക്കാ, തസ്മാ സോ തായ പവത്തനുപായോതി വുച്ചതി. വിഹരതി പവത്തതി ഏതേന, വിഹരണമത്തം വാ തന്തി വിഹാരോ, സോ ഏവ വിഹാരോ തഥാ, അത്ഥതോ പനേസ ഠാനനിസജ്ജാദിആകാരപ്പവത്തോ ചതുസന്തതിരൂപപ്പബന്ധോവ. ദിവി ഭവോ ദിബ്ബോ, തത്ഥ ബഹുലം പവത്തിയാ ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാദിദേവലോകേ ഭവോതി അത്ഥോ, യോ വാ തത്ഥ ദിബ്ബാനുഭാവോ, തദത്ഥായ സംവത്തതീതി ദിബ്ബോ, അഭിഞ്ഞാഭിനീഹാരാദിവസേന വാ മഹാഗതികത്താ ദിബ്ബോ, സോവ വിഹാരോ, ദിബ്ബഭാവാവഹോ വാ വിഹാരോ ദിബ്ബവിഹാരോ, മഹഗ്ഗതജ്ഝാനാനി. നേത്തിയം [നേത്തി. ൮൬ (അത്ഥതോ സമാനം)] പന ചതസ്സോ ആരുപ്പസമാപത്തിയോ ആനേഞ്ജവിഹാരാതി വിസും വുത്തം, തം പന മേത്താജ്ഝാനാദീനം ബ്രഹ്മവിഹാരതാ വിയ താസം ഭാവനാവിസേസഭാവം സന്ധായ വുത്തം. അട്ഠകഥാസു പന ദിബ്ബഭാവാവഹസാമഞ്ഞതോ താപി ‘‘ദിബ്ബവിഹാരാ’’ ത്വേവ വുത്താ. ബ്രഹ്മാനം, ബ്രഹ്മഭൂതാ വാ ഹിതൂപസംഹാരാദിവസേന പവത്തിയാ സേട്ഠഭൂതാ വിഹാരാതി ബ്രഹ്മവിഹാരാ, മേത്താജ്ഝാനാദിവസേന പവത്താ ചതസ്സോ അപ്പമഞ്ഞായോ. അരിയാ ഉത്തമാ, അനഞ്ഞസാധാരണത്താ വാ അരിയാനം വിഹാരാതി അരിയവിഹാരാ, ചതസ്സോപി ഫലസമാപത്തിയോ. ഇധ പന രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനം, തബ്ബസേന പവത്താ അപ്പമഞ്ഞായോ, ചതുത്ഥജ്ഝാനികഅഗ്ഗഫലസമാപത്തി ച ഭഗവതോ ദിബ്ബബ്രഹ്മഅരിയവിഹാരാ.

അഞ്ഞതരവിഹാരസമങ്ഗീപരിദീപനന്തി താസമേകതോ അപ്പവത്തത്താ ഏകേന വാ ദ്വീഹി വാ സമങ്ഗീഭാവപരിദീപനം, ഭാവലോപേനായം ഭാവപ്പധാനേന വാ നിദ്ദേസോ. ഭഗവാ ഹി ലോഭദോസമോഹുസ്സന്നേ ലോകേ സകപടിപത്തിയാ വേനേയ്യാനം വിനയനത്ഥം തം തം വിഹാരേ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. തഥാ ഹി യദാ സത്താ കാമേസു വിപ്പടിപജ്ജന്തി, തദാ കിര ഭഗവാ ദിബ്ബേന വിഹാരേന വിഹരതി തേസം അലോഭകുസലമൂലുപ്പാദനത്ഥം ‘‘അപ്പേവ നാമ ഇമം പടിപത്തിം ദിസ്വാ ഏത്ഥ രുചിമുപ്പാദേത്വാ കാമേസു വിരജ്ജേയ്യു’’ന്തി. യദാ പന ഇസ്സരിയത്ഥം സത്തേസു വിപ്പടിപജ്ജന്തി, തദാ ബ്രഹ്മവിഹാരേന വിഹരതി തേസം അദോസകുസലമൂലുപ്പാദനത്ഥം ‘‘അപ്പേവ നാമ ഇമം പടിപത്തിം ദിസ്വാ ഏത്ഥ രുചിമുപ്പാദേത്വാ അദോസേന ദോസം വൂപസമേയ്യു’’ന്തി. യദാ പന പബ്ബജിതാ ധമ്മാധികരണം വിവദന്തി, തദാ അരിയവിഹാരേന വിഹരതി തേസം അമോഹകുസലമൂലുപ്പാദനത്ഥം ‘‘അപ്പേവ നാമ ഇമം പടിപത്തിം ദിസ്വാ ഏത്ഥ രുചിമുപ്പാദേത്വാ അമോഹേന മോഹം വൂപസമേയ്യു’’ന്തി. ഏവഞ്ച കത്വാ ഇമേഹി ദിബ്ബബ്രഹ്മഅരിയവിഹാരേഹി സത്താനം വിവിധം ഹിതസുഖം ഹരതി, ഇരിയാപഥവിഹാരേന ച ഏകം ഇരിയാപഥബാധനം അഞ്ഞേന ഇരിയാപഥേന വിച്ഛിന്ദിത്വാ അപരിപതന്തം അത്തഭാവം ഹരതീതി വുത്തം ‘‘അഞ്ഞതരവിഹാരസമങ്ഗീപരിദീപന’’ന്തി.

‘‘തേനാ’’തിആദി യഥാവുത്തസംവണ്ണനായ ഗുണദസ്സനം, തസ്മാതി അത്ഥോ, യഥാവുത്തത്ഥസമത്ഥനം വാ. തേന ഇരിയാപഥവിഹാരേന വിഹരതീതി സമ്ബന്ധോ. തഥാ വദമാനോ പന വിഹരതീതി ഏത്ഥ വി-സദ്ദോ വിച്ഛേദനത്ഥജോതകോ, ‘‘ഹരതീ’’തി ഏതസ്സ ച നേതി പവത്തേതീതി അത്ഥോതി ഞാപേതി ‘‘ഠിതോപീ’’തിആദിനാ വിച്ഛേദനയനാകാരേന വുത്തത്താ. ഏവഞ്ഹി സതി തത്ഥ കസ്സ കേന വിച്ഛിന്ദനം, കഥം കസ്സ നയനന്തി അന്തോലീനചോദനം സന്ധായാഹ. ‘‘സോ ഹീ’’തിആദീതി അയമ്പി സമ്ബന്ധോ ഉപപന്നോ ഹോതി. യദിപി ഭഗവാ ഏകേനേവ ഇരിയാപഥേന ചിരതരം കാലം പവത്തേതും സക്കോതി, തഥാപി ഉപാദിന്നകസ്സ നാമ സരീരസ്സ അയം സഭാവോതി ദസ്സേതും ‘‘ഏകം ഇരിയാപഥബാധന’’ന്തിആദി വുത്തം. അപരിപതന്തന്തി ഭാവനപുംസകനിദ്ദേസോ, അപതമാനം കത്വാതി അത്ഥോ. യസ്മാ പന ഭഗവാ യത്ഥ കത്ഥചി വസന്തോ വേനേയ്യാനം ധമ്മം ദേസേന്തോ, നാനാസമാപത്തീഹി ച കാലം വീതിനാമേന്തോ വസതി, സത്താനം, അത്തനോ ച വിവിധം സുഖം ഹരതി, തസ്മാ വിവിധം ഹരതീതി വിഹരതീതി ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഗോചരഗാമനിദസ്സനത്ഥം ‘‘രാജഗഹേ’’തി വത്വാ ബുദ്ധാനമനുരൂപനിവാസട്ഠാനദസ്സനത്ഥം പുന ‘‘അമ്ബവനേ’’തി വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇദമസ്സാ’’തിആദിമാഹ. അസ്സാതി ഭഗവതോ. തസ്സാതി രാജഗഹസങ്ഖാതസ്സ ഗോചരഗാമസ്സ. യസ്സ സമീപവസേന ‘‘രാജഗഹേ’’തി ഭുമ്മവചനം പവത്തതി, സോപി തസ്സ സമീപവസേന വത്തബ്ബോതി ദസ്സേതി ‘‘രാജഗഹസമീപേ അമ്ബവനേ’’തി ഇമിനാ. സമീപത്ഥേതി അമ്ബവനസ്സ സമീപത്ഥേ. ഏതന്തി ‘‘രാജഗഹേ’’തി വചനം. ഭുമ്മവചനന്തി ആധാരവചനം. ഭവന്തി ഏത്ഥാതി ഹി ഭുമ്മം, ആധാരോ, തദേവ വചനം തഥാ, ഭുമ്മേ പവത്തം വാ വചനം വിഭത്തി ഭുമ്മവചനം, തേന യുത്തം തഥാ, സത്തമീവിഭത്തിയുത്തപദന്തി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – കാമം ഭഗവാ അമ്ബവനേയേവ വിഹരതി. തസ്സമീപത്താ പന ഗോചരഗാമദസ്സനത്ഥം ഭുമ്മവചനവസേന ‘‘രാജഗഹേ’’തിപി വുത്തം യഥാ തം ‘‘ഗങ്ഗായം ഗാവോ ചരന്തി, കൂപേ ഗഗ്ഗകുല’’ന്തി ചാതി. അനേനേവ യദി ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി, അഥ ന വത്തബ്ബം ‘‘അമ്ബവനേ’’തി. യദി ച അമ്ബവനേ, ഏവമ്പി ന വത്തബ്ബം ‘‘രാജഗഹേ’’തി. ന ഹി ‘‘പാടലിപുത്തേ പാസാദേ വസതീ’’തിആദീസു വിയ ഇധ അധികരണാധികരണസ്സ അഭാവതോ അധികരണസ്സ ദ്വയനിദ്ദേസോ യുത്തോ സിയാതി ചോദനാ അനവകാസാ കതാതി ദട്ഠബ്ബം. കുമാരഭതോ ഏവ കോമാരഭച്ചോ സകത്ഥവുത്തിപച്ചയേന, നിരുത്തിനയേന വാ യഥാ ‘‘ഭിസഗ്ഗമേവ ഭേസജ്ജ’’ന്തി. ‘‘യഥാഹാ’’തിആദിനാ ഖന്ധകപാളിവസേന തദത്ഥം സാധേതി. കസ്മാ ച അമ്ബവനം ജീവകസമ്ബന്ധം കത്വാ വുത്തന്തി അനുയോഗേന മൂലതോ പട്ഠായ തമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘അയം പനാ’’തിആദിമാഹ.

ദോസാഭിസന്നന്തി വാതപിത്താദിവസേന ഉസ്സന്നദോസം. വിരേചേത്വാതി ദോസപ്പകോപതോ വിവേചേത്വാ. സിവേയ്യകം ദുസ്സയുഗന്തി സിവിരട്ഠേ ജാതം മഹഗ്ഘം ദുസ്സയുഗം. ദിവസസ്സ ദ്വത്തിക്ഖത്തുന്തി ഏകസ്സേവ ദിവസസ്സ ദ്വിവാരേ വാ തിവാരേ വാ ഭാഗേ, ഭുമ്മത്ഥേ വാ ഏതം സാമിവചനം, ഏകസ്മിംയേവ ദിവസേ ദ്വിവാരം വാ തിവാരം വാതി അത്ഥോ. തമ്ബപട്ടവണ്ണേനാതി തമ്ബലോഹപട്ടവണ്ണേന. സചീവരഭത്തേനാതി ചീവരേന, ഭത്തേന ച. ‘‘തം സന്ധായാ’’തി ഇമിനാ ന ഭഗവാ അമ്ബവനമത്തേയേവ വിഹരതി, അഥ ഖോ ഏവം കതേ വിഹാരേ. സോ പന തദധികരണതായ വിസും അധികരണഭാവേന ന വുത്തോതി സന്ധായഭാസിതമത്ഥം ദസ്സേതി. സാമഞ്ഞേ ഹി സതി സന്ധായഭാസിതനിദ്ധാരണം.

അഡ്ഢേന തേളസ അഡ്ഢതേളസ. താദിസേഹി ഭിക്ഖുസതേഹി. അഡ്ഢോ പനേത്ഥ സതസ്സേവ. യേന ഹി പയുത്തോ തബ്ഭാഗവാചകോ അഡ്ഢസദ്ദോ, സോ ച ഖോ പണ്ണാസാവ, തസ്മാ പഞ്ഞാസായ ഊനാനി തേളസ ഭിക്ഖുസതാനീതി അത്ഥം വിഞ്ഞാപേതും ‘‘അഡ്ഢസതേനാ’’തിആദി വുത്തം. അഡ്ഢമേവ സതം സതസ്സ വാ അഡ്ഢം തഥാ.

രാജതീതി അത്തനോ ഇസ്സരിയസമ്പത്തിയാ ദിബ്ബതി സോഭതി ച. രഞ്ജേതീതി ദാനാദിനാ, സസ്സമേധാദിനാ ച ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി രമേതി, അത്തനി വാ രാഗം കരോതീതി അത്ഥോ. ച-സദ്ദോ ചേത്ഥ വികപ്പനത്ഥോ. ജനപദവാചിനോ പുഥുവചനപരത്താ ‘‘മഗധാന’’ന്തി വുത്തം, ജനപ്പദാപദേസേന വാ തബ്ബാസികാനം ഗഹിതത്താ. രഞ്ഞോതി പിതു ബിമ്ബിസാരരഞ്ഞോ. സസതി ഹിംസതീതി സത്തു, വേരീ, അജാതോയേവ സത്തു അജാതസത്തു. ‘‘നേമിത്തകേഹി നിദ്ദിട്ഠോ’’തി വചനേന ച അജാതസ്സ തസ്സ സത്തുഭാവോ ന താവ ഹോതി, സത്തുഭാവസ്സ പന തഥാ നിദ്ദിട്ഠത്താ ഏവം വോഹരീയതീതി ദസ്സേതി. അജാതസ്സേവ പന തസ്സ ‘‘രഞ്ഞോ ലോഹിതം പിവേയ്യ’’ന്തി ദേവിയാ ദോഹളസ്സ പവത്തത്താ അജാതോയേവേസ രഞ്ഞോ സത്തൂതിപി വദന്തി.

‘‘തസ്മി’’ന്തിആദിനാ തദത്ഥം വിവരതി, സമത്ഥേതി ച. ദോഹളോതി അഭിലാസോ. ഭാരിയേതി ഗരുകേ, അഞ്ഞേസം അസക്കുണേയ്യേ വാ. അസക്കോന്തീതി അസക്കുണമാനാ. അകഥേന്തീതി അകഥയമാനാ സമാനാ. നിബന്ധിത്വാതി വചസാ ബന്ധിത്വാ. സുവണ്ണസത്ഥകേനാതി സുവണ്ണമയേന സത്ഥകേന, ഘനസുവണ്ണകതേനാതി അത്ഥോ. അയോമയഞ്ഹി രഞ്ഞോ സരീരം ഉപനേതും അയുത്തന്തി വദന്തി. സുവണ്ണപരിക്ഖതേന വാ അയോമയസത്ഥേനാതി അത്ഥേപി അയമേവാധിപ്പായോ. ബാഹും ഫാലാപേത്വാതി ലോഹിതസിരാവേധവസേന ബാഹും ഫാലാപേത്വാ. കേവലസ്സ ലോഹിതസ്സ ഗബ്ഭിനിയാ ദുജ്ജീരഭാവതോ ഉദകേന സമ്ഭിന്ദിത്വാ പായേസി. ഹഞ്ഞിസ്സതീതി ഹഞ്ഞിസ്സതേ, ആയതിം ഹനീയതേതി അത്ഥോ. നേമിത്തകാനം വചനം തഥം വാ സിയാ, വിതഥം വാതി അധിപ്പായേന ‘‘പുത്തോതി വാ ധീതാതി വാ ന പഞ്ഞായതീ’’തി വുത്തം. ‘‘അത്തനോ’’തിആദിനാ അഞ്ഞമ്പി കാരണം ദസ്സേത്വാ നിവാരേസി. രഞ്ഞോ ഭാവോ രജ്ജം, രജ്ജസ്സ സമീപേ പവത്തതീതി ഓപരജ്ജം, ഠാനന്തരം.

മഹാതി മഹതീ. സമാസേ വിയ ഹി വാക്യേപി മഹന്തസദ്ദസ്സ മഹാദേസോ. ധുരാതി ഗണസ്സ ധുരഭൂതാ, ധോരയ്ഹാ ജേട്ഠകാതി അത്ഥോ. ധുരം നീഹരാമീതി ഗണധുരമാവഹാമി, ഗണബന്ധിയം നിബ്ബത്തേസ്സാമീതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘സോ ന സക്കാ’’തിആദിനാ പുന ചിന്തനാകാരം ദസ്സേതി. ഇദ്ധിപാടിഹാരിയേനാതി അഹിമേഖലികകുമാരവണ്ണവികുബ്ബനിദ്ധിനാ. തേനാതി അപ്പായുകഭാവേന. ഹീതി നിപാതമത്തം. തേന ഹീതി വാ ഉയ്യോജനത്ഥേ നിപാതോ. തേന വുത്തം ‘‘കുമാരം…പേ… ഉയ്യോജേസീ’’തി. ബുദ്ധോ ഭവിസ്സാമീതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ഇദമത്ഥോ, ഇമിനാ ഖന്ധകേ ആഗതനയേനാതി അത്ഥോ. പുബ്ബേ ഖോതിആദീഹിപി ഖന്ധകപാളിയേവ (ചൂളവ. ൩൩൯).

പോത്ഥനിയന്തി ഛുരികം. യം ‘‘നഖര’’ന്തിപി വുച്ചതി, ദിവാ ദിവസേതി (ദീ. നി. ടീ. ൧.൧൫൦) ദിവസസ്സപി ദിവാ. സാമ്യത്ഥേ ഹേതം ഭുമ്മവചനം ‘‘ദിവാ ദിവസസ്സാ’’തി അഞ്ഞത്ഥ ദസ്സനതോ. ദിവസ്സ ദിവസേതിപി വട്ടതി അകാരന്തസ്സപി ദിവസദ്ദസ്സ വിജ്ജമാനത്താ. നേപാതികമ്പി ദിവാസദ്ദമിച്ഛന്തി സദ്ദവിദൂ, മജ്ഝന്ഹികവേലായന്തി അത്ഥോ. സാ ഹി ദിവസസ്സ വിസേസോ ദിവസോതി. ‘‘ഭീതോ’’തിആദി പരിയായോ, കായഥമ്ഭനേന വാ ഭീതോ. ഹദയമംസചലനേന ഉബ്ബിഗ്ഗോ. ‘‘ജാനേയ്യും വാ, മാ വാ’’തി പരിസങ്കായ ഉസ്സങ്കീ. ഞാതേ സതി അത്തനോ ആഗച്ഛമാനഭയവസേന ഉത്രസ്തോ. വുത്തപ്പകാരന്തി ദേവദത്തേന വുത്താകാരം വിപ്പകാരന്തി അപകാരം അനുപകാരം, വിപരീതകിച്ചം വാ. സബ്ബേ ഭിക്ഖൂതി ദേവദത്തപരിസം സന്ധായാഹ.

അച്ഛിന്ദിത്വാതി അപനയനവസേന വിലുമ്പിത്വാ. രജ്ജേനാതി വിജിതേന. ഏകസ്സ രഞ്ഞോ ആണാപവത്തിട്ഠാനം ‘‘രജ്ജ’’ന്തി ഹി വുത്തം, രാജഭാവേന വാ.

മനസോ അത്ഥോ ഇച്ഛാ മനോരഥോ ര-കാരാഗമം, ത-കാരലോപഞ്ച കത്വാ, ചിത്തസ്സ വാ നാനാരമ്മണേസു വിബ്ഭമകരണതോ മനസോ രഥോ ഇവ മനോരഥോ, മനോ ഏവ രഥോ വിയാതി വാ മനോരഥോതിപി നേരുത്തികാ വദന്തി. സുകിച്ചകാരിമ്ഹീതി സുകിച്ചകാരീ അമ്ഹി. അവമാനന്തി അവമഞ്ഞനം അനാദരം. മൂലഘച്ചന്തി ജീവിതാ വോരോപനം സന്ധായാഹ, ഭാവനപുംസകമേതം. രാജകുലാനം കിര സത്ഥേന ഘാതനം രാജൂനമനാചിണ്ണം, തസ്മാ സോ ‘‘നനു ഭന്തേ’’തിആദിമാഹ. താപനഗേഹം നാമ ഉണ്ഹഗഹാപനഗേഹം, തം പന ധൂമേനേവ അച്ഛിന്നാ. തേന വുത്തം ‘‘ധൂമഘര’’ന്തി. കമ്മകരണത്ഥായാതി താപന കമ്മകരണത്ഥമേവ. കേനചി ഛാദിതത്താ ഉച്ചോ അങ്ഗോതി ഉച്ചങ്ഗോ, യസ്സ കസ്സചി ഗഹണത്ഥം പടിച്ഛന്നോ ഉന്നതങ്ഗോതി ഇധ അധിപ്പേതോ. തേന വുത്തം ‘‘ഉച്ചങ്ഗം കത്വാ പവിസിതും മാ ദേഥാ’’തി. ‘‘ഉച്ഛങ്ഗേ കത്വാ’’തിപി പാഠോ, ഏവം സതി മജ്ഝിമങ്ഗോവ, ഉച്ഛങ്ഗേ കിഞ്ചി ഗഹേതബ്ബം കത്വാതി അത്ഥോ. മോളിയന്തി ചൂളായം ‘‘ഛേത്വാന മോളിം വരഗന്ധവാസിത’’ന്തിആദീസു (മ. നി. അട്ഠ. ൨.൧; സം. നി. അട്ഠ. ൨.൨.൫൫; അപ. അട്ഠ. ൧.അവിദൂരേനിദാനകഥാ; ബു. വം. അട്ഠ. ൨൭.അവിദൂരേനിദാനകഥാ; ജാ. അട്ഠ. ൧.അവിദൂരേനിദാനകഥാ) വിയ. തേനാഹ ‘‘മോളിം ബന്ധിത്വാ’’തി. ചതുമധുരേനാതി സപ്പിസക്കരമധുനാളികേരസ്നേഹസങ്ഖാതേഹി ചതൂഹി മധുരേഹി അഭിസങ്ഖതപാനവിസേസേനാതി വദന്തി, തം മഹാധമ്മസമാദാനസുത്തപാളിയാ (മ. നി. ൧.൪൭൩) ന സമേതി. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ ‘‘ദധി ച മധു ച സപ്പി ച ഫാണിതഞ്ച ഏകജ്ഝം സംസട്ഠ’’ന്തി, (മ. നി. ൧.൪൮൫) തദട്ഠകഥായഞ്ച വുത്തം ‘‘ദധി ച മധു ചാതി സുപരിസുദ്ധം ദധി ച സുമധുരം മധു ച. ഏകജ്ഝം സംസട്ഠന്തി ഏകതോ കത്വാ മിസ്സിതം ആലുളിതം. തസ്സ തന്തി തസ്സ തം ചതുമധുരഭേസജ്ജം പിവതോ’’തി ‘‘അത്തുപക്കമേന മരണം ന യുത്ത’’ന്തി മനസി കത്വാ രാജാ തസ്സാ സരീരം ലേഹിത്വാ യാപേതി. ന ഹി അരിയാ അത്താനം വിനിപാതേന്തി.

മഗ്ഗഫലസുഖേനാതി മഗ്ഗഫലസുഖവതാ, സോതാപത്തിമഗ്ഗഫലസുഖൂപസഞ്ഹിതേന ചങ്കമേന യാപേതീതി അത്ഥോ. ഹാരേസ്സാമീതി അപനേസ്സാമി. വീതച്ചിതേഹീതി വിഗതഅച്ചിതേഹി ജാലവിഗതേഹി സുദ്ധങ്ഗാരേഹി. കേനചി സഞ്ഞത്തോതി കേനചി സമ്മാ ഞാപിതോ, ഓവദിതോതി വുത്തം ഹോതി. മസ്സുകരണത്ഥായാതി മസ്സുവിസോധനത്ഥായ. മനം കരോഥാതി യഥാ രഞ്ഞോ മനം ഹോതി, തഥാ കരോഥ. പുബ്ബേതി പുരിമഭവേ. ചേതിയങ്ഗണേതി ഗന്ധപുപ്ഫാദീഹി പൂജനട്ഠാനഭൂതേ ചേതിയസ്സ ഭൂമിതലേ. നിസജ്ജനത്ഥായാതി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ നിസീദനത്ഥായ. പഞ്ഞത്തകടസാരകന്തി പഞ്ഞപേതബ്ബഉത്തമകിലഞ്ജം. തഥാവിധോ കിലഞ്ജോ ഹി ‘‘കടസാരകോ’’തി വുച്ചതി. തസ്സാതി യഥാവുത്തസ്സ കമ്മദ്വയസ്സ. തം പന മനോപദോസവസേനേവ തേന കതന്തി ദട്ഠബ്ബം. യഥാഹ –

‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാ, മനോസേട്ഠാ മനോമയാ;

മനസാ ചേ പദുട്ഠേന, ഭാസതി വാ കരോതി വാ;

തതോ നം ദുക്ഖമന്വേതി, ചക്കംവ വഹതോ പദ’’ന്തി. (ധ. പ. ൧; നേത്തി. ൯൦);

പരിചാരകോതി സഹായകോ. അഭേദേപി ഭേദമിവ വോഹാരോ ലോകേ പാകടോതി വുത്തം ‘‘യക്ഖോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തീ’’തി. ഏകായപി ഹി ഉപ്പാദകിരിയായ ഇധ ഭേദവോഹാരോ, പടിസന്ധിവസേന ഹുത്വാ, പവത്തിവസേന നിബ്ബത്തീതി വാ പച്ചേകം യോജേതബ്ബം, പടിസന്ധിവസേന വാ പവത്തനസങ്ഖാതം സാതിസയനിബ്ബത്തനം ഞാപേതും ഏകായേവ കിരിയാ പദദ്വയേന വുത്താ. തഥാവചനഞ്ഹി പടിസന്ധിവസേന നിബ്ബത്തനേയേവ ദിസ്സതി ‘‘മക്കടകോ നാമ ദേവപുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി (ധ. പ. അട്ഠ. ൧.൫) കണ്ടകോ നാമ…പേ… നിബ്ബത്തി, (ജാ. അട്ഠ. ൧.അവിദൂരേനിദാനകഥാ) മണ്ഡൂകോ നാമ…പേ… നിബ്ബത്തീ’’തിആദീസു വിയ. ദ്വിന്നം വാ പദാനം ഭാവത്ഥമപേക്ഖിത്വാ ‘‘യക്ഖോ’’തിആദീസു സാമിഅത്ഥേ പച്ചത്തവചനം കതം പുരിമായ പച്ഛിമവിസേസനതോ, പരിചാരകസ്സ…പേ… യക്ഖസ്സ ഭാവേന നിബ്ബത്തീതി അത്ഥോ, ഹേത്വത്ഥേ വാ ഏത്ഥ ത്വാ-സദ്ദോ യക്ഖസ്സ ഭാവതോ പവത്തനഹേതൂതി. അസ്സ പന രഞ്ഞോ മഹാപുഞ്ഞസ്സപി സമാനസ്സ തത്ഥ ബഹുലം നിബ്ബത്തപുബ്ബതായ ചിരപരിചിതനികന്തി വസേന തത്ഥേവ നിബ്ബത്തി വേദിതബ്ബാ.

തം ദിവസമേവാതി രഞ്ഞോ മരണദിവസേയേവ. ഖോഭേത്വാതി പുത്തസ്നേഹസ്സ ബലവഭാവതോ, തംസഹജാതപീതി വേഗസ്സ ച സവിപ്ഫാരതായ തം സമുട്ഠാനരൂപധമ്മേഹി ഫരണവസേന സകലസരീരം ആലോളേത്വാ. തേനാഹ ‘‘അട്ഠിമിഞ്ജം ആഹച്ച അട്ഠാസീ’’തി. പിതുഗുണന്തി പിതുനോ അത്തനി സിനേഹഗുണം. തേന വുത്തം ‘‘മയി ജാതേപീ’’തിആദി. വിസ്സജ്ജേഥ വിസ്സജ്ജേഥാതി തുരിതവസേന, സോകവസേന ച വുത്തം.

അനുട്ഠുഭിത്വാതി അഛഡ്ഡേത്വാ.

നാളാഗിരിഹത്ഥിം മുഞ്ചാപേത്വാതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ പകാരത്ഥോ, തേന ‘‘അഭിമാരകപുരിസപേസേനാദിപ്പകാരേനാ’’തി പുബ്ബേ വുത്തപ്പകാരത്തയം പച്ചാമസതി, കത്ഥചി പന സോ ന ദിട്ഠോ. പഞ്ച വത്ഥൂനീതി ‘‘സാധു ഭന്തേ ഭിക്ഖൂ യാവജീവം ആരഞ്ഞികാ അസ്സൂ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൪൦൯; ചൂളവ. ൩൪൩) വിനയേ വുത്താനി പഞ്ച വത്ഥൂനി. യാചിത്വാതി ഏത്ഥ യാചനം വിയ കത്വാതി അത്ഥോ. ന ഹി സോ പടിപജ്ജിതുകാമോ യാചതീതി അയമത്ഥോ വിനയേ (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൪൧൦) വുത്തോയേവ. സഞ്ഞാപേസ്സാമീതി ചിന്തേത്വാ സങ്ഘഭേദം കത്വാതി സമ്ബന്ധോ. ഇദഞ്ച തസ്സ അനിക്ഖിത്തധുരതാദസ്സനവസേന വുത്തം, സോ പന അകതേപി സങ്ഘഭേദേ തേഹി സഞ്ഞാപേതിയേവ. ഉണ്ഹലോഹിതന്തി ബലവസോകസമുട്ഠിതം ഉണ്ഹഭൂതം ലോഹിതം. മഹാനിരയേതി അവീചിനിരയേ. വിത്ഥാരകഥാനയോതി അജാതസത്തുപസാദനാദിവസേന വിത്ഥാരതോ വത്തബ്ബായ കഥായ നയമത്തം. കസ്മാ പനേത്ഥ സാ ന വുത്താ, നനു സങ്ഗീതികഥാ വിയ ഖന്ധകേ (ചൂളവ. ൩൪൩) ആഗതാപി സാ വത്തബ്ബാതി ചോദനായ ആഹ ‘‘ആഗതത്താ പന സബ്ബം ന വുത്ത’’ന്തി, ഖന്ധകേ ആഗതത്താ, കിഞ്ചിമത്തസ്സ ച വചനക്കമസ്സ വുത്തത്താ ന ഏത്ഥ കോചി വിരോധോതി അധിപ്പായോ. ‘‘ഏവ’’ന്തിആദി യഥാനുസന്ധിനാ നിഗമനം.

കോസലരഞ്ഞോതി പസേനദികോസലസ്സ പിതു മഹാകോസലരഞ്ഞോ. നനു വിദേഹസ്സ രഞ്ഞോ ധീതാ വേദേഹീതി അത്ഥോ സമ്ഭവതീതി ചോദനമപനേതി ‘‘ന വിദേഹരഞ്ഞോ’’തി ഇമിനാ. അഥ കേനട്ഠേനാതി ആഹ ‘‘പണ്ഡിതാധിവചനമേത’’ന്തി, പണ്ഡിതവേവചനം, പണ്ഡിതനാമന്തി വാ അത്ഥോ. അയം പന പദത്ഥോ കേന നിബ്ബചനേനാതി വുത്തം ‘‘തത്രായ’’ന്തിആദി. വിദന്തീതി ജാനന്തി. വേദേനാതി കരണഭൂതേന ഞാണേന. ‘‘ഈഹതീ’’തി ഏതസ്സ പവത്തതീതിപി അത്ഥോ ടീകായം വുത്തോ. വേദേഹീതി ഇധ നദാദിഗണോതി ആഹ ‘‘വേദേഹിയാ’’തി.

സോയേവ അഹോ തദഹോ, സത്തമീവചനേന പന ‘‘തദഹൂ’’തി പദസിദ്ധി. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം ദിവസേ. ഉപസദ്ദേന വിസിട്ഠോ വസസദ്ദോ ഉപവസനേയേവ, ന വസനമത്തേ, ഉപവസനഞ്ച സമാദാനമേവാതി ദസ്സേതും ‘‘സീലേനാ’’തിആദി വുത്തം. ഏത്ഥ ച സീലേനാതി സാസനേ അരിയുപോസഥം സന്ധായ വുത്തം. അനസനേനാതി അഭുഞ്ജനമത്തസങ്ഖാതം ബാഹിരുപോസഥം. വാ-സദ്ദോ ചേത്ഥ അനിയമത്ഥോ, തേന ഏകച്ചം മനോദുച്ചരിതം, ദുസ്സീല്യാദിഞ്ച സങ്ഗണ്ഹാതി. തഥാ ഹി ഗോപാലകുപോസഥോ അഭിജ്ഝാസഹഗതസ്സ ചിത്തസ്സ വസേന വുത്തോ, നിഗണ്ഠുപോസഥോ മോസവജ്ജാദിവസേന. യഥാഹ വിസാഖുപോസഥേ ‘‘സോ തേന അഭിജ്ഝാസഹഗതേന ചേതസാ ദിവസം അതിനാമേതീ’’തി, (അ. നി. ൩.൭൧) ‘‘ഇതി യസ്മിം സമയേ സച്ചേ സമാദപേതബ്ബാ, മുസാവാദേ തസ്മിം സമയേ സമാദപേതീ’’തി (അ. നി. ൩.൭൧) ച ആദി.

ഏവം അധിപ്പേതത്ഥാനുരൂപം നിബ്ബചനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അത്ഥുദ്ധാരവസേന നിബ്ബചനാനുരൂപം അധിപ്പേതത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘അയം പനാ’’തിആദിമാഹ. ഏത്ഥാതി ഉപോസഥസദ്ദേ. സമാനസദ്ദവചനീയാനം അനേകപ്പഭേദാനം അത്ഥാനമുദ്ധരണം അത്ഥുദ്ധാരോ സമാനസദ്ദവചനീയേസു വാ അത്ഥേസു അധിപ്പേതസ്സേവ അത്ഥസ്സ ഉദ്ധരണം അത്ഥുദ്ധാരോതിപി വട്ടതി. അനേകത്ഥദസ്സനഞ്ഹി അധിപ്പേതത്ഥസ്സ ഉദ്ധരണത്ഥമേവ. നനു ച ‘‘അത്ഥമത്തം പതി സദ്ദാ അഭിനിവിസന്തീ’’തിആദിനാ അത്ഥുദ്ധാരേ ചോദനാ, സോധനാ ച ഹേട്ഠാ വുത്തായേവ. അപിച വിസേസസദ്ദസ്സ അവാചകഭാവതോ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസാദിവിസയോപി ഉപോസഥസദ്ദോ സാമഞ്ഞരൂപോ ഏവ, അഥ കസ്മാ പാതിമോക്ഖുദ്ദേസാദിവിസേസവിസയോ വുത്തോതി? സച്ചമേതം, അയം പനത്ഥോ താദിസം സദ്ദസാമഞ്ഞമനാദിയിത്വാ തത്ഥ തത്ഥ സമ്ഭവത്ഥദസ്സനവസേനേവ വുത്തോതി, ഏവം സബ്ബത്ഥ. സീലദിട്ഠിവസേന (സീലസുദ്ധിവസേന ദീ. നി. ടീ. ൧.൧൫൦) ഉപേതേഹി സമഗ്ഗേഹി വസീയതി ന ഉട്ഠീയതീതി ഉപോസഥോ, പാതിമോക്ഖുദ്ദേസോ. സമാദാനവസേന, അധിട്ഠാനവസേന വാ ഉപേച്ച അരിയവാസാദിഅത്ഥായ വസിതബ്ബോ ആവസിതബ്ബോതി ഉപോസഥോ, സീലം. അനസനാദിവസേന ഉപേച്ച വസിതബ്ബോ അനുവസിതബ്ബോതി ഉപോസഥോ, വതസമാദാനസങ്ഖാതോ ഉപവാസോ. നവമഹത്ഥികുലപരിയാപന്നേ ഹത്ഥിനാഗേ കിഞ്ചി കിരിയമനപേക്ഖിത്വാ തംകുലസമ്ഭൂതതാമത്തം പതി രുള്ഹിവസേനേവ ഉപോസഥോതി സമഞ്ഞാ, തസ്മാ തത്ഥ നാമപഞ്ഞത്തി വേദിതബ്ബാ. അരയോ ഉപഗന്ത്വാ ഉസേതി ദാഹേതീതി ഉപോസഥോ, ഉസസദ്ദോ ദാഹേതിപി സദ്ദവിദൂ വദന്തി. ദിവസേ പന ഉപോസഥ സദ്ദപവത്തി അട്ഠകഥായം വുത്തായേവ. ‘‘സുദ്ധസ്സ വേ സദാഫഗ്ഗൂ’’തിആദീസു സുദ്ധസ്സാതി സബ്ബസോ കിലേസമലാഭാവേന പരിസുദ്ധസ്സ. വേതി നിപാതമത്തം, ബ്യത്തന്തി വാ അത്ഥോ. സദാതി നിച്ചകാലമ്പി. ഫഗ്ഗൂതി ഫഗ്ഗുണീനക്ഖത്തമേവ യുത്തം ഭവതി, നിരുത്തിനയേന ചേതസ്സ സിദ്ധി. യസ്സ ഹി സുന്ദരികഭാരദ്വാജസ്സ നാമ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഫഗ്ഗുണമാസേ ഉത്തരഫഗ്ഗുണീയുത്തദിവസേ തിത്ഥന്ഹാനം കരോന്തസ്സ സംവച്ഛരമ്പി കതപാപപവാഹനം ഹോതീതി ലദ്ധി. തതോ തം വിവേചേതും ഇദം മജ്ഝിമാഗമാവരേ മൂലപണ്ണാസകേ വത്ഥസുത്തേ ഭഗവതാ വുത്തം. സുദ്ധസ്സുപോസഥോ സദാതി യഥാവുത്തകിലേസമലസുദ്ധിയാ പരിസുദ്ധസ്സ ഉപോസഥങ്ഗാനി, വതസമാദാനാനി ച അസമാദിയതോപി നിച്ചകാലം ഉപോസഥവാസോ ഏവ ഭവതീതി അത്ഥോ. ‘‘ന ഭിക്ഖവേ’’തിആദീസു ‘‘അഭിക്ഖുകോ ആവാസോ ന ഗന്തബ്ബോ’’തി നീഹരിത്വാ സമ്ബന്ധോ. ഉപവസിതബ്ബദിവസോതി ഉപവസനകരണദിവസോ, അധികരണേ വാ തബ്ബസദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏവഞ്ഹി അട്ഠകഥായം വുത്തനിബ്ബചനേന സമേതി. അന്തോഗധാവധാരണേന, അഞ്ഞത്ഥാപോഹനേന ച നിവാരണം സന്ധായ ‘‘സേസദ്വയനിവാരണത്ഥ’’ന്തി വുത്തം. ‘‘പന്നരസേ’’തി പദമാരബ്ഭ ദിവസവസേന യഥാവുത്തനിബ്ബചനം കതന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘തേനേവ വുത്ത’’ന്തിആദിമാഹ. പഞ്ചദസന്നം തിഥീനം പൂരണവസേന ‘‘പന്നരസോ’’തി ഹി ദിവസോ വുത്തോ.

‘‘താനി ഏത്ഥ സന്തീ’’തി ഏത്തകേയേവ വുത്തേ നന്വേതാനി അഞ്ഞത്ഥാപി സന്തീതി ചോദനാ സിയാതി തം നിവാരേതും ‘‘തദാ കിരാ’’തിആദി വുത്തം. അനേന ബഹുസോ, അതിസയതോ വാ ഏത്ഥ തദ്ധിതവിസയോ പയുത്തോതി ദസ്സേതി. ചാതുമാസീ, ചാതുമാസിനീതി ച പച്ചയവിസേസേന ഇത്ഥിലിങ്ഗേയേവ പരിയായവചനം. പരിയോസാനഭൂതാതി ച പൂരണഭാവമേവ സന്ധായ വദതി തായ സഹേവ ചതുമാസപരിപുണ്ണഭാവതോ. ഇധാതി പാളിയം. തീഹി ആകാരേഹി പൂരേതീതി പുണ്ണാതി അത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘മാസപുണ്ണതായാ’’തിആദിനാ. തത്ഥ തദാ കത്തികമാസസ്സ പുണ്ണതായ മാസപുണ്ണതാ. പുരിമപുണ്ണമിതോ ഹി പട്ഠായ യാവ അപരാ പുണ്ണമീ, താവ ഏകോ മാസോതി തത്ഥ വോഹാരോ. വസ്സാനസ്സ ഉതുനോ പുണ്ണതായ ഉതുപുണ്ണതാ. കത്തികമാസലക്ഖിതസ്സ സംവച്ഛരസ്സ പുണ്ണതായ സംവച്ഛരപുണ്ണതാ. പുരിമകത്തികമാസതോ പഭുതി യാവ അപരകത്തികമാസോ, താവ ഏകോ കത്തികസംവച്ഛരോതി ഏവം സംവച്ഛരപുണ്ണതായാതി വുത്തം ഹോതി. ലോകികാനം മതേന പന മാസവസേന സംവച്ഛരസമഞ്ഞാ ലക്ഖിതാ. തഥാ ച ലക്ഖണം ഗരുസങ്കന്തിവസേന. വുത്തഞ്ഹി ജോതിസത്ഥേ –

‘‘നക്ഖത്തേന സഹോദയ-മത്ഥം യാതി സൂരമന്തി;

തസ്സ സങ്കം തത്ര വത്തബ്ബം, വസ്സം മാസകമേനേവാ’’തി.

മിനീയതി ദിവസോ ഏതേനാതി മാ. തസ്സ ഹി ഗതിയാ ദിവസോ മിനിതബ്ബോ ‘‘പാടിപദോ ദുതിയാ, തതിയാ’’തിആദിനാ. ഏത്ഥ പുണ്ണോതി ഏതിസ്സാ രത്തിയാ സബ്ബകലാപാരിപൂരിയാ പുണ്ണോ. ചന്ദസ്സ ഹി സോളസമോ ഭാഗോ ‘‘കലാ’’തി വുച്ചതി, തദാ ച ചന്ദോ സബ്ബാസമ്പി സോളസന്നം കലാനം വസേന പരിപുണ്ണോ ഹുത്വാ ദിസ്സതി. ഏത്ഥ ച ‘‘തദഹുപോസഥേ പന്നരസേ’’തി പദാനി ദിവസവസേന വുത്താനി, ‘‘കോമുദിയാ’’തിആദീനി തദേകദേസരത്തിവസേന.

കസ്മാ പന രാജാ അമച്ചപരിവുതോ നിസിന്നോ, ന ഏകകോവാതി ചോദനായ സോധനാലേസം ദസ്സേതും പാളിപദത്ഥമേവ അവത്വാ ‘‘ഏവരൂപായാ’’തിആദീനിപി വദതി. ഏതേഹി ചായം സോധനാലേസോ ദസ്സിതോ ‘‘ഏവം രുചിയമാനായ രത്തിയാ തദാ പവത്തത്താ തഥാ പരിവുതോ നിസിന്നോ’’തി. ധോവിയമാനദിസാഭാഗായാതി ഏത്ഥാപി വിയസദ്ദോ യോജേതബ്ബോ. രജതവിമാനനിച്ഛരിതേഹീതി രജതവിമാനതോ നിക്ഖന്തേഹി, രജതവിമാനപ്പഭായ വാ വിപ്ഫുരിതേഹി. ‘‘വിസരോ’’തി ഇദം മുത്താവളിആദീനമ്പി വിസേസനപദം. അബ്ഭം ധൂമോ രജോ രാഹൂതി ഇമേ ചത്താരോ ഉപക്കിലേസാ പാളിനയേന (അ. നി. ൪.൫൦; പാചി. ൪൪൭). രാജാമച്ചേഹീതി രാജകുലസമുദാഗതേഹി അമച്ചേഹി. അഥ വാ അനുയുത്തകരാജൂഹി ചേവ അമച്ചേഹി ചാതി അത്ഥോ. കഞ്ചനാസനേതി സീഹാസനേ. ‘‘രഞ്ഞം തു ഹേമമാസനം, സീഹാസനമഥോ വാളബീജനിത്ഥീ ച ചാമര’’ന്തി ഹി വുത്തം. കസ്മാ നിസിന്നോതി നിസീദനമത്തേ ചോദനാ. ഏത ന്തി കന്ദനം, പബോധനം വാ. ഇതീതി ഇമിനാ ഹേതുനാ. നക്ഖത്ത ന്തി കത്തികാനക്ഖത്തഛണം. സമ്മാ ഘോസിതബ്ബം ഏതരഹി നക്ഖത്തന്തി സങ്ഘുട്ഠം. പഞ്ചവണ്ണകുസുമേഹി ലാജേന, പുണ്ണഘടേഹി ച പടിമണ്ഡിതം ഘരേസു ദ്വാരം യസ്സ തദേതം നഗരം പഞ്ച…പേ… ദ്വാരം.ധജോ വടോ. പടാകോ പട്ടോതി സീഹളിയാ വദന്തി. തദാ കിര പദീപുജ്ജലനസീസേന കതനക്ഖത്തം. തഥാ ഹി ഉമ്മാദന്തിജാതകാദീസുപി (ജാ. ൨.൧൮.൫൭) കത്തികമാസേ ഏവമേവ വുത്തം. തേനാഹ ‘‘സമുജ്ജലിതദീപമാലാലങ്കതസബ്ബദിസാഭാഗ’’ന്തി. വീഥി നാമ രഥികാ മഹാമഗ്ഗോ. രച്ഛാ നാമ അനിബ്ബിദ്ധാ ഖുദ്ദകമഗ്ഗോ. തത്ഥ തത്ഥ നിസിന്നവസേന സമാനഭാഗേന പാടിയേക്കം നക്ഖത്തകീളം അനുഭവമാനേന സമഭികിണ്ണന്തി വുത്തം ഹോതി. മഹാഅട്ഠകഥായം ഏവം വത്വാപി തത്ഥേവ ഇതി സന്നിട്ഠാനം കതന്തി അത്ഥോ.

ഉദാനം ഉദാഹാരോതി അത്ഥതോ ഏകം. മാനന്തി മാനപത്തം കത്തുഭൂതം. ഛഡ്ഡനവസേന അവസേകോ. സോതവസേന ഓഘോ. പീതിവചനന്തി പീതിസമുട്ഠാനവചനം കമ്മഭൂതം. ഹദയന്തി ചിത്തം കത്തുഭൂതം. ഗഹേതുന്തി ബഹി അനിച്ഛരണവസേന ഗണ്ഹിതും, ഹദയന്തോയേവ ഠപേതും ന സക്കോതീതി അധിപ്പായോ. തേന വുത്തം ‘‘അധികം ഹുത്വാ’’തിആദി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യം വചനം പടിഗ്ഗാഹക നിരപേക്ഖം കേവലം ഉളാരായ പീതിയാ വസേന സരസതോ സഹസാവ മുഖതോ നിച്ഛരതി, തദേവിധ ‘‘ഉദാന’’ന്തി അധിപ്പേതന്തി.

ദോസേഹി ഇതാ ഗതാ അപഗതാതി ദോസിനാ ത-കാരസ്സ ന-കാരം കത്വാ യഥാ ‘‘കിലേസേ ജിതോ വിജിതാവീതി ജിനോ’’തി ആഹ ‘‘ദോസാപഗതാ’’തി. യദിപി സുത്തേ വുത്തം ‘‘ചത്താരോമേ ഭിക്ഖവേ ചന്ദിമസൂരിയാനം ഉപക്കിലേസാ, യേഹി ഉപക്കിലേസേഹി ഉപക്കിലിട്ഠാ ചന്ദിമസൂരിയാ ന തപന്തി ന ഭാസന്തി ന വിരോചന്തി. കതമേ ചത്താരോ? അബ്ഭാ ഭിക്ഖവേ…പേ… മഹികാ. ധൂമോ രജോ. രാഹു ഭിക്ഖവേ ചന്ദിമസൂരിയാനം ഉപക്കിലേസോ’’തി, (ചൂളവ. ൪൪൭) തഥാപി തതിയുപക്കിലേസസ്സ പഭേദദസ്സന വസേന അട്ഠകഥാനയേന ദസ്സേതും ‘‘പഞ്ചഹി ഉപക്കിലേസേഹീ’’തി വുത്തം. അയമത്ഥോ ച രമണീയാദിസദ്ദയോഗതോ ഞായതീതി ആഹ ‘‘തസ്മാ’’തിആദി. അനീയ-സദ്ദോപി ബഹുലാ കത്വത്ഥാഭിധായകോ യഥാ ‘‘നിയ്യാനികാ ധമ്മാ’’തി (ധ. സ. ദുകമാതികാ ൯൬) ദസ്സേതി ‘‘രമയതീ’’തി ഇമിനാ. ജുണ്ഹാവസേന രത്തിയാ സുരൂപത്തമാഹ ‘‘വുത്തദോസവിമുത്തായാ’’തിആദിനാ. അബ്ഭാദയോ ചേത്ഥ വുത്തദോസാ. അയഞ്ച ഹേതു ‘‘ദസ്സിതും യുത്താ’’തി ഏത്ഥാപി സമ്ബജ്ഝിതബ്ബോ. തേന കാരണേന, ഉതുസമ്പത്തിയാ ച പാസാദികതാ ദട്ഠബ്ബാ. ഈദിസായ രത്തിയാ യുത്തോ ദിവസോ മാസോ ഉതു സംവച്ഛരോതി ഏവം ദിവസമാസാദീനം ലക്ഖണാ സല്ലക്ഖണുപായാ ഭവിതും യുത്താ, തസ്മാ ലക്ഖിതബ്ബാതി ലക്ഖണിയാ, സാ ഏവ ലക്ഖഞ്ഞാ യ-വതോ ണ-കാരസ്സ ഞ-കാരാദേസവസേന യഥാ ‘‘പോക്ഖരഞ്ഞോ സുമാപിതാ’’തി ആഹ ‘‘ദിവസമാസാദീന’’ന്തിആദി.

‘‘യം നോ പയിരുപാസതോ ചിത്തം പസീദേയ്യാ’’തി വചനതോ സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാതി ഏത്ഥ പരമത്ഥസമണോ, പരമത്ഥബ്രാഹ്മണോ ച അധിപ്പേതോ, ന പന പബ്ബജ്ജാമത്തസമണോ, ന ച ജാതിമത്തബ്രാഹ്മണോതി വുത്തം ‘‘സമിതപാപതായാ’’തിആദി. ബഹതി പാപേ ബഹി കരോതീതി ബ്രാഹ്മണോ നിരുത്തിനയേന. ബഹുവചനേ വത്തബ്ബേ ഏകവചനം, ഏകവചനേ വാ വത്തബ്ബേ ബഹുവചനം വചനബ്യത്തയോ വചനവിപല്ലാസോതി അത്ഥോ. ഇധ പന ‘‘പയിരുപാസത’’ന്തി വത്തബ്ബേ ‘‘പയിരുപാസതോ’’തി വുത്തത്താ ബഹുവചനേ വത്തബ്ബേ ഏകവചനവസേന വചനബ്യത്തയോ ദസ്സിതോ. അത്തനി, ഗരുട്ഠാനിയേ ച ഹി ഏകസ്മിമ്പി ബഹുവചനപ്പയോഗോ നിരുള്ഹോ. പയിരുപാസതോതി ച വണ്ണവിപരിയായനിദ്ദേസോ ഏസ യഥാ ‘‘പയിരുദാഹാസീ’’തി. അയഞ്ഹി ബഹുലം ദിട്ഠപയോഗോ, യദിദം പരിസദ്ദേ യ-കാരപരേ വണ്ണവിപരിയായോ. തഥാ ഹി അക്ഖരചിന്തകാ വദന്തി ‘‘പരിയാദീനം രയാദിവണ്ണസ്സ യരാദീഹി വിപരിയായോ’’തി. യന്തി സമണം വാ ബ്രാഹ്മണം വാ. ഇമിനാ സബ്ബേനപി വചനേനാതി ‘‘രമണീയാ വതാ’’തിആദിവചനേന. ഓഭാസനിമിത്തകമ്മന്തി ഓഭാസഭൂതം നിമിത്തകമ്മം, പരിബ്യത്തം നിമിത്തകരണന്തി അത്ഥോ. മഹാപരാധതായാതി മഹാദോസതായ.

‘‘തേന ഹീ’’തിആദി തദത്ഥവിവരണം. ദേവദത്തോ ചാതി ഏത്ഥ ച-സദ്ദോ സമുച്ചയവസേന അത്ഥുപനയനേ, തേന യഥാ രാജാ അജാതസത്തു അത്തനോ പിതു അരിയസാവകസ്സ സത്ഥു ഉപട്ഠാകസ്സ ഘാതനേന മഹാപരാധോ, ഏവം ഭഗവതോ മഹാനത്ഥകരസ്സ ദേവദത്തസ്സ അപസ്സയഭാവേനാപീതി ഇമമത്ഥം ഉപനേതി. തസ്സ പിട്ഠിഛായായാതി വോഹാരമത്തം, തസ്സ ജീവകസ്സ പിട്ഠിഅപസ്സയേന, തം പമുഖം കത്വാ അപസ്സായാതി വുത്തം ഹോതി. വിക്ഖേപപച്ഛേദനത്ഥന്തി വക്ഖമാനായ അത്തനോ കഥായ ഉപ്പജ്ജനകവിക്ഖേപസ്സ പച്ഛിന്ദനത്ഥം, അനുപ്പജ്ജനത്ഥന്തി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘തസ്സം ഹീ’’തിആദി. അസിക്ഖിതാനന്തി കായവചീസംയമനേ വിഗതസിക്ഖാനം. കുലൂപകേതി കുലമുപഗതേ സത്ഥാരേ. ഗഹിതാസാരതായാതി ഗഹേതബ്ബഗുണസാരവിഗതതായ. നിബ്ബിക്ഖേപന്തി അഞ്ഞേസമപനയനവിരഹിതം.

ഭദ്ദന്തി അവസ്സയസമ്പന്നതായ സുന്ദരം.

൧൫൧. അയഞ്ചത്ഥോ ഇമായ പാളിച്ഛായായ അധിഗതോ, ഇമമത്ഥമേവ വാ അന്തോഗധം കത്വാ പാളിയമേവം വുത്തന്തി ദസ്സേതി ‘‘തേനാഹാ’’തിആദിനാ. അസത്ഥാപി സമാനോ സത്ഥാ പടിഞ്ഞാതോ യേനാതി സത്ഥുപടിഞ്ഞാതോ, തസ്സ അബുദ്ധസ്സാപി സമാനസ്സ ബുദ്ധപടിഞ്ഞാതസ്സ ‘‘അഹമേകോ ലോകേ അത്ഥധമ്മാനുസാസകോ’’തി ആചരിയപടിഞ്ഞാതഭാവം വാ സന്ധായ ഏവം വുത്തം. ‘‘സോ കിരാ’’തിആദിനാ അനുസ്സുതിമത്തം പതി പോരാണട്ഠകഥാനയോവ കിരസദ്ദേന വുത്തോ. ഏസ നയോ പരതോ മക്ഖലിപദനിബ്ബചനേപി. ഏകൂനദാസസതം പൂരയമാനോതി ഏകേനൂനദാസസതം അത്തനാ സദ്ധിം അനൂനദാസസതം കത്വാ പൂരയമാനോ. ഏവം ജായമാനോ ചേസ മങ്ഗലദാസോ ജാതോ. ജാതരൂപേനേവാതി മാതുകുച്ഛിതോ വിജാതവേസേനേവ, യഥാ വാ സത്താ അനിവത്ഥാ അപാരുതാ ജായന്തി, തഥാ ജാതരൂപേനേവ. ഉപസങ്കമന്തീതി ഉപഗതാ ഭജന്താ ഹോന്തി. തദേവ പബ്ബജ്ജം അഗ്ഗഹേസീതി തദേവ നഗ്ഗരൂപം ‘‘അയമേവ പബ്ബജ്ജാ നാമ സിയാ’’തി പബ്ബജ്ജം കത്വാ അഗ്ഗഹേസി. പബ്ബജിംസൂതി തം പബ്ബജിതമനുപബ്ബജിംസു.

‘‘പബ്ബജിതസമൂഹസങ്ഖാതോ’’തി ഏതേന പബ്ബജിതസമൂഹതാമത്തേന സങ്ഘോ, ന നിയ്യാനികദിട്ഠിവിസുദ്ധസീലസാമഞ്ഞവസേന സംഹതത്താതി ദസ്സേതി. അസ്സ അത്ഥീതി അസ്സ സത്ഥുപടിഞ്ഞാതസ്സ പരിവാരഭാവേന അത്ഥി. ‘‘സങ്ഘീ ഗണീ’’തി ചേദം പരിയായവചനം, സങ്കേതമത്തതോ നാനന്തി ആഹ ‘‘സ്വേവാ’’തിആദി. സ്വേവാതി ച പബ്ബജിതസമൂഹസങ്ഖാതോ ഏവ. കേചി പന ‘‘പബ്ബജിതസമൂഹവസേന സങ്ഘീ, ഗഹട്ഠസമൂഹവസേന ഗണീ’’തി വദന്തി, തം തേസം മതിമത്തം ഗണേ ഏവ ലോകേ സങ്ഘ-സദ്ദസ്സ നിരുള്ഹത്താ. അചേലകവതചരിയാദി അത്തനാ പരികപ്പിതമത്തം ആചാരോ.പഞ്ഞാതോ പാകടോ സങ്ഘീആദിഭാവേന. അപ്പിച്ഛോ സന്തുട്ഠോതി അത്ഥതോ ഏകം. തത്ഥ ലബ്ഭമാനാപ്പിച്ഛതം ദസ്സേതും ‘‘അപ്പിച്ഛതായ വത്ഥമ്പി ന നിവാസേതീ’’തി വുത്തം. ന ഹി തസ്മിം സാസനികേ വിയ സന്തഗുണനിഗ്ഗൂഹണലക്ഖണാ അപ്പിച്ഛതാ ലബ്ഭതി. യസോതി കിത്തിസദ്ദോ. തരന്തി ഏതേന സംസാരോഘന്തി ഏവം സമ്മതതായ ലദ്ധി തിത്ഥം നാമ ‘‘സാധൂ’’തി സമ്മതോ, ന ച സാധൂഹി സമ്മതോതി അത്ഥമാഹ ‘‘അയ’’ന്തിആദിനാ. ന ഹി തസ്സ സാധൂഹി സമ്മതതാ ലബ്ഭതി. സുന്ദരോ സപ്പുരിസോതി ദ്വിധാ അത്ഥോ. അസ്സുതവതോതി അസ്സുതാരിയധമ്മസ്സ, കത്തുത്ഥേ ചേതം സാമിവചനം. ‘‘ഇമാനി മേ വതസമാദാനാനി ഏത്തകം കാലം സുചിണ്ണാനീ’’തി ബഹൂ രത്തിയോ ജാനാതി. താ പനസ്സ രത്തിയോ ചിരകാലഭൂതാതി കത്വാ ‘‘ചിരം പബ്ബജിതസ്സാ’’തിആദി വുത്തം, അന്തത്ഥഅഞ്ഞപദത്ഥസമാസോ ചേസ യഥാ ‘‘മാസജാതോ’’തി. അഥ തസ്സ പദദ്വയസ്സ കോ വിസേസോതി ചേ? ചിരപബ്ബജിതഗ്ഗഹണേനസ്സ ബുദ്ധിസീലതാ, രത്തഞ്ഞൂഗഹണേന തത്ഥ സമ്പജാനതാ ദസ്സിതാ, അയമേതസ്സ വിസേസോതി. കിം പന അത്ഥം സന്ധായ സോ അമച്ചോ ആഹാതി വുത്തം ‘‘അചിരപബ്ബജിതസ്സാ’’തിആദി. ഓകപ്പനീയാതി സദ്ദഹനീയാ. അദ്ധാനന്തി ദീഘകാലം. കിത്തകോ പന സോതി ആഹ ‘‘ദ്വേ തയോ രാജപരിവട്ടേ’’തി, ദ്വിന്നം, തിണ്ണം വാ രാജൂനം രജ്ജാനുസാസനപടിപാടിയോതി അത്ഥോ. ‘‘അദ്ധഗതോ’’തി വത്വാപി പുന കതം വയഗ്ഗഹണം ഓസാനവയാപേക്ഖം പദദ്വയസ്സ അത്ഥവിസേസസമ്ഭവതോതി ദസ്സേതി ‘‘പച്ഛിമവയ’’ന്തി ഇമിനാ. ഉഭയന്തി ‘‘അദ്ധഗതോ, വയോഅനുപ്പത്തോ’’തി പദദ്വയം.

കാജരോ നാമ ഏകോ രുക്ഖവിസേസോ, യോ ‘‘പണ്ണകരുക്ഖോ’’തിപി വുച്ചതി. ദിസ്വാ വിയ അനത്തമനോതി സമ്ബന്ധോ. പുബ്ബേ പിതരാ സദ്ധിം സത്ഥു സന്തികം ഗന്ത്വാ ദേസനായ സുതപുബ്ബതം സന്ധായാഹ ‘‘ഝാനാ…പേ… കാമോ’’തി. തിലക്ഖണബ്ഭാഹതന്തി തീഹി ലക്ഖണേഹി അഭിഘടിതം. ദസ്സനേനാതി നിദസ്സനമത്തം. സോ ഹി ദിസ്വാ തേന സദ്ധിം അല്ലാപസല്ലാപം കത്വാ, തതോ അകിരിയവാദം സുത്വാ ച അനത്തമനോ അഹോസി. ഗുണകഥായാതി അഭൂതഗുണകഥായ. തേനാഹ ‘‘സുട്ഠുതരം അനത്തമനോ’’തി. യദി അനത്തമനോ, കസ്മാ തുണ്ഹീ അഹോസീതി ചോദനം വിസോധേതി ‘‘അനത്തമനോ സമാനോപീ’’തിആദിനാ.

൧൫൨. ഗോസാലായാതി ഏവംനാമകേ ഗാമേതി വുത്തം. വസ്സാനകാലേ ഗുന്നം പതിട്ഠിതസാലായാതി പന അത്ഥേ തബ്ബസേന തസ്സ നാമം സാതിസയമുപപന്നം ഹോതി ബഹുലമനഞ്ഞസാധാരണത്താ, തഥാപി സോ പോരാണേഹി അനനുസ്സുതോതി ഏകച്ചവാദോ നാമ കതോ. ‘‘മാ ഖലീതി സാമികോ ആഹാ’’തി ഇമിനാ തഥാവചനമുപാദായ തസ്സ ആഖ്യാതപദേന സമഞ്ഞാതി ദസ്സേതി. സഞ്ഞായ ഹി വത്തുമിച്ഛായ ആഖ്യാതപദമ്പി നാമികം ഭവതി യഥാ ‘‘അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞോ’’തി (മഹാവ. ൧൭). സേസന്തി ‘‘സോ പണ്ണേന വാ’’തിആദിവചനം.

൧൫൩. ദാസാദീസു സിരിവഡ്ഢകാദിനാമമിവ അജിതോതി തസ്സ നാമമത്തം. കേസേഹി വായിതോ കമ്ബലോ യസ്സാതിപി യുജ്ജതി. പടികിട്ഠതരന്തി നിഹീനതരം. ‘‘യഥാഹാ’’തിആദിനാ അങ്ഗുത്തരാഗമേ തികനിപാതേ മക്ഖലിസുത്ത (അ. നി. ൩.൧൩൮) മാഹരി. തന്താവുതാനീതി തന്തേ വീതാനി. ‘‘സീതേ സീതോ’’തിആദിനാ ഛഹാകാരേഹി തസ്സ പടികിട്ഠതരം ദസ്സേതി.

൧൫൪. പകുജ്ഝതി സമ്മാദിട്ഠികേസു ബ്യാപജ്ജതീതി പകുധോ. വച്ചം കത്വാപീതി ഏത്ഥ പി-സദ്ദേന ഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാപി കേനചി അസുചിനാ മക്ഖിത്വാപീതി ഇമമത്ഥം സമ്പിണ്ഡേതി. വാലികാഥൂപം കത്വാതി വതസമാദാനസീസേന വാലികാസഞ്ചയം കത്വാ, തഥാരൂപേ അനുപഗമനീയട്ഠാനേ പുന വതം സമാദായ ഗച്ഛതീതി വുത്തം ഹോതി.

൧൫൬. ‘‘ഗണ്ഠനകിലേസോ’’തി ഏതസ്സ ‘‘പലിബുന്ധനകിലേസോ’’തി അത്ഥവചനം, സംസാരേ പരിബുന്ധനകിച്ചോ ഖേത്തവത്ഥുപുത്തദാരാദിവിസയോ രാഗാദികിലേസോതി അത്ഥോ. ‘‘ഏവംവാദിതായാ’’തി ഇമിനാ ലദ്ധിവസേനസ്സ നാമം, ന പനത്ഥതോതി ദസ്സേതി. യാവ ഹി സോ മഗ്ഗേന സമുഗ്ഘാടിതോ, താവ അത്ഥിയേവ. അയം പന വചനത്ഥോ – ‘‘നത്ഥി മയ്ഹം ഗണ്ഠോ’’തി ഗണ്ഹാതീതി നിഗണ്ഠോതി. നാടസ്സാതി ഏവംനാമകസ്സ.

കോമാരഭച്ചജീവകകഥാവണ്ണനാ

൧൫൭. സബ്ബഥാ തുണ്ഹീഭൂതഭാവം സന്ധായ ‘‘ഏസ നാഗ…പേ… വിയാ’’തി വുത്തം. സുപണ്ണോതി ഗരുളോ, ഗരുഡോ വാ സക്കടമതേന. ‘‘ഡ-ളാന’മവിസേസോ’’തി ഹി തത്ഥ വദന്തി. യഥാധിപ്പായം ന വത്തതീതി കത്വാ ‘‘അനത്ഥോ വത മേ’’തി വുത്തം. ഉപസന്തസ്സാതി സബ്ബഥാ സഞ്ഞമേന ഉപസമം ഗതസ്സ. ജീവകസ്സ തുണ്ഹീഭാവോ മമ അധിപ്പായസ്സ മദ്ദനസദിസോ, തസ്മാ തദേവ തുണ്ഹീഭാവം പുച്ഛിത്വാ കഥാപനേന മമ അധിപ്പായോ സമ്പാദേതബ്ബോതി അയമേത്ഥ രഞ്ഞോ അധിപ്പായോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഹത്ഥിമ്ഹി ഖോ പനാ’’തിആദിമാഹ. കിന്തി കാരണപുച്ഛായം നിപാതോതി ദസ്സേതി ‘‘കേന കാരണേനാ’’തി ഇമിനാ, യേന തുവം തുണ്ഹീ, കിം തം കാരണന്തി വാ അത്ഥം ദസ്സേതി. തത്ഥ യഥാസമ്ഭവം കാരണം ഉദ്ധരിത്വാ അധിപ്പായം ദസ്സേതും ‘‘ഇമേസ’’ന്തിആദി വുത്തം. യഥാ ഏതേസന്തി ഏതേസം കുലൂപകോ അത്ഥി യഥാ, ഇമേസം നു ഖോ തിണ്ണം കാരണാനം അഞ്ഞതരേന കാരണേന തുണ്ഹീ ഭവസീതി പുച്ഛതീതി അധിപ്പായോ.

കഥാപേതീതി കഥാപേതുകാമോ ഹോതി. പഞ്ചപതിട്ഠിതേനാതി ഏത്ഥ പഞ്ചഹി അങ്ഗേഹി അഭിമുഖം ഠിതേനാതി അത്ഥോ, പാദജാണു കപ്പര ഹത്ഥ സീസസങ്ഖാതാനി പഞ്ച അങ്ഗാനി സമം കത്വാ ഓനാമേത്വാ അഭിമുഖം ഠിതേന പഠമം വന്ദിത്വാതി വുത്തം ഹോതി. യമ്പി വദന്തി ‘‘നവകതരേനുപാലി ഭിക്ഖുനാ വുഡ്ഢതരസ്സ ഭിക്ഖുനോ പാദേ വന്ദന്തേന ഇമേ പഞ്ച ധമ്മേ അജ്ഝത്തം ഉപട്ഠാപേത്വാ പാദാ വന്ദിതബ്ബാ’തിആദികം (പരി. ൪൬൯) വിനയപാളിമാഹരിത്വാ ഏകംസകരണഅഞ്ജലിപഗ്ഗഹണപാദസമ്ബാഹനപേമഗാരവുപട്ഠാപനവസേന പഞ്ചപതിട്ഠിതവന്ദനാ’’തി, തമേത്ഥാനധിപ്പേതം ദൂരതോ വന്ദനേ യഥാവുത്തപഞ്ചങ്ഗസ്സ അപരിപുണ്ണത്താ. വന്ദനാ ചേത്ഥ പണമനാ അഞ്ജലിപഗ്ഗഹണകരപുടസമായോഗോ. ‘‘പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ’’തി ച കായപണാമോ വുത്തോ, ‘‘മമ സത്ഥുനോ’’തിആദിനാ പന വചീപണാമോ, തദുഭയപുരേചരാനുചരവസേന മനോപണാമോതി. കാമം സബ്ബാപി തഥാഗതസ്സ പടിപത്തി അനഞ്ഞസാധാരണാ അച്ഛരിയബ്ഭുതരൂപാവ, തഥാപി ഗബ്ഭോക്കന്തി അഭിജാതി അഭിനിക്ഖമന അഭിസമ്ബോധി ധമ്മചക്കപ്പവത്തന (സം. നി. ൫.൧൦൮൧; പടി. മ. ൩.൩൦) യമകപാടിഹാരിയദേവോരോഹനാനി സദേവകേ ലോകേ അതിവിയ സുപാകടാനി, ന സക്കാ കേനചി പടിബാഹിതുന്തി താനിയേവേത്ഥ ഉദ്ധടാനി.

ഇത്ഥം ഇമം പകാരം ഭൂതോ പത്തോതി ഇത്ഥമ്ഭൂതോ, തസ്സ ആഖ്യാനം ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനം, സോയേവത്ഥോ ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനത്ഥോ. അഥ വാ ഇത്ഥം ഏവംപകാരോ ഭൂതോ ജാതോതി ഇത്ഥമ്ഭൂതോ, താദിസോതി ആഖ്യാനം ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനം, തദേവത്ഥോ ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനത്ഥോ, തസ്മിം ഉപയോഗവചനന്തി അത്ഥോ. അബ്ഭുഗ്ഗതോതി ഏത്ഥ ഹി അഭിസദ്ദോ പധാനവസേന ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനത്ഥജോതകോ കമ്മപ്പവചനീയോ അഭിഭവിത്വാ ഉഗ്ഗമനകിരിയാപകാരസ്സ ദീപനതോ, തേന പയോഗതോ ‘‘തം ഖോ പന ഭഗവന്ത’’ന്തി ഇദം ഉപയോഗവചനം സാമിഅത്ഥേ സമാനമ്പി അപ്പധാനവസേന ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനത്ഥദീപനതോ ‘‘ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനത്ഥേ’’തി വുത്തം. തേനേവാഹ ‘‘തസ്സ ഖോ പന ഭഗവതോതി അത്ഥോ’’തി. നനു ച ‘‘സാധു ദേവദത്തോ മാതരമഭീ’’തി ഏത്ഥ വിയ ‘‘തം ഖോ പന ഭഗവന്ത’’ന്തി ഏത്ഥ അഭിസദ്ദോ അപ്പയുത്തോ, കഥമേത്ഥ തംപയോഗതോ ഉപയോഗവചനം സിയാതി? അത്ഥതോ പയുത്തത്താ. അത്ഥസദ്ദപയോഗേസു ഹി അത്ഥപയോഗോയേവ പധാനോതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ ‘‘സാധു ദേവദത്തോ മാതരമഭീ’’തി ഏത്ഥ അഭിസദ്ദപയോഗതോ ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനേ ഉപയോഗവചനം കതം, ഏവമിധാപി ‘‘തം ഖോ പന ഭഗവന്തം അഭി ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ ഉഗ്ഗതോ’’തി അഭിസദ്ദപയോഗതോ ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനേ ഉപയോഗവചനം കതന്തി. യഥാ ഹി ‘‘സാധു ദേവദത്തോ മാതരമഭീ’’തി ഏത്ഥ ‘‘ദേവദത്തോ മാതരമഭി മാതുവിസയേ, മാതുയാ വാ സാധൂ’’തി ഏവം അധികരണത്ഥേ, സാമിഅത്ഥേ വാ ഭുമ്മവചനസ്സ, സാമിവചനസ്സ വാ പസങ്ഗേ ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനജോതകേന കമ്മപ്പവചനീയേന അഭിസദ്ദേന പയോഗതോ ഉപയോഗവചനം കതം, ഏവമിധാപി സാമിഅത്ഥേ സാമിവചനപ്പസങ്ഗേ യഥാ ച തത്ഥ ‘‘ദേവദത്തോ മാതുവിസയേ, മാതു സമ്ബന്ധീ വാ സാധുത്തപ്പകാരപ്പത്തോ’’തി അയമത്ഥോ വിഞ്ഞായതി, ഏവമിധാപി ‘‘ഭഗവതോ സമ്ബന്ധീ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ അഭിഭവിത്വാ ഉഗ്ഗമനപ്പകാരപ്പത്തോ’’തി അയമത്ഥോ വിഞ്ഞായതി. തത്ഥ ഹി ദേവദത്തഗ്ഗഹണം വിയ ഇധ കിത്തിസദ്ദഗ്ഗഹണം, ‘‘മാതര’’ന്തി വചനം വിയ ‘‘ഭഗവന്ത’’ന്തി വചനം, സാധുസദ്ദോ വിയ ഉഗ്ഗതസദ്ദോ വേദിതബ്ബോ.

കല്യാണോതി ഭദ്ദകോ. കല്യാണഭാവോ ചസ്സ കല്യാണഗുണവിസയതായാതി ആഹ ‘‘കല്യാണഗുണസമന്നാഗതോ’’തി, കല്യാണേഹി ഗുണേഹി സമന്നാഗതോ തബ്ബിസയതായ യുത്തോതി അത്ഥോ. തം വിസയതാ ഹേത്ഥ സമന്നാഗമോ, കല്യാണഗുണവിസയതായ തന്നിസ്സിതോതി അധിപ്പായോ. സേട്ഠോതി പരിയായവചനേപി ഏസേവ നയോ. സേട്ഠഗുണവിസയതാ ഏവ ഹി കിത്തിസദ്ദസ്സ സേട്ഠതാ ‘‘ഭഗവാതി വചനം സേട്ഠം, ഭഗവാതി വചനമുത്തമ’’ന്തിആദീസു (വിസുദ്ധി. ൧.൧൪൨; പാരാ. അട്ഠ. ൧.വേരഞ്ജകണ്ഡവണ്ണനാ; ഉദാ. അട്ഠ. ൧; ഇതിവു. അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ; മഹാനി. അട്ഠ. ൪൯) വിയ. ‘‘അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തിആദിനാ ഗുണാനം സംകിത്തനതോ, സദ്ദനീയതോ ച വണ്ണോയേവ കിത്തിസദ്ദോ നാമാതി ആഹ ‘‘കിത്തിയേവാ’’തി. വണ്ണോ ഏവ ഹി കിത്തേതബ്ബതോ കിത്തി, സദ്ദനീയതോ സദ്ദോതി ച വുച്ചതി. കിത്തിപരിയായോ ഹി സദ്ദസദ്ദോ യഥാ ‘‘ഉളാരസദ്ദാ ഇസയോ, ഗുണവന്തോ തപസ്സിനോ’’തി. കിത്തിവസേന പവത്തോ സദ്ദോ കിത്തിസദ്ദോതി ഭിന്നാധികരണതം ദസ്സേതി ‘‘ഥുതിഘോസോ’’തി ഇമിനാ. കിത്തിസദ്ദോ ഹേത്ഥ ഥുതിപരിയായോ കിത്തനമഭിത്ഥവനം കിത്തീതി. ഥുതിവസേന പവത്തോ ഘോസോ ഥുതിഘോസോ, അഭിത്ഥവുദാഹാരോതി അത്ഥോ. അഭിസദ്ദോ അഭിഭവനേ, അഭിഭവനഞ്ചേത്ഥ അജ്ഝോത്ഥരണമേവാതി വുത്തം ‘‘അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ’’തി, അനഞ്ഞസാധാരണേ ഗുണേ ആരബ്ഭ പവത്തത്താ അഭിബ്യാപേത്വാതി അത്ഥോ. കിന്തി-സദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോതി ചോദനായ ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ’’തിആദിമാഹാതി അനുസന്ധിം ദസ്സേതും ‘‘കിന്തീ’’തി വുത്തം.

പദാനം സമ്ബജ്ഝനം പദസമ്ബന്ധോ. സോ ഭഗവാതി യോ സോ സമതിംസ പാരമിയോ പൂരേത്വാ സബ്ബകിലേസേ ഭഞ്ജിത്വാ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ ദേവാനമതിദേവോ സക്കാനമതിസക്കോ ബ്രഹ്മാനമതിബ്രഹ്മാ ലോകനാഥോ ഭാഗ്യവന്തതാദീഹി കാരണേഹി സദേവകേ ലോകേ ‘‘ഭഗവാ’’തി പത്ഥടകിത്തിസദ്ദോ, സോ ഭഗവാ. യം തം-സദ്ദാ ഹി നിച്ചസമ്ബന്ധാ. ‘‘ഭഗവാ’’തി ച ഇദമാദിപദം സത്ഥു നാമകിത്തനം. തേനാഹ ആയസ്മാ ധമ്മസേനാപതി ‘‘ഭഗവാതി നേതം നാമം മാതരാ കതം, ന പിതരാ കത’’ന്തിആദി (മഹാനി. ൬; ചൂളനി. ൨). പരതോ പന ‘‘ഭഗവാ’’തി പദം ഗുണകിത്തനം. യഥാ കമ്മട്ഠാനികേന‘‘അരഹ’’ന്തിആദീസു നവസു ഠാനേസു പച്ചേകം ഇതിപിസദ്ദം യോജേത്വാ ബുദ്ധഗുണാ അനുസ്സരീയന്തി, ഏവമിധ ബുദ്ധഗുണസംകിത്തകേനാപീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇതിപി അരഹം…പേ… ഇതിപി ഭഗവാ’’തി ആഹ. ഏവഞ്ഹി സതി‘‘അരഹ’’ന്തിആദീഹി നവഹി പദേഹി യേ സദേവകേ ലോകേ അതിവിയ പാകടാ പഞ്ഞാതാ ബുദ്ധഗുണാ, തേ നാനപ്പകാരതോ വിഭാവിതാ ഹോന്തി ‘‘ഇതിപീ’’തി പദദ്വയേന തേസം നാനപ്പകാരതാദീപനതോ. ‘‘ഇതിപേതം ഭൂതം, ഇതിപേതം തച്ഛ’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൬) വിയ ഹി ഇതി-സദ്ദോ ഇധ ആസന്നപച്ചക്ഖകരണത്ഥോ, പി-സദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ, തേന ച നേസം നാനപ്പകാരഭാവോ ദീപിതോ, താനി ച ഗുണസല്ലക്ഖണകാരണാനി സദ്ധാസമ്പന്നാനം വിഞ്ഞുജാതികാനം പച്ചക്ഖാനി ഹോന്തി, തസ്മാ താനി സംകിത്തേന്തേന വിഞ്ഞുനാ ചിത്തസ്സ സമ്മുഖീഭൂതാനേവ കത്വാ സംകിത്തേതബ്ബാനീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇമിനാ ച ഇമിനാ ച കാരണേനാതി വുത്തം ഹോതീ’’തി ആഹ. ഏവഞ്ഹി നിരൂപേത്വാ കിത്തേന്തേ യസ്സ സംകിത്തേതി, തസ്സ ഭഗവതി അതിവിയ പസാദോ ഹോതി.

ആരകത്താതി കിലേസേഹി സുവിദൂരത്താ. അരീനന്തി കിലേസാരീനം. അരാനന്തി സംസാരചക്കസ്സ അരാനം. ഹതത്താതി വിദ്ധംസിതത്താ. പച്ചയാദീനന്തി ചീവരാദിപച്ചയാനഞ്ചേവ പൂജാ വിസേസാനഞ്ച. രഹാഭാവാതി ചക്ഖുരഹാദീനമഭാവതോ. രഹോപാപകരണാഭാവോ ഹി പദമനതിക്കമ്മ രഹാഭാവോതി വുത്തം. ഏവമ്പി ഹി യഥാധിപ്പേതമത്ഥോ ലബ്ഭതീതി. തതോതി വിസുദ്ധിമഗ്ഗതോ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൨൩). യഥാ ച വിസുദ്ധിമഗ്ഗതോ, ഏവം തംസംവണ്ണനായ പരമത്ഥമഞ്ജൂസായം (വിസുദ്ധി. ടീ. ൧.൧൨൪) നേസം വിത്ഥാരോ ഗഹേതബ്ബോ.

യസ്മാ ജീവകോ ബഹുസോ സത്ഥു സന്തികേ ബുദ്ധഗുണേ സുത്വാ ഠിതോ, ദിട്ഠസച്ചതായ ച സത്ഥുസാസനേ വിഗതകഥംകഥോ, സത്ഥുഗുണകഥനേ ച വേസാരജ്ജപ്പത്തോ, തസ്മാ സോ ഏവം വിത്ഥാരതോ ഏവ ആഹാതി വുത്തം ‘‘ജീവകോ പനാ’’തിആദി. ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദിനാ സാമത്ഥിയത്ഥമാഹ. ഥാമോ ദേസനാഞാണമേവ, ബലം പന ദസബലഞാണം. വിസ്സത്ഥന്തി ഭാവനപുംസകപദം, അനാസങ്കന്തി അത്ഥോ.

പഞ്ചവണ്ണായാതി ഖുദ്ദികാദിവസേന പഞ്ചപകാരായ. നിരന്തരം ഫുടം അഹോസി കതാധികാരഭാവതോ. കമ്മന്തരായവസേന ഹിസ്സ രഞ്ഞോ ഗുണസരീരം ഖതൂപഹതം ഹോതി. കസ്മാ പനേസ ജീവകമേവ ഗമനസജ്ജായ ആണാപേതീതി ആഹ ‘‘ഇമായാ’’തിആദി.

൧൫൮. ‘‘ഉത്തമ’’ന്തി വത്വാ ന കേവലം ഉത്തമഭാവോയേവേത്ഥ കാരണം, അഥ ഖോ അപ്പസദ്ദതാപീതി ദസ്സേതും ‘‘അസ്സയാനരഥയാനാനീ’’തിആദി വുത്തം. ഹത്ഥിയാനേസു ച നിബ്ബിസേവനമേവ ഗണ്ഹന്തോ ഹത്ഥിനിയോപി കപ്പാപേസി. പദാനുപദന്തി പദമനുഗതം പദം പുരതോ ഗച്ഛന്തസ്സ ഹത്ഥിയാനസ്സ പദേ തേസം പദം കത്വാ, പദസദ്ദോ ചേത്ഥ പദവളഞ്ജേ. നിബ്ബുതസ്സാതി സബ്ബകിലേസദരഥവൂപസമസ്സ. നിബ്ബുതേഹേവാതി അപ്പസദ്ദതായ സദ്ദസങ്ഖോഭനവൂപസമേഹേവ.

കരേണൂതി ഹത്ഥിനിപരിയായവചനം. കണതി സദ്ദം കരോതീതി ഹി കരേണു, കരോവ യസ്സാ, ന ദീഘോ ദന്തോതി വാ കരേണു,‘‘കരേണുകാ’’തിപി പാഠോ, നിരുത്തിനയേന പദസിദ്ധി. ആരോഹനസജ്ജനം കുഥാദീനം ബന്ധനമേവ. ഓപവയ്ഹന്തി രാജാനമുപവഹിതും സമത്ഥം. ‘‘ഓപഗുയ്ഹ’’ന്തിപി പഠന്തി, രാജാനമുപഗൂഹിതും ഗോപിതും സമത്ഥന്തി അത്ഥോ. ‘‘ഏവം കിരസ്സാ’’തിആദി പണ്ഡിതഭാവവിഭാവനം. കഥാ വത്തതീതി ലദ്ധോകാസഭാവേന ധമ്മകഥാ പവത്തതി. ‘‘രഞ്ഞോ ആസങ്കാനിവത്തനത്ഥം ആസന്നചാരീഭാവേന ഹത്ഥിനീസു ഇത്ഥിയോ നിസജ്ജാപിതാ’’തി (ദീ. നി. ടീ. ൧.൧൫൮) ആചരിയധമ്മപാലത്ഥേരേന വുത്തം. അട്ഠകഥായം പന ‘‘ഇത്ഥിയോ നിസ്സായ പുരിസാനം ഭയം നാമ നത്ഥി, സുഖം ഇത്ഥിപരിവുതോ ഗമിസ്സാമീ’’തി തത്ഥ കാരണം വുത്തമേവ. ഇമിനാപി കാരണേന ഭവിതബ്ബന്തി പന ആചരിയേന ഏവം വുത്തം സിയാ. രഞ്ഞോ പരേസം ദൂരുപസങ്കമനഭാവദസ്സനത്ഥം താ പുരിസവേസം ഗാഹാപേത്വാ ആവുധഹത്ഥാ കാരിതാ. ഹത്ഥിനികാസതാനീതി ഏത്ഥ ഹത്ഥിനിയോ ഏവ ഹത്ഥിനികാ. ‘‘പഞ്ച ഹത്ഥിനിയാ സതാനീ’’തിപി കത്ഥചി പാഠോ, സോ അയുത്തോവ ‘‘പഞ്ചമത്തേഹി ഭിക്ഖുസതേഹീ’’തിആദീസു (പാരാ. ൧) വിയ ഈദിസേസു പച്ഛിമപദസ്സ സമാസസ്സേവ ദസ്സനതോ. കസ്സചിദേവാതി സന്നിപതിതേ മഹാജനേ യസ്സ കസ്സചി ഏവ, തദഞ്ഞേസമ്പി ആയതിം മഗ്ഗഫലാനമുപനിസ്സയോതി ആഹ ‘‘സാ മഹാജനസ്സ ഉപകാരായ ഭവിസ്സതീ’’തി.

പടിവേദേസീതി ഞാപേസി. ഉപചാരവചനന്തി വോഹാരവചനമത്തം തേനേവ അധിപ്പേതത്ഥസ്സ അപരിയോസാനതോ. തേനാഹ ‘‘തദേവ അത്തനോ രുചിയാ കരോഹീ’’തി. ഇമിനായേവ ഹി തദത്ഥപരിയോസാനം. മഞ്ഞസീതി പകതിയാവ ജാനാസി. തദേവാതി ഗമനാഗമനമേവ. യദി ഗന്തുകാമോ, ഗച്ഛ, അഥ ന ഗന്തുകാമോ, മാ ഗച്ഛ, അത്തനോ രുചിയേവേത്ഥ പമാണന്തി വുത്തം ഹോതി.

൧൫൯. പാടിഏക്കായേവ സന്ധിവസേന പച്ചേകാ. ‘‘മഹഞ്ച’’ന്തി പദേ കരണത്ഥേ പച്ചത്തവചനന്തി ആഹ ‘‘മഹതാ’’തി. മഹന്തസ്സ ഭാവോ മഹഞ്ചം. ന കേവലം നിഗ്ഗഹീതന്തവസേനേവ പാഠോ, അഥ ഖോ ആകാരന്തവസേനാപീതി ആഹ ‘‘മഹച്ചാതിപി പാളീ’’തി. യഥാ ‘‘ഖത്തിയാ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘ഖത്യാ’’തി, ഏവം ‘‘മഹതിയാ’’തി വത്തബ്ബേ മഹത്യാ. പുന ച-കാരം കത്വാ മഹച്ചാതി സന്ധിവസേന പദസിദ്ധി. പുല്ലിങ്ഗവസേന വത്തബ്ബേ ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന വിപല്ലാസോ ലിങ്ഗവിപരിയായോ. വിസേസനഞ്ഹി ഭിയ്യോ വിസേസ്യലിങ്ഗാദിഗാഹകം. തിയോജനസതാനന്തി പച്ചേകം തിയോജനസതപരിമണ്ഡലാനം. ദ്വിന്നം മഹാരട്ഠാനം ഇസ്സരിയസിരീതി അങ്ഗമഗധരട്ഠാനമാധിപച്ചമാഹ. തദത്ഥം വിവരതി ‘‘തസ്സാ’’തിആദിനാ. പടിമുക്കവേഠനാനീതി ആബന്ധസിരോവേഠനാനി. ആസത്തഖഗ്ഗാനീതി അംസേ ഓലമ്ബനവസേന സന്നദ്ധാസീനി. മണിദണ്ഡതോമരേതി മണിദണ്ഡങ്കുസേ.

‘‘അപരാപീ’’തിആദിനാ പദസാ പരിവാരാ വുത്താ. ഖുജ്ജവാമനകാ വേസവസേന, കിരാതസവരഅന്ധകാദയോ ജാതിവസേന താസം പരിചാരകിനിയോ ദസ്സിതാ. വിസ്സാസികപുരിസാതി വസ്സവരേ സന്ധായാഹ. കുലഭോഗഇസ്സരിയാദിവസേന മഹതീ മത്താ പമാണമേതേസന്തി മഹാമത്താ, മഹാനുഭാവാ രാജാമച്ചാ. വിജ്ജാധരതരുണാ വിയാതി മന്താനുഭാവേന വിജ്ജാമയിദ്ധിസമ്പന്നാ വിജ്ജാധരകുമാരകാ വിയ. രട്ഠിയപുത്താതി ഭോജപുത്താ. രട്ഠേ പരിചരന്തീതി ഹി ലുദ്ദകാ രട്ഠിയാ, തേസം നാനാവുധപരിചയതായ രാജഭടഭൂതാ പുത്താതി അത്ഥോ, അന്തരരട്ഠഭോജകാനം വാ പുത്താ രട്ഠിയപുത്താ, ഖത്തിയാ ഭോജരാജാനോ. ‘‘അനുയുത്താ ഭവന്തു തേ’’തിആദീസു വിയ ഹി ടീകായം (ദീ. നി. ടീ. ൧.൧൫൯) വുത്തോ ഭോജസദ്ദോ ഭോജകവാചകോതി ദട്ഠബ്ബം. ഉസ്സാപേത്വാതി ഉദ്ധം പസാരേത്വാ. ജയസദ്ദന്തി ‘‘ജയതു മഹാരാജാ’’തിആദിജയപടിബദ്ധം സദ്ദം. ധനുപന്തിപരിക്ഖേപോതി ധനുപന്തിപരിവാരോ. സബ്ബത്ഥ തംഗാഹകവസേന വേദിതബ്ബോ. ഹത്ഥിഘടാതി ഹത്ഥിസമൂഹാ. പഹരമാനാതി ഫുസമാനാ. അഞ്ഞമഞ്ഞസങ്ഘട്ടനാതി അവിച്ഛേദഗമനേന അഞ്ഞമഞ്ഞസമ്ബന്ധാ. സേണിയോതി ഗന്ധികസേണീദുസ്സികസേണീആദയോ ‘‘അനപലോകേത്വാ രാജാനം വാ സങ്ഘം വാ ഗണം വാ പൂഗം വാ സേണിം വാ അഞ്ഞത്ര കപ്പാ വുട്ഠാപേയ്യാ’’തിആദീസു (പാചി. ൬൮൨) വിയ. ‘‘അട്ഠാരസ അക്ഖോഭിണീ സേനിയോ’’തി കത്ഥചി ലിഖന്തി, സോ അനേകേസുപി പോത്ഥകേസു ന ദിട്ഠോ. അനേകസങ്ഖ്യാ ച സേനാ ഹേട്ഠാ ഗണിതാതി അയുത്തോയേവ. തദാ സബ്ബാവുധതോ സരോവ ദൂരഗാമീതി കത്വാ സരപതനാതിക്കമപ്പമാണേന രഞ്ഞോ പരിസം സംവിദഹതി. കിമത്ഥന്തി ആഹ ‘‘സചേ’’തിആദി.

സയം ഭായനട്ഠേന ചിത്തുത്രാസോ ഭയം യഥാ തഥാ ഭായതീതി കത്വാ. ഭായിതബ്ബേ ഏവ വത്ഥുസ്മിം ഭയതോ ഉപട്ഠിതേ ‘‘ഭായിതബ്ബമിദ’’ന്തി ഭായിതബ്ബാകാരേന തീരണതോ ഞാണം ഭയം ഭയതോ തീരേതീതി കത്വാ. തേനേവാഹ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൨.൭൫൧) ‘‘ഭയതുപട്ഠാനഞാണം പന ഭായതി, ന ഭായതീതി? ന ഭായതി. തഞ്ഹി ‘അതീതാ സങ്ഖാരാ നിരുദ്ധാ, പച്ചുപ്പന്നാ നിരുജ്ഝന്തി, അനാഗതാ നിരുജ്ഝിസ്സന്തീ’തി തീരണമത്തമേവ ഹോതീ’’തി. ഭായനട്ഠാനട്ഠേന ആരമ്മണം ഭയം ഭായതി ഏതസ്മാതി കത്വാ. ഭായനഹേതുട്ഠേന ഓത്തപ്പം ഭയം പാപതോ ഭായതി ഏതേനാതി കത്വാ. ഭയാനകന്തി ഭായനാകാരോ. തേപീതി ദീഘായുകാ ദേവാപി. ധമ്മദേസനന്തി പഞ്ചസു ഖന്ധേസു പന്നരസലക്ഖണപടിമണ്ഡിതം ധമ്മദേസനം. യേഭുയ്യേനാതി ഠപേത്വാ ഖീണാസവദേവേ തദഞ്ഞേസം വസേന ബാഹുല്ലതോ. ഖീണാസവത്താ ഹി തേസം ചിത്തുത്രാസഭയമ്പി ന ഉപ്പജ്ജതി. കാമം സീഹോപമസുത്തട്ഠകഥായം (അ. നി. അട്ഠ. ൨.൪.൩൩) ചിത്തുത്രാസഭയമ്പി തദത്ഥഭാവേന വുത്തം, ഇധ പന പകരണാനുരൂപതോ ഞാണഭയമേവ ഗഹിതം. സംവേഗന്തി സഹോത്തപ്പഞാണം. സന്താസന്തി സബ്ബസോ ഉബ്ബിജ്ജനം. ഭായിതബ്ബട്ഠേന ഭയമേവ ഭീമഭാവേന ഭേരവന്തി ഭയഭേരവം, ഭീതബ്ബവത്ഥു. തേനാഹ ‘‘ആഗച്ഛതീ’’തി, ഏതം നരം തം ഭയഭേരവം ആഗച്ഛതി നൂനാതി അത്ഥോ.

ഭീരും പസംസന്തീതി പാപതോ ഭായനതോ ഉത്രാസനതോ ഭീരും പസംസന്തി പണ്ഡിതാ. ന ഹി തത്ഥ സൂരന്തി തസ്മിം പാപകരണേ സൂരം പഗബ്ഭധംസിനം ന ഹി പസംസന്തി. തേനാഹ ‘‘ഭയാ ഹി സന്തോ ന കരോന്തി പാപ’’ന്തി. തത്ഥ ഭയാതി പാപുത്രാസതോ, ഓത്തപ്പഹേതൂതി അത്ഥോ.

ഛമ്ഭിതസ്സാതി ഥമ്ഭിതസ്സ, ഥ-കാരസ്സ ഛ-കാരാദേസോ. തദത്ഥമാഹ ‘‘സകലസരീരചലന’’ന്തി, ഭയവസേന സകലകായപകമ്പനന്തി അത്ഥോ. ഉയ്യോധനം സമ്പഹാരോ.

ഏകേതി ഉത്തരവിഹാരവാസിനോ. ‘‘രാജഗഹേ’’തിആദി തേസമധിപ്പായവിവരണം. ഏകേകസ്മിം മഹാദ്വാരേ ദ്വേ ദ്വേ കത്വാ ചതുസട്ഠി ഖുദ്ദകദ്വാരാനി. ‘‘തദാ’’തിആദിനാ അകാരണഭാവേ ഹേതും ദസ്സേതി.

ഇദാനി സകവാദം ദസ്സേതും ‘‘അയം പനാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘ജീവകോ കിരാ’’തിആദി ആസങ്കനാകാരദസ്സനം. അസ്സാതി അജാതസത്തുരഞ്ഞോ. ഉക്കണ്ഠിതോതി അനഭിരതോ. ഛത്തം ഉസ്സാപേതുകാമോ മഞ്ഞേതി സമ്ബന്ധോ. ഭായിത്വാതി ഭായനഹേതു. തസ്സാതി ജീവകസ്സ. സമ്മസദ്ദോ സമാനത്ഥോ, സമാനഭാവോ ച വയേനാതി ആഹ ‘‘വയസ്സാഭിലാപോ’’തി. വയേന സമാനോ വയസ്സോ യഥാ ‘‘ഏകരാജാ ഹരിസ്സവണ്ണോ’’തി (ജാ. ൧.൨.൧൭). സമാനസദ്ദസ്സ ഹി സാദേസമിച്ഛന്തി സദ്ദവിദൂ, തേന അഭിലാപോ ആലപനം തഥാ, രുള്ഹീനിദ്ദേസോ ഏസ, ‘‘മാരിസാ’’തി ആലപനമിവ. യഥാ ഹി മാരിസാതി നിദ്ദുക്ഖതാഭിലാപോ സദുക്ഖേപി നേരയികേ വുച്ചതി ‘‘യദാ ഖോ തേ മാരിസ സങ്കുനാ സങ്കു ഹദയേ സമാഗച്ഛേയ്യാ’’തിആദീസു, (മ. നി. ൧.൫൧൨) ഏവം യോ കോചി സഹായോ അസമാനവയോപി ‘‘സമ്മാ’’തി വുച്ചതീതി, തസ്മാ സഹായാഭിലാപോ ഇച്ചേവ അത്ഥോ. കച്ചി ന വഞ്ചേസീതി പാളിയാ സമ്ബന്ധോ. ‘‘ന പലമ്ഭേസീ’’തി വുത്തേപി ഇധ പരികപ്പത്ഥോവ സമ്ഭവതീതി വുത്തം ‘‘ന വിപ്പലമ്ഭേയ്യാസീ’’തി, ന പലോഭേയ്യാസീതി അത്ഥോ. കഥായ സല്ലാപോ, സോ ഏവ നിഗ്ഘോസോ തഥാ.

വിനസ്സേയ്യാതി ചിത്തവിഘാതേന വിഹഞ്ഞേയ്യ. ‘‘ന തം ദേവാ’’തിആദിവചനം സന്ധായ ‘‘ദള്ഹം കത്വാ’’തി വുത്തം. തുരിതവസേനിദമാമേഡിതന്തി ദസ്സേതി ‘‘തരമാനോവാ’’തി ഇമിനാ. ‘‘അഭിക്കമ മഹാരാജാ’’തി വത്വാ തത്ഥ കാരണം ദസ്സേതും ‘‘ഏതേ’’തിആദി വുത്തന്തി സസമ്ബന്ധമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘മഹാരാജ ചോരബലം നാമാ’’തിആദിമാഹ.

സാമഞ്ഞഫലപുച്ഛാവണ്ണനാ

൧൬൦. അയം ബഹിദ്വാരകോട്ഠകോകാസോ നാഗസ്സ ഭൂമി നാമ. തേനാഹ ‘‘വിഹാരസ്സാ’’തിആദി. ഭഗവതോ തേജോതി ബുദ്ധാനുഭാവോ. രഞ്ഞോ സരീരം ഫരി യഥാ തം സോണദണ്ഡസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഭഗവതോ സന്തികം ആഗച്ഛന്തസ്സ അന്തോവനസണ്ഡഗതസ്സ. ‘‘അത്തനോ അപരാധം സരിത്വാ മഹാഭയം ഉപ്പജ്ജീ’’തി ഇദം സേദമുഞ്ചനസ്സ കാരണദസ്സനം. ന ഹി ബുദ്ധാനുഭാവതോ സേദമുഞ്ചനം സമ്ഭവതി കായചിത്തപസ്സദ്ധിഹേതുഭാവതോ.

ഏകേതി ഉത്തരവിഹാരവാസിനോയേവ. തദയുത്തമേവാതി ദസ്സേതി ‘‘ഇമിനാ’’തിആദിനാ. അഭിമാരേതി ധനുഗ്ഗഹേ. ധനപാലന്തി നാളാഗിരിം. സോ ഹി തദാ നാഗരേഹി പൂജിതധനരാസിനോ ലബ്ഭനതോ ‘‘ധനപാലോ’’തി വോഹരീയതി. ന കേവലം ദിട്ഠപുബ്ബതോയേവ, അഥ ഖോ പകതിയാപി ഭഗവാ സഞ്ഞാതോതി ദസ്സേതും ‘‘ഭഗവാ ഹീ’’തിആദിമാഹ. ആകിണ്ണവരലക്ഖണോതി ബത്തിംസ മഹാപുരിസലക്ഖണേ സന്ധായാഹ. അനുബ്യഞ്ജനപടിമണ്ഡിതോതി അസീതാനുബ്യഞ്ജനേ (ജിനാലങ്കാരടീകായ വിജാതമങ്ഗലവണ്ണനായം വിത്ഥാരോ). ഛബ്ബണ്ണാഹി രസ്മീഹീതി തദാ വത്തമാനാ രസ്മിയോ. ഇസ്സരിയലീളായാതി ഇസ്സരിയവിലാസേന. നനു ച ഭഗവതോ സന്തികേ ഇസ്സരിയലീലായ പുച്ഛാ അഗാരവോയേവ സിയാതി ചോദനായ ‘‘പകതി ഹേസാ’’തിആദിമാഹ, പകതിയാ പുച്ഛനതോ ന അഗാരവോതി അധിപ്പായോ. പരിവാരേത്വാ നിസിന്നേന ഭിക്ഖുസങ്ഘേന പുരേ കതേപി അത്ഥതോ തസ്സ പുരതോ നിസിന്നോ നാമ. തേനാഹ ‘‘പരിവാരേത്വാ’’തിആദി.

൧൬൧. യേന, തേനാതി ച ഭുമ്മത്ഥേ കരണവചനന്തി ദസ്സേതി ‘‘യത്ഥ, തത്ഥാ’’തി ഇമിനാ. യേന മണ്ഡലസ്സ ദ്വാരം, തേനൂപസങ്കമീതി സമ്പത്തഭാവസ്സ വുത്തത്താ ഇധ ഉപഗമനമേവ യുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഉപഗതോ’’തി. അനുച്ഛവികേ ഏകസ്മിം പദേസേതി യത്ഥ വിഞ്ഞുജാതികാ അട്ഠംസു, തസ്മിം. കോ പനേസ അനുച്ഛവികപദേസോ നാമ? അതിദൂരതാദിഛനിസജ്ജദോസവിരഹിതോ പദേസോ, നപച്ഛതാദിഅട്ഠനിസജ്ജദോസവിരഹിതോ വാ. യഥാഹു അട്ഠകഥാചരിയാ –

‘‘ന പച്ഛതോ ന പുരതോ, നാപി ആസന്നദൂരതോ;

ന കച്ഛേ നോ പടിവാതേ, ന ചാപി ഓനതുന്നതേ;

ഇമേ ദോസേ വിസ്സജ്ജേത്വാ, ഏകമന്തം ഠിതാ അഹൂ’’തി. (ഖു. പാ. അട്ഠ. ഏവമിച്ചാദിപാഠവണ്ണനാ; സു. നി. അട്ഠ. ൨.൨൬൧);

തദാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ തുണ്ഹീഭാവസ്സ അനവസേസതോ ബ്യാപിതഭാവം ദസ്സേതും ‘‘തുണ്ഹീഭൂതം തുണ്ഹീഭൂത’’ന്തി വിച്ഛാവചനം വുത്തന്തി ആഹ ‘‘യതോ…പേ… മേവാ’’തി, യതോ യതോ ഭിക്ഖുതോതി അത്ഥോ. ഹത്ഥേന, ഹത്ഥസ്സ വാ കുകതഭാവോ ഹത്ഥകുക്കുച്ചം, അസഞ്ഞമോ, അസമ്പജഞ്ഞകിരിയാ ച. തഥാ പാദകുക്കുച്ചന്തി ഏത്ഥാപി. വാ-സദ്ദോ അവുത്തവികപ്പനേ, തേന തദഞ്ഞോപി ചക്ഖുസോതാദിഅസഞ്ഞമോ നത്ഥീതി വിഭാവിതോ. തത്ഥ പന ചക്ഖുഅസംയമോ സബ്ബപഠമോ ദുന്നിവാരിതോ ചാതി തദഭാവം ദസ്സേതും ‘‘സബ്ബാലങ്കാരപടിമണ്ഡിത’’ന്തിആദി വുത്തം.

വിപ്പസന്നരഹദമിവാതി അനാവിലോദകസരമിവ. യേനേതരഹി…പേ… ഇമിനാ മേ…പേ… ഹോതൂതി സമ്ബന്ധോ. അഞ്ഞോ ഹി അത്ഥക്കമോ, അഞ്ഞോ സദ്ദക്കമോതി ആഹ ‘‘യേനാ’’തിആദി. തത്ഥ കായിക-വാചസികേന ഉപസമേന ലദ്ധേന മാനസികോപി ഉപസമോ അനുമാനതോ ലദ്ധോ ഏവാതി കത്വാ ‘‘മാനസികേന ചാ’’തി വുത്തം. സീലൂപസമേനാതി സീലസഞ്ഞമേന. വുത്തമത്ഥം ലോകപകതിയാ സാധേന്തോ ‘‘ദുല്ലഭഞ്ഹീ’’തിആദിമാഹ. ലദ്ധാതി ലഭിത്വാ.

ഉപസമന്തി ആചാരസമ്പത്തിസങ്ഖാതം സംയമം. ‘‘ഏവ’’ന്തിആദിനാ തഥാ ഇച്ഛായ കാരണം ദസ്സേതി. സോതി അയ്യകോ, ഉദയഭദ്ദോ വാ. ‘‘കിഞ്ചാപീ’’തിആദി തദത്ഥ-സമത്ഥനം. ഘാതേസ്സതിയേവാതി തംകാലാപേക്ഖായ വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ഘാതേസീ’’തി. ഇദഞ്ഹി സമ്പതിപേക്ഖവചനം. പഞ്ചപരിവട്ടോതി പഞ്ചരാജപരിവട്ടോ.

കസ്മാ ഏവമാഹ, നനു ഭഗവന്തമുദ്ദിസ്സ രാജാ ന കിഞ്ചി വദതീതി അധിപ്പായോ. വചീഭേദേതി യഥാവുത്തഉദാനവചീഭേദേ. തുണ്ഹീ നിരവോതി പരിയായവചനമേതം. ‘‘അയ’’ന്തിആദി ചിത്തജാനനാകാരദസ്സനം. അയം…പേ… ന സക്ഖിസ്സതീതി ഞത്വാതി സമ്ബന്ധോ. വചനാനന്തരന്തി ഉദാനവചനാനന്തരം. യേനാതി യത്ഥ പദേസേ, യേന വാ സോതപഥേന. യേന പേമന്തി ഏത്ഥാപി യഥാരഹമേസ നയോ.

കതാപരാധസ്സ ആലപനം നാമ ദുക്കരന്തി സന്ധായ ‘‘മുഖം നപ്പഹോതീ’’തി വുത്തം. ‘‘ആഗമാ ഖോ ത്വം മഹാരാജ യഥാപേമ’’ന്തി വചനനിദ്ദിട്ഠം വാ തദാ തദത്ഥദീപനാകാരേന പവത്തം നാനാനയവിചിത്തം ഭഗവതോ മധുരവചനമ്പി സന്ധായ ഏവം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏകമ്പി ഹി അത്ഥം ഭഗവാ യഥാ സോതൂനം ഞാണം പവത്തതി, തഥാ ദേസേതി. യം സന്ധായ അട്ഠകഥാസു വുത്തം ‘‘ഭഗവതാ അബ്യാകതം തന്തിപദം നാമ നത്ഥി, സബ്ബേസഞ്ഞേവ അത്ഥോപി ഭാസിതോ’’തി. പഞ്ചഹാകാരേഹീതി ഇട്ഠാനിട്ഠേസു സമഭാവാദിസങ്ഖാതേഹി പഞ്ചഹി കാരണേഹി. വുത്തഞ്ഹേതം മഹാനിദ്ദേസേ (മഹാനി. ൩൮, ൧൬൨) –

‘‘പഞ്ചഹാകാരേഹി താദീ ഇട്ഠാനിട്ഠേ താദീ, ചത്താവീതി താദീ, തിണ്ണാവീതി താദീ, മുത്താവീതി താദീ, തംനിദ്ദേസാ താദീ.

കഥം അരഹാ ഇട്ഠാനിട്ഠേ താദീ? അരഹാ ലാഭേപി താദീ, അലാഭേപി, യസേപി, അയസേപി, പസംസായപി, നിന്ദായപി, സുഖേപി, ദുക്ഖേപി താദീ, ഏകം ചേ ബാഹം ഗന്ധേന ലിമ്പേയ്യും, ഏകം ചേ ബാഹം വാസിയാ തച്ഛേയ്യും, അമുസ്മിം നത്ഥി രാഗോ, അമുസ്മിം നത്ഥി പടിഘം, അനുനയപടിഘവിപ്പഹീനോ, ഉഗ്ഘാതിനിഘാതിവീതിവത്തോ, അനുരോധവിരോധസമതിക്കന്തോ, ഏവം അരഹാ ഇട്ഠാനിട്ഠേ താദീ.

കഥം അരഹാ ചത്താവീതി താദീ? അരഹതോ…പേ… ഥമ്ഭോ, സാരമ്ഭോ, മാനോ, അതിമാനോ, മദോ, പമാദോ, സബ്ബേ കിലേസാ, സബ്ബേ ദുച്ചരിതാ, സബ്ബേ ദരഥാ, സബ്ബേ പരിളാഹാ, സബ്ബേ സന്താപാ, സബ്ബാ കുസലാഭിസങ്ഖാരാ ചത്താ വന്താ മുത്താ പഹീനാ പടിനിസ്സട്ഠാ, ഏവം അരഹാ ചത്താവീതി താദീ.

കഥം അരഹാ തിണ്ണാവീതി താദീ? അരഹാ കാമോഘം തിണ്ണോ, ഭവോഘം തിണ്ണോ, ദിട്ഠോഘം തിണ്ണോ, അവിജ്ജോഘം തിണ്ണോ, സബ്ബം സംസാരപഥം തിണ്ണോ ഉത്തിണ്ണോ നിത്തിണ്ണോ അതിക്കന്തോ സമതിക്കന്തോ വീതിവത്തോ, സോ വുട്ഠവാസോ ചിണ്ണചരണോ ജാതിമരണസങ്ഖയോ, ജാതിമരണസംസാരോ (മഹാനി. ൩൮) നത്ഥി തസ്സ പുനബ്ഭവോതി, ഏവം അരഹാ തിണ്ണാവീതി താദീ.

കഥം അരഹാ മുത്താവീതി താദീ? അരഹതോ രാഗാ ചിത്തം മുത്തം വിമുത്തം സുവിമുത്തം, ദോസാ, മോഹാ, കോധാ, ഉപനാഹാ, മക്ഖാ, പളാസാ, ഇസ്സായ, മച്ഛരിയാ, മായായ, സാഠേയ്യാ, ഥമ്ഭാ, സാരമ്ഭാ, മാനാ, അതിമാനാ, മദാ, പമാദാ, സബ്ബകിലേസേഹി, സബ്ബദുച്ചരിതേഹി, സബ്ബദരഥേഹി, സബ്ബപരിളാഹേഹി, സബ്ബസന്താപേഹി, സബ്ബാകുസലാഭിസങ്ഖാരേഹി ചിത്തം മുത്തം വിമുത്തം സുവിമുത്തം; ഏവം അരഹാ മുത്താവീതി താദീ.

കഥം അരഹാ തംനിദ്ദേസാ താദീ? അരഹാ ‘സീലേ സതി സീലവാ’തി തംനിദ്ദേസാ താദീ, ‘സദ്ധായ സതി സദ്ധോ’തി, ‘വീരിയേ സതി വീരിയവാ’തി, ‘സതിയാ സതി സതിമാ’തി, ‘സമാധിമ്ഹി സതി സമാഹിതോ’തി, ‘പഞ്ഞായ സതി പഞ്ഞവാ’തി, ‘വിജ്ജായ സതി തേവിജ്ജോ’തി, ‘അഭിഞ്ഞായ സതി ഛളഭിഞ്ഞോ’തി തംനിദ്ദേസാ താദീ, ഏവം അരഹാ തംനിദ്ദേസാ താദീ’’തി.

ഭഗവാ പന സബ്ബേസമ്പി താദീനമതിസയോ താദീ. തേനാഹ ‘‘സുപ്പതിട്ഠിതോ’’തി. വുത്തമ്പി ചേതം ഭഗവതാ കാളകാരാമസുത്തന്തേ ‘‘ഇതി ഖോ ഭിക്ഖവേ തഥാഗതോ ദിട്ഠസുതമുതവിഞ്ഞാതബ്ബേസു ധമ്മേസു താദീയേവ താദീ, തമ്ഹാ ച പന താദിമ്ഹാ അഞ്ഞോ താദീ ഉത്തരിതരോ വാ പണീതതരോ വാ നത്ഥീതി വദാമീ’’തി (അ. നി. ൪.൨൪). അഥ വാ പഞ്ചവിധാരിയിദ്ധിസിദ്ധേഹി പഞ്ചഹാകാരേഹി താദിലക്ഖണേ സുപ്പതിട്ഠിതോതി അത്ഥോ. വുത്തഞ്ഹേതം ആയസ്മതാ ധമ്മസേനാപതിനാ പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ –

‘‘കതമാ അരിയാ ഇദ്ധി? ഇധ ഭിക്ഖു സചേ ആകങ്ഖതി ‘പടികൂലേ അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യ’ന്തി, അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ തത്ഥ വിഹരതി, സചേ ആകങ്ഖതി ‘അപ്പടികൂലേ പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യ’ന്തി, പടികൂലസഞ്ഞീ തത്ഥ വിഹരതി, സചേ ആകങ്ഖതി ‘പടികൂലേ ച അപ്പടികൂലേ ച അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യ’ന്തി, അപ്പടികൂലസഞ്ഞീ തത്ഥ വിഹരതി, സചേ ആകങ്ഖതി ‘അപ്പടികൂലേ ച പടികൂലേ ച പടികൂലസഞ്ഞീ വിഹരേയ്യ’ന്തി, പടികൂലസഞ്ഞീ തത്ഥ വിഹരതി, സചേ ആകങ്ഖതി ‘പടികൂലേ ച അപ്പടികൂലേ ച തദുഭയം അഭിനിവജ്ജേത്വാ ഉപേക്ഖകോ വിഹരേയ്യം സതോ സമ്പജാനോ’തി, ഉപേക്ഖകോ തത്ഥ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ’’തി (പടി. മ. ൩.൧൭).

ബഹിദ്ധാതി സാസനതോ ബഹിസമയേ.

൧൬൨. ഏസാതി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ വന്ദനാകാരോ. തമത്ഥം ലോകസിദ്ധായ ഉപമായ സാധേതും ‘‘രാജാന’’ന്തിആദി വുത്തം. ഓകാസന്തി പുച്ഛിതബ്ബട്ഠാനം.

ന മേ പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനേ ഭാരോ അത്ഥീതി സത്ഥു സബ്ബത്ഥ അപ്പടിഹതഞാണചാരതായ അത്ഥതോ ആപന്നായ ദസ്സനം. ‘‘യദി ആകങ്ഖസീ’’തി വുത്തേയേവ ഹി ഏസ അത്ഥോ ആപന്നോ ഹോതി. സബ്ബം തേ വിസ്സജ്ജേസ്സാമീതി ഏത്ഥാപി അയം നയോ. ‘‘യം ആകങ്ഖസി, തം പുച്ഛാ’’തി വചനേനേവ ഹി അയമത്ഥോ സിജ്ഝതി. അസാധാരണം സബ്ബഞ്ഞുപവാരണന്തി സമ്ബന്ധോ. യദി ‘‘യദാകങ്ഖസീ’’തി ന വദന്തി, അഥ കഥം വദന്തീതി ആഹ ‘‘സുത്വാ’’തിആദി. പദേസഞാണേയേവ ഠിതത്താ തഥാ വദന്തീതി വേദിതബ്ബം. ബുദ്ധാ പന സബ്ബഞ്ഞുപവാരണം പവാരേന്തീതി സമ്ബന്ധോ.

‘‘പുച്ഛാവുസോ യദാകങ്ഖസീ’’തിആദീനി സുത്തപദാനി യേസം പുഗ്ഗലാനം വസേന ആഗതാനി, തം ദസ്സനത്ഥം ‘‘യക്ഖനരിന്ദദേവസമണബ്രാഹ്മണപരിബ്ബാജകാന’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ ഹി ‘‘പുച്ഛാവുസോ യദാകങ്ഖസീ’’തി ആളവകസ്സ യക്ഖസ്സ ഓകാസകരണം, ‘‘പുച്ഛ മഹാരാജാ’’തി നരിന്ദാനം, ‘‘പുച്ഛ വാസവാ’’തിആദി ദേവാനമിന്ദസ്സ, ‘‘തേന ഹീ’’തിആദി സമണാനം, ‘‘ബാവരിസ്സ ചാ’’തിആദി ബ്രാഹ്മണാനം, ‘‘പുച്ഛ മം സഭിയാ’’തിആദി പരിബ്ബാജകാനം ഓകാസകരണന്തി ദട്ഠബ്ബം. വാസവാതി ദേവാനമിന്ദാലപനം. തദേതഞ്ഹി സക്കപഞ്ഹസുത്തേ. മനസിച്ഛസീതി മനസാ ഇച്ഛസി.

കതാവകാസാതി യസ്മാ തുമ്ഹേ മയാ കതോകാസാ, തസ്മാ ബാവരിസ്സ ച തുയ്ഹം അജിതസ്സ ച സബ്ബേസഞ്ച സേസാനം യം കിഞ്ചി സബ്ബം സംസയം യഥാ മനസാ ഇച്ഛഥ, തഥാ പുച്ഛവ്ഹോ പുച്ഛഥാതി യോജനാ. ഏത്ഥ ച ബാവരിസ്സ സംസയം മനസാ പുച്ഛവ്ഹോ, തുമ്ഹാകം പന സബ്ബേസം സംസയം മനസാ ച അഞ്ഞഥാ ച യഥാ ഇച്ഛഥ, തഥാ പുച്ഛവ്ഹോതി അധിപ്പായോ. ബാവരീ ഹി ‘‘അത്തനോ സംസയം മനസാവ പുച്ഛഥാ’’തി അന്തേവാസികേ ആണാപേസി. വുത്തഞ്ഹി –

‘‘അനാവരണദസ്സാവീ, യദി ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി;

മനസാ പുച്ഛിതേ പഞ്ഹേ, വാചായ വിസ്സജേസ്സതീ’’തി. (സു. നി. ൧൦൧൧);

തദേതം പാരായനവഗ്ഗേ. തഥാ ‘‘പുച്ഛ മം സഭിയാ’’തിആദിപി.

ബുദ്ധഭൂമിന്തി ബുദ്ധട്ഠാനം, ആസവക്ഖയഞാണം, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഞ്ച. ബോധിസത്തഭൂമി നാമ ബോധിസത്തട്ഠാനം പാരമീസമ്ഭരണഞാണം, ഭൂമിസദ്ദോ വാ അവത്ഥാവാചകോ, ബുദ്ധാവത്ഥം, ബോധിസത്താവത്ഥായന്തി ച അത്ഥോ. ഏകത്തനയേന ഹി പവത്തേസു ഖന്ധേസു അവത്ഥായേവ തം തദാകാരനിസ്സിതാ.

യോ ഭഗവാ ബോധിസത്തഭൂമിയം പദേസഞാണേ ഠിതോ സബ്ബഞ്ഞുപവാരണം പവാരേസി, തസ്സ തദേവ അച്ഛരിയന്തി സമ്ബന്ധോ. കഥന്തി ആഹ ‘‘കോണ്ഡഞ്ഞ പഞ്ഹാനീ’’തിആദി. തത്ഥ കോണ്ഡഞ്ഞാതി ഗോത്തവസേന സരഭങ്ഗമാലപന്തി. വിയാകരോഹീതി ബ്യാകരോഹി. സാധുരൂപാതി സാധുസഭാവാ. ധമ്മോതി സനന്തനോ പവേണീധമ്മോ. യന്തി ആഗമനകിരിയാപരാമസനം, യേന വാ കാരണേന ആഗച്ഛതി, തേന വിയാകരോഹീതി സമ്ബന്ധോ. വുദ്ധന്തി സീലപഞ്ഞാദീഹി വുദ്ധിപ്പത്തം, ഗരുന്തി അത്ഥോ. ഏസ ഭാരോതി സംസയുപച്ഛേദനസങ്ഖാതോ ഏസോ ഭാരോ, ആഗതോ ഭാരോ തയാ അവസ്സം വഹിതബ്ബോതി അധിപ്പായോ.

മയാ കതാവകാസാ ഭോന്തോ പുച്ഛന്തു. കസ്മാതി ചേ? അഹഞ്ഹി തം തം വോ ബ്യാകരിസ്സം ഞത്വാ സയം ലോകമിമം, പരഞ്ചാതി. സയന്തി ച സയമേവ പരൂപദേസേന വിനാ. ഏവം സരഭങ്ഗകാലേ സബ്ബഞ്ഞുപവാരണം പവാരേസീതി സമ്ബന്ധോ.

പഞ്ഹാനന്തി ധമ്മയാഗപഞ്ഹാനം. അന്തകരന്തി നിട്ഠാനകരം. സുചിരതേനാതി ഏവം നാമകേന ബ്രാഹ്മണേന. പുട്ഠുന്തി പുച്ഛിതും. ജാതിയാതി പടിസന്ധിയാ, ‘‘വിജാതിയാ’’തിപി വദന്തി. പംസും കീളന്തോ സമ്ഭവകുമാരോ നിസിന്നോവ ഹുത്വാ പവാരേസീതി യോജേതബ്ബം.

തഗ്ഘാതി ഏകംസത്ഥേ നിപാതോ. യഥാപി കുസലോ തഥാതി യഥാ സബ്ബധമ്മകുസലോ സബ്ബധമ്മവിദൂ ബുദ്ധോ ജാനാതി കഥേതി, തഥാ തേ അഹമക്ഖിസ്സന്തി അത്ഥോ. ജാനാതി-സദ്ദോ ഹി ഇധ സമ്ബന്ധമുപഗച്ഛതി. യഥാഹ ‘‘യേന യസ്സ ഹി സമ്ബന്ധോ, ദൂരട്ഠമ്പി ച തസ്സ ത’’ന്തി (സാരത്ഥ. ടീ. ൧.പഠമമഹാസങ്ഗീതികഥാവണ്ണനാ). ജാനനാ ചേത്ഥ കഥനാ. യഥാ ‘‘ഇമിനാ ഇമം ജാനാതീ’’തി വുത്തോവായമത്ഥോ ആചരിയേന. രാജാ ച ഖോ തം യദി കാഹതി വാ,ന വാതി യോ തം ഇധ പുച്ഛിതും പേസേസി, സോ കോരബ്യരാജാ തം തയാ പുച്ഛിതമത്ഥം, തയാ വാ പുട്ഠേന മയാ അക്ഖാതമത്ഥം യദി കരോതു വാ, ന വാ കരോതു, അഹം പന യഥാധമ്മം തേ അക്ഖിസ്സം ആചിക്ഖിസ്സാമീതി വുത്തം ഹോതി. ജാതകട്ഠകഥായം പന –

‘‘രാജാ ച ഖോ തന്തി അഹം തം പഞ്ഹം യഥാ തുമ്ഹാകം രാജാ ജാനാതി ജാനിതും സക്കോതി, തഥാ അക്ഖിസ്സം. തതോ ഉത്തരി രാജാ യഥാ ജാനാതി, തഥാ യദി കരിസ്സതി വാ, ന വാ കരിസ്സതി, കരോന്തസ്സ വാ അകരോന്തസ്സ വാ തസ്സേവേതം ഭവിസ്സതി, മയ്ഹം പന ദോസോ നത്ഥീതി ദീപേതീ’’തി (ജാ. അട്ഠ. ൫.൧൬.൧൭൨) –

ജാനാതി-സദ്ദോ വാക്യദ്വയസാധാരണവസേന വുത്തോ.

൧൬൩. സിപ്പമേവ സിപ്പായതനം ആയതനസദ്ദസ്സ തബ്ഭാവവുത്തിത്താ. അപിച സിക്ഖിതബ്ബതായ സിപ്പഞ്ച തം സത്താനം ജീവിതവുത്തിയാ കാരണഭാവതോ, നിസ്സയഭാവതോ വാ ആയതനഞ്ചാതി സിപ്പായതനം. സേയ്യഥിദന്തി ഏകോവ നിപാതോ, നിപാതസമുദായോ വാ. തസ്സ തേ കതമേതി ഇധ അത്ഥോതി ആഹ ‘‘കതമേ പന തേ’’തി. ഇമേ കതമേതിപി പച്ചേകമത്ഥോ യുജ്ജതി. ഏവം സബ്ബത്ഥ. ഇദഞ്ച വത്തബ്ബാപേക്ഖനവസേന വുത്തം, തസ്മാ തേ സിപ്പായതനികാ കതമേതി അത്ഥോ. ‘‘പുഥുസിപ്പായതനാനീ’’തി ഹി സാധാരണതോ സിപ്പാനി ഉദ്ദിസിത്വാ ഉപരി തംതംസിപ്പൂപജീവിനോവ നിദ്ദിട്ഠാ പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ കഥായ. കസ്മാതി ചേ? പപഞ്ചം പരിഹരിതുകാമത്താ. അഞ്ഞഥാ ഹി യഥാധിപ്പേതാനി താവ സിപ്പായതനാനി ദസ്സേത്വാ പുന തംതംസിപ്പൂപജീവിനോപി ദസ്സേതബ്ബാ സിയും തേസമേവേത്ഥ പധാനതോ അധിപ്പേതത്താ. ഏവഞ്ച സതി കഥാപപഞ്ചോ ഭവേയ്യ, തസ്മാ തം പപഞ്ചം പരിഹരിതും സിപ്പൂപജീവീഹി തംതംസിപ്പായതനാനി സങ്ഗഹേത്വാ ഏവമാഹാതി തമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ഹത്ഥാരോഹാതിആദീഹി യേ തം തം സിപ്പം നിസ്സായ ജീവന്തി, തേ ദസ്സേതീ’’തി വുത്തം. കസ്മാതി ആഹ ‘‘അയഞ്ഹീ’’തിആദി. സിപ്പം ഉപനിസ്സായ ജീവന്തീതി സിപ്പൂപജീവിനോ.

ഹത്ഥിമാരോഹന്തീതി ഹത്ഥാരോഹാ, ഹത്ഥാരുള്ഹയോധാ. ഹത്ഥിം ആരോഹാപയന്തീതി ഹത്ഥാരോഹാ, ഹത്ഥാചരിയ ഹത്ഥിവേജ്ജ ഹത്ഥിമേണ്ഡാദയോ. യേന ഹി പയോഗേന പുരിസോ ഹത്ഥിനോ ആരോഹനയോഗ്ഗോ ഹോതി, തം ഹത്ഥിസ്സ പയോഗം വിധായന്താനം സബ്ബേസമ്പേതേസം ഗഹണം. തേനാഹ ‘‘സബ്ബേപീ’’തിആദി. തത്ഥ ഹത്ഥാചരിയാ നാമ യേ ഹത്ഥിനോ, ഹത്ഥാരോഹകാനഞ്ച സിക്ഖാപകാ. ഹത്ഥിവേജ്ജാ നാമ ഹത്ഥിഭിസക്കാ. ഹത്ഥിമേണ്ഡാ നാമ ഹത്ഥീനം പാദരക്ഖകാ. ഹത്ഥിം മണ്ഡയന്തി രക്ഖന്തീതി ഹത്ഥിമണ്ഡാ, തേയേവ ഹത്ഥിമേണ്ഡാ, ഹത്ഥിം മിനേന്തി സമ്മാ വിദഹനേന ഹിംസന്തീതി വാ ഹത്ഥിമേണ്ഡാ.ആദി-സദ്ദേന ഹത്ഥീനം യവപദായകാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. അസ്സാരോഹാതി ഏത്ഥാപി സുദ്ധഹേതുകത്തുവസേന യഥാവുത്തോവ അത്ഥോ. രഥേ നിയുത്താ രഥികാ. രഥരക്ഖാ നാമ രഥസ്സ ആണിരക്ഖകാ. ധനും ഗണ്ഹന്തീതി ധനുഗ്ഗഹാ, ഇസ്സാസാ, ധനും ഗണ്ഹാപേന്തീതി ധനുഗ്ഗഹാ, ധനുസിപ്പസിക്ഖാപകാ ധന്വാചരിയാ.

ചേലേന ചേലപടാകായ യുദ്ധേ അകന്തി ഗച്ഛന്തീതി ചേലകാ, ജയദ്ധജഗാഹകാതി ആഹ ‘‘യേ യുദ്ധേ’’തിആദി. ജയധജന്തി ജയനത്ഥം, ജയകാലേ വാ പഗ്ഗഹിതധജം. പുരതോതി സേനായ പുബ്ബേ. യഥാ തഥാ ഠിതേ സേനികേ ബ്യൂഹവിചാരണവസേന തതോ തതോ ചലയന്തി ഉച്ചാലേന്തീതി ചലകാതി വുത്തം ‘‘ഇധ രഞ്ഞോ’’തിആദി. സകുണഗ്ഘിആദയോ വിയ മംസപിണ്ഡം പരസേനാസമൂഹസങ്ഖാതം പിണ്ഡം സാഹസികതായ ഛേത്വാ ഛേത്വാ ദയന്തി ഉപ്പതിത്വാ ഉപ്പതിത്വാ നിഗ്ഗച്ഛന്തീതി പിണ്ഡദായകാ. തേനാഹ ‘‘തേ കിരാ’’തിആദി. സാഹസം കരോന്തീതി സാഹസികാ, തേയേവ മഹായോധാ. പിണ്ഡമിവാതി താലഫലപിണ്ഡമിവാതി വദന്തി, ‘‘മംസപിണ്ഡമിവാ’’തി (ദീ. നി. ടീ. ൧.൧൬൩) ആചരിയേന വുത്തം. സബ്ബത്ഥ ‘‘ആചരിയേനാ’’തി വുത്തേ ആചരിയധമ്മപാലത്ഥേരോവ ഗഹേതബ്ബോ. ദുതിയവികപ്പേ പിണ്ഡേ ജനസമൂഹസങ്ഖാതേ സമ്മദ്ദേ ദയന്തി ഉപ്പതന്താ വിയ ഗച്ഛന്തീതി പിണ്ഡദായകാ, ദയ-സദ്ദോ ഗതിയം, അയ-സദ്ദസ്സ വാ ദ-കാരാഗമേന നിപ്ഫത്തി.

ഉഗ്ഗതുഗ്ഗതാതി സങ്ഗാമം പത്വാ ജവപരക്കമാദിവസേന അതിവിയ ഉഗ്ഗതാ. തദേവാതി പരേഹി വുത്തം തമേവ സീസം വാ ആവുധം വാ. പക്ഖന്ദന്തീതി വീരസൂരഭാവേന അസജ്ജമാനാ പരസേനമനുപവിസന്തി. ഥാമജവബലപരക്കമാദിസമ്പത്തിയാ മഹാനാഗസദിസതാ. തേനാഹ ‘‘ഹത്ഥിആദീസുപീ’’തിആദി. ഏകന്തസൂരാതി ഏകചരസൂരാ അന്തസദ്ദസ്സ തബ്ഭാവവുത്തിതോ, സൂരഭാവേന ഏകാകിനോ ഹുത്വാ യുജ്ഝനകാതി അത്ഥോ. സജാലികാതി സവമ്മികാ. സന്നാഹോ കങ്കടോ വമ്മം കവചോ ഉരച്ഛദോ ജാലികാതി ഹി അത്ഥതോ ഏകം. സചമ്മികാതി ജാലികാ വിയ സരീരപരിത്താണേന ചമ്മേന സചമ്മികാ. ചമ്മകഞ്ചുകന്തി ചമ്മമയകഞ്ചുകം. പവിസിത്വാതി തസ്സ അന്തോ ഹുത്വാ, പടിമുഞ്ചിത്വാതി വുത്തം ഹോതി. സരപരിത്താണം ചമ്മന്തി ചമ്മപടിസിബ്ബിതം ചേലകം, ചമ്മമയം വാ ഫലകം. ബലവസിനേഹാതി സാമിനി അതിസയപേമാ. ഘരദാസയോധാതി അന്തോജാതദാസപരിയാപന്നാ യോധാ, ‘‘ഘരദാസികപുത്താ’’തിപി പാഠോ, അന്തോജാതദാസീനം പുത്താതി അത്ഥോ.

ആളാരം വുച്ചതി മഹാനസം, തത്ഥ നിയുത്താ ആളാരികാ.പൂവികാതി പൂവസമ്പാദകാ, യേ പൂവമേവ നാനപ്പകാരതോ സമ്പാദേത്വാ വിക്കിണന്താ ജീവന്തി. കേസനഖസണ്ഠപനാദിവസേന മനുസ്സാനം അലങ്കാരവിധിം കപ്പേന്തി സംവിദഹന്തീതി കപ്പകാ. ചുണ്ണവിലേപനാദീഹി മലഹരണവണ്ണസമ്പാദനവിധിനാ ന്ഹാപേന്തി നഹാനം കരോന്തീതി ന്ഹാപികാ. നവന്താദിവിധിനാ പവത്തോ ഗണനഗന്ഥോ അന്തരാ ഛിദ്ദാഭാവേന അച്ഛിദ്ദകോതി വുച്ചതി, തദേവ പഠേന്തീതി അച്ഛിദ്ദകപാഠകാ. ഹത്ഥേന അധിപ്പായവിഞ്ഞാപനം, ഗണനം വാ ഹത്ഥമുദ്ദാ. അങ്ഗുലിസങ്കോചനഞ്ഹി മുദ്ദാതി വുച്ചതി, തേന ച വിഞ്ഞാപനം, ഗണനം വാ ഹോതി. ഹത്ഥസദ്ദോ ചേത്ഥ തദേകദേസേസു അങ്ഗുലീസു ദട്ഠബ്ബോ ‘‘ന ഭുഞ്ജമാനോ സബ്ബം ഹത്ഥം മുഖേ പക്ഖിപിസ്സാമീ’’തിആദീസു (പാചി. ൬൧൮) വിയ, തമുപനിസ്സായ ജീവന്തീതി മുദ്ദികാ. തേനാഹ ‘‘ഹത്ഥമുദ്ദായാ’’തിആദി.

അയകാരോ കമ്മാരകാരകോ. ദന്തകാരോ ഭമകാരോ. ചിത്തകാരോ ലേപചിത്തകാരോ. ആദി-സദ്ദേന കോട്ടകലേഖകവിലീവകാരഇട്ഠകകാരദാരുകാരാദീനം സങ്ഗഹോ. ദിട്ഠേവ ധമ്മേതി ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ. കരണനിപ്ഫാദനവസേന ദസ്സേത്വാ. സന്ദിട്ഠികമേവാതി അസമ്പരായികതായ സാമം ദട്ഠബ്ബം, സയമനുഭവിതബ്ബം അത്തപച്ചക്ഖന്തി അത്ഥോ. ഉപജീവന്തീതി ഉപനിസ്സായ ജീവന്തി. സുഖിതന്തി സുഖപ്പത്തം. ഥാമബലൂപേതഭാവോവ പീണനന്തി ആഹ ‘‘പീണിതം ഥാമബലൂപേത’’ന്തി. ഉപരീതി ദേവലോകേ. തഥാ ഉദ്ധന്തിപി. സോ ഹി മനുസ്സലോകതോ ഉപരിമോ. അഗ്ഗം വിയാതി അഗ്ഗം, ഫലം. ‘‘കമ്മസ്സ കതത്താ ഫലസ്സ നിബ്ബത്തനതോ തം കമ്മസ്സ അഗ്ഗിസിഖാ വിയ ഹോതീ’’തി ആചരിയേന വുത്തം. അപിച സഗ്ഗന്തി ഉത്തമം, ഫലം. സഗ്ഗന്തി സുട്ഠു അഗ്ഗം, രൂപസദ്ദാദിദസവിധം അത്തനോ ഫലം നിപ്ഫാദേതും അരഹതീതി അത്ഥോ. സുഅഗ്ഗികാവ നിരുത്തിനയേന സോവഗ്ഗികാ, ദക്ഖിണാസദ്ദാപേക്ഖായ ച സബ്ബത്ഥ ഇത്ഥിലിങ്ഗനിദ്ദേസോ. സുഖോതി സുഖൂപായോ ഇട്ഠോ കന്തോ. അഗ്ഗേതി ഉളാരേ. അത്തനാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം ബാഹിരം രൂപം, അത്തനോ വണ്ണപോക്ഖരതാ വണ്ണോതി അയമേതേസം വിസേസോ. ദക്ഖന്തി വഡ്ഢന്തി ഏതായാതി ദക്ഖിണാ, പരിച്ചാഗമയം പുഞ്ഞന്തി ആഹ ‘‘ദക്ഖിണം ദാന’’ന്തി.

മഗ്ഗോ സാമഞ്ഞം സമിതപാപസങ്ഖാതസ്സ സമണസ്സ ഭാവോതി കത്വാ, തസ്സ വിപാകത്താ അരിയഫലം സാമഞ്ഞഫലം.‘‘യഥാഹാ’’തിആദിനാ മഹാവഗ്ഗസംയുത്തപാളിവസേന തദത്ഥം സാധേതി. തം ഏസ രാജാ ന ജാനാതി അരിയധമ്മസ്സ അകോവിദതായ. യസ്മാ പനേസ ‘‘ദാസകസ്സകാദിഭൂതാനം പബ്ബജിതാനം ലോകതോ അഭിവാദനാദിലാഭോ സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം നാമാ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘അത്ഥി നു ഖോ കോചി സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ ഈദിസമത്ഥം ജാനന്തോ’’തി വീമംസന്തോ പൂരണാദികേ പുച്ഛിത്വാ തേസം കഥായ അനധിഗതവിത്തോ ഭഗവന്തമ്പി ഏതമത്ഥം പുച്ഛി. തസ്മാ വുത്തം ‘‘ദാസകസ്സകോപമം സന്ധായ പുച്ഛതീ’’തി.

രാജാമച്ചാതി രാജകുലസമുദാഗതാ അമച്ചാ, അനുയുത്തകരാജാനോ ചേവ അമച്ചാ ചാതിപി അത്ഥോ. കണ്ഹപക്ഖന്തി യഥാപുച്ഛിതേ അത്ഥേ ലബ്ഭമാനദിട്ഠിഗതൂപസംഹിതം സംകിലേസപക്ഖം. സുക്കപക്ഖന്തി തബ്ബിധുരം ഉപരി സുത്താഗതം വോദാനപക്ഖം. സമണകോലാഹലന്തി സമണകോതൂഹലം തം തം സമണവാദാനം അഞ്ഞമഞ്ഞവിരോധം. സമണഭണ്ഡനന്തി തേനേവ വിരോധേന ‘‘ഏവംവാദീനം തേസം സമണബ്രാഹ്മണാനം അയം ദോസോ, ഏവംവാദീനം തേസം അയം ദോസോ’’തി ഏവം തം തം വാദസ്സ പരിഭാസനം. ഇസ്സരാനുവത്തകോ ഹി ലോകോതി ധമ്മതാദസ്സനേന തദത്ഥസമത്ഥനം. അത്തനോ ദേസനാകോസല്ലേന രഞ്ഞോ ഭാരം കരോന്തോ, ന തദഞ്ഞേന പരവമ്ഭനാദികാരണേന.

൧൬൪. നു-സദ്ദോ വിയ നോ-സദ്ദോപി പുച്ഛായം നിപാതോതി ആഹ ‘‘അഭിജാനാസി നൂ’’തി. അയഞ്ചാതി ഏത്ഥ ച-സദ്ദോ ന കേവലം അഭിജാനാസിപദേനേവ, അഥ ഖോ ‘‘പുച്ഛിതാ’’തി പദേന ചാതി സമുച്ചയത്ഥോ. കഥം യോജേതബ്ബോതി അനുയോഗമപനേതി ‘‘ഇദഞ്ഹീ’’തിആദിനാ. പുച്ഛിതാ നൂതി പുബ്ബേ പുച്ഛം കത്താ നു. നം പുട്ഠഭാവന്തി താദിസം പുച്ഛിതഭാവം അഭിജാനാസി നു. ന തേ സമ്മുട്ഠന്തി തവ ന പമുട്ഠം വതാതി അത്ഥോ. അഫാസുകഭാവോതി തഥാ ഭാസനേന അസുഖഭാവോ. പണ്ഡിതപതിരൂപകാനന്തി (സാമം വിയ അത്തനോ സക്കാരാനം പണ്ഡിതഭാസാനം) ആമം വിയ പക്കാനം പണ്ഡിതാ ഭാസാനം. (ദീ. നി. ടീ. ൧.൧൬൩) പാളിപദഅത്ഥബ്യഞ്ജനേസൂതി പാളിസങ്ഖാതേ പദേ, തദത്ഥേ തപ്പരിയാപന്നക്ഖരേ ച, വാക്യപരിയായോ വാ ബ്യഞ്ജനസദ്ദോ ‘‘അക്ഖരം പദം ബ്യഞ്ജന’’ന്തിആദീസു (നേത്തി. ൨൮) വിയ. ഭഗവതോ രൂപം സഭാവോ വിയ രൂപമസ്സാതി ഭഗവന്തരൂപോ, ഭഗവാ വിയ ഏകന്തപണ്ഡിതോതി അത്ഥോ.

പൂരണകസ്സപവാദവണ്ണനാ

൧൬൫. ഏകമിദാഹന്തി ഏത്ഥ ഇദന്തി നിപാതമത്തം, ഏകം സമയമിച്ചേവ അത്ഥോ. സമ്മോദേതി സമ്മോദനം കരോതീതി സമ്മോദനീയം. അനീയസദ്ദോ ഹി ബഹുലാ കത്വത്ഥാഭിധായകോ യഥാ ‘‘നിയ്യാനികാ’’തി, (ധ. സ. സുത്തന്തദുകമാതികാ ൯൭) സമ്മോദനം വാ ജനേതീതി സമ്മോദനിയം തദ്ധിതവസേന. സരിതബ്ബന്തി സാരണീയം, സരണസ്സ അനുച്ഛവികന്തി വാ സാരണിയം, ഏതമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘സമ്മോദജനകം സരിതബ്ബയുത്തക’’ന്തി വുത്തം, സരിതബ്ബയുത്തകന്തി ച സരണാനുച്ഛവികന്തി അത്ഥോ.

൧൬൬. സഹത്ഥാതി സഹത്ഥേനേവ, തേന സുദ്ധകത്താരം ദസ്സേതി, ആണത്തിയാതി പന ഹേതുകത്താരം, നിസ്സഗ്ഗിയഥാവരാദയോപി ഇധ സഹത്ഥ കരണേനേവ സങ്ഗഹിതാ. ഹത്ഥാദീനീതി ഹത്ഥപാദകണ്ണനാസാദീനി. പചനം ദഹനം വിബാധനന്തി ആഹ ‘‘ദണ്ഡേന ഉപ്പീളേന്തസ്സാ’’തി. പപഞ്ചസൂദനിയം നാമ മജ്ഝിമാഗമട്ഠകഥായം പന ‘‘പചതോ’’തി ഏതസ്സ ‘‘തജ്ജേന്തസ്സ വാ’’തി (മ. നി. അട്ഠ. ൩.൯൭) ദുതിയോപി അത്ഥോ വുത്തോ, ഇധ പന തജ്ജനം, പരിഭാസനഞ്ച ദണ്ഡേന സങ്ഗഹേത്വാ ‘‘ദണ്ഡേന ഉപ്പീളേന്തസ്സ ഇച്ചേവ വുത്ത’’ന്തി (ദീ. നി. ടീ. ൧.൧൬൬) ആചരിയേന വുത്തം, അധുനാ പന പോത്ഥകേസു ‘‘തജ്ജേന്തസ്സ വാ’’തി പാഠോപി ബഹുസോ ദിസ്സതി. സോകന്തി സോകകാരണം, സോചനന്തിപി യുജ്ജതി കാരണസമ്പാദനേന ഫലസ്സപി കത്തബ്ബതോ. പരേഹീതി അത്തനോ വചനകരേഹി കമ്മഭൂതേഹി. ഫന്ദതോതി ഏത്ഥ പരസ്സ ഫന്ദനവസേന സുദ്ധകത്തുത്ഥോ ന ലബ്ഭതി, അഥ ഖോ അത്തനോ ഫന്ദനവസേനേവാതി ആഹ ‘‘പരം ഫന്ദന്തം ഫന്ദനകാലേ സയമ്പി ഫന്ദതോ’’തി, അത്തനാ കതേന പരസ്സ വിബാധനപയോഗേന സയമ്പി ഫന്ദതോതി അത്ഥോ. ‘‘അതിപാതാപയതോ’’തി പദം സുദ്ധകത്തരി, ഹേതുകത്തരി ച പവത്തതീതി ദസ്സേതി ‘‘ഹനന്തസ്സാപി ഹനാപേന്തസ്സാപീ’’തി ഇമിനാ. സബ്ബത്ഥാതി ‘‘ആദിയതോ’’തിആദീസു. കരണകാരണവസേനാതി സയംകാരപരംകാരവസേന.

ഘരഭിത്തിയാ അന്തോ ച ബഹി ച സന്ധി ഘരസന്ധി. കിഞ്ചിപി അസേസേത്വാ നിരവസേസോ ലോപോ വിലുമ്പനം നില്ലോപോതി ആഹ ‘‘മഹാവിലോപ’’ന്തി. ഏകാഗാരേ നിയുത്തോ വിലോപോ ഏകാഗാരികോ. തേനാഹ ‘‘ഏകമേവാ’’തിആദി. ‘‘പരിപന്ഥേ തിട്ഠതോ’’തി ഏത്ഥ അച്ഛിന്ദനത്ഥമേവ തിട്ഠതീതി അയമത്ഥോ പകരണതോ സിദ്ധോതി ദസ്സേതി ‘‘ആഗതാഗതാന’’ന്തിആദിനാ. ‘‘പരിതോ സബ്ബസോ പന്ഥേ ഹനനം പരിപന്ഥോ’’തി (ദീ. നി. ടീ. ൧.൧൬൬) അയമത്ഥോപി ആചരിയേന വുത്തോ. കരോമീതി സഞ്ഞായാതി സഞ്ചേതനികഭാവമാഹ, തേനേതം ദസ്സേതി ‘‘സഞ്ചിച്ച കരോതോപി ന കരീയതി നാമ, പഗേവ അസഞ്ചിച്ചാ’’തി. പാപം ന കരീയതീതി പുബ്ബേ അസതോ ഉപ്പാദേതും അസക്കുണേയ്യത്താ പാപം അകതമേവ നാമ. തേനാഹ ‘‘നത്ഥി പാപ’’ന്തി.

യദി ഏവം കഥം സത്താ പാപേ പവത്തന്തീതി അത്തനോ വാദേ പരേഹി ആരോപിതം ദോസമപനേതുകാമോ പൂരണോ ഇമമത്ഥമ്പി ദസ്സേതീതി ആഹ ‘‘സത്താ പനാ’’തിആദി. സഞ്ഞാമത്തമേതം ‘‘പാപം കരോന്തീ’’തി, പാപം പന നത്ഥേവാതി വുത്തം ഹോതി. ഏവം കിരസ്സ ഹോതി – ഇമേസം സത്താനം ഹിംസാദികിരിയാ അത്താനം ന പാപുണാതി തസ്സ നിച്ചതായ നിബ്ബികാരത്താ, സരീരം പന അചേതനം കട്ഠകലിങ്ഗരൂപമം, തസ്മിം വികോപിതേപി ന കിഞ്ചി പാപന്തി. പരിയന്തോ വുച്ചതി നേമി പരിയോസാനേ ഠിതത്താ. തേന വുത്തം ആചരിയേന ‘‘നിസിതഖുരമയനേമിനാ’’തി (ദീ. നി. ടീ. ൧.൧൬൬). ദുതിയവികപ്പേ ചക്കപരിയോസാനമേവ പരിയന്തോ, ഖുരേന സദിസോ പരിയന്തോ യസ്സാതി ഖുരപരിയന്തോ. ഖുരഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ ഖുരധാരാ ഗഹിതാ തദവരോധതോ. പാളിയം ചക്കേനാതി ചക്കാകാരകതേന ആവുധവിസേസേന. തം മംസഖലകരണസങ്ഖാതം നിദാനം കാരണം യസ്സാതി തതോനിദാനം, ‘‘പച്ചത്തവചനസ്സ തോആദേസോ, സമാസേ ചസ്സ ലോപാഭാവോ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൨൧) അട്ഠകഥാസു വുത്തോ. ‘‘പച്ചത്തത്ഥേ നിസ്സക്കവചനമ്പി യുജ്ജതീ’’തി (സാരത്ഥ. ടീ. പഠമമഹാസങ്ഗീതികഥാവണ്ണനാ) ആചരിയസാരിപുത്തത്ഥേരോ. ‘‘കാരണത്ഥേ നിപാതസമുദായോ’’തിപി അക്ഖരചിന്തകാ.

ഗങ്ഗായ ദക്ഖിണദിസാ അപ്പതിരൂപദേസോ, ഉത്തരദിസാ പന പതിരൂപദേസോതി അധിപ്പായേന ‘‘ദക്ഖിണഞ്ചേ’’തിആദി വുത്തം, തഞ്ച ദേസദിസാപദേസേന തന്നിവാസിനോ സന്ധായാതി ദസ്സേതും ‘‘ദക്ഖിണതീരേ’’തിആദിമാഹ. ഹനനദാനകിരിയാ ഹി തദായത്താ. മഹായാഗന്തി മഹാവിജിതരഞ്ഞോ യഞ്ഞസദിസമ്പി മഹായാഗം. ദമസദ്ദോ ഇന്ദ്രിയസംവരസ്സ, ഉപോസഥസീലസ്സ ച വാചകോതി ആഹ ‘‘ഇന്ദ്രിയദമേന ഉപോസഥകമ്മേനാ’’തി. കേചി പന ഉപോസഥകമ്മേനാ’തി ഇദം ഇന്ദ്രിയദമസ്സ വിസേസനം, തസ്മാ ‘ഉപോസഥകമ്മഭൂതേന ഇന്ദ്രിയദമേനാ’തി’’ അത്ഥം വദന്തി, തദയുത്തമേവ തദുഭയത്ഥവാചകത്താ ദമസദ്ദസ്സ, അത്ഥദ്വയസ്സ ച വിസേസവുത്തിതോ. അധുനാ ഹി കത്ഥചി പോത്ഥകേ വാ-സദ്ദോ, ച-സദ്ദോപി ദിസ്സതി. സീലസംയമേനാതി തദഞ്ഞേന കായികവാചസികസംവരേന. സച്ചവചനേനാതി അമോസവജ്ജേന. തസ്സ വിസും വചനം ലോകേ ഗരുതരപുഞ്ഞസമ്മതഭാവതോ. യഥാ ഹി പാപധമ്മേസു മുസാവാദോ ഗരുതരോ, ഏവം പുഞ്ഞധമ്മേസു അമോസവജ്ജോ. തേനാഹ ഭഗവാ ഇതിവുത്തകേ –

‘‘ഏകധമ്മം അതീതസ്സ, മുസാവാദിസ്സ ജന്തുനോ;

വിതിണ്ണപരലോകസ്സ, നത്ഥി പാപം അകാരിയ’’ന്തി. (ഇതിവു. ൨൭);

പവത്തീതി യോ കരോതി, തസ്സ സന്താനേ ഫലുപ്പാദപച്ചയഭാവേന ഉപ്പത്തി. ഏവഞ്ഹി ‘‘നത്ഥി കമ്മം, നത്ഥി കമ്മഫല’’ന്തി അകിരിയവാദസ്സ പരിപുണ്ണതാ. സതി ഹി കമ്മഫലേ കമ്മാനമകിരിയഭാവോ കഥം ഭവിസ്സതി. സബ്ബഥാപീതി ‘‘കരോതോ’’തിആദിനാ വുത്തേന സബ്ബപ്പകാരേനപി.

ലബുജന്തി ലികുചം. പാപപുഞ്ഞാനം കിരിയമേവ പടിക്ഖിപതി, ന രഞ്ഞാ പുട്ഠം സന്ദിട്ഠികം സാമഞ്ഞഫലം ബ്യാകരോതീതി അധിപ്പായോ. ഇദഞ്ഹി അവധാരണം വിപാകപടിക്ഖേപനിവത്തനത്ഥം. യോ ഹി കമ്മം പടിക്ഖിപതി, തേന അത്ഥതോ വിപാകോപി പടിക്ഖിത്തോയേവ നാമ ഹോതി. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘കമ്മം പടിബാഹന്തേനാപീ’’തിആദി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൭൦-൧൭൨).

പടിരാജൂഹി അനഭിഭവനീയഭാവേന വിസേസതോ ജിതന്തി വിജിതം, ഏകസ്സ രഞ്ഞോ ആണാപവത്തിദേസോ. ‘‘മാ മയ്ഹം വിജിതേ വസഥാ’’തി അപസാദനാ പബ്ബജിതസ്സ പബ്ബാജനസങ്ഖാതാ വിഹേഠനായേവാതി വുത്തം ‘‘വിഹേഠേതബ്ബ’’ന്തി. തേന വുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ ‘‘ഏവമേത’’ന്തി ഉപധാരണം സല്ലക്ഖണം ഉഗ്ഗണ്ഹനം, തദമിനാ പടിക്ഖിപതീതി ആഹ ‘‘സാരതോ അഗ്ഗണ്ഹന്തോ’’തി. തസ്സ പന അത്ഥസ്സ അദ്ധനിയഭാവാപാദനവസേന ചിത്തേന സന്ധാരണം നിക്കുജ്ജനം, തദമിനാ പടിക്ഖിപതീതി ദസ്സേതി ‘‘സാരവസേനേവ…പേ… അട്ഠപേന്തോ’’തി ഇമിനാ. സാരവസേനേവാതി ഉത്തമവസേനേവ, അവിതഥത്താ വാ പരേഹി അനുച്ചാലിതോ ഥിരഭൂതോ അത്ഥോ അഫേഗ്ഗുഭാവേന സാരോതി വുച്ചതി, തംവസേനേവാതി അത്ഥോ. നിസ്സരണന്തി വട്ടതോ നിയ്യാനം. പരമത്ഥോതി അവിപരീതത്ഥോ, ഉത്തമസ്സ വാ ഞാണസ്സാരമ്മണഭൂതോ അത്ഥോ. ബ്യഞ്ജനം പന തേന ഉഗ്ഗഹിതഞ്ചേവ നിക്കുജ്ജിതഞ്ച തഥായേവ ഭഗവതോ സന്തികേ ഭാസിതത്താ.

മക്ഖലിഗോസാലവാദവണ്ണനാ

൧൬൮. ഉഭയേനാതി ഹേതുപച്ചയപടിസേധവചനേന. ‘‘വിജ്ജമാനമേവാ’’തി ഇമിനാ സഭാവതോ വിജ്ജമാനസ്സേവ പടിക്ഖിപനേ തസ്സ അഞ്ഞാണമേവ കാരണന്തി ദസ്സേതി. സംകിലേസപച്ചയന്തി സംകിലിസ്സനസ്സ മലീനസ്സ കാരണം. വിസുദ്ധിപച്ചയന്തി സംകിലേസതോ വിസുദ്ധിയാ വോദാനസ്സ പച്ചയം. അത്തകാരേതി പച്ചത്തവചനസ്സ ഏ-കാരവസേന പദസിദ്ധി യഥാ ‘‘വനപ്പഗുമ്ബേ യഥാ ഫുസിതഗ്ഗേ’’തി, (ഖു. പാ. ൧൩; സു. നി. ൨൩൬) പച്ചത്തത്ഥേ വാ ഭുമ്മവചനം യഥാ ‘‘ഇദമ്പിസ്സ ഹോതി സീലസ്മി’’ന്തി (ദീ. നി. ൧.൧൯൪), തദേവത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘അത്തകാരോ’’തി ഇമിനാ. സോ ച തേന തേന സത്തേന അത്തനാ കാതബ്ബകമ്മം, അത്തനാ നിപ്ഫാദേതബ്ബപയോഗോ വാ. തേനാഹ ‘‘യേനാ’’തിആദി. സബ്ബഞ്ഞുതന്തി സമ്മാസമ്ബോധിം. തന്തി അത്തനാ കതകമ്മം. ദുതിയപദേനാതി ‘‘നത്ഥി പരകാരേ’’തി പദേന. പരകാരോ ച നാമ പരസ്സ വാഹസാ ഇജ്ഝനകപയോഗോ. തേന വുത്തം ‘‘യം പരകാര’’ന്തിആദി. ഓവാദാനുസാസനിന്തി ഓവാദഭൂതമനുസാസനിം, പഠമം വാ ഓവാദോ, പച്ഛാ അനുസാസനീ. ‘‘പരകാര’’ന്തി പദസ്സ ഉപലക്ഖണവസേന അത്ഥദസ്സനഞ്ചേതം, ലോകുത്തരധമ്മേ പരകാരാവസ്സയോ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘ഠപേത്വാ മഹാസത്ത’’ന്തി. അത്ഥേവേസ ലോകിയധമ്മേ യഥാ തം അമ്ഹാകം ബോധിസത്തസ്സ ആളാരുദകേ നിസ്സായ പഞ്ചാഭിഞ്ഞാലോകിയസമാപത്തിലാഭോ, തഞ്ച പച്ഛിമഭവികമഹാസത്തം സന്ധായ വുത്തം, പച്ചേകബോധിസത്തസ്സപി ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹോ തേസമ്പി തദഭാവതോ. മനുസ്സസോഭഗ്യതന്തി മനുസ്സേസു സുഭഗഭാവം. ഏവന്തി വുത്തപ്പകാരേന കമ്മവാദസ്സ, കിരിയവാദസ്സ ച പടിക്ഖിപനേന. ജിനചക്കേതി ‘‘അത്ഥി ഭിക്ഖവേ കമ്മം കണ്ഹം കണ്ഹവിപാക’’ന്തിആദി (അ. നി. ൪.൨൩൨) നയപ്പവത്തേ കമ്മാനം, കമ്മഫലാനഞ്ച അത്ഥിതാപരിദീപനേ ബുദ്ധസാസനേ. പച്ചനീകകഥനം പഹാരദാനസദിസന്തി ‘‘പഹാരം ദേതി നാമാ’’തി.

യഥാവുത്തഅത്തകാരപരകാരാഭാവതോ ഏവ സത്താനം പച്ചത്തപുരിസകാരോ നാമ കോചി നത്ഥീതി സന്ധായ ‘‘നത്ഥിപുരിസകാരേ’’തി തസ്സ പടിക്ഖിപനം ദസ്സേതും ‘‘യേനാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘ദേവത്തമ്പീ’’തിആദിനാ, ‘‘മനുസ്സസോഭഗ്യത’’ന്തിആദിനാ ച വുത്തപ്പകാരാ. ‘‘ബലേ പതിട്ഠിതാ’’തി വത്വാ വീരിയമേവിധ ബലന്തി ദസ്സേതും ‘‘വീരിയം കത്വാ’’തി വുത്തം. സത്താനഞ്ഹി ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായിക നിബ്ബാനസമ്പത്തിആവഹം വീരിയബലം നത്ഥീതി സോ പടിക്ഖിപതി, നിദസ്സനമത്തഞ്ചേതം വോദാനിയബലസ്സ പടിക്ഖിപനം സംകിലേസികസ്സാപി ബലസ്സ തേന പടിക്ഖിപനതോ. യദി വീരിയാദീനി പുരിസകാരവേവചനാനി, അഥ കസ്മാ തേസം വിസും ഗഹണന്തി ആഹ ‘‘ഇദം നോ വീരിയേനാ’’തിആദി. ഇദം നോ വീരിയേനാതി ഇദം ഫലം അമ്ഹാകം വീരിയേന പവത്തം. പവത്തവചനപടിക്ഖേപകരണവസേനാതി അഞ്ഞേസം പവത്തവോഹാരവചനസ്സ പടിക്ഖേപകരണവസേന. വീരിയഥാമപരക്കമസമ്ബന്ധനേന പവത്തബലവാദീനം വാദസ്സ പടിക്ഖേപകരണവസേന ‘‘നത്ഥി ബല’’ന്തി പദമിവ സബ്ബാനിപേതാനി തേന ആദീയന്തീതി അധിപ്പായോ. തഞ്ച വചനീയത്ഥതോ വുത്തം, വചനത്ഥതോ പന തസ്സാ തസ്സാ കിരിയായ ഉസ്സന്നട്ഠേന ബലം. സൂരവീരഭാവാവഹട്ഠേന വീരിയം. തദേവ ദള്ഹഭാവതോ, പോരിസധുരം വഹന്തേന പവത്തേതബ്ബതോ ച പുരിസഥാമോ. പരം പരം ഠാനം അക്കമനവസേന പവത്തിയാ പുരിസപരക്കമോതി വേദിതബ്ബം.

രൂപാദീസു സത്തവിസത്തതായ സത്താ. അസ്സസനപസ്സസനവസേന പവത്തിയാ പാണനതോ പാണാതി ഇമിനാ അത്ഥേന സമാനേപി പദദ്വയേ ഏകിന്ദ്രിയാദിവസേന പാണേ വിഭജിത്വാ സത്തതോ വിസേസം കത്വാ ഏസ വദതീതി ആഹ ‘‘ഏകിന്ദ്രിയോ’’തിആദി. ഭവന്തീതി ഭൂതാതി സത്തപാണപരിയായേപി സതി അണ്ഡകോസാദീസു സമ്ഭവനട്ഠേന തതോ വിസേസാവ, തേന വുത്താതി ദസ്സേതി ‘‘അണ്ഡ…പേ… വദതീ’’തി ഇമിനാ. വത്ഥികോസോ ഗബ്ഭാസയോ. ജീവനതോ പാണം ധാരേന്തോ വിയ വഡ്ഢനതോ ജീവാ. തേനാഹ ‘‘സാലിയവാ’’തിആദി. ആദിസദ്ദേന വിരുള്ഹധമ്മാ തിണരുക്ഖാ ഗഹിതാ. നത്ഥി ഏതേസം സംകിലേസവിസുദ്ധീസു വസോ സാമത്ഥിയന്തി അവസാ. തഥാ അബലാ അവീരിയാ. തേനാഹ ‘‘തേസ’’ന്തിആദി. നിയതാതി നിയമനാ, അഛേജ്ജസുത്താവുതസ്സ അഭേജ്ജമണിനോ വിയ നിയതപ്പവത്തിതായ ഗതിജാതിബന്ധാപവഗ്ഗവസേന നിയാമോതി അത്ഥോ. തത്ഥ തത്ഥാതി താസു താസു ജാതീസു. ഛന്നം അഭിജാതീനം സമ്ബന്ധീഭൂതാനം ഗമനം സമവായേന സമാഗമോ. സമ്ബന്ധീനിരപേക്ഖോപി ഭാവസദ്ദോ സമ്ബന്ധീസഹിതോ വിയ പകതിയത്ഥവാചകോതി ആഹ ‘‘സഭാവോയേവാ’’തി, യഥാ കണ്ടകസ്സ തിക്ഖതാ, കപിത്ഥഫലാദീനം പരിമണ്ഡലതാ, മിഗപക്ഖീനം വിചിത്താകാരതാ ച, ഏവം സബ്ബസ്സാപി ലോകസ്സ ഹേതുപച്ചയമന്തരേന തഥാ തഥാ പരിണാമോ അകുത്തിമോ സഭാവോയേവാതി അത്ഥോ. തേന വുത്തം ‘‘യേനാ’’തിആദി. പരിണമനം നാനപ്പകാരതാപത്തി. യേനാതി സത്തപാണാദിനാ. യഥാ ഭവിതബ്ബം, തഥേവാതി സമ്ബന്ധോ.

ഛളഭിജാതിയോ പരതോ വിത്ഥാരീയിസ്സന്തി. ‘‘സുഖഞ്ച ദുക്ഖഞ്ച പടിസംവേദേന്തീ’’തി വദന്തോ മക്ഖലി അദുക്ഖമസുഖഭൂമിം സബ്ബേന സബ്ബം ന ജാനാതീതി വുത്തം ‘‘അഞ്ഞാ അദുക്ഖമസുഖഭൂമി നത്ഥീതി ദസ്സേതീ’’തി. അയം ‘‘സുഖഞ്ച ദുക്ഖഞ്ച പടിസംവേദേന്തീ’’തി വചനം കരണഭാവേന ഗഹേത്വാ വുത്താ ആചരിയസ്സ മതി. പോത്ഥകേസു പന ‘‘അഞ്ഞാ സുഖദുക്ഖഭൂമി നത്ഥീതി ദസ്സേതീ’’തി അയമേവ പാഠോ ദിട്ഠോ, ന ‘‘അദുക്ഖമസുഖഭൂമീ’’തി. ഏവം സതി ‘‘ഛസ്വേവാഭിജാതീസൂ’’തി വചനം അധികരണഭാവേന ഗഹേത്വാ ഛസു ഏവ അഭിജാതീസു സുഖദുക്ഖപടിസംവേദനം, ന തേഹി അഞ്ഞത്ഥ, തായേവ സുഖദുക്ഖഭൂമി, ന തദഞ്ഞാതി ദസ്സേതീതി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അയമേവ ച യുത്തതരോ പടിക്ഖേപിതബ്ബസ്സ അത്ഥസ്സ ഭൂമിവസേന വുത്തത്താ. യദി ഹി ‘‘സുഖഞ്ച ദുക്ഖഞ്ച പടിസംവേദേന്തീ’’തി വചനേന പടിക്ഖേപിതബ്ബസ്സ ദസ്സനം സിയാ, അഥ ‘‘അഞ്ഞാ അദുക്ഖമസുഖാ നത്ഥീ’’തി ദസ്സേയ്യ, ന ‘‘അദുക്ഖമസുഖഭൂമീ’’തി ദസ്സനഹേതുവചനസ്സ ഭൂമിഅത്ഥാഭാവതോ. ദസ്സേതി ചേതം താസം ഭൂമിയാ അഭാവമേവ, തേന വിഞ്ഞായതി അയം പാഠോ, അയഞ്ചത്ഥോ യുത്തതരോതി.

പമുഖയോനീനന്തി മനുസ്സേസു ഖത്തിയബ്രാഹ്മണാദിവസേന, തിരച്ഛാനാദീസു സീഹബ്യഗ്ഘാദിവസേന പധാനയോനീനം, പധാനതാ ചേത്ഥ ഉത്തമതാ. തേനാഹ ‘‘ഉത്തമയോനീന’’ന്തി. സട്ഠി സതാനീതി ഛ സഹസ്സാനി. ‘‘പഞ്ച ച കമ്മുനോ സതാനീ’’തി പദസ്സ അത്ഥദസ്സനം ‘‘പഞ്ച കമ്മസതാനി ചാ’’തി. ‘‘ഏസേവ നയോ’’തി ഇമിനാ ‘‘കേവലം തക്കമത്തകേന നിരത്ഥകം ദിട്ഠിം ദീപേതീ’’തി ഇമമേവത്ഥമതിദിസതി. ഏത്ഥ ച ‘‘തക്കമത്തകേനാ’’തി വദന്തോ യസ്മാ തക്കികാ അവസ്സയഭൂതതഥത്ഥഗ്ഗഹണഅങ്കുസനയമന്തരേന നിരങ്കുസതായ പരികപ്പനസ്സ യം കിഞ്ചി അത്തനാ പരികപ്പിതം സാരതോ മഞ്ഞമാനാ തഥേവ അഭിനിവിസ്സ തത്ഥ ച ദിട്ഠിഗാഹം ഗണ്ഹന്തി, തസ്മാ ന തേസം ദിട്ഠിവത്ഥുസ്മിം വിഞ്ഞൂഹി വിചാരണാ കാതബ്ബാതി ഇമമധിപ്പായം വിഭാവേതി. കേചീതി ഉത്തരവിഹാരവാസിനോ. പഞ്ചിന്ദ്രിയവസേനാതി ചക്ഖാദിപഞ്ചിന്ദ്രിയവസേന. തേ ഹി ‘‘ചക്ഖുസോതഘാനജിവ്ഹാകായസങ്ഖാതാനി ഇമാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി ‘പഞ്ച കമ്മാനീ’തി തിത്ഥിയാ പഞ്ഞപേന്തീ’’തി വദന്തി ‘‘കായവചീമനോകമ്മാനി ച ‘തീണി കമ്മാനീ’തി’’. കമ്മന്തി ലദ്ധീതി തദുഭയം ഓളാരികത്താ പരിപുണ്ണകമ്മന്തി ലദ്ധി. മനോകമ്മം അനോളാരികത്താ ഉപഡ്ഢകമ്മന്തി ലദ്ധീതി യോജനാ. ‘‘ദ്വാസട്ഠി പടിപദാ’’തി വത്തബ്ബേ സഭാവനിരുത്തിം അജാനന്തോ ‘‘ദ്വട്ഠിപടിപദാ’’തി വദതീതി ആഹ ‘‘ദ്വാസട്ഠി പടിപദാ’’തി. സദ്ദരചകാ പന ‘‘ദ്വാസട്ഠിയാ സലോപോ, അത്തമാ’’തി വദന്തി, തദയുത്തമേവ സഭാവനിരുത്തിയാ യോഗതോ അസിദ്ധത്താ. യദി ഹി സാ യോഗേന സിദ്ധാ അസ്സ, ഏവം സഭാവനിരുത്തിയേവ സിയാ, തഥാ ച സതി ആചരിയാനം മതേന വിരുജ്ഝതീതി വദന്തി. ‘‘ചുല്ലാസീതി സഹസ്സാനീ’’തിആദികാ പന അഞ്ഞത്ര ദിട്ഠപയോഗാ സഭാവനിരുത്തിയേവ. ദിസ്സതി ഹി വിസുദ്ധിമഗ്ഗാദീസു –

‘‘ചുല്ലാസീതി സഹസ്സാനി, കപ്പാ തിട്ഠന്തി യേ മരൂ;

ന ത്വേവ തേപി തിട്ഠന്തി, ദ്വീഹി ചിത്തേഹി സമോഹിതാ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൨.൭൧൫; മഹാനി. ൧൦, ൩൯);

ഏകസ്മിം കപ്പേതി ചതുന്നമസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പാനം അഞ്ഞതരഭൂതേ ഏകസ്മിം അസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പേ. തത്ഥാപി ച വിവട്ടട്ഠായീസഞ്ഞിതം ഏകമേവ സന്ധായ ‘‘ദ്വട്ഠന്തരകപ്പാ’’തി വുത്തം. ന ഹി സോ അസ്സുതസാസനധമ്മോ ഇതരേ ജാനാതി ബാഹിരകാനമവിസയത്താ, അജാനന്തോ ഏവമാഹാതി അത്ഥോ.

ഉരബ്ഭേ ഹനന്തി, ഹന്ത്വാ വാ ജീവിതം കപ്പേന്തീതി ഓരബ്ഭികാ. ഏസ നയോ സാകുണികാദീസുപി. ലുദ്ദാതി വുത്താവസേസകാ യേ കേചി ചാതുപ്പദജീവികാ നേസാദാ. മാഗവികപദസ്മിഞ്ഹി രോഹിതാദിമിഗജാതിയേവ ഗഹിതാ. ബന്ധനാഗാരേ നിയോജേന്തീതി ബന്ധനാഗാരികാ. കുരൂരകമ്മന്താതി ദാരുണകമ്മന്താ. അയം സബ്ബോപി കണ്ഹകമ്മപസുതതായ കണ്ഹാഭിജാതീതി വദതി കണ്ഹസ്സ ധമ്മസ്സ അഭിജാതി അബ്ഭുപ്പത്തി യസ്സാതി കത്വാ. ഭിക്ഖൂതി ബുദ്ധസാസനേ ഭിക്ഖൂ. കണ്ടകേതി ഛന്ദരാഗേ. സഞ്ഞോഗവസേന തേസം പക്ഖിപനം. കണ്ടകസദിസഛന്ദരാഗേന സഞ്ഞുത്താ ഭുഞ്ജന്തീതി ഹി അധിപ്പായേന ‘‘കണ്ടകേ പക്ഖിപിത്വാ’’തി വുത്തം. കസ്മാതി ചേ? യസ്മാ ‘‘തേ പണീതപണീതേ പച്ചയേ പടിസേവന്തീ’’തി തസ്സ മിച്ഛാഗാഹോ, തസ്മാ ഞായലദ്ധേപി പച്ചയേ ഭുഞ്ജമാനാ ആജീവകസമയസ്സ വിലോമഗാഹിതായ പച്ചയേസു കണ്ടകേ പക്ഖിപിത്വാ ഖാദന്തി നാമാതി വദതി കണ്ടകവുത്തികാതി കണ്ടകേന യഥാവുത്തേന സഹ ജീവികാ. അയഞ്ഹിസ്സ പാളിയേവാതി അയം മക്ഖലിസ്സ വാദദീപനാ അത്തനാ രചിതാ പാളിയേവാതി യഥാവുത്തമത്ഥം സമത്ഥേതി. കണ്ടകവുത്തികാ ഏവ നാമ ഏകേ അപരേ പബ്ബജിതാ ബാഹിരകാ സന്തി, തേ നീലാഭിജാതീതി വദതീതി അത്ഥോ. തേ ഹി സവിസേസം അത്തകിലമഥാനുയോഗമനുയുത്താ. തഥാ ഹി തേ കണ്ടകേ വത്തന്താ വിയ ഭവന്തീതി കണ്ടകവുത്തികാതി വുത്താ. നീലസ്സ ധമ്മസ്സ അഭിജാതി യസ്സാതി നീലാഭിജാതി. ഏവമിതരേസുപി.

അമ്ഹാകം സഞ്ഞോജനഗണ്ഠോ നത്ഥീതി വാദിനോ ബാഹിരകപബ്ബജിതാ നിഗണ്ഠാ. ഏകമേവ സാടകം പരിദഹന്താ ഏകസാടകാ. കണ്ഹതോ പരിസുദ്ധോ നീലോ, തതോ പന ലോഹിതോതിആദിനാ യഥാക്കമം തസ്സ പരിസുദ്ധം വാദം ദസ്സേതും ‘‘ഇമേ കിരാ’’തിആദി വുത്തം. പണ്ഡരതരാതി ഭുഞ്ജനനഹാനപടിക്ഖേപാദിവതസമായോഗേന പരിസുദ്ധതരാ കണ്ഹനീലമുപാദായ ലോഹിതസ്സാപി പരിസുദ്ധഭാവേന വത്തബ്ബതോ. ഓദാതവസനാതി ഓദാതവത്ഥപരിദഹനാ. അചേലകസാവകാതി ആജീവകസാവകഭൂതാ. തേ കിര ആജീവകലദ്ധിയാ വിസുദ്ധചിത്തതായ നിഗണ്ഠേഹിപി പണ്ഡരതരാ ഹലിദ്ദാഭാനമ്പി പുരിമേ ഉപാദായ പരിസുദ്ധഭാവപ്പത്തിതോ. ‘‘ഏവ’’ന്തിആദിനാ തസ്സ ഛന്ദാഗമനം ദസ്സേതി. നന്ദാദീനം സാവകഭൂതാ പബ്ബജിതാ ആജീവകാ. തഥാ ആജീവകിനിയോ. നന്ദാദയോ കിര തഥാരൂപം ആജീവകപടിപത്തിം ഉക്കംസം പാപേത്വാ ഠിതാ, തസ്മാ നിഗണ്ഠേഹി ആജീവകസാവകേഹി പബ്ബജിതേഹി പണ്ഡരതരാ വുത്താ പരമസുക്കാഭിജാതീതി അയം തസ്സ ലദ്ധി.

പുരിസഭൂമിയോതി പധാനനിദ്ദേസോ. ഇത്ഥീനമ്പി ഹേതാ ഭൂമിയോ ഏസ ഇച്ഛതേവ. സത്ത ദിവസേതി അച്ചന്തസഞ്ഞോഗവചനം, ഏത്തകമ്പി മന്ദാ മോമൂഹാതി. സമ്ബാധട്ഠാനതോതി മാതുകുച്ഛിം സന്ധായാഹ. രോദന്തി ചേവ വിരവന്തി ച തമനുസ്സരിത്വാ. ഖേദനം, കീളനഞ്ച ഖിഡ്ഡാസദ്ദേനേവ സങ്ഗഹേത്വാ ഖിഡ്ഡാഭൂമി വുത്താ. പദസ്സ നിക്ഖിപനം പദനിക്ഖിപനം. യദാ തഥാ പദം നിക്ഖിപിതും സമത്ഥോ, തദാ പദവീമംസഭൂമി നാമാതി ഭാവോ. വതാവതസ്സ ജാനനകാലേ. ഭിക്ഖു ച പന്നകോതിആദിപി തേസം ബാഹിരകാനം പാളിയേവ. തത്ഥ പന്നകോതി ഭിക്ഖായ വിചരണകോ, തേസം വാ പടിപത്തിയാ പടിപന്നകോ. ജിനോതി ജിണ്ണോ ജരാവസേന ഹീനധാതുകോ, അത്തനോ വാ പടിപത്തിയാ പടിപക്ഖം ജിനിത്വാ ഠിതോ. സോ കിര തഥാഭൂതോ ധമ്മമ്പി കസ്സചി ന കഥേസി. തേനാഹ ‘‘ന കിഞ്ചി ആഹാ’’തി. ഓട്ഠവദനാദിവിപ്പകാരേ കതേപി ഖമനവസേന ന കിഞ്ചി കഥേതീതിപി വദന്തി. അലാഭിന്തി ‘‘സോ ന കുമ്ഭിമുഖാ പടിഗ്ഗണ്ഹാതീ’’തിആദിനാ നയേന മഹാസീഹനാദസുത്തേ (ദീ. നി. ൧.൩൯൪; മ. നി. ൧.൧൫൫) വുത്തഅലാഭഹേതുസമായോഗേന അലാഭിം. തതോയേവ ജിഘച്ഛാദുബ്ബലപരേതതായ സയനപരായനട്ഠേന സമണം പന്നഭൂമീതി വദതി.

ആജീവവുത്തിസതാനീതി സത്താനമാജീവഭൂതാനി ജീവികാവുത്തിസതാനി. ‘‘പരിബ്ബാജകസതാനീ’’തി വുച്ചമാനേപി ചേസ സഭാവലിങ്ഗമജാനന്തോ ‘‘പരിബ്ബാജകസതേ’’തി വദതി. ഏവമഞ്ഞേസുപി. തേനാഹ ‘‘പരിബ്ബാജകപബ്ബജ്ജാസതാനീ’’തി. നാഗഭവനം നാഗമണ്ഡലം യഥാ ‘‘മഹിംസകമണ്ഡല’’ന്തി. പരമാണുആദി രജോ. പസുഗ്ഗഹണേന ഏളകജാതി ഗഹിതാ. മിഗഗ്ഗഹണേന രുരുഗവയാദി മിഗജാതി. ഗണ്ഠിമ്ഹീതി ഫളുമ്ഹി, പബ്ബേതി അത്ഥോ. ചാതുമഹാരാജികാദിബ്രഹ്മകായികാദിവസേന, തേസഞ്ച അന്തരഭേദവസേന ബഹൂ ദേവാ. തത്ഥ ചാതുമഹാരാജികാനം ഏകച്ചഅന്തരഭേദോ മഹാസമയസുത്തേന (ദീ. നി. ൨.൩൩൧) ദീപേതബ്ബോ. ‘‘സോ പനാ’’തിആദിനാ അജാനന്തോ പനേസ ബഹൂ ദേവേപി സത്ത ഏവ വദതീതി തസ്സ അപ്പമാണതം ദസ്സേതി. മനുസ്സാപി അനന്താതി ദീപദേസകുലവംസാജീവാദിവിഭാഗവസേന. പിസാചാ ഏവ പേസാചാ, തേ അപരപേതാദിവസേന മഹന്തമഹന്താ, ബഹുതരാതി അത്ഥോ. ബാഹിരകസമയേ പന ‘‘ഛദ്ദന്തദഹമന്ദാകിനിയോ കുവാളിയമുചലിന്ദനാമേന വോഹരിതാ’’തി (ദീ. നി. ടീ. ൧.൧൬൮) ആചരിയേന വുത്തം.

ഗണ്ഠികാതി പബ്ബഗണ്ഠികാ. പബ്ബഗണ്ഠിമ്ഹി ഹി പവുടസദ്ദോ. മഹാപപാതാതി മഹാതടാ. പാരിസേസനയേന ഖുദ്ദകപപാതസതാനി. ഏവം സുപിനേസുപി. ‘‘മഹാകപ്പിനോ’’തി ഇദം ‘‘മഹാകപ്പാന’’ന്തി അത്ഥതോ വേദിതബ്ബം. സദ്ദതോ പനേസ അജാനന്തോ ഏവം വദതീതി ന വിചാരണക്ഖമം. തഥാ ‘‘ചുല്ലാസീതി സതസഹസ്സാനീ’’തി ഇദമ്പി. സോ ഹി ‘‘ചതുരാസീതി സതസഹസ്സാനീ’’തി വത്തുമസക്കോന്തോ ഏവം വദതി. സദ്ദരചകാ പന ‘‘ചതുരാസീതിയാ തുലോപോ, ചസ്സ ചു, രസ്സ ലോ, ദ്വിത്തഞ്ചാ’’തി വദന്തി. ഏത്തകാ മഹാസരാതി ഏതപ്പമാണവതാ മഹാസരതോ, സത്തമഹാസരതോതി വുത്തം ഹോതി. കിരാതി തസ്സ വാദാനുസ്സവനേ നിപാതോ. പണ്ഡിതോപി…പേ… ന ഗച്ഛതി, കസ്മാ? സത്താനം സംസരണകാലസ്സ നിയതഭാവതോ.

‘‘അചേലകവതേന വാ അഞ്ഞേന വാ യേന കേനചീ’’തി വുത്തമതിദിസതി ‘‘താദിസേനേവാ’’തി ഇമിനാ. തപോകമ്മേനാതി തപകരണേന. ഏത്ഥാപി ‘‘താദിസേനേവാ’’തി അധികാരോ. യോ…പേ… വിസുജ്ഝതി, സോ അപരിപക്കം കമ്മം പരിപാചേതി നാമാതി യോജനാ. അന്തരാതി ചതുരാസീതിമഹാകപ്പസതസഹസ്സാനമബ്ഭന്തരേ. ഫുസ്സ ഫുസ്സാതി പത്വാ പത്വാ. വുത്തപരിമാണം കാലന്തി ചതുരാസീതിമഹാകപ്പസതസഹസ്സപമാണം കാലം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – അപരിപക്കം സംസരണനിമിത്തം കമ്മം സീലാദിനാ സീഘംയേവ വിസുദ്ധപ്പത്തിയാ പരിപാചേതി നാമ. പരിപക്കം കമ്മം ഫുസ്സ ഫുസ്സ കാലേന പരിപക്കഭാവാനാപാദനേന ബ്യന്തിം വിഗമനം കരോതി നാമാതി. ദോണേനാതി പരിമിനനദോണതുമ്ബേന. രൂപകവസേനത്ഥോ ലബ്ഭതീതി വുത്തം ‘‘മിതം വിയാ’’തി. ന ഹാപനവഡ്ഢനം പണ്ഡിതബാലവസേനാതി ദസ്സേതി ‘‘ന സംസാരോ’’തിആദിനാ. വഡ്ഢനം ഉക്കംസോ. ഹാപനം അവകംസോ.

കതസുത്തഗുളേതി കതസുത്തവട്ടിയം. പലേതീതി പരേതി യഥാ ‘‘അഭിസമ്പരായോ’’തി, (മഹാനി. ൬൯; ചൂളനി. ൮൫; പടി. മ. ൩.൪) ര-കാരസ്സ പന ല-കാരം കത്വാ ഏവം വുത്തം യഥാ ‘‘പലിബുദ്ധോ’’തി (ചൂളനി. ൧൫; മി. പ. ൩.൬). സോ ച ചുരാദിഗണവസേന ഗതിയന്തി വുത്തം ‘‘ഗച്ഛതീ’’തി. ഇമായ ഉപമായ ചേസ സത്താനം സംസാരോ അനുക്കമേന ഖീയതേവ, ന വഡ്ഢതി പരിച്ഛിന്നരൂപത്താതി ഇമമത്ഥം വിഭാവേതീതി ആഹ ‘‘സുത്തേ ഖീണേ’’തിആദി. തത്ഥേവാതി ഖീയനട്ഠാനേയേവ.

അജിതകേസകമ്ബലവാദവണ്ണനാ

൧൭൧. ദിന്നന്തി ദേയ്യധമ്മസീസേന ദാനചേതനായേവ വുത്താ. തംമുഖേന ച ഫലന്തി ദസ്സേതി ‘‘ദിന്നസ്സ ഫലാഭാവ’’ന്തി ഇമിനാ. ദിന്നഞ്ഹി മുഖ്യതോ അന്നാദിവത്ഥു, തം കഥമേസ പടിക്ഖിപിസ്സതി. ഏസ നയോ യിട്ഠം ഹുതന്തി ഏത്ഥാപി. സബ്ബസാധാരണം മഹാദാനം മഹായാഗോ. പാഹുനഭാവേന കത്തബ്ബസക്കാരോ പാഹുനകസക്കാരോ. ഫലന്തി ആനിസംസഫലം, നിസ്സന്ദഫലഞ്ച. വിപാകോതി സദിസഫലം. ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതേ ദാനേ ഠാനന്തരാദിപത്തി വിയ ഹി ആനിസംസോ, സങ്ഖബ്രാഹ്മണസ്സ ദാനേ (ജാ. ൧.൧൦.൩൯) താണലാഭമത്തം വിയ നിസ്സന്ദോ, പടിസന്ധിസങ്ഖാതം സദിസഫലം വിപാകോ. അയം ലോകോ, പരലോകോതി ച കമ്മുനാ ലദ്ധബ്ബോ വുത്തോ ഫലാഭാവമേവ സന്ധായ പടിക്ഖിപനതോ. പച്ചക്ഖദിട്ഠോ ഹി ലോകോ കഥം തേന പടിക്ഖിത്തോ സിയാ. ‘‘സബ്ബേ തത്ഥ തത്ഥേവ ഉച്ഛിജ്ജന്തീ’’തി ഇമിനാ കാരണമാഹ, യത്ഥ യത്ഥ ഭവയോനിആദീസു ഠിതാ ഇമേ സത്താ, തത്ഥ തത്ഥേവ ഉച്ഛിജ്ജന്തി, നിരുദയവിനാസവസേന വിനസ്സന്തീതി അത്ഥോ. തേസൂതി മാതാപിതൂസു. ഫലാഭാവവസേനേവ വദതി, ന മാതാപിതൂനം, നാപി തേസു ഇദാനി കരിയമാനസക്കാരാസക്കാരാനമഭാവവസേന തേസം ലോകേ പച്ചക്ഖത്താ. പുബ്ബുളസ്സ വിയ ഇമേസം സത്താനം ഉപ്പാദോ നാമ കേവലോ, ന ചവിത്വാ ആഗമനപുബ്ബകോ അത്ഥീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ചവിത്വാ ഉപപജ്ജനകാ സത്താ നാമ നത്ഥീ’’തി. സമണേന നാമ യാഥാവതോ ജാനന്തേന കസ്സചി അകഥേത്വാ സഞ്ഞതേന ഭവിതബ്ബം, അഞ്ഞഥാ അഹോപുരിസികാ നാമ സിയാ. കിഞ്ഹി പരോ പരസ്സ കരിസ്സതി, തഥാ ച അത്തനോ സമ്പാദനസ്സ കസ്സചി അവസ്സയോ ഏവ ന സിയാ തത്ഥ തത്ഥേവ ഉച്ഛിജ്ജനതോതി ഇമമത്ഥം സന്ധായ ‘‘യേ ഇമഞ്ച…പേ… പവേദേന്തീ’’തി ആഹ. അയം അട്ഠകഥാവസേസകോ അത്ഥോ.

ചതൂസു മഹാഭൂതേസു നിയുത്തോ ചാതുമഹാഭൂതികോ, അത്ഥമത്തതോ പന ദസ്സേതും ‘‘ചതുമഹാഭൂതമയോ’’തി വുത്തം. യഥാ ഹി മത്തികായ നിബ്ബത്തം ഭാജനം മത്തികാമയം, ഏവമയമ്പി ചതൂഹി മഹാഭൂതേഹി നിബ്ബത്തോ ചതുമഹാഭൂതമയോതി വുച്ചതി. അജ്ഝത്തികപഥവീധാതൂതി സത്തസന്താനഗതാ പഥവീധാതു. ബാഹിരപഥവീധാതുന്തി ബഹിദ്ധാ മഹാപഥവിം, തേന പഥവീയേവ കായോതി ദസ്സേതി. അനുഗച്ഛതീതി അനുബന്ധതി. ഉഭയേനാപീതി പദദ്വയേനപി. ഉപേതി ഉപഗച്ഛതീതി ബാഹിരപഥവികായതോ തദേകദേസഭൂതാ പഥവീ ആഗന്ത്വാ അജ്ഝത്തികഭാവപ്പത്തി ഹുത്വാ സത്തഭാവേന സണ്ഠിതാ, സാ ച മഹാപഥവീ ഘടാദിഗതപഥവീ വിയ ഇദാനി തമേവ ബാഹിരം പഥവികായം സമുദായഭൂതം പുന ഉപേതി ഉപഗച്ഛതി, സബ്ബസോ തേന ബാഹിരപഥവികായേന നിബ്ബിസേസതം ഏകീഭാവമേവ ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. ആപാദീസുപി ഏസേവ നയോതി ഏത്ഥ പജ്ജുന്നേന മഹാസമുദ്ദതോ ഗഹിതആപോ വിയ വസ്സോദകഭാവേന പുനപി മഹാസമുദ്ദം, സൂരിയരംസിതോ ഗഹിതഇന്ദഗ്ഗിസങ്ഖാതതേജോ വിയ പുനപി സൂരിയരംസിം, മഹാവായുക്ഖന്ധതോ നിഗ്ഗതമഹാവാതോ വിയ പുനപി മഹാവായുക്ഖന്ധം ഉപേതി ഉപഗച്ഛതീതി പരികപ്പനാമത്തേന ദിട്ഠിഗതികസ്സ അധിപ്പായോ.

മനച്ഛട്ഠാനി ഇന്ദ്രിയാനീതി മനമേവ ഛട്ഠം യേസം ചക്ഖുസോതഘാനജിവ്ഹാകായാനം, താനി ഇന്ദ്രിയാനി. ആകാസം പക്ഖന്ദന്തി തേസം വിസയഭാവാതി വദന്തി. വിസയീഗഹണേന ഹി വിസയാപി ഗഹിതാ ഏവ ഹോന്തി. കഥം ഗണിതാ മഞ്ചപഞ്ചമാതി ആഹ ‘‘മഞ്ചോ ചേവ…പേ… അത്ഥോ’’തി. ആളാഹനം സുസാനന്തി അത്ഥതോ ഏകം. ഗുണാഗുണപദാനീതി ഗുണദോസകോട്ഠാസാനി. സരീരമേവ വാ പദാനി തംതംകിരിയായ പജ്ജിതബ്ബതോ. പാരാവതപക്ഖിവണ്ണാനീതി പാരാവതസ്സ നാമ പക്ഖിനോ വണ്ണാനി. ‘‘പാരാവതപക്ഖവണ്ണാനീ’’തി പാഠോ, പാരാവതസകുണസ്സ പത്തവണ്ണാനീതി അത്ഥോ. ഭസ്മന്താതി ഛാരികാപരിയന്താ. തേനാഹ ‘‘ഛാരികാവസാനമേവാ’’തി. ആഹുതിസദ്ദേനേത്ഥ ‘‘ദിന്നം യിട്ഠം ഹുത’’ന്തി വുത്തപ്പകാരം ദാനം സബ്ബമ്പി ഗഹിതന്തി ദസ്സേതി ‘‘പാഹുനകസക്കാരാദിഭേദം ദിന്നദാന’’ന്തി ഇമിനാ, വിരൂപേകസേസനിദ്ദേസോ വാ ഏസ. അത്ഥോതി അധിപ്പായതോ അത്ഥോ സദ്ദതോ തസ്സ അനധിഗമിതത്താ. ഏവമീദിസേസു. ദബ്ബന്തി മുയ്ഹന്തീതി ദത്തൂ, ബാലപുഗ്ഗലാ, തേഹി ദത്തൂഹി. കിം വുത്തം ഹോതീതി ആഹ ‘‘ബാലാ ദേന്തീ’’തിആദി. പാളിയം ‘‘ലോകോ അത്ഥീ’’തി മതി യേസം തേ അത്ഥികാ, ‘‘അത്ഥീ’’തി ചേദം നേപാതികപദം, തേസം വാദോ അത്ഥികവാദോ, തം അത്ഥികവാദം.

തത്ഥാതി തേസു യഥാവുത്തേസു തീസു മിച്ഛാവാദീസു. കമ്മം പടിബാഹതി അകിരിയവാദിഭാവതോ. വിപാകം പടിബാഹതി സബ്ബേന സബ്ബം ആയതിം ഉപപത്തിയാ പടിക്ഖിപനതോ. വിപാകന്തി ച ആനിസംസനിസ്സന്ദസദിസഫലവസേന തിവിധമ്പി വിപാകം. ഉഭയം പടിബാഹതി സബ്ബസോ ഹേതുപടിസേധനേനേവ ഫലസ്സാപി പടിസേധിതത്താ. ഉഭയന്തി ച കമ്മം വിപാകമ്പി. സോ ഹി ‘‘അഹേതൂ അപ്പച്ചയാ സത്താ സംകിലിസ്സന്തി, വിസുജ്ഝന്തി ചാ’’തി വദന്തോ കമ്മസ്സ വിയ വിപാകസ്സാപി സംകിലേസവിസുദ്ധീനം പച്ചയത്താഭാവജോതനതോ തദുഭയം പടിബാഹതി നാമ. വിപാകോ പടിബാഹിതോ ഹോതി അസതി കമ്മസ്മിം വിപാകാഭാവതോ. കമ്മം പടിബാഹിതം ഹോതി അസതി വിപാകേ കമ്മസ്സ നിരത്ഥകതാപത്തിതോ. ഇതീതി വുത്തത്ഥനിദസ്സനം. അത്ഥതോതി സരൂപതോ, വിസും വിസും തംതംദിട്ഠിദീപകഭാവേന പാളിയം ആഗതാപി തദുഭയപടിബാഹകാവാതി അത്ഥോ. പച്ചേകം തിവിധദിട്ഠികാ ഏവ തേ ഉഭയപടിബാഹകത്താ. ‘‘ഉഭയപ്പടിബാഹകാ’’തി ഹി ഹേതുവചനം ഹേതുഗബ്ഭത്താ തസ്സ വിസേസനസ്സ. അഹേതുകവാദാ ചേവാതിആദി പടിഞ്ഞാവചനം തപ്ഫലഭാവേന നിച്ഛിതത്താ. തസ്മാ വിപാകപടിബാഹകത്താ നത്ഥികവാദാ, കമ്മപടിബാഹകത്താ അകിരിയവാദാ, തദുഭയപടിബാഹകത്താ അഹേതുകവാദാതി യഥാലാഭം ഹേതുഫലതാസമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. യോ ഹി വിപാകപടിബാഹനേന നത്ഥികദിട്ഠികോ ഉച്ഛേദവാദീ, സോ അത്ഥതോ കമ്മപടിബാഹനേന അകിരിയദിട്ഠികോ, ഉഭയപടിബാഹനേന അഹേതുകദിട്ഠികോ ച ഹോതി. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ.

‘‘യേ വാ പനാ’’തിആദിനാ തേസമനുദിട്ഠികാനം നിയാമോക്കന്തിവിനിച്ഛയോ വുത്തോ. തത്ഥ തേസന്തി പൂരണാദീനം. സജ്ഝായന്തീതി തം ദിട്ഠിദീപകം ഗന്ഥം യഥാ തഥാ തേഹി കതം ഉഗ്ഗഹേത്വാ പഠന്തി. വീമംസന്തീതി തസ്സ അത്ഥം വിചാരേന്തി. ‘‘തേസ’’ന്തിആദി വീമംസനാകാരദസ്സനം. ‘‘കരോതോ…പേ… ഉച്ഛിജ്ജതീ’’തി ഏവം വീമംസന്താനം തേസന്തി സമ്ബന്ധോ. തസ്മിം ആരമ്മണേതി യഥാപരികപ്പിതേ കമ്മഫലാഭാവാദികേ ‘‘കരോതോ ന കരീയതി പാപ’’ന്തിആദി നയപ്പവത്തായ മിച്ഛാദസ്സനസങ്ഖാതായ ലദ്ധിയാ ആരമ്മണേ. മിച്ഛാസതി സന്തിട്ഠതീതി മിച്ഛാസതിസങ്ഖാതാ ലദ്ധിസഹഗതാ തണ്ഹാ സന്തിട്ഠതി. ‘‘കരോതോ ന കരീയതി പാപ’’ന്തിആദിവസേന ഹി അനുസ്സവൂപലദ്ധേ അത്ഥേ തദാകാരപരിവിതക്കനേഹി സവിഗ്ഗഹേ വിയ സരൂപതോ ചിത്തസ്സ പച്ചുപട്ഠിതേ ചിരകാലപരിചയേന ‘‘ഏവമേത’’ന്തി നിജ്ഝാനക്ഖമഭാവൂപഗമനേ, നിജ്ഝാനക്ഖന്തിയാ ച തഥാ തഥാ ഗഹിതേ പുനപ്പുനം തഥേവ ആസേവന്തസ്സ ബഹുലീകരോന്തസ്സ മിച്ഛാവിതക്കേന സമാനീയമാനാ മിച്ഛാവായാമുപത്ഥമ്ഭിതാ അതംസഭാവമ്പി ‘‘തംസഭാവ’’ന്തി ഗണ്ഹന്തീ മിച്ഛാലദ്ധിസഹഗതാ തണ്ഹാ മുസാ വിതഥം സരണതോ പവത്തനതോ മിച്ഛാസതീതി വുച്ചതി. ചതുരങ്ഗുത്തരടീകായമ്പി (അ. നി. അട്ഠ. ൨.൪.൩൦) ചേസ അത്ഥോ വുത്തോയേവ. മിച്ഛാസങ്കപ്പാദയോ വിയ ഹി മിച്ഛാസതി നാമ പാടിയേക്കോ കോചി ധമ്മോ നത്ഥി, തണ്ഹാസീസേന ഗഹിതാനം ചതുന്നമ്പി അകുസലക്ഖന്ധാനമേതം അധിവചനന്തി മജ്ഝിമാഗമട്ഠകഥായമ്പി സല്ലേഖസുത്തവണ്ണനായം (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൮൩) വുത്തം.

ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ഹോതീതി യഥാസകം വിതക്കാദിപച്ചയലാഭേന തസ്മിം ആരമ്മണേ അവട്ഠിതതായ അനേകഗ്ഗതം പഹായ ഏകഗ്ഗം അപ്പിതം വിയ ഹോതി, ചിത്തസീസേന ചേത്ഥ മിച്ഛാസമാധി ഏവ വുത്തോ. സോ ഹി പച്ചയവിസേസേഹി ലദ്ധഭാവനാബലോ ഈദിസേ ഠാനേ സമാധാനപതിരൂപകകിച്ചകരോയേവ ഹോതി വാലവിജ്ഝനാദീസു വിയാതി ദട്ഠബ്ബം. ജവനാനി ജവന്തീതി അനേകക്ഖത്തും തേനാകാരേന പുബ്ബഭാഗിയേസു ജവനവാരേസു പവത്തേസു സന്നിട്ഠാനഭൂതേ സബ്ബപച്ഛിമേ ജവനവാരേ സത്ത ജവനാനി ജവന്തി. ‘‘പഠമജവനേ സതേകിച്ഛാ ഹോന്തി, തഥാ ദുതിയാദീസൂ’’തി ഇദം ധമ്മസഭാവദസ്സനമേവ, ന പന തസ്മിം ഖണേ തേസം തികിച്ഛാ കേനചി സക്കാ കാതുന്തി ദസ്സനം തേസ്വേവ ഠത്വാ സത്തമജവനസ്സ അവസ്സമുപ്പജ്ജമാനസ്സ നിവത്തിതും അസക്കുണേയ്യത്താ, ഏവം ലഹുപരിവത്തേ ച ചിത്തവാരേ ഓവാദാനുസാസന വസേന തികിച്ഛായ അസമ്ഭവതോ. തേനാഹ ‘‘ബുദ്ധാനമ്പി അതേകിച്ഛാ അനിവത്തിനോ’’തി. അരിട്ഠകണ്ടകസദിസാതി അരിട്ഠഭിക്ഖുകണ്ടകസാമണേരസദിസാ, തേ വിയ അതേകിച്ഛാ അനിവത്തിനോ മിച്ഛാദിട്ഠിഗതികായേവ ജാതാതി വുത്തം ഹോതി.

തത്ഥാതി തേസു തീസു മിച്ഛാദസ്സനേസു. കോചി ഏകം ദസ്സനം ഓക്കമതീതി യസ്സ ഏകസ്മിംയേവ അഭിനിവേസോ, ആസേവനാ ച പവത്താ, സോ ഏകമേവ ദസ്സനം ഓക്കമതി. കോചി ദ്വേ, കോചി തീണിപീതി യസ്സ ദ്വീസു, തീസുപി വാ അഭിനിവേസോ, ആസേവനാ ച പവത്താ, സോ ദ്വേ, തീണിപി ഓക്കമതി, ഏതേന പന വചനേന യാ പുബ്ബേ ‘‘ഇതി സബ്ബേപേതേ അത്ഥതോ ഉഭയപ്പടിബാഹകാ’’തിആദിനാ ഉഭയപ്പടിബാഹകതാമുഖേന ദീപിതാ അത്ഥതോ സിദ്ധാ സബ്ബദിട്ഠികതാ, സാ പുബ്ബഭാഗിയാ. യാ പന മിച്ഛത്തനിയാമോക്കന്തിഭൂതാ, സാ യഥാസകം പച്ചയസമുദാഗമസിദ്ധിതോ ഭിന്നാരമ്മണാനം വിയ വിസേസാധിഗമാനം ഏകജ്ഝം അനുപ്പത്തിയാ അഞ്ഞമഞ്ഞം അബ്ബോകിണ്ണാ ഏവാതി ദസ്സേതി. ‘‘ഏകസ്മിം ഓക്കന്തേപീ’’തിആദിനാ തിസ്സന്നമ്പി ദിട്ഠീനം സമാനസാമത്ഥിയതം, സമാനഫലതഞ്ച വിഭാവേതി. സഗ്ഗാവരണാദിനാ ഹേതാ സമാനസാമത്ഥിയാ ചേവ സമാനഫലാ ച, തസ്മാ തിസ്സോപി ചേതാ ഏകസ്സ ഉപ്പന്നാപി അബ്ബോകിണ്ണാ ഏവ, ഏകായ വിപാകേ ദിന്നേ ഇതരാ തസ്സാ അനുബലപ്പദായികായോതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘പത്തോ സഗ്ഗമഗ്ഗാവരണഞ്ചേവാ’’തിആദിം വത്വാ ‘‘അഭബ്ബോ’’തിആദിനാ തദേവത്ഥം ആവികരോതി. മോക്ഖമഗ്ഗാവരണന്തി നിബ്ബാനപഥഭൂതസ്സ അരിയമഗ്ഗസ്സ നിവാരണം. പഗേവാതി പടിക്ഖേപത്ഥേ നിപാതോ, മോക്ഖസങ്ഖാതം പന നിബ്ബാനം ഗന്തും കാ നാമ കഥാതി അത്ഥോ. അപിച പഗേവാതി പാ ഏവ, പഠമതരമേവ മോക്ഖം ഗന്തുമഭബ്ബോ, മോക്ഖഗമനതോപി ദൂരതരമേവാതി വുത്തം ഹോതി. ഏവമഞ്ഞത്ഥാപി യഥാരഹം.

‘‘വട്ടഖാണു നാമേസ സത്തോ’’തി ഇദം വചനം നേയ്യത്ഥമേവ, ന നീതത്ഥം. തഥാ ഹി വുത്തം പപഞ്ചസൂദനിയം നാമ മജ്ഝിമാഗമട്ഠകഥായം ‘‘കിം പനേസ ഏകസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ നിയതോ ഹോതി, ഉദാഹു അഞ്ഞസ്മിമ്പീതി? ഏകസ്മിംയേവ നിയതോ, ആസേവനവസേന പന ഭവന്തരേപി തം തം ദിട്ഠിം രോചേതിയേവാ’’തി (മ. നി. അട്ഠ. ൩.൧൦൩). അകുസലഞ്ഹി നാമേതം അബലം ദുബ്ബലം, ന കുസലം വിയ സബലം മഹാബലം, തസ്മാ ‘‘ഏകസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ നിയതോ’’തി തത്ഥ വുത്തം. അഞ്ഞഥാ സമ്മത്തനിയാമോ വിയ മിച്ഛത്തനിയാമോപി അച്ചന്തികോ സിയാ, ന ച അച്ചന്തികോ. യദേവം വട്ടഖാണുജോതനാ കഥം യുജ്ജേയ്യാതി ആഹ ‘‘ആസേവനവസേനാ’’തിആദി, തസ്മാ യഥാ സത്തങ്ഗുത്തരപാളിയം ‘‘സകിം നിമുഗ്ഗോപി നിമുഗ്ഗോ ഏവ ബാലോ’’തി [അ. നി. ൭.൧൫ (അത്ഥതോ സമാനം)] വുത്തം, ഏവം വട്ടഖാണുജോതനാപി വുത്താ. യാദിസേ ഹി പച്ചയേ പടിച്ച അയം തം തം ദസ്സനം ഓക്കന്തോ, പുന കദാചി തപ്പടിപക്ഖേ പച്ചയേ പടിച്ച തതോ സീസുക്ഖിപനമസ്സ ന ഹോതീതി ന വത്തബ്ബം. തസ്മാ തത്ഥ, (മ. നി. അട്ഠ. ൩.൧൦൨) ഇധ ച അട്ഠകഥായം ‘‘ഏവരൂപസ്സ ഹി യേഭുയ്യേന ഭവതോ വുട്ഠാനം നാമ നത്ഥീ’’തി യേഭുയ്യഗ്ഗഹണം കതം, ഇതി ആസേവനവസേന ഭവന്തരേപി തംതംദിട്ഠിയാ രോചനതോ യേഭുയ്യേനസ്സ ഭവതോ വുട്ഠാനം നത്ഥീതി കത്വാ വട്ടഖാണുകോ നാമേസ ജാതോ, ന പന മിച്ഛത്തനിയാമസ്സ അച്ചന്തികതായാതി നീഹരിത്വാ ഞാതബ്ബത്ഥതായ നേയ്യത്ഥമിദം, ന നീതത്ഥന്തി വേദിതബ്ബം. യം സന്ധായ അഭിധമ്മേപി ‘‘അരഹാ, യേ ച പുഥുജ്ജനാ മഗ്ഗം ന പടിലഭിസ്സന്തി, തേ രൂപക്ഖന്ധഞ്ച ന പരിജാനന്തി, വേദനാക്ഖന്ധഞ്ച ന പരിജാനിസ്സന്തീ’’തിആദി (യമ. ൧.ഖന്ധയമക ൨൧൦) വുത്തം. പഥവിഗോപകോതി യഥാവുത്തകാരണേന പഥവിപാലകോ. തദത്ഥം സമത്ഥേതും ‘‘യേഭുയ്യേനാ’’തിആദി വുത്തം.

ഏവം മിച്ഛാദിട്ഠിയാ പരമസാവജ്ജാനുസാരേന സോതൂനം സതിമുപ്പാദേന്തോ ‘‘തസ്മാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ തസ്മാതി യസ്മാ ഏവം സംസാരഖാണുഭാവസ്സാപി പച്ചയോ അപണ്ണകജാതോ, തസ്മാ പരിവജ്ജേയ്യാതി സമ്ബന്ധോ. അകല്യാണജനന്തി കല്യാണധമ്മവിരഹിതജനം അസാധുജനം. ആസീവിസന്തി ആസുമാഗതഹലാഹലം. ഭൂതികാമോതി ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികപരമത്ഥാനം വസേന അത്തനോ ഗുണേഹി വുഡ്ഢികാമോ. വിചക്ഖണോതി പഞ്ഞാചക്ഖുനാ വിവിധത്ഥസ്സ പസ്സകോ, ധീരോതി അത്ഥോ.

പകുധകച്ചായനവാദവണ്ണനാ

൧൭൪. ‘‘അകടാ’’തി ഏത്ഥ ത-കാരസ്സ ട-കാരാദേസോതി ആഹ ‘‘അകതാ’’തി, സമേന, വിസമേന വാ കേനചിപി ഹേതുനാ അകതാ, ന വിഹിതാതി അത്ഥോ. തഥാ അകടവിധാതി ഏത്ഥാപി. നത്ഥി കതവിധോ കരണവിധി ഏതേസന്തി അകടവിധാ. പദദ്വയേനാപി ലോകേ കേനചി ഹേതുപച്ചയേന നേസം അനിബ്ബത്തഭാവം ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘ഏവം കരോഹീ’’തിആദി. ഇദ്ധിയാപി ന നിമ്മിതാതി കസ്സചി ഇദ്ധിമതോ ചേതോവസിപ്പത്തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ, ദേവസ്സ, ഇസ്സരാദിനോ ച ഇദ്ധിയാപി ന നിമ്മിതാ. അനിമ്മാപിതാതി കസ്സചി അനിമ്മാപിതാ. കാമം സദ്ദതോ യുത്തം, അത്ഥതോ ച പുരിമേന സമാനം, തഥാപി പാളിയമട്ഠകഥായഞ്ച അനാഗതമേവ അഗഹേതബ്ബഭാവേ കാരണന്തി ദസ്സേതി ‘‘തം നേവ പാളിയ’’ന്തിആദിനാ.

ബ്രഹ്മജാലസുത്തസംവണ്ണനായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൩൦) വുത്തത്ഥമേവ. ഇദമേത്ഥ യോജനാമത്തം – വഞ്ഝാതി ഹി വഞ്ഝപസുവഞ്ഝതാലാദയോ വിയ അഫലാ കസ്സചി അജനകാ, തേന പഥവികായാദീനം രൂപാദിജനകഭാവം പടിക്ഖിപതി. രൂപസദ്ദാദയോ ഹി പഥവികായാദീഹി അപ്പടിബദ്ധവുത്തികാതി തസ്സ ലദ്ധി. പബ്ബതസ്സ കൂടമിവ ഠിതാതി കൂടട്ഠാ, യഥാ പബ്ബതകൂടം കേനചി അനിബ്ബത്തിതം കസ്സചി ച അനിബ്ബത്തകം, ഏവമേതേപി സത്തകായാതി അധിപ്പായോ. യമിദം ‘‘ബീജതോ അങ്കുരാദി ജായതീ’’തി വുച്ചതി, തം വിജ്ജമാനമേവ തതോ നിക്ഖമതി, ന അവിജ്ജമാനം, ഇതരഥാ അഞ്ഞതോപി അഞ്ഞസ്സ ഉപലദ്ധി സിയാ, ഏവമേതേപി സത്തകായാ, തസ്മാ ഏസികട്ഠായിട്ഠിതാതി. ഠിതത്താതി നിബ്ബികാരഭാവേന സുപ്പതിട്ഠിതത്താ. ന ചലന്തീതി ന വികാരമാപജ്ജന്തി. വികാരാഭാവതോ ഹി തേസം സത്തന്നം കായാനം ഏസികട്ഠായിട്ഠിതതാ, അനിഞ്ജനഞ്ച അത്തനോ പകതിയാ അവട്ഠാനമേവ. തേനാഹ ‘‘ന വിപരിണമന്തീ’’തി. പകതിന്തി സഭാവം. അവിപരിണാമധമ്മത്താ ഏവ ന അഞ്ഞമഞ്ഞം ഉപഹനന്തി. സതി ഹി വികാരമാപാദേതബ്ബഭാവേ ഉപഘാതകതാ സിയാ, തഥാ അനുഗ്ഗഹേതബ്ബഭാവേ സതി അനുഗ്ഗാഹകതാപീതി തദഭാവം ദസ്സേതും പാളിയം ‘‘നാല’’ന്തിആദി വുത്തം. പഥവീയേവ കായേകദേസത്താ പഥവികായോ യഥാ ‘‘സമുദ്ദോ ദിട്ഠോ’’തി, പഥവിസമൂഹോ വാ കായസദ്ദസ്സ സമൂഹവാചകത്താ യഥാ ‘‘ഹത്ഥികായോ’’തി. ജീവസത്തമാനം കായാനം നിച്ചതായ നിബ്ബികാരഭാവതോ ന ഹന്തബ്ബതാ, ന ഘാതേതബ്ബതാ ച, തസ്മാ നേവ കോചി ഹന്താ, ഘാതേതാ വാ അത്ഥീതി ദസ്സേതും പാളിയം ‘‘സത്തന്നം ത്വേവ കായാന’’ന്തിആദി വുത്തം. യദി കോചി ഹന്താ നത്ഥി, കഥം തേസം സത്ഥപ്പഹാരോതി തത്ഥ ചോദനായാഹ ‘‘യഥാ’’തിആദി. തത്ഥ സത്തന്നം ത്വേവാതി സത്തന്നമേവ. ഇതിസദ്ദോ ഹേത്ഥ നിപാതമത്തം. പഹതന്തി പഹരിതം. ഏകതോധാരാദികം സത്ഥം. അന്തരേനേവ പവിസതി, ന തേസു. ഇദം വുത്തം ഹോതി – കേവലം ‘‘അഹം ഇമം ജീവിതാ വോരോപേമീ’’തി തേസം തഥാ സഞ്ഞാമത്തമേവ, ഹനനഘാതനാദി പന പരമത്ഥതോ നത്ഥേവ കായാനം അവികോപനീയഭാവതോതി.