൧൨. ലോഹിച്ചസുത്തവണ്ണനാ

ലോഹിച്ചബ്രാഹ്മണവത്ഥുവണ്ണനാ

൫൦൧. ഏവം കേവട്ടസുത്തം സംവണ്ണേത്വാ ഇദാനി ലോഹിച്ചസുത്തം സംവണ്ണേന്തോ യഥാനുപുബ്ബം സംവണ്ണനോകാസസ്സ പത്തഭാവം വിഭാവേതും, കേവട്ടസുത്തസ്സാനന്തരം സങ്ഗീതസ്സ സുത്തസ്സ ലോഹിച്ചസുത്തഭാവം വാ പകാസേതും ‘‘ഏവം മേ സുതം…പേ… കോസലേസൂതി ലോഹിച്ചസുത്ത’’ന്തി ആഹ. സാലവതികാതി കാരണമന്തരേന ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന തസ്സ ഗാമസ്സ നാമം. ഗാമണികാഭാവേനാതി കേചി. വതിയാതി കണ്ടകസാഖാദിവതിയാ. ലോഹിതോ നാമ തസ്സ കുലേ പുബ്ബപുരിസോ, തബ്ബംസവസേന ലോഹിതസ്സ അപച്ചം ലോഹിച്ചോതി ബ്രാഹ്മണസ്സ ഗോത്തതോ ആഗതനാമം.

൫൦൨. ‘‘കിഞ്ഹി പരോ പരസ്സ കരിസ്സതീ’’തി പരാനുകമ്പാ വിരഹിതത്താ ലാമകം. ന തു ഉച്ഛേദസസ്സതാനം അഞ്ഞതരസ്സാതി ആഹ ‘‘ന പനാ’’തിആദി. ദിട്ഠിഗതന്തി ഹി ലദ്ധിമത്തം അധിപ്പേതം, അഞ്ഞഥാ ഉച്ഛേദസസ്സതഗ്ഗാഹവിനിമുത്തോ കോചി ദിട്ഠിഗ്ഗാഹോ നാമ നത്ഥീതി തേസമഞ്ഞതരം സിയാ. ‘‘ഉപ്പന്നം ഹോതീ’’തി ഇദം മനസി, വചസി ച ഉപ്പന്നതാസാധാരണവചനന്തി ദസ്സേതി ‘‘ന കേവലഞ്ചാ’’തിആദിനാ. സോ കിര…പേ… ഭാസതിയേവാതി ച തസ്സാ ലദ്ധിയാ ലോകേ പാകടഭാവം വദതി. യസ്മാ പന അത്തതോ അഞ്ഞോ പരോ ഹോതി, തസ്മാ യഥാ അനുസാസകതോ അനുസാസിതബ്ബോ പരോ, ഏവം അനുസാസിതബ്ബതോപി അനുസാസകോതി ദസ്സേതും ‘‘പരോ’’തിആദി വുത്തം. കിം-സദ്ദാപേക്ഖായ ചേത്ഥ ‘‘കരിസ്സതീ’’തി അനാഗതകാലവചനം, അനാഗതേപി വാ തേന തസ്സ കാതബ്ബം നത്ഥീതി ദസ്സനത്ഥം. കുസലം ധമ്മന്തി അനവജ്ജധമ്മം നിക്കിലേസധമ്മം, വിമോക്ഖധമ്മന്തി അത്ഥോ. ‘‘പരേസം ധമ്മം കഥേസ്സാമീ’’തി തേഹി അത്താനം പരിവാരാപേത്വാ വിചരണം കിമത്ഥിയം, ആസയവുദ്ധസ്സപി അനുരോധേന വിനാ തം ന ഹോതി, തസ്മാ അത്തനാ…പേ… വിഹാതബ്ബന്തി വദതി. തേനാഹ ‘‘ഏവംസമ്പദമിദം പാപകം ലോഭധമ്മം വദാമീ’’തി.

൫൦൪. ‘‘ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേനാ’’തി ഇമിനാ പുല്ലിങ്ഗികസ്സപി അത്ഥസ്സ ഇത്ഥിലിങ്ഗസമഞ്ഞാതി ദസ്സേതി. സോതി ലോഹിച്ചബ്രാഹ്മണോ. ഭാരോതി ഭഗവതോ പരിസബാഹുല്ലത്താ, അത്തനോ ച ബഹുകിച്ചകരണീയത്താ ഗരു ദുക്കരം.

൫൦൮. കഥാഫാസുകത്ഥന്തി കഥാസുഖത്ഥം, സുഖേന കഥം കഥേതുഞ്ചേവ സോതുഞ്ചാതി അത്ഥോ. അയം ഉപാസകോതി രോസികന്ഹാപിതം ആഹ. അപ്പേവ നാമ സിയാതി ഏത്ഥ പീതിവസേന ആമേഡിതം ദട്ഠബ്ബം. തഥാ ഹി തം ‘‘ബുദ്ധഗജ്ജിത’’ന്തി വുച്ചതി. ഭഗവാ ഹി ഈദിസേസു ഠാനേസു വിസേസതോ പീതിസോമനസ്സജാതോ ഹോതി, തസ്മാ പീതിവസേന പഠമം ഗജ്ജതി, ദുതിയമ്പി അനുഗജ്ജതി. കിം വിസേസം ഗജ്ജനമനുഗജ്ജനന്തി വുത്തം ‘‘അയ’’ന്തിആദി. ആദോ ഭാസനം അല്ലാപോ, സഞ്ഞോഗേ പരേ രസ്സോ. തദുത്തരി സഹ ഭാസനം സല്ലാപോ.

ലോഹിച്ചബ്രാഹ്മണാനുയോഗവണ്ണനാ

൫൦൯. സമുദയസഞ്ജാതീതി ആയുപ്പാദോതി ആഹ ‘‘ഭോഗുപ്പാദോ’’തി. തതോതി സാലവതികായ. ലാഭന്തരായകരോതി ധനധഞ്ഞലാഭസ്സ അന്തരായകരോ. അനുപുബ്ബോ കപി-സദ്ദോ ആകങ്ഖനത്ഥോതി ദസ്സേതി ‘‘ഇച്ഛതീ’’തി ഇമിനാ. അയം അട്ഠകഥാതോ അപരോ നയോ – സാതിസയേന ഹിതേന അനുകമ്പകോ അനുഗ്ഗണ്ഹനകോ ഹിതാനുകമ്പീതി. സമ്പജ്ജതീതി ആസേവനലാഭേന നിപ്പജ്ജതി, ബലവതീ ഹോതി അവഗ്ഗഹാതി അത്ഥോ. തേന വുത്തം ‘‘നിയതാ ഹോതീ’’തി.

൫൧൦-൫൧൧. ദുതിയം ഉപപത്തിന്തി ‘‘നനു രാജാ പസേനദികോസലോ’’തിആദിനാ വുത്തം ദുതിയം ഉപപത്തിം ഠാനം യുത്തിം. കാരണഞ്ഹി ഭഗവാ ഉപമാമുഖേന ദസ്സേതി, ഇമായ ച ഉപപത്തിയാ തുമ്ഹേ ചേവ അഞ്ഞേ ചാതി ലോഹിച്ചമ്പി അന്തോകത്വാ സംവേജനം കതം ഹോതി. യേ ച ഇമേ കുലപുത്താ ദിബ്ബാ ഗബ്ഭാ പരിപാചേന്തീതി യോജനാ. ഉപനിസ്സയസമ്പത്തിയാ, ഞാണപരിപാകസ്സ വാ അഭാവേന അസക്കോന്താ. കമ്മപദേന അതുല്യാധികരണത്താ പരിപാചേന്തി കിരിയായ വിഭത്തിവിപല്ലാസേന ഉപയോഗത്ഥേ പച്ചത്തവചനം. യേ പന ‘‘പരിപച്ചന്തീ’’തി കമ്മരൂപേന പഠന്തി, തേസം മതേ വിഭത്തിവിപല്ലാസേന പയോജനം നത്ഥി കമ്മകത്തുഭാവതോ, അത്ഥോ പനസ്സ ദുതിയവികപ്പേ വുത്തനയേന ദാനാദിപുഞ്ഞവിസേസോ വേദിതബ്ബോ. അഹിതാനുകമ്പാദിതാ ച തസ്സ തംസമങ്ഗീസത്തവസേന ഹോതി. ദിവി ഭവാതി ദിബ്ബാ. ഗബ്ഭേന്തി പരിപച്ചനവസേന അത്തനി പബന്ധേന്തീതി ഗബ്ഭാ, ദേവലോകാ. ‘‘ഛന്നം ദേവലോകാന’’ന്തി നിദസ്സനവചനമേതം. ബ്രഹ്മലോകസ്സാപി ഹി ദിബ്ബഗബ്ഭഭാവോ ലബ്ഭതേവ ദിബ്ബവിഹാരഹേതുകത്താ. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘ഭാവനം ഭാവയമാനാ’’തി ഇദമ്പി വചനം സമത്ഥിതം ഹോതി. ‘‘ദേവലോകഗാമിനിം പടിപദം പൂരയമാനാ’’തി വത്വാ തം പടിപദം സരൂപതോ ദസ്സേതും ‘‘ദാനം ദദമാനാ’’തിആദി വുത്തം. ഭവന്തി ഏത്ഥ യഥാരുചി സുഖസമപ്പിതാതി ഭവാ, വിമാനാനി. ദേവഭാവാവഹത്താ ദിബ്ബാ. വുത്തനയേനേവ ഗബ്ഭാ.ദാനാദയോ ദേവലോകസംവത്തനിക പുഞ്ഞവിസേസാ. ദിബ്ബാ ഭവാതി ഇധ ദേവലോകപരിയാപന്നാ ഉപപത്തിഭവാ അധിപ്പേതാ. തദാവഹോ ഹി കമ്മഭവോ പുബ്ബേ ഗഹിതോതി ആഹ ‘‘ദേവലോകേ വിപാകക്ഖന്ധാ’’തി.

തയോചോദനാരഹവണ്ണനാ

൫൧൩. അനിയാമിതേനേവാതി അനിയമിതേനേവ, ‘‘ത്വം ഏവം ദിട്ഠികോ, ഏവം സത്താനം അനത്ഥസ്സ കാരകോ’’തി ഏവം അനുദ്ദേസികേനേവ. സബ്ബലോകപത്ഥടായ ലദ്ധിയാ സമുപ്പജ്ജനതോ യാവ ഭവഗ്ഗാ ഉഗ്ഗതം. മാനന്തി ‘‘അഹമേതം ജാനാമി, അഹമേതം പസ്സാമീ’’തി ഏവം പവത്തം പണ്ഡിതമാനം. ഭിന്ദിത്വാതി വിധമേത്വാ, ജഹാപേത്വാതി അത്ഥോ. തയോ സത്ഥാരേതി അസമ്പാദിതഅത്തഹിതോ അനോവാദകരസാവകോ ച അസമ്പാദിതഅത്തഹിതോ ഓവാദകരസാവകോ ച സമ്പാദിതഅത്തഹിതോ അനോവാദകരസാവകോ ചേതി ഇമേ തയോ സത്ഥാരേ. ചതുത്ഥോ പന സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ന ചോദനാരഹോ, തസ്മാ ‘‘തം തേന പുച്ഛിതോ ഏവ കഥേസ്സാമീ’’തി ചോദനാരഹേവ തയോ സത്ഥാരേ പഠമം ദസ്സേതി, പച്ഛാ ചതുത്ഥം സത്ഥാരം. കാമഞ്ചേത്ഥ ചതുത്ഥോ സത്ഥാ ഏകോ അദുതിയോ അനഞ്ഞസാധാരണോ, തഥാപി സോ യേസം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാനം വസേന ‘‘ധമ്മമയോ കായോ’’തി വുച്ചതി, തേസം സമുദായഭൂതോപി തേ ഗുണാവയവേ സത്ഥുട്ഠാനിയേ കത്വാ ദസ്സേന്തോ ഭഗവാ ‘‘അയമ്പി ഖോ ലോഹിച്ച സത്ഥാ’’തി അഭാസി.

അഞ്ഞാതി യ-കാരലോപനിദ്ദേസോ ‘‘സയം അഭിഞ്ഞാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൮, ൩൭; മ. നി. ൧.൧൫൪, ൪൪൪) വിയ, തദത്ഥേ ചേതം സമ്പദാനവചനന്തി ദസ്സേതി ‘‘അഞ്ഞായാ’’തിആദിനാ. സാവകത്തം പടിജാനിത്വാ ഠിതത്താ ഏകദേസേനസ്സ സാസനം കരോന്തീതി ആഹ ‘‘നിരന്തരം തസ്സ സാസനം അകത്വാ’’തി. ഉക്കമിത്വാ ഉക്കമിത്വാതി കദാചി തഥാ കരണം, കദാചി തഥാ അകരണഞ്ച സന്ധായ വിച്ഛാവചനം, യദിച്ഛിതം കരോന്തീതി അധിപ്പായോ. പടിക്കമന്തിയാതി അനഭിരതിയാ അഗാരവേന അപഗച്ഛന്തിയാ. തേന വുത്തം ‘‘അനിച്ഛന്തിയാ’’തിആദി. ഏകായാതി അദുതിയായ ഇത്ഥിയാ, സമ്പയോഗന്തി മേഥുനധമ്മസമായോഗം. ഏകോ ഇച്ഛേയ്യാതി അദുതിയോ പുരിസോ സമ്പയോഗം ഇച്ഛേയ്യാതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. ഓസക്കനാദിമുഖേന ഇത്ഥിപുരിസസമ്ബന്ധനിദസ്സനം ഗേഹസ്സിതാഗേഹസ്സിതഅപേക്ഖവസേന തസ്സ സത്ഥുനോ സാവകേസു പടിപത്തിദസ്സനത്ഥം. അതിവിരത്തഭാവതോ ദട്ഠുമ്പി അനിച്ഛമാനം പരമ്മുഖിം ഠിതം ഇത്ഥിം. ലോഭേനാതി പരിവാരം നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജനകലാഭസക്കാരലോഭേന. ഈദിസോതി ഏവംസഭാവോ സത്ഥാ. യേനാതി ലോഭധമ്മേന. തത്ഥ സമ്പാദേഹീതി തസ്മിം പടിപത്തിധമ്മേ പതിട്ഠിതം കത്വാ സമ്പാദേഹി. കായവങ്കാദിവിഗമേന ഉജും കരോഹി.

൫൧൪. സസ്സരൂപകാനി തിണാനീതി സസ്സസദിസാനി നീവാരാദിതിണാനി.

൫൧൫. ഏവം ചോദനം അരഹതീതി വുത്തനയേന സാവകേസു അപ്പോസ്സുക്കഭാവാപാദനേ നിയോജനവസേന ചോദനം അരഹതി, ന പഠമോ വിയ ‘‘ഏവരൂപോ തവ ലോഭധമ്മോ’’തിആദിനാ, ന ച ദുതിയോ വിയ ‘‘അത്താനമേവ താവ തത്ഥ സമ്പാദേഹീ’’തിആദിനാ. കസ്മാ? സമ്പാദിതഅത്തഹിതതായ തതിയസ്സ.

നചോദനാരഹസത്ഥുവണ്ണനാ

൫൧൬. ന ചോദനാരഹോതി ഏത്ഥ യസ്മാ ചോദനാരഹതാ നാമ സത്ഥുവിപ്പടിപത്തിയാ വാ സാവകവിപ്പടിപത്തിയാ വാ ഉഭയവിപ്പടിപത്തിയാ വാ ഹോതി, തയിദം സബ്ബമ്പി ഇമസ്മിം സത്ഥരി നത്ഥി, തസ്മാ ന ചോദനാരഹോതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘അയഞ്ഹീ’’തിആദി വുത്തം. അസ്സവാതി പടിസ്സവാ.

൫൧൭. മയാ ഗഹിതായ ദിട്ഠിയാതി സബ്ബസോ അനവജ്ജേ അനുപവജ്ജേ സമ്മാപടിപന്നേ, പരേസഞ്ച സമ്മദേവ സമ്മാപടിപത്തിം ദസ്സേന്തേ സത്ഥരി അഭൂതദോസാരോപനവസേന മിച്ഛാഗഹിതായ നിരയഗാമിനിയാ പാപദിട്ഠിയാ. നരകപപാതന്തി നരകസങ്ഖാതം മഹാപപാതം. പപതന്തി ഏത്ഥാതി ഹി പപാതോ. ധമ്മദേസനാഹത്ഥേനാതി ധമ്മദേസനാസങ്ഖാതേന ഹത്ഥേന. സഗ്ഗമഗ്ഗഥലേതി സഗ്ഗഗാമിമഗ്ഗഭൂതേ പുഞ്ഞധമ്മഥലേ, ചാതുമഹാരാജികാദിസഗ്ഗസോതാപത്തിആദിമഗ്ഗസങ്ഖാതേ വാ ഥലേ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഇതി സുമങ്ഗലവിലാസിനിയാ ദീഘനികായട്ഠകഥായ പരമസുഖുമഗമ്ഭീരദുരനുബോധത്ഥപരിദീപനായ സുവിമലവിപുലപഞ്ഞാവേയ്യത്തിയജനനായ സാധുവിലാസിനിയാ നാമ ലീനത്ഥപകാസനിയാ ലോഹിച്ചസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപകാസനാ.

ലോഹിച്ചസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.