൧൩. തേവിജ്ജസുത്തവണ്ണനാ

൫൧൮. ഏവം ലോഹിച്ചസുത്തം സംവണ്ണേത്വാ ഇദാനി തേവിജ്ജസുത്തം സംവണ്ണേന്തോ യഥാനുപുബ്ബം സംവണ്ണനോകാസസ്സ പത്തഭാവം വിഭാവേതും, ലോഹിച്ചസുത്തസ്സാനന്തരം സങ്ഗീതസ്സ സുത്തസ്സ തേവിജ്ജസുത്തഭാവം വാ പകാസേതും ‘‘ഏവം മേ സുതം…പേ… കോസലേസൂതി തേവിജ്ജസുത്ത’’ന്തി ആഹ. നാമന്തി നാമമത്തം. ദിസാവാചീസദ്ദതോ പയുജ്ജമാനോ ഏനസദ്ദോ അദുരത്ഥേ ഇച്ഛിതോ, തപ്പയോഗേന ച പഞ്ചമിയത്ഥേ സാമിവചനം, തസ്മാ ‘‘ഉത്തരേനാ’’തി പദേന അദൂരത്ഥജോതനം, പഞ്ചമിയത്ഥേ ച സാമിവചനം ദസ്സേതും ‘‘മനസാകടതോ അവിദൂരേ ഉത്തരപസ്സേ’’തി വുത്തം. ‘‘ദിസാവാചീസദ്ദതോ പഞ്ചമീവചനസ്സ അദൂരത്ഥജോതനതോ അദൂരത്ഥം ദസ്സേതും ഏനസദ്ദേന ഏവം വുത്ത’’ന്തി കേചി, സത്തമിയത്ഥേ ചേതം തതിയാവചനം ‘‘പുബ്ബേന ഗാമം രമണീയ’’ന്തിആദീസു വിയ. ‘‘അക്ഖരചിന്തകാ പന ഏന-സദ്ദയോഗേ അവധിവാചിനി പദേ ഉപയോഗവചനം ഇച്ഛന്തി, അത്ഥോ പന സാമിവസേനേവ ഇച്ഛിതോ, തസ്മാ ഇധ സാമിവചനവസേനേവ വുത്ത’’ന്തി (ദീ. നി. ടീ. ൧.൫൧൮) അയം ആചരിയമതി. തരുണഅമ്ബരുക്ഖസണ്ഡേതി തരുണമ്ബരുക്ഖസമൂഹേ. രുക്ഖസമുദായസ്സ ഹി വനസമഞ്ഞാ.

൫൧൯. കുലചാരിത്താദിസമ്പത്തിയാതി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന മന്തജ്ഝേനാഭിരൂപതാദിസമ്പത്തിം സങ്ഗണ്ഹാതി. തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്മിം തസ്മിം ദേസേ, കുലേ വാ. തേ നിവാസട്ഠാനേന വിസേസേന്തോ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. മന്തസജ്ഝായകരണത്ഥന്തി ആഥബ്ബണമന്താനം സജ്ഝായകരണത്ഥം. തേന വുത്തം ‘‘അഞ്ഞേസം ബഹൂനം പവേസനം നിവാരേത്വാ’’തി. നദീതീരേതി അചിരവതിയാ നദിയാ തീരേ.

മഗ്ഗാമഗ്ഗകഥാവണ്ണനാ

൫൨൦. ജങ്ഘചാരന്തി ചങ്കമേന, ഇതോ ചിതോ ച വിചരണം. സോ ഹി ജങ്ഘാസു കിലമഥവിനോദനത്ഥം ചരണതോ ‘‘ജങ്ഘവിഹാരോ, ജങ്ഘചാരോ’’തി ച വുത്തോ. തേനാഹ പാളിയം ‘‘അനുചങ്കമന്താനം അനുവിചരന്താന’’ന്തി. ചുണ്ണമത്തികാദി ന്ഹാനീയസമ്ഭാരോ. തേന വുത്തന്തി ഉഭോസുപി അനുചങ്കമനാനുവിചരണാനം ലബ്ഭനതോ ഏവം വുത്തം. മഗ്ഗോ ചേത്ഥ ബ്രഹ്മലോകഗമനൂപായപടിപദാഭൂതോ ഉജുമഗ്ഗോ. ഇച്ഛിതട്ഠാനം ഉജുകം മഗ്ഗതി ഉപഗച്ഛതി ഏതേനാതി ഹി മഗ്ഗോ, തദഞ്ഞോ അമഗ്ഗോ, അ-സദ്ദോ വാ വുദ്ധിഅത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. തഥാ ഹി ‘‘കതമം നു ഖോ’’തിആദിനാ മഗ്ഗമേവ ദസ്സേതി. പടിപദന്തി ബ്രഹ്മലോകഗാമിമഗ്ഗസ്സ പുബ്ബഭാഗപടിപദം.

അഞ്ജസായനോതി ഉജുമഗ്ഗസ്സ വേവചനം പരിയായദ്വയസ്സ അതിരേകത്ഥദീപനതോ യഥാ ‘‘പദട്ഠാന’’ന്തി. ദുതിയവികപ്പേ അഞ്ജസസദ്ദോ ഉജുകപരിയായോ. നിയ്യാതീതി നിയ്യാനിയോ, സോ ഏവ നിയ്യാനികോതി ദസ്സേതി ‘‘നിയ്യായന്തോ’’തി ഇമിനാ. നിയ്യാനികോ നിയ്യാതീതി ച ഏകന്തനിയ്യാനം വുത്തം, ഗച്ഛന്തോ ഹുത്വാ ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. കസ്മാ മഗ്ഗോ ‘‘നിയ്യാതീ’’തി വുത്തോ, നന്വേസ ഗമനേ അബ്യാപാരോതി? സച്ചം. യസ്മാ പനസ്സ നിയ്യാതു-പുഗ്ഗലവസേന നിയ്യാനഭാവോ ലബ്ഭതി, തസ്മാ നിയ്യായന്തപുഗ്ഗലസ്സ യോനിസോ പടിപജ്ജനവസേന നിയ്യായന്തോ മഗ്ഗോ ‘‘നിയ്യാതീ’’തി വുത്തോ. കരോതീതി അത്തനോ സന്താനേ ഉപ്പാദേതി. തഥാ ഉപ്പാദേന്തോയേവ ഹി തം പടിപജ്ജതി നാമ. സഹ ബ്യേതി വത്തതീതി സഹബ്യോ, സഹവത്തനകോ, തസ്സ ഭാവോ സഹബ്യതാതി വുത്തം ‘‘സഹഭാവായാ’’തി. സഹഭാവോതി ച സലോകതാ, സമീപതാ വാ വേദിതബ്ബാ. തഥാ ചാഹ ‘‘ഏകട്ഠാനേ പാതുഭാവായാ’’തി. സകമേവാതി അത്തനോ ആചരിയേന പോക്ഖരസാതിനാ കഥിതമേവ. ഥോമേത്വാതി ‘‘അയമേവ ഉജുമഗ്ഗോ അയമഞ്ജസായനോ’’തിആദിനാ പസംസിത്വാ. തഥാ പഗ്ഗണ്ഹിത്വാ. ഭാരദ്വാജോപി സകമേവ അത്തനോ ആചരിയേന താരുക്ഖേന കഥിതമേവ ആചരിയവാദം ഥോമേത്വാ പഗ്ഗണ്ഹിത്വാ വിചരതീതി യോജനാ. തേന വുത്തന്തി യഥാ തഥാ വാ അഭിനിവിട്ഠഭാവേന പാളിയം വുത്തം.

൫൨൧-൫൨൨. അനിയ്യാനികാവാതി അപ്പാടിഹാരികാവ, അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ വാദേ ദോസം ദസ്സേത്വാ അവിപരീതത്ഥദസ്സനത്ഥം ഉത്തരരഹിതാ ഏവാതി അത്ഥോ. തുലന്തി മാനപത്ഥതുലം. അഞ്ഞമഞ്ഞവാദസ്സ ആദിതോവ വിരുദ്ധഗ്ഗഹണം വിഗ്ഗഹോ, സ്വേവ വിവദനവസേന അപരാപരം ഉപ്പന്നോ വിവാദോതി ആഹ ‘‘പുബ്ബുപ്പത്തികോ’’തിആദി. ദുവിധോപി ഏസോതി വിഗ്ഗഹോ, വിവാദോതി ദ്വിധാ വുത്തോപി ഏസോ വിരോധോ. നാനാആചരിയാനം വാദതോതി നാനാരുചികാനം ആചരിയാനം വാദഭാവതോ. നാനാവാദോ നാനാവിധോ വാദോതി കത്വാ, അധുനാ പന ‘‘നാനാആചരിയാനം വാദോ നാനാവാദോ’’തി പാഠോ.

൫൨൩. ഏകസ്സാപീതി തുമ്ഹേസു ദ്വീസു ഏകസ്സാപി. ഏകസ്മിന്തി സകവാദപരവാദേസു ഏകസ്മിമ്പി. സംസയോ നത്ഥീതി ‘‘മഗ്ഗോ നു ഖോ, ന മഗ്ഗോ’’തി വിചികിച്ഛാ നത്ഥി, അഞ്ജസാനഞ്ജസാഭാവേ പന സംസയോ. തേന വുത്തം ‘‘ഏസ കിരാ’’തിആദി ഏവം സതീതി യദി സബ്ബത്ഥ മഗ്ഗസഞ്ഞിനോ, ഏവം സതി ‘‘കിസ്മിം വോ വിഗ്ഗഹോ’’തി ഭഗവാ പുച്ഛതി. ഇതിസദ്ദേന ചേത്ഥ ആദ്യത്ഥേന വിവാദോ, നാനാവാദോ ച സങ്ഗഹിതോ.

൫൨൪. ‘‘ഇച്ഛിതട്ഠാനം ഉജുകം മഗ്ഗതി ഉപഗച്ഛതി ഏതേനാതി മഗ്ഗോ, ഉജുമഗ്ഗോ. തദഞ്ഞോ അമഗ്ഗോ, അ-സദ്ദോ വാ വുദ്ധിഅത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി ഹേട്ഠാ വുത്തോവായമത്ഥോ. അനുജുമഗ്ഗേതി ഏത്ഥാപി അ-സദ്ദോ വുദ്ധിഅത്ഥോ ച യുജ്ജതി. തമേവ വത്ഥുന്തി സബ്ബേസമ്പി ബ്രാഹ്മണാനം മഗ്ഗസ്സ മഗ്ഗഭാവസങ്ഖാതം, സകമഗ്ഗസ്സ ഉജുമഗ്ഗഭാവസങ്ഖാതഞ്ച വത്ഥും. സബ്ബേ തേതി സബ്ബേ തേ നാനാആചരിയേഹി വുത്തമഗ്ഗാ, യേ പാളിയം ‘‘അദ്ധരിയാ ബ്രാഹ്മണാ’’തിആദിനാ വുത്താ. അയമേത്ഥ പാളിഅത്ഥോ – അദ്ധരോ നാമ യഞ്ഞവിസേസോ, തദുപയോഗിഭാവതോ അദ്ധരിയാനി വുച്ചന്തി യജൂനി, താനി സജ്ഝായന്തീതി അദ്ധരിയാ, യജുവേദിനോ. തിത്തിരിനാ നാമ ഇസിനാ കതാ മന്താതി തിത്തിരാ, തേ സജ്ഝായന്തീതി തിത്തിരിയാ, യജുവേദിനോ ഏവ. യജുവേദസാഖാ ഹേസാ, യദിദം തിത്തിരന്തി. ഛന്ദോ വുച്ചതി വിസേസതോ സാമവേദോ, തം സരേന കായന്തീതി ഛന്ദോകാ, സാമവേദിനോ. ‘‘ഛന്ദോഗാ’’തിപി തതിയക്ഖരേന പഠന്തി, സോ ഏവത്ഥോ. ബഹവോ ഇരിയോ ഥോമനാ ഏത്ഥാതി ബവ്ഹാരി, ഇരുവേദോ, തം അധീയന്തീതി ബവ്ഹാരിജ്ഝാ.

ബഹൂനീതി ഏത്ഥായം ഉപമാസംസന്ദനാ – യഥാ തേ നാനാമഗ്ഗാ ഏകംസതോ തസ്സ ഗാമസ്സ വാ നിഗമസ്സ വാ പവേസായ ഹോന്തി, ഏവം ബ്രാഹ്മണേഹി പഞ്ഞാപിയമാനാപി നാനാമഗ്ഗാ ഏകംസതോ ബ്രഹ്മലോകൂപഗമനായ ബ്രഹ്മുനാ സഹബ്യതായ ഹോന്തീതി.

൫൨൫. പടിജാനിത്വാ പച്ഛാ നിഗ്ഗയ്ഹമാനാ അവജാനന്തീതി പുബ്ബേ നിദ്ദോസതം സല്ലക്ഖമാനാ പടിജാനിത്വാ പച്ഛാ സദോസഭാവേന നിഗ്ഗയ്ഹമാനാ ‘‘നേതം മമ വചന’’ന്തി അവജാനന്തി, ന പടിജാനന്തീതി അത്ഥോ.

൫൨൭-൫൨൯. തേ തേവിജ്ജാതി തേവിജ്ജകാ തേ ബ്രാഹ്മണാ. ഏവസദ്ദേന ഞാപിതോ അത്ഥോ ഇധ നത്ഥീതി വ-കാരോ ഗഹിതോ, സോ ച അനത്ഥകോവാതി ദസ്സേതി ‘‘ആഗമസന്ധിമത്ത’’ന്തി ഇമിനാ, വണ്ണാഗമേന പദന്തരസന്ധിമത്തം കതന്തി അത്ഥോ. അന്ധപവേണീതി അന്ധപന്തി. ‘‘പണ്ണാസസട്ഠി അന്ധാ’’തി ഇദം തസ്സാ അന്ധപവേണിയാ മഹതോ ഗച്ഛഗുമ്ബസ്സ അനുപരിഗമനയോഗ്യതാദസ്സനം. ഏവഞ്ഹി തേ ‘‘സുചിരം വേലം മയം മഗ്ഗം ഗച്ഛാമാ’’തി സഞ്ഞിനോ ഹോന്തി. അന്ധാനം പരമ്പരസംസത്തവചനേന യട്ഠിഗാഹകവിരഹതാ ദസ്സിതാതി വുത്തം ‘‘യട്ഠിഗാഹകേനാ’’തിആദി. തദുദാഹരണം ദസ്സേന്തേന ‘‘ഏകോ കിരാ’’തിആദി ആരദ്ധം. അനുപരിഗന്ത്വാതി കഞ്ചി കാലം അനുക്കമേന സമന്തതോ ഗന്ത്വാ. കച്ഛന്തി കച്ഛബന്ധദുസ്സകണ്ണം. ‘‘കച്ഛം ബന്ധന്തീ’’തിആദീസു (ചൂളവ. അട്ഠ. ൨൮൦; വി. സങ്ഗ. അട്ഠ. ൩൪.൪൨) വിയ ഹി കച്ഛസദ്ദോ നിബ്ബസനവിസേസപരിയായോ. അപിച കച്ഛന്തി ഉപകച്ഛകട്ഠാനം. ‘‘സമ്ബാധോ നാമ ഉഭോ ഉപകച്ഛകാ മുത്തകരണ’’ന്തിആദീസു (പാചി. ൮൦൦) വിയ ഹി കായേകദേസവാചകോ കച്ഛസദ്ദോ. ചക്ഖുമാതി യട്ഠിഗാഹകം വദതി. ‘‘പുരിമോ’’തിആദി യഥാവുത്തക്കമേന വേദിതബ്ബോ. നാമകഞ്ഞേവാതി അത്ഥാഭാവതോ നാമമത്തമേവ, തം പന ഭാസിതം തേഹി സാരസഞ്ഞിതമ്പി നാമമത്തതായ അസാരഭാവതോ നിഹീനമേവാതി അത്ഥമത്തം ദസ്സേതി ‘‘ലാമകംയേവാ’’തി ഇമിനാ.

൫൩൦. യോതി ബ്രഹ്മലോകോ. യതോതി ഭുമ്മത്ഥേ നിസ്സക്കവചനം. സാമഞ്ഞജോതനായ വിസേസേ അവതിട്ഠനതോ വിസേസപരാമസനം ദസ്സേതും ‘‘യസ്മിം കാലേ’’തി വുത്തം. ‘‘ഉഗ്ഗമനകാലേ’’തിആദിനാ പകരണാധിഗതമാഹ. ആയാചന്തീതി ഉഗ്ഗമനം പത്ഥേന്തി. കസ്മാ? ലോകസ്സ ബഹുകാരഭാവതോ. തഥാ ഥോമനാദീസു. സോമ്മോതി സീതലോ. അയം കിര ബ്രാഹ്മണാനം ലദ്ധി ‘‘പുബ്ബേബ്രാഹ്മണാനമായാചനായ ചന്ദിമസൂരിയാ’ഗന്ത്വാ ലോകേ ഓഭാസം കരോന്തീ’’തി.

൫൩൨. ഇധ പന കിം വത്തബ്ബന്തി ഇമസ്മിം പന അപ്പച്ചക്ഖഭൂതസ്സ ബ്രഹ്മുനോ സഹബ്യതായ മഗ്ഗദേസനേ തേവിജ്ജാനം ബ്രാഹ്മണാനം കിം വത്തബ്ബം അത്ഥി, യേ പച്ചക്ഖഭൂതാനമ്പി ചന്ദിമസൂരിയാനം സഹബ്യതായ മഗ്ഗം ദേസേതും ന സക്കോന്തീതി അധിപ്പായോ. ‘‘യത്ഥാ’’തി ഇമിനാ ‘‘ഇധാ’’തി വുത്തമേവത്ഥം പച്ചാമസതി.

അചിരവതീനദീഉപമാകഥാവണ്ണനാ

൫൪൨. സമഭരിതാതി സമ്പുണ്ണാ. തതോ ഏവ കാകപേയ്യാ. പാരാതി പാരിമതീര, ആലപനമേതന്തി ദസ്സേതും ‘‘അമ്ഭോ’’തി വുത്തം. അപാരന്തി ഓരിമതീരം. ഏഹീതി ആഗച്ഛാഹി. വതാതി ഏകംസേന. അഥ ഗമിസ്സസി, ഏവം സതി ഏഹീതി യോജനാ. ‘‘അത്ഥിമേ’’തിആദി അവ്ഹാനകാരണം.

൫൪൪. പഞ്ചസീല…പേ… വേദിതബ്ബാ യമനിയമാദിബ്രാഹ്മണധമ്മാനം തദന്തോഗധഭാവതോ. തബ്ബിപരീതാതി പഞ്ചസീലാദിവിപരീതാ പഞ്ചവേരാദയോ. ഇന്ദന്തി ഇന്ദനാമകം ദേവപുത്തം, സക്കം വാ. ‘‘അചിരവതിയാ തീരേ നിസിന്നോ’’തി ഇമിനാ യസ്സാ തീരേ നിസിന്നോ, തദേവ ഉപമം കത്വാ ആഹരതി ധമ്മരാജാ ധമ്മധാതുയാ സുപ്പടിവിദ്ധത്താതി ദസ്സേതി. ‘‘പുനപീ’’തി വത്വാ ‘‘അപരമ്പീ’’തി വചനം ഇതരായപി നദീഉപമായ സങ്ഗണ്ഹനത്ഥം.

൫൪൬. കാമയിതബ്ബട്ഠേനാതി കാമനീയഭാവേന. ബന്ധനട്ഠേനാതി കാമയിതബ്ബതോ സത്താനം ചിത്തസ്സ ആബന്ധനഭാവേന. കാമഞ്ചായം ഗുണസദ്ദോ അത്ഥന്തരേസുപി ദിട്ഠപയോഗോ, തേസം പനേത്ഥ അസമ്ഭവതോ പാരിസേസഞായേന ബന്ധനട്ഠോയേവ യുത്തോതി ദസ്സേതും അയമത്ഥുദ്ധാരോ ആരദ്ധോ. അഹതാനന്തി അധോതാനം അഭിനവാനം. ഏത്ഥാതി ഖന്ധകപാളിപദേ പടലട്ഠോതി പടലസദ്ദസ്സ, പടലസങ്ഖാതോ വാ അത്ഥോ. ഗുണട്ഠോതി ഗുണസദ്ദസ്സ അത്ഥോ നാമ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. അച്ചേന്തീതി അതിക്കമ്മ പവത്തന്തി. ഏത്ഥാതി സോമനസ്സജാതകപാളിപദേ. ദക്ഖിണാതി തിരച്ഛാനഗതേ ദാനചേതനാ. ഏത്ഥാതി ദക്ഖിണവിഭങ്ഗസുത്തപദേ (മ. നി. ൩.൩൭൯) മാലാഗുണേതി മാലാദാമേ. ഏത്ഥാതി സതിപട്ഠാന- (ദീ. നി. ൨.൩൭൮; മ. നി. ൧.൧൦൯) ധമ്മപദപാളിപദേസു, (ധ. പ. ൫൩) നിദസ്സനമത്തഞ്ചേതം കോട്ഠാസാപധാനസീലാദിസുക്കാദിസമ്പദാജിയാസുപി പവത്തനതോ. ഹോതി ചേത്ഥ –

‘‘ഗുണോ പടലരാസാനിസംസേ കോട്ഠാസബന്ധനേ;

സീലസുക്കാദ്യപധാനേ, സമ്പദായ ജിയായ ചാ’’തി.

ഏസേവാതി ബന്ധനട്ഠോ ഏവ. ന ഹി രൂപാദീനം കാമേതബ്ബഭാവേ വുച്ചമാനേ പടലട്ഠോ യുജ്ജതി തഥാ കാമേതബ്ബതായ അനധിപ്പേതത്താ. രാസട്ഠാദീസുപി ഏസേവ നയോ. പാരിസേസതോ പന ബന്ധനട്ഠോവ യുജ്ജതി. യദഗ്ഗേന ഹി നേസം കാമേതബ്ബതാ, തദഗ്ഗേന ബന്ധനഭാവോതി.

കോട്ഠാസട്ഠോപി ചേത്ഥ യുജ്ജതേവ ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാദികോട്ഠാസഭാവേന നേസം കാമേതബ്ബതോ. കോട്ഠാസേ ച ഗുണസദ്ദോ ദിസ്സതി ‘‘ദിഗുണം വഡ്ഢേതബ്ബ’’ന്തിആദീസു വിയ.

‘‘അസങ്ഖ്യേയ്യാനി നാമാനി, സഗുണേന മഹേസിനോ;

ഗുണേന നാമമുദ്ധേയ്യം, അപി നാമസഹസ്സതോ’’തി. (ധ. സ. അട്ഠ. ൧൩൧൩; ഉദാ. അട്ഠ. ൫൩; പടി. മ. അട്ഠ. ൧.൧.൭൬) –

ആദീസു പന സമ്പദാട്ഠോ ഗുണസദ്ദോ, സോപി ഇധ ന യുജ്ജതീതി അനുദ്ധടോ.

ദസ്സനമേവ ഇധ വിജാനനന്തി ആഹ ‘‘പസ്സിതബ്ബാ’’തി. ‘‘സോതവിഞ്ഞാണേന സോതബ്ബാ’’തിആദിഅത്ഥം ‘‘ഏതേനുപായേനാ’’തി അതിദിസതി. ഗവേസിതാപി ‘‘ഇട്ഠാ’’തി വുച്ചന്തി, തേ ഇധ നാധിപ്പേതാതി ദസ്സേതും ‘‘പരിയിട്ഠാ വാ ഹോന്തു മാ വാ’’തി വുത്തം. ഇച്ഛിതാ ഏവ ഹി ഇധ ഇട്ഠാ, തേനാഹ ‘‘ഇട്ഠാരമ്മണഭൂതാ’’തി, സുഖാരമ്മണഭൂതാതി അത്ഥോ. കാമനീയാതി കാമേതബ്ബാ. ഇട്ഠഭാവേന മനം അപ്പയന്തി വഡ്ഢേന്തീതി മനാപാ. പിയജാതികാതി പിയസഭാവാ. ആരമ്മണം കത്വാതി അത്താനമാരമ്മണം കത്വാ. കമ്മഭൂതേ ആരമ്മണേ സതി രാഗോ ഉപ്പജ്ജതീതി തം കാരണഭാവേന നിദസ്സേന്തോ ‘‘രാഗുപ്പത്തികാരണഭൂതാ’’തി ആഹ.

ഗേധേനാതി ലോഭേന. അഭിഭൂതാ ഹുത്വാ പഞ്ച കാമഗുണേ പരിഭുഞ്ജന്തീതി യോജനാ. മുച്ഛാകാരന്തി മോഹനാകാരം. അധിഓസന്നാതി അധിഗയ്ഹ അജ്ഝോസായ അവസന്നാ. തേന വുത്തം ‘‘ഓഗാള്ഹാ’’തി. സാനന്തി അവസാനം. പരിനിട്ഠാനപ്പത്താതി ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠാപനവസേന പരിനിട്ഠാനം ഉയ്യാതാ. ആദീനവന്തി കാമപരിഭോഗേ സമ്പതി, ആയതിഞ്ച ദോസം അപസ്സന്താ. ഘാസച്ഛാദനാദിസമ്ഭോഗനിമിത്തസംകിലേസതോ നിസ്സരന്തി അപഗച്ഛന്തി ഏതേനാതി നിസ്സരണം, യോനിസോ പച്ചവേക്ഖിത്വാ തേസം പരിഭോഗപഞ്ഞാ. തദഭാവതോ അനിസ്സരണപഞ്ഞാതി അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇദമേത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. പച്ചവേക്ഖണപരിഭോഗവിരഹിതാതി യഥാവുത്തപച്ചവേക്ഖണഞാണേന പരിഭോഗതോ വിരഹിതാ.

൫൪൮-൯. ആവരന്തീതി കുസലധമ്മുപ്പത്തിം ആദിതോ വാരേന്തി. നിവാരേന്തീതി നിരവസേസതോ വാരയന്തി. ഓനന്ധന്തീതി ഓഗാഹന്താ വിയ ഛാദേന്തി. പരിയോനന്ധന്തീതി സബ്ബസോ ഛാദേന്തി. ആവരണാദീനം വസേനാതി യഥാവുത്താനം ആവരണാദിഅത്ഥാനം വസേന. തേ ഹി ആസേവനബലവതായ പുരിമപുരിമേഹി പച്ഛിമപച്ഛിമാ ദള്ഹതരതമാദിഭാവപ്പത്താ.

സംസന്ദനകഥാവണ്ണനാ

൫൫൦. ഇത്ഥിപരിഗ്ഗഹേ സതി പുരിസസ്സ പഞ്ചകാമഗുണപരിഗ്ഗഹോ പരിപുണ്ണോ ഏവ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ഇത്ഥിപരിഗ്ഗഹേന സപരിഗ്ഗഹോ’’തി. ‘‘ഇത്ഥിപരിഗ്ഗഹേന അപരിഗ്ഗഹോ’’തി ച ഇദം തേവിജ്ജബ്രാഹ്മണേസു ദിസ്സമാനപരിഗ്ഗഹാനം ദുട്ഠുല്ലതമപരിഗ്ഗഹാഭാവദസ്സനം. ഏവം ഭൂതാനം തേവിജ്ജാനം ബ്രാഹ്മണാനം കാ ബ്രഹ്മുനാ സംസന്ദനാ, ബ്രഹ്മാ പന സബ്ബേന സബ്ബം അപരിഗ്ഗഹോതി. വേരചിത്തേന അവേരോ, കുതോ ഏതസ്സ വേരപയോഗോതി അധിപ്പായോ. ചിത്തഗേലഞ്ഞസങ്ഖാതേനാതി ചിത്തുപ്പാദഗേലഞ്ഞസഞ്ഞിതേന, ഇമിനാ തസ്സ രൂപകായഗേലഞ്ഞഭാവോ വുത്തോ ഹോതി. ബ്യാപജ്ഝേനാതി ദുക്ഖേന. ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചാദീഹീതി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന തദേകട്ഠാ സംകിലേസധമ്മാ സങ്ഗയ്ഹന്തി. അതോയേവേത്ഥ ‘‘ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചാഭാവതോ’’തി തദുഭയാഭാവമത്തഹേതുവചനം സമത്ഥിതം ഹോതി. അപ്പടിപത്തിഹേതുഭൂതായ വിചികിച്ഛായ സതി ന കദാചി ചിത്തം പുരിസസ്സ വസേ വത്തതി, പഹീനായ പന തായ സിയാ ചിത്തസ്സ പുരിസവസേ വത്തനന്തി ആഹ ‘‘വിചികിച്ഛായാ’’തിആദി. ചിത്തഗതികാതി ചിത്തവസികാ. തേന വുത്തം ‘‘ചിത്തസ്സ വസേ വത്തന്തീ’’തി. ന താദിസോതി ബ്രാഹ്മണാ വിയ ന ചിത്തവസികോ ഹോതി, അഥ ഖോ വസീഭൂതഝാനാഭിഞ്ഞതായ ചിത്തം അത്തനോ വസേ വത്തേതീതി വസവത്തീ.

൫൫൨. ബ്രഹ്മലോകമഗ്ഗേതി ബ്രഹ്മലോകഗാമിമഗ്ഗേ പടിപജ്ജിതബ്ബേ, പഞ്ഞാപേതബ്ബേ വാ, തം പഞ്ഞപേന്താതി അധിപ്പായോ. ഉപഗന്ത്വാതി മിച്ഛാപടിപത്തിയാ ഉപസങ്കമിത്വാ, പടിജാനിത്വാ വാ. സമതലന്തി സഞ്ഞായാതി മത്ഥകേ ഏകങ്ഗുലം വാ ഉപഡ്ഢങ്ഗുലം വാ സുക്ഖതായ സമതലന്തി സഞ്ഞായ. പങ്കം ഓതിണ്ണാ വിയാതി അനേകപോരിസം മഹാപങ്കം ഓതിണ്ണാ വിയ. അനുപ്പവിസന്തീതി അപായമഗ്ഗം ബ്രഹ്മലോകമഗ്ഗസഞ്ഞായ ഓഗാഹന്തി. തതോ ഏവ സംസീദിത്വാ വിസാദം പാപുണന്തി. ഏവന്തി ‘‘സമതല’’ന്തിആദിനാ വുത്തനയേന. സംസീദിത്വാതി നിമുജ്ജിത്വാ. മരീചികായാതി മിഗതണ്ഹികായ കത്തുഭൂതായ. വഞ്ചേത്വാതി നദീസദിസം പകാസനേന വഞ്ചേത്വാ. വായമാനാതി വായമമാനാ, അയമേവ വാ പാഠോ. സുക്ഖതരണം മഞ്ഞേ തരന്തീതി സുക്ഖനദീതരണം തരന്തി മഞ്ഞേ. അഭിന്നേപി ഭേദവചനമേതം. തസ്മാതി യസ്മാ തേവിജ്ജാ അമഗ്ഗമേവ ‘‘മഗ്ഗോ’’തി ഉപഗന്ത്വാ സംസീദന്തി, തസ്മാ. യഥാ തേതി തേ ‘‘സമതല’’ന്തി സഞ്ഞായ പങ്കം ഓതിണ്ണാ സത്താ ഹത്ഥപാദാദീനം സംഭഞ്ജനം പരിഭഞ്ജനം പാപുണന്തി യഥാ. ഇധേവ ചാതി ഇമസ്മിഞ്ച അത്തഭാവേ. സുഖം വാ സാതം വാ ന ലഭന്തീതി ഝാനസുഖം വാ വിപസ്സനാസാതം വാ ന ലഭന്തി, കുതോ മഗ്ഗസുഖം വാ നിബ്ബാനസാതം വാതി അധിപ്പായോ. മഗ്ഗദീപകന്തി ‘‘മഗ്ഗദീപക’’ മിച്ചേവ തേഹി അഭിമതം. തേവിജ്ജകന്തി തേവിജ്ജത്ഥഞാപകം. പാവചനന്തി പകട്ഠവചനസമ്മതം പാഠം. തേവിജ്ജാനം ബ്രാഹ്മണാനന്തി സമ്ബന്ധേ സാമിവചനം. ഇരിണന്തി അരഞ്ഞാനിയാ ഇദം അധിവചനന്തി ആഹ ‘‘അഗാമകം മഹാരഞ്ഞ’’ന്തി. അനുപഭോഗരുക്ഖേഹീതി മിഗരുരുആദീനമ്പി അനുപഭോഗാരഹേഹി കിം പക്കാദിവിസരുക്ഖേഹി. യത്ഥാതി യസ്മിം വനേ. പരിവത്തിതുമ്പി ന സക്കാ ഹോന്തി മഹാകണ്ടകഗച്ഛഗഹനതായ. ഞാതീനം ബ്യസനം വിനാസോ ഞാതിബ്യസനം. ഏവം ഭോഗസീലബ്യസനേസുപി. രോഗോ ഏവ ബ്യസതി വിബാധതീതി രോഗബ്യസനം. ഏവം ദിട്ഠിബ്യസനേപി.

൫൫൪. നനു ജാതസദ്ദേനേവ അയമത്ഥോ സിദ്ധോതി ചോദനമപനേതി ‘‘യോ ഹീ’’തിആദിനാ. ജാതോ ഹുത്വാ സംവഡ്ഢിതോ ജാതസംവഡ്ഢോതി ആചരിയേന (ദീ. നി. ടീ. ൧.൫൫൪) വുത്തം, ജാതോ ച സോ സംവഡ്ഢോ ചാതി ജാതസംവഡ്ഢോതി പന യുജ്ജതി വിസേസനപരനിപാതത്താ. ന സബ്ബസോ പച്ചക്ഖാ ഹോന്തി പരിചയാഭാവതോ. ചിരനിക്ഖന്തോതി നിക്ഖന്തോ ഹുത്വാ ചിരകാലോ. ചിരം നിക്ഖന്തസ്സ അസ്സാതി ഹി ചിരനിക്ഖന്തോ. ‘‘ജാതസംവഡ്ഢോ’’തി പദദ്വയേന അത്ഥസ്സ പരിപുണ്ണാഭാവതോ ‘‘തമേന’’ന്തി കമ്മപദം ‘‘താവദേവ അവസട’’ന്തി പുന വിസേസേതീതി വുത്തം ഹോതി. ദന്ധായിതത്തന്തി വിസ്സജ്ജനേ മന്ദത്തം സണികവുത്തി, തം പന സംസയവസേന ചിരായനം നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘കങ്ഖാവസേന ചിരായിതത്ത’’ന്തി. വിത്ഥായിതത്തന്തി സാരജ്ജിതത്തം. അട്ഠകഥായം പന വിത്ഥായിതത്തം നാമ ഥമ്ഭിതത്തന്തി അധിപ്പായേന ‘‘ഥദ്ധഭാവഗ്ഗഹണ’’ന്തി വുത്തം. അപ്പടിഹതഭാവം ദസ്സേതി തസ്സേവ അനാവരണഞാണഭാവതോ. നന്വേതമ്പി അന്തരായപടിഹതം സിയാതി ആസങ്കം പരിഹരതി ‘‘തസ്സ ഹീ’’തിആദിനാ. മാരാവട്ടനാദിവസേനാതി ഏത്ഥ ചക്ഖുമോഹമുച്ഛാകാലാദി സങ്ഗയ്ഹതി. ന സക്കാ തസ്സ കേനചി അന്തരായോ കാതും ചതൂസു അനന്തരായികധമ്മേസു പരിയാപന്നഭാവതോ.

൫൫൫. ഉഇച്ചുപസഗ്ഗയോഗേ ലുമ്പസദ്ദോ, ലുപിസദ്ദോ വാ ഉദ്ധരണത്ഥോ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ഉദ്ധരതൂ’’തി. ഉപസഗ്ഗവിസേസേന ഹി ധാതുസദ്ദാ അത്ഥവിസേസവുത്തിനോ ഹോന്തി യഥാ ‘‘ആദാന’’ന്തി. പജാസദ്ദോ പകരണാധിഗതത്താ ദാരകവിസയോതി ആഹ ‘‘ബ്രാഹ്മണദാരക’’ന്തി.

ബ്രഹ്മലോകമഗ്ഗദേസനാവണ്ണനാ

൫൫൬-൭. ‘‘അപുബ്ബന്തി ഇമിനാ സംവണ്ണേതബ്ബതാകാരണം ദീപേതി. യസ്സ അതിസയേന ബലം അത്ഥി, സോ ബലവാതി വുത്തം ‘‘ബലസമ്പന്നോ’’തി. സങ്ഖം ധമേതീതി സങ്ഖധമകോ, സങ്ഖം ധമയിത്വാ തതോ സദ്ദപവത്തകോ. ‘‘ബലവാ’’തിആദിവിസേസനം കിമത്ഥിയന്തി ആഹ ‘‘ദുബ്ബലോ ഹീ’’തിആദി. ബലവതോ പന സങ്ഖസദ്ദോതി സമ്ബന്ധോ. അപ്പനാവ വട്ടതി പടിപക്ഖതോ സമ്മദേവ ചേതസോ വിമുത്തിഭാവതോ, തസ്മാ ഏവം വുത്തന്തി അധിപ്പായോ.

പമാണകതം കമ്മം നാമ കാമാവചരം വുച്ചതി പമാണകരാനം സംകിലേസധമ്മാനം അവിക്ഖമ്ഭനതോ. തഥാ ഹി തം ബ്രഹ്മവിഹാരപുബ്ബഭാഗഭൂതം പമാണം അതിക്കമിത്വാ ഓദിസ്സകാനോദിസ്സകദിസാഫരണവസേന വഡ്ഢേതും ന സക്കാ. വുത്തവിപരിയായതോ പന രൂപാരൂപാവചരം അപ്പമാണകതം കമ്മം നാമ. തേനാഹ ‘‘തഞ്ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ അരൂപാവചരേ ഓദിസ്സകാനോദിസ്സകവസേന ഫരണം ന ലബ്ഭതി, തഥാ ദിസാഫരണഞ്ച. കേചി പന ‘‘തം ആഗമനവസേന ലബ്ഭതീ’’തി വദന്തി, തദയുത്തം. ന ഹി ബ്രഹ്മവിഹാരനിസ്സന്ദോ ആരുപ്പം, അഥ ഖോ കസിണനിസ്സന്ദോ, തസ്മാ യം സുഭാവിതം വസീഭാവം പാപിതം ആരുപ്പം, തം അപ്പമാണകതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘യം വാ സാതിസയം ബ്രഹ്മവിഹാരഭാവനായ അഭിസങ്ഖതേന സന്താനേന നിബ്ബത്തിതം, യഞ്ച ബ്രഹ്മവിഹാരസമാപത്തിതോ വുട്ഠായ സമാപന്നം അരൂപാവചരജ്ഝാനം, തം ഇമിനാ പരിയായേന ഫരണപമാണവസേന അപ്പമാണകത’’ന്തി അപരേ. വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം.

രൂപാവചരാരൂപാവചരകമ്മേതി രൂപാവചരകമ്മേ ച അരൂപാവചരകമ്മേ ച സതി. ന ഓഹീയതി ന തിട്ഠതീതി കതൂപചിതമ്പി കാമാവചരകമ്മം യഥാധിഗതേ മഹഗ്ഗതജ്ഝാനേ അപരിഹീനേ തം അഭിഭവിത്വാ പടിബാഹിത്വാ സയം ഓഹീയകം ഹുത്വാ പടിസന്ധിം ദാതും സമത്ഥഭാവേ ന തിട്ഠതി. ‘‘ന അവസിസ്സതീ’’തി ഏതസ്സ ഹി അത്ഥവചനം ‘‘ന ഓഹീയതീ’’തി, തദേതം ‘‘ന അവതിട്ഠതീ’’തി ഏതസ്സ വിസേസവചനം, പരിയായവചനം വാ. തേനാഹ ‘‘കിം വുത്തം ഹോതീ’’തിആദി. ലഗ്ഗിതുന്തി ആവരിതും നിസേധേതും. ഠാതുന്തി പടിബലം ഹുത്വാ പതിട്ഠാതും. ഫരിത്വാതി പടിഫരിത്വാ. പരിയാദിയിത്വാതി തസ്സ സാമത്ഥിയം ഖേപേത്വാ. ഓകാസം ഗഹേത്വാതി വിപാകദാനോകാസം ഗഹേത്വാ, ഇമിനാ ‘‘ലഗ്ഗിതും വാ ഠാതും വാ’’തി വചനമേവ വിത്ഥാരേതീതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘അഥ ഖോ’’തിആദി അത്ഥാപത്തിദസ്സനം. കമ്മസ്സ പരിയാദിയനം നാമ തസ്സ വിപാകുപ്പാദനം നിസേധേത്വാ അത്തനോ വിപാകുപ്പാദനമേവാതി ആഹ ‘‘തസ്സാ’’തിആദി. തസ്സാതി കാമാവചരകമ്മസ്സ വിപാകം പടിബാഹിത്വാ. സയമേവാതി രൂപാരൂപാവചരകമ്മമേവ. ബ്രഹ്മസഹബ്യതം ഉപനേതി അസതി താദിസാനം ചേതോപണിധിവിസേസേതി അധിപ്പായോ. തിസ്സബ്രഹ്മാദീനം വിയ ഹി മഹാപുഞ്ഞാനം ചേതോപണിധിവിസേസേന മഹഗ്ഗതകമ്മം പരിത്തകമ്മസ്സ വിപാകം ന പടിബാഹതീതി ദട്ഠബ്ബം.

അഥ മഹഗ്ഗതസ്സ ഗരുകകമ്മസ്സ വിപാകം പടിബാഹിത്വാ പരിത്തം ലഹുകകമ്മം കഥമത്തനോ വിപാകസ്സ ഓകാസം കരോതീതി? തീസുപി കിര വിനയഗണ്ഠിപദേസു ഏവം വുത്തം ‘‘നികന്തിബലേനേവ ഝാനം പരിഹായതി, തതോ പരിഹീനഝാനത്താ പരിത്തകമ്മം ലദ്ധോകാസ’’ന്തി. കേചി പന വദന്തി ‘‘അനീവരണാവത്ഥായ നികന്തിയാ ഝാനസ്സ പരിഹാനി വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബാ’’തി. ഇദമേത്ഥ യുത്തതരകാരണം – അസതിപി മഹഗ്ഗതകമ്മുനോ വിപാകപടിബാഹനസമത്ഥേ പരിത്തകമ്മേ ‘‘ഇജ്ഝതി ഭിക്ഖവേ സീലവതോ ചേതോപണിധി വിസുദ്ധത്താ സീലസ്സാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൫൦൪; സം. നി. ൪.൩൫൨; അ. നി. ൮.൩൫) വചനതോ കാമഭവേ ചേതോപണിധി മഹഗ്ഗതകമ്മസ്സ വിപാകം പടിബാഹിത്വാ പരിത്തകമ്മുനോ വിപാകോകാസം കരോതീതി. ഏവം മേത്താദിവിഹാരീതി വുത്തനയേന അപ്പനാപത്താനം മേത്താദീനം ബ്രഹ്മവിഹാരാനം വസേന വിഹാരീ.

൫൫൯. പഠമമുപനിധായ ദുതിയം, കിമേതം, യമുപനിധീയതീതി വുത്തം ‘‘പഠമമേവാ’’തിആദി. മജ്ഝിമപണ്ണാസകേ സങ്ഗീതന്തി അജ്ഝാഹരിത്വാ സമ്ബന്ധോ. പുനപ്പുനം സരണഗമനം ദള്ഹതരം, മഹപ്ഫലതരഞ്ച, തസ്മാ ദുതിയമ്പി സരണഗമനം കതന്തി വേദിതബ്ബം. കതിപാഹച്ചയേനാതി ദ്വീഹതീഹച്ചയേന. പബ്ബജിത്വാതി സാമണേരപബ്ബജ്ജം ഗഹേത്വാ. അഗ്ഗഞ്ഞസുത്തമ്പി (ദീ. നി. ൩.൧൧൨) അമുംയേവ വാസേട്ഠമാരബ്ഭ കഥേസി, നാഞ്ഞന്തി ഞാപേതും ‘‘അഗ്ഗഞ്ഞസുത്തേ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ആഗതനയേന ഉപസമ്പദഞ്ചേവ അരഹത്തഞ്ച അലത്ഥും പടിലഭിംസൂതി അത്ഥോ. യമേത്ഥ അത്ഥതോ ന വിഭത്തം, തദേതം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഇതി സുമങ്ഗലവിലാസിനിയാ ദീഘനികായട്ഠകഥായ പരമസുഖുമഗമ്ഭീരദുരനുബോധത്ഥപരിദീപനായ സുവിമലവിപുലപഞ്ഞാവേയ്യത്തിയജനനായ അജ്ജവമദ്ദവസോരച്ചസദ്ധാസതിധിതിബുദ്ധിഖന്തിവീരിയാദിധമ്മസമങ്ഗിനാ സാട്ഠകഥേ പിടകത്തയേ അസങ്ഗാസംഹീരവിസാരദഞാണചാരിനാ അനേകപ്പഭേദസകസമയസമയന്തരഗഹനജ്ഝോഗാഹിനാ മഹാഗണിനാ മഹാവേയ്യാകരണേന ഞാണാഭിവംസധമ്മസേനാപതിനാമഥേരേന മഹാധമ്മരാജാധിരാജഗരുനാ കതായ സാധുവിലാസിനിയാ നാമ ലീനത്ഥപകാസനിയാ തേവിജ്ജസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപകാസനാ.

തേവിജ്ജസുത്തസംവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

തത്രിദം സാധുവിലാസിനിയാ സാധുവിലാസിനിത്തസ്മിം ഹോതി –

ബ്യഞ്ജനഞ്ചേവ അത്ഥോ ച, വിനിച്ഛയോ ച സബ്ബഥാ;

സാധകേന വിനാ വുത്തോ, നത്ഥി ചേത്ഥ യതോ തതോ.

സമ്പസ്സതം സുധീമതം, സാധൂനം ചിത്തതോസനം;

കരോതി വിവിധം സായം, തേന സാധുവിലാസിനീതി.

നിഗമനകഥാ

ഏത്താവതാ ച –

സദ്ധമ്മേ പാടവത്ഥായ, സാസനസ്സ ച വുദ്ധിയാ;

വണ്ണനാ യാ സമാരദ്ധാ, സീലക്ഖന്ധകഥായ സാ.

സാധുവിലാസിനീ നാമ, സബ്ബസോ പരിനിട്ഠിതാ;

പണ്ണാസായ സാധികായ, ഭാണവാരപ്പമാണതോ.

അനേകസേതിഭിന്ദോ യോ, അനന്തബലവാഹനോ;

സിരീപവരാദിനാമോ, രാജാ നാനാരട്ഠിസ്സരോ.

ജമ്ബുദീപതലേ രമ്മേ, മരമ്മവിസയേ അകാ;

തമ്ബദീപരട്ഠേ പുരം, അമരപുരനാമകം.

മണ്ഡലാചലസാമന്തം, ഏരാവതീനദിസ്സിതം;

നാനാജനാനമാവാസം, ഹേമപാസാദലങ്കതം.

തത്രാഭിസേകപത്തോ സോ, രജ്ജം കാരേസി ധമ്മതോ;

രാജാഗാരമഹാഥൂപം, അകാസി സമ്പസാദനം.

ഉദ്ധമ്മം ഉബ്ബിനയഞ്ച, പഹായ ജിനസാസനം;

വിസോധേസി യഥാഭൂതം, സതതം ദള്ഹമാനസോ.

തേനേവ കാരിതേ രമ്മേ, ഛായൂദകസമപ്പിതേ;

ദ്വിപാകാരപരിക്ഖിത്തേ, ഭാവനാഭിരതാരഹേ.

മഹാമുനിസമഞ്ഞാ യാ, സമ്ബുദ്ധസമ്മുഖാ കതാ;

പടിമാ തംപാസാദമ്ഹാ, ഉജുആസന്നദക്ഖിണേ.

അസോകാരാമആരാമേ, പഞ്ചഭൂമിമഹാലയേ;

രതനഭൂമികിത്തി വ്ഹയേ, ധമ്മപാസാദലങ്കതേ.

തഥാ ദക്ഖിണദേവിയാ, നഗരസമീപേ കതേ;

പുബ്ബുത്തരേ ജയഭൂമി-കിത്താഭിധാനകേപി ച.

തഥേവുത്തരദേവിയാ, നഗരബ്ഭന്തരേ കതേ;

സോണ്ണഗുഹഥൂപന്തികേ, പരിമാണകനാമകേ.

തഥാ ച ഉപരാജേന, കതേ നഗരപച്ഛിമേ;

മഹാഗുഹഥൂപന്തികേ, മങ്ഗലാവാസനാമകേ.

ഇതി സോണ്ണവിഹാരേസു, വസംനേകേസു വാരതോ;

സക്കതോ സബ്ബരാജൂനം, തിക്ഖത്തും ലദ്ധലഞ്ഛനോ.

ഞാണാഭിവംസധമ്മസേനാപതീതി സുവിഖ്യാതോ;

ദ്വേവിഭങ്ഗാദിധാരണാ, ഉപജ്ഝാചരിയതം പത്തോ.

ലങ്കാദീപാഗതാനമ്പി, പരദീപനിവാസിനം;

ഭിക്ഖൂനം വാചകോ ധമ്മം, പടിപത്തിം നിയോജകോ.

യം നിസ്സായ വിസോധേസി, സാസനം ഏസ ഭൂപതി;

അത്ഥബ്യഞ്ജനസമ്പന്നം, സോ’കാസി വണ്ണനം ഇമം.

സമ്ബുദ്ധപരിനിബ്ബാനാ, പഞ്ചതാലീസകേ’ദ്ധകേ;

തിസതേ ദ്വിസഹസ്സേ ച, സമ്പത്തേ സാ സുനിട്ഠിതാ.

പേടകാലങ്കാരവ്ഹയം, നേത്തിസംവണ്ണനം സുഭം;

ഇമഞ്ച സങ്ഖരോന്തേന, യം പുഞ്ഞം പസുതം മയാ.

അഞ്ഞമ്പി തേന പുഞ്ഞേന, പത്വാന ബോധിമുത്തമം;

താരയിത്വാ ബഹൂ സത്തേ, മോചേയ്യം ഭവബന്ധനാ.

സദാ രക്ഖന്തു രാജാനോ, ധമ്മേനേവ പജം ഇമം;

നിരതാ പുഞ്ഞകമ്മേസു, ജോതേന്തു ജിനസാസനം.

ഇമേ ച പാണിനോ സബ്ബേ, സബ്ബദാ നിരുപദ്ദവാ;

നിച്ചം കല്യാണസങ്കപ്പാ, പപ്പോന്തു അമതം പദന്തി.

ഇതി ദീഘനികായട്ഠകഥായ സീലക്ഖന്ധവഗ്ഗസംവണ്ണനായ

സാധുവിലാസിനീ നാമ അഭിനവടീകാ സമത്താ.

സീലക്ഖന്ധവഗ്ഗഅഭിനവടീകാ നിട്ഠിതാ.