൧൧. കേവട്ടസുത്തവണ്ണനാ

കേവട്ടഗഹപതിപുത്തവത്ഥുവണ്ണനാ

൪൮൧. ഏവം സുഭസുത്തം സംവണ്ണേത്വാ ഇദാനി കേവട്ടസുത്തം സംവണ്ണേന്തോ യഥാനുപുബ്ബം സംവണ്ണനോകാസസ്സ പത്തഭാവം വിഭാവേതും, സുഭസുത്തസ്സാനന്തരം സങ്ഗീതസ്സ സുത്തസ്സ കേവട്ടസുത്തഭാവം വാ പകാസേതും ‘‘ഏവം മേ സുതം…പേ… നാളന്ദായന്തി കേവട്ടസുത്ത’’ന്തി ആഹ. പാവാരികസ്സാതി ഏവംനാമകസ്സ സേട്ഠിനോ. അമ്ബവനേതി അമ്ബരുക്ഖബഹുലേ ഉപവനേ. തം കിര സോ സേട്ഠി ഭഗവതോ അനുച്ഛവികം ഗന്ധകുടിം, ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ച രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനകുടിമണ്ഡപാദീനി സമ്പാദേത്വാ പാകാരപരിക്ഖിത്തം ദ്വാരകോട്ഠകസമ്പന്നം കത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ നിയ്യാതേസി, പുരിമവോഹാരേന പനേസ വിഹാരോ ‘‘പാവാരികമ്ബവന’’ന്ത്വേവ വുച്ചതി. ‘‘കേവട്ടോ’’ തിദം നാമമത്തം. ‘‘കേവട്ടേഹി സംരക്ഖിതത്താ, തേസം വാ സന്തികേ സമ്ബുദ്ധത്താ’’തി കേചി. ഗഹപതിപുത്തസ്സാതി ഏത്ഥ കാമഞ്ചേസ തദാ ഗഹപതിട്ഠാനേ ഠിതോ, പിതു പനസ്സ അചിരകാലകതതായ പുരിമസമഞ്ഞായ ‘‘ഗഹപതിപുത്തോ’’ത്വേവ വോഹരീയതി. തേനാഹ ‘‘ഗഹപതിമഹാസാലോ’’തി, മഹാവിഭവതായ മഹാസാരോ ഗഹപതീതി അത്ഥോ, ര-കാരസ്സ പന ല-കാരം കത്വാ ‘‘മഹാസാലോ’’തി വുത്തം യഥാ ‘‘പലിബുദ്ധോ’’തി (ചൂളനി. ൧൫; മി. പ. ൬.൩.൭; ജാ. അട്ഠ. ൨.൩.൧൦൨) സദ്ധോ പസന്നോതി പോഥുജ്ജനികസദ്ധാവസേന രതനത്തയസദ്ധായ സമന്നാഗതോ, തതോയേവ രതനത്തയപ്പസന്നോ. കമ്മകമ്മഫലസദ്ധായ വാ സദ്ധോ, രതനത്തയപ്പസാദബഹുലതായ പസന്നോ. സദ്ധാധികത്തായേവാതി തഥാചിന്തായ ഹേതുവചനം, സദ്ധാധികോ ഹി ഉമ്മാദപ്പത്തോ വിയ ഹോതി.

സമിദ്ധാതി സമ്മദേവ ഇദ്ധാ, വിഭവസമ്പത്തിയാ വേപുല്ലപ്പത്താ സമ്പുണ്ണാ, ആകിണ്ണാ ബഹൂ മനുസ്സാ ഏത്ഥാതി അത്ഥം സന്ധായ ‘‘അംസകൂടേനാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘ഏഹി ത്വം ഭിക്ഖു അന്വദ്ധമാസം, അനുമാസം, അനുസംവച്ഛരം വാ മനുസ്സാനം പസാദായ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം കരോഹീ’’തി ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ആണാപനമേവ സമാദിസനം, തം പന തസ്മിം ഠാനേ ഠപനം നാമാതി ആഹ ‘‘ഠാനന്തരേ ഠപേതൂ’’തി. ഉത്തരിമനുസ്സാനന്തി പകതിമനുസ്സേഹി ഉത്തരിതരാനം ഉത്തമപുരിസാനം ബുദ്ധാദീനം ഝായീനം, അരിയാനഞ്ച. ധമ്മതോതി അധിഗമധമ്മതോ, ഝാനാഭിഞ്ഞാമഗ്ഗഫലധമ്മതോതി അത്ഥോ, നിദ്ധാരണേ ചേതം നിസ്സക്കവചനം. തതോ ഹി ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം നിദ്ധാരേതി. ഏവം ഉത്തരിസദ്ദം മനുസ്സസദ്ദേന ഏകപദം കത്വാ ഇദാനി പാടിഹാരിയസദ്ദേന സമ്ബജ്ഝിതബ്ബം വിസുമേവ പദം കരോന്തോ ‘‘ദസകുസലസങ്ഖാതതോ വാ’’തിആദിമാഹ. മനുസ്സധമ്മതോതി പകതിമനുസ്സധമ്മതോ. പജ്ജലിതപദീപോതി പജ്ജലന്തപദീപോ. തേലസ്നേഹന്തി തേലസേചനം. രാജഗഹസേട്ഠിവത്ഥുസ്മിന്തി രാജഗഹസേട്ഠിനോ ചന്ദനപത്തദാനവത്ഥുമ്ഹി (ചൂളവ. ൨൫൨). സിക്ഖാപദം പഞ്ഞാപേസീതി ‘‘ന ഭിക്ഖവേ ഗിഹീനം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം ദസ്സേതബ്ബം. യോ ദസ്സേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (ചൂളവ. ൨൫൨) വികുബ്ബനിദ്ധിപടിക്ഖേപകം ഇദം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേസി.

൪൮൨. ഗുണസമ്പത്തിതോ അചാവനം സന്ധായ ഏതം വുത്തന്തി ദസ്സേതി ‘‘ന ഗുണവിനാസനേനാ’’തി ഇമിനാ. തേനാഹ ‘‘സീലഭേദ’’ന്തിആദി. വിസഹന്തോ നാമ നത്ഥീതി നിവാരിതട്ഠാനേ ഉസ്സഹന്തോ നാമ നത്ഥി. ഏവമ്പി ഇമിനാ കാരണന്തരേനായം ഉസ്സഹന്തോതി ദസ്സേതും ‘‘അയം പനാ’’തിആദി വുത്തം. യസ്മാ വിസ്സാസികോ, തസ്മാ വിസ്സാസം വഡ്ഢേത്വാതി യോജനാ. വഡ്ഢേത്വാതി ച ബ്രൂഹേത്വാ, വിഭൂതം പാകടം കത്വാതി അത്ഥോ.

ഇദ്ധിപാടിഹാരിയവണ്ണനാ

൪൮൩-൪. ആദീനവന്തി ദോസം. കഥം തേന കതാ, കത്ഥ വാ ഉപ്പന്നാതി ആഹ ‘‘തത്ഥ കിരാ’’തിആദി. ഏകേനാതി ഗന്ധാരേന നാമ ഇസിനാവ. ഏവഞ്ഹി പുബ്ബേനാപരം സംസന്ദതീതി. ഗന്ധാരീ നാമേസാ വിജ്ജാ ചൂളഗന്ധാരീ, മഹാഗന്ധാരീതി ദുവിധാ ഹോതി. തത്ഥ ചൂളഗന്ധാരീ നാമ തിവസ്സതോ ഓരം മതസത്താനം ഉപപന്നട്ഠാനജാനനാ വിജ്ജാ. വങ്ഗീസവത്ഥു (സം. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൨൦; അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൨൧൨) ചേത്ഥ സാധകം. മഹാഗന്ധാരീ നാമ തസ്സ ചേവ ജാനനാ, തദുത്തരി ച ഇദ്ധിവിധഞാണകമ്മസ്സ സാധികാ വിജ്ജാ. യേഭുയ്യേന ഹേസാ ഇദ്ധിവിധഞാണകിച്ചം സാധേതി. തസ്സാ കിര വിജ്ജായ സാധകോ പുഗ്ഗലോ താദിസേ ദേസേ, കാലേ ച മന്തം പരിജപ്പേത്വാ ബഹുധാപി അത്താനം ദസ്സേതി, ഹത്ഥിആദീനിപി ദസ്സേതി, അദസ്സനീയോപി ഹോതി, അഗ്ഗിഥമ്ഭമ്പി കരോതി, ജലഥമ്ഭമ്പി കരോതി, ആകാസേപി അത്താനം ദസ്സേതി, സബ്ബം ഇന്ദജാലസദിസം ദട്ഠബ്ബം. അട്ടോതി ദുക്ഖിതോ ബാധിതോ. തേനാഹ ‘‘പീളിതോ’’തി.

ആദേസനാപാടിഹാരിയവണ്ണനാ

൪൮൫. കാമം ‘‘ചേതസിക’’ന്തി ഇദം യേ ചേതസി നിയുത്താ ചിത്തേന സമ്പയുത്താ, തേസം സാധാരണവചനം, സാധാരണേ പന ഗഹിതേ ചിത്തവിസേസോ ദസ്സിതോ നാമ ഹോതി. സാമഞ്ഞജോതനാ ച വിസേസേ അവതിട്ഠതി, തസ്മാ ചേതസികപദസ്സ യഥാധിപ്പേതമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘സോമനസ്സദോമനസ്സം അധിപ്പേത’’ന്തി ആഹ. സോമനസ്സഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ തദേകട്ഠാ രാഗാദയോ, സദ്ധാദയോ ച ധമ്മാ ദസ്സിതാ ഹോന്തി, ദോമനസ്സഗ്ഗഹണേന ദോസാദയോ. വിതക്കവിചാരാ പന സരൂപേനേവ ദസ്സിതാ. പി-സദ്ദസ്സ വത്തബ്ബസമ്പിണ്ഡനത്ഥോ സുവിഞ്ഞേയ്യോതി ആഹ ‘‘ഏവം തവ മനോ’’തി, ഇമിനാ പകാരേന തവ മനോ പവത്തോതി അത്ഥോ. കേന പകാരേനാതി വുത്തം ‘‘സോമനസ്സിതോ വാ’’തിആദി. ‘‘ഏവമ്പി തേ മനോ’’തി ഇദം സോമനസ്സിതതാദിമത്തദസ്സനം, ന പന യേന സോമനസ്സിതോ വാ ദോമനസ്സിതോ വാ, തം ദസ്സനന്തി തം ചിത്തം ദസ്സേതും പാളിയം ‘‘ഇതിപി തേ ചിത്ത’’ന്തി വുത്തം. ഇതിസദ്ദോ ചേത്ഥ നിദസ്സനത്ഥോ ‘‘അത്ഥീതി ഖോ കച്ചാന അയമേകോ അന്തോ’’തിആദീസു (സം. നി. ൨.൧൫; ൩.൯൦) വിയ. തേനാഹ ‘‘ഇദഞ്ചിദഞ്ച അത്ഥ’’ന്തി. പി-സദ്ദോ ഇധാപി വുത്തസമ്പിണ്ഡനത്ഥോ. പരസ്സ ചിന്തം മനതി ജാനാതി ഏതായാതി ചിന്താമണി ന-കാരസ്സ ണ-കാരം കത്വാ, സാ ഏവ പുബ്ബപദമന്തരേന മണികാ. ചിന്താ നാമ ന ചിത്തേന വിനാ ഭവതീതി ആഹ ‘‘പരേസം ചിത്തം ജാനാതീ’’തി. ‘‘തസ്സാ കിര വിജ്ജായ സാധകോ പുഗ്ഗലോ താദിസേ ദേസേ, കാലേ ച മന്തം പരിജപ്പിത്വാ യസ്സ ചിത്തം ജാനിതുകാമോ, തസ്സ ദിട്ഠസുതാദിവിസേസസഞ്ജാനനമുഖേന ചിത്താചാരം അനുമിനന്തോ കഥേതീ’’തി കേചി. ‘‘വാചം നിച്ഛരാപേത്വാ തത്ഥ അക്ഖരസല്ലക്ഖണവസേന കഥേതീ’’തി അപരേ. സാ പന വിജ്ജാ പദകുസലജാതകേന (ജാ. ൧.൯.൪൯ ആദയോ) ദീപേതബ്ബാ.

അനുസാസനീപാടിഹാരിയവണ്ണനാ

൪൮൬. പവത്തേന്താതി പവത്തനകാ ഹുത്വാ, പവത്തനവസേന വിതക്കേഥാതി വുത്തം ഹോതി. ഏവന്തി ഹി യഥാനുസിട്ഠായ അനുസാസനിയാ വിധിവസേന, പടിസേധവസേന ച പവത്തിആകാരപരാമസനം, സാ ച അനുസാസനീ സമ്മാവിതക്കാനം, മിച്ഛാവിതക്കാനഞ്ച പവത്തിആകാരദസ്സനവസേന തത്ഥ ആനിസംസസ്സ, ആദീനവസ്സ ച വിഭാവനത്ഥം പവത്തതി. അനിച്ചസഞ്ഞമേവ, ന നിച്ചസഞ്ഞം. പടിയോഗീനിവത്തനത്ഥഞ്ഹി ഏവ-കാരഗ്ഗഹണം. ഇധാപി ഏവം-സദ്ദസ്സ അത്ഥോ, പയോജനഞ്ച വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഇദം-ഗഹണേപി ഏസേവ നയോ. പഞ്ചകാമഗുണികരാഗന്തി നിദസ്സനമത്തം തദഞ്ഞരാഗസ്സ ചേവ ദോസാദീനഞ്ച പഹാനസ്സ ഇച്ഛിതത്താ, തപ്പഹാനസ്സ ച തദഞ്ഞരാഗാദിഖേപനസ്സ ഉപായഭാവതോ ദുട്ഠലോഹിതവിമോചനസ്സ പുബ്ബദുട്ഠമംസഖേപനൂപായതാ വിയ. ലോകുത്തരധമ്മമേവാതി അവധാരണം പടിപക്ഖഭാവതോ സാവജ്ജധമ്മനിവത്തനപരം ദട്ഠബ്ബം തസ്സാധിഗമൂപായാനിസംസഭൂതാനം തദഞ്ഞേസം അനവജ്ജധമ്മാനം നാനന്തരികഭാവതോ. ഇദ്ധിവിധം ഇദ്ധിപാടിഹാരിയന്തി ദസ്സേതി ഇദ്ധിയേവ പാടിഹാരിയന്തി കത്വാ. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ.

പാടിഹാരിയപദസ്സ പന വചനത്ഥം (ഉദാ. അട്ഠ. പഠമബോധിസുത്തവണ്ണനാ; ഇതിവു. അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ) ‘‘പടിപക്ഖഹരണതോ, രാഗാദികിലേസാപനയനതോ പാടിഹാരിയ’’ന്തി വദന്തി, ഭഗവതോ പന പടിപക്ഖാ രാഗാദയോ ന സന്തി യേ ഹരിതബ്ബാ. പുഥുജ്ജനാനമ്പി വിഗതുപക്കിലേസേ അട്ഠങ്ഗഗുണസമന്നാഗതേ ചിത്തേ ഹതപടിപക്ഖേ ഇദ്ധിവിധം പവത്തതി, തസ്മാ തത്ഥ പവത്തവോഹാരേന ച ന സക്കാ ഇധ ‘‘പാടിഹാരിയ’’ന്തി വത്തും. സചേ പന മഹാകാരുണികസ്സ ഭഗവതോ വേനേയ്യഗതാ ച കിലേസാ പടിപക്ഖാ, തേസം ഹരണതോ ‘‘പാടിഹാരിയ’’ന്തി വുത്തം, ഏവം സതി യുത്തമേതം. അഥ വാ ഭഗവതോ ചേവ സാസനസ്സ ച പടിപക്ഖാ തിത്ഥിയാ, തേസം ഹരണതോ പാടിഹാരിയം. തേ ഹി ദിട്ഠിഹരണവസേന, ദിട്ഠിപ്പകാസനേ അസമത്ഥഭാവേന ച ഇദ്ധിആദേസനാനുസാസനീഹി ഹരിതാ അപനീതാ ഹോന്തീതി. ‘‘പടീ’’തി വാ അയം സദ്ദോ ‘‘പച്ഛാ’’തി ഏതസ്സ അത്ഥം ബോധേതി ‘‘തസ്മിം പടിപവിട്ഠമ്ഹി, അഞ്ഞോ ആഗഞ്ഛി ബ്രാഹ്മണോ’’തി (സു. നി. ൯൮൫; ചൂളനി. ൪) പാരായനസുത്തപദേ വിയ, തസ്മാ സമാഹിതേ ചിത്തേ വിഗതുപക്കിലേസേ ച കതകിച്ചേന പച്ഛാ ഹരിതബ്ബം പവത്തേതബ്ബന്തി പടിഹാരിയം, അത്തനോ വാ ഉപക്കിലേസേസു ചതുത്ഥജ്ഝാനമഗ്ഗേഹി ഹരിതേസു പച്ഛാ ഹരണം പടിഹാരിയം, ഇദ്ധിആദേസനാനുസാസനിയോ ച വിഗതുപക്കിലേസേന കതകിച്ചേന ച സത്തഹിതത്ഥം പുന പവത്തേതബ്ബാ, ഹരിതേസു ച അത്തനോ ഉപക്കിലേസേസു പരസത്താനം ഉപക്കിലേസഹരണാനി ഹോന്തീതി പടിഹാരിയാനി നാമ ഭവന്തി, പടിഹാരിയമേവ പാടിഹാരിയം. പടിഹാരിയേ വാ ഇദ്ധിആദേസനാനുസാസനിസമുദായേ ഭവം ഏകേകം ‘‘പാടിഹാരിയ’’ന്തി വുച്ചതി. പടിഹാരിയം വാ ചതുത്ഥജ്ഝാനം, മഗ്ഗോ ച പടിപക്ഖഹരണതോ, തത്ഥ ജാതം, തസ്മിം വാ നിമിത്തഭൂതേ, തതോ വാ ആഗതന്തി പാടിഹാരിയം, ഇദ്ധിആദേസനാനുസാസനീഹി വാ പരസന്താനേ പസാദാദീനം പടിപക്ഖസ്സ കിലേസസ്സ ഹരണതോ വുത്തനയേന പാടിഹാരിയം. സതതം ധമ്മദേസനാതി സബ്ബകാലം ദേസേതബ്ബധമ്മദേസനാ.

ഇദ്ധിപാടിഹാരിയേനാതി സഹാദിയോഗേ കരണവചനം, തേന സദ്ധിം ആചിണ്ണന്തി അത്ഥോ. ഇതരത്ഥാപി ഏസ നയോ. ധമ്മസേനാപതിസ്സ ആചിണ്ണന്തി യോജേതബ്ബം. തമത്ഥം ഖന്ധകവത്ഥുനാ സാധേന്തോ ‘‘ദേവദത്തേ’’തിആദിമാഹ. ഗയാസീസേതി ഗയാഗാമസ്സ അവിദൂരേ ഗയാസീസനാമകോ ഹത്ഥികുമ്ഭസദിസോ പിട്ഠിപാസാണോ അത്ഥി, യത്ഥ ഭിക്ഖുസഹസ്സസ്സപി ഓകാസോ ഹോതി, തസ്മിം പിട്ഠിപാസാണേ. ‘‘ചിത്താചാരം ഞത്വാ’’തി ഇമിനാ ആദേസനാപാടിഹാരിയം ദസ്സേതി, ‘‘ധമ്മം ദേസേസീ’’തി ഇമിനാ അനുസാസനീപാടിഹാരിയം, ‘‘വികുബ്ബനം ദസ്സേത്വാ’’തി ഇമിനാ ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം. മഹാനാഗാതി മഹാഖീണാസവാ അരഹന്തോ. ‘‘നാഗോ’’തി ഹി അരഹതോ അധിവചനം നത്ഥി ആഗു പാപമേതസ്സാതി കത്വാ. യഥാഹ സഭിയസുത്തേ –

‘‘ആഗും ന കരോതി കിഞ്ചി ലോകേ,

സബ്ബസംയോഗേ വിസജ്ജ ബന്ധനാനി;

സബ്ബത്ഥ ന സജ്ജതീ വിമുത്തോ,

നാഗോ താദി പവുച്ചതേ തഥത്താ’’തി. (സു. നി. ൫൨൭; മഹാനി. ൮൦; ചൂളനി. ൨൭, ൧൩൯);

അട്ഠകഥായം പനേത്ഥ ‘‘ധമ്മസേനാപതിസ്സ ധമ്മദേസനം സുത്വാ പഞ്ചസതാ ഭിക്ഖൂ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിംസു. മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസ്സ ധമ്മദേസനം സുത്വാ അരഹത്തഫലേ’’തി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൪൮൬) വുത്തം. സങ്ഘഭേദകക്ഖന്ധകപാളിയം പന ‘‘അഥ ഖോ തേസം ഭിക്ഖൂനം ആയസ്മതാ സാരിപുത്തേന ആദേസനാപാടിഹാരിയാനുസാസനിയാ, ആയസ്മതാ ച മഹാമോഗ്ഗല്ലാനേന ഇദ്ധിപാടിഹാരിയാനുസാസനിയാ ഓവദിയമാനാനം അനുസാസിയമാനാനം വിരജം വീതമലം ധമ്മചക്ഖും ഉദപാദി ‘യം കിഞ്ചി സമുദയധമ്മം, സബ്ബം തം നിരോധധമ്മ’ന്തി’’ (ചൂളവ. ൩൪൫) ഉഭിന്നമ്പി ഥേരാനം ധമ്മദേസനായ തേസം ധമ്മചക്ഖുപടിലാഭോവ ദസ്സിതോ, തയിദം വിസദിസവചനം ദീഘഭാണകാനം, ഖന്ധകഭാണകാനഞ്ച മതിഭേദേനാതി ദട്ഠബ്ബം. സങ്ഗാഹകഭാസിതാ ഹി അയം പാളി, അട്ഠകഥാ ച തേഹേവ സങ്ഗഹമാരോപിതാ, അപിച പാളിയം ഉപരിമഗ്ഗഫലമ്പി സങ്ഗഹേത്വാ ‘‘ധമ്മചക്ഖും ഉദപാദീ’’തി വുത്തം യഥാ തം ബ്രഹ്മായുസുത്തേ, (മ. നി. ൨.൩൪൩) ചൂളരാഹുലോവാദസുത്തേ (മ. നി. ൩.൪൧൬) ചാതി വേദിതബ്ബം.

‘‘അനുസാസനീപാടിഹാരിയം പന ബുദ്ധാനം സതതം ധമ്മദേസനാ’’തി സാതിസയതായ വുത്തം. സഉപാരമ്ഭാനി യഥാവുത്തേന പതിരൂപകേന ഉപാരമ്ഭിതബ്ബതോ. സദോസാനി പരാരോപിതദോസസമുച്ഛിന്ദനസ്സ അനുപായഭാവതോ. സദോസത്താ ഏവ അദ്ധാനം ന തിട്ഠന്തി ചിരകാലട്ഠായീനി ന ഹോന്തി. അദ്ധാനം അതിട്ഠനതോ ന നിയ്യന്തീതി ഫലേന ഹേതുനോ അനുമാനം. അനിയ്യാനികതായ ഹി താനി അനദ്ധനിയാനി. അനുസാസനീപാടിഹാരിയം അനുപാരമ്ഭം വിസുദ്ധിപ്പഭവതോ, വിസുദ്ധിനിസ്സയതോ ച. തതോയേവ നിദ്ദോസം. ന ഹി തത്ഥ പുബ്ബാപരവിരോധാദിദോസസമ്ഭവോ അത്ഥി. നിദ്ദോസത്താ ഏവ അദ്ധാനം തിട്ഠതി പരപ്പവാദവാതേഹി, കിലേസവാതേഹി ച അനുപഹന്തബ്ബതോ. അദ്ധാനം തിട്ഠനതോ നിയ്യാതീതി ഇധാപി ഫലേന ഹേതുനോ അനുമാനം. നിയ്യാനികതായ ഹി തം അദ്ധനിയം. തസ്മാതി യഥാവുത്തകാരണതോ, തേന ച ഉപാരമ്ഭാദിം, അനുപാരമ്ഭാദിഞ്ചാതി ഉഭയം യഥാക്കമം ഉഭയത്ഥ ഗാരയ്ഹപാസംസഭാവാനം ഹേതുഭാവേന പച്ചാമസതി.

ഭൂതനിരോധേസകവത്ഥുവണ്ണനാ

൪൮൭. അനിയ്യാനികഭാവദസ്സനത്ഥന്തി യസ്മാ മഹാഭൂതപരിയേസകോ ഭിക്ഖു പുരിമേസു ദ്വീസു പാടിഹാരിയേസു വസിപ്പത്തോ സുകുസലോപി സമാനോ മഹാഭൂതാനം അപരിസേസനിരോധസങ്ഖാതം നിബ്ബാനം നാവബുജ്ഝി, തസ്മാ തദുഭയാനി നിയ്യാനാവഹത്താഭാവതോ അനിയ്യാനികാനീതി തേസം അനിയ്യാനികഭാവദസ്സനത്ഥം. നിയ്യാനികഭാവദസ്സനത്ഥന്തി അനുസാസനീപാടിഹാരിയം തക്കരസ്സ ഏകന്തതോ നിയ്യാനാവഹന്തി തസ്സേവ നിയ്യാനികഭാവദസ്സനത്ഥം.

ഏവം ഏതിസ്സാ ദേസനായ മുഖ്യപയോജനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അനുസങ്ഗികപയോജനം ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി ആരദ്ധം. നിയ്യാനമേവ ഹി ഏതിസ്സാ ദേസനായ മുഖ്യപയോജനം തസ്സ തദത്ഥഭാവതോ. ബുദ്ധാനം പന മഹന്തഭാവോ അനുസങ്ഗികപയോജനം അത്ഥാപത്തിയാവ ഗന്തബ്ബതോ. കീദിസോ നാമേസ ഭിക്ഖൂതി ആഹ ‘‘യോ മഹാഭൂതേ’’തിആദി. പരിയേസന്തോതി അപരിയേസം നിരുജ്ഝനവസേന മഹാഭൂതേ ഗവേസന്തോ, തേസം അനവസേസനിരോധം വീമംസന്തോതി വുത്തം ഹോതി. വിചരിത്വാതി ധമ്മതായ ചോദിയമാനോ പരിചരിത്വാ. ധമ്മതാസിദ്ധം കിരേതം, യദിദം തസ്സ ഭിക്ഖുനോ തഥാ വിചരണം യഥാ അഭിജാതിയം മഹാപഥവികമ്പാദി. വിസ്സജ്ജോകാസന്തി വിസ്സജ്ജട്ഠാനം, ‘‘വിസ്സജ്ജകര’’ന്തിപി പാഠോ, വിസ്സജ്ജകന്തി അത്ഥോ. തസ്മാതി ബുദ്ധമേവ പുച്ഛിത്വാ നിക്കങ്ഖത്താ, തസ്സേവ വിസ്സജ്ജിതും സമത്ഥതായാതി വുത്തം ഹോതി. മഹന്തഭാവപ്പകാസനത്ഥന്തി സദേവകേ ലോകേ അനഞ്ഞസാധാരണസ്സ ബുദ്ധാനം മഹന്തഭാവസ്സ മഹാനുഭാവതായ ദീപനത്ഥം. ഇദഞ്ച കാരണന്തി ‘‘സബ്ബേസമ്പി ബുദ്ധാനം സാസനേ ഏദിസോ ഏകോ ഭിക്ഖു തദാനുഭാവപ്പകാസകോ ഹോതീ’’തി ഇമമ്പി കാരണം.

കത്ഥാതി നിമിത്തേ ഭുമ്മം, കസ്മിം ഠാനേ കാരണഭൂതേതി അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘കിം ആഗമ്മാ’’തി വുത്തം, കിം ആരമ്മണം പച്ചയഭൂതം അധിഗന്ത്വാ അധിഗമനഹേതൂതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘കിം പത്തസ്സാ’’തി. കിമാരമ്മണം പത്തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ നിരുജ്ഝന്തീതി സമ്ബന്ധോ, ഹേതുഗബ്ഭവിസേസനമേതം. തേതി മഹാഭൂതാ. അപ്പവത്തിവസേനാതി പുന അനുപ്പജ്ജനവസേന. സബ്ബാകാരേനാതി വചനത്ഥലക്ഖണരസപച്ചുപട്ഠാനപദട്ഠാന-സമുട്ഠാനകലാപചുണ്ണനാനത്തേകത്തവിനിബ്ഭോഗാ- വിനിബ്ഭോഗസഭാഗ-വിസഭാഗഅജ്ഝത്തികബാഹിരസങ്ഗഹപച്ചയസമന്നാഹാരപച്ചയവിഭാഗാകാരതോ, സസമ്ഭാരസങ്ഖേപസസമ്ഭാരവിഭത്തിസലക്ഖണസങ്ഖേപസലക്ഖണവിഭത്തിആകാരതോ ചാതി സബ്ബേന ആകാരേന.

൪൮൮. ദിബ്ബന്തി ഏത്ഥ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമങ്ഗീഭൂതാ ഹുത്വാ വിചരന്തി, കീളന്തി, ജോതേന്തി ചാതി ദേവാ, ദേവലോകാ. തേ യന്തി ഉപഗച്ഛന്തി ഏതേനാതി ദേവയാനിയോ യഥാ ‘‘നിയ്യാനികാ’’തി (ധ. സ. ദുകമാതികാ ൯൭) ഏത്ഥ അനീയസദ്ദോ കത്വത്ഥേ, തഥാ ഇധ കരണത്ഥേതി ദട്ഠബ്ബം. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘തേന ഹേസാ’’തിആദി. വസം വത്തേന്തോതി ഏത്ഥ വസവത്തനം നാമ യഥിച്ഛിതട്ഠാനഗമനം. തന്തി ഇദ്ധിവിധഞാണം. ചത്താരോ മഹാരാജാനോ ഏതേസം ഇസ്സരാതി ചാതുമഹാരാജികാ. കസ്മാ പനേസ സമീപേ ഠിതം സദേവകലോകപജ്ജോതം ഭഗവന്തം അപുച്ഛിത്വാ ദൂരേ ദേവേ ഉപസങ്കമീതി ചോദനമപനേതി ‘‘സമീപേ ഠിത’’ന്തിആദിനാ. ‘‘യേ ദേവാ മഗ്ഗഫലലാഭിനോ, തേപി തമത്ഥം ഏകദേസേന ജാനേയ്യും, ബുദ്ധവിസയോ പനായം പഞ്ഹോ പുച്ഛിതോ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘ന ജാനാമാ’’തി ആഹംസു. തേനാഹ ‘‘ബുദ്ധവിസയേ’’തിആദി. ന ലബ്ഭാതി ന സക്കാ, അജ്ഝോത്ഥരണം നാമേത്ഥ പുച്ഛായ നിബ്ബാധനന്തി വുത്തം ‘‘പുനപ്പുനം പുച്ഛതീ’’തി. ‘‘ഹത്ഥതോ മോചേസ്സാമാ’’തി വോഹാരവസേന വുത്തം, ഹന്ദ നം ദൂരമപനേസ്സാമാതി വുത്തം ഹോതി. അഭിക്കന്തതരാതി ഏത്ഥ അഭിസദ്ദോ അതിസദ്ദത്ഥോതി ആഹ ‘‘അതിക്കന്തതരാ’’തി, രൂപസമ്പത്തിയാ ചേവ പഞ്ഞാപടിഭാനാദിഗുണേഹി ച അമ്ഹേ അഭിഭുയ്യ പരേസം കാമനീയതരാതി അത്ഥോ. പണീതതരാതി ഉളാരതരാ. തേന വുത്തം ‘‘ഉത്തമതരാ’’തി.

൪൯൧-൪൯൩. സഹസ്സക്ഖോ പന സക്കോ അഭിസമേതാവീ ആഗതഫലോ വിഞ്ഞാതസാസനോ, സോ കസ്മാ തം ഭിക്ഖും ഉപായേന നിയ്യോജേസീതി അനുയോഗമപനേതി ‘‘അയം പന വിസേസോ’’തിആദിനാ.

ഖജ്ജോപനകന്തി രത്തിം ജലന്തം ഖുദ്ദകകിമിം. ധമന്തോ വിയാതി മുഖവാതം ദേന്തോ വിയ. അത്ഥി ചേവാതി ഏദിസോ മഹാഭൂതപരിയേസകോ പുഗ്ഗലോ നാമ വിജ്ജമാനോ ഏവ ഭവേയ്യ, മയാ അപേസിതോയേവ പച്ഛാ ജാനിസ്സതീതി അധിപ്പായോ. തതോതി തഥാ ചിന്തനതോ പരം. ഇദ്ധിവിധഞാണസ്സേവ അധിപ്പേതത്താ ദേവയാനിയസദിസോവ. ‘‘ദേവയാനിയമഗ്ഗോതി വാ…പേ… അഭിഞ്ഞാഞാണന്തി വാ സബ്ബമേതം ഇദ്ധിവിധഞാണസ്സേവ നാമ’’ന്തി ഇദം പാളിയം, അട്ഠകഥാസു ച തത്ഥ തത്ഥ ആഗതരുള്ഹിനാമവസേന വുത്തം. സബ്ബാസുപി ഹി അഭിഞ്ഞാസു ദേവയാനിയമഗ്ഗാദിഏകചിത്തക്ഖണികഅപ്പനാദിനാമം യഥാരഹം സമ്ഭവതി.

൪൯൪. ആഗമനപുബ്ബഭാഗേ നിമിത്തന്തി ബ്രഹ്മുനോ ആഗമനസ്സ പുബ്ബഭാഗേ ഉപ്പജ്ജനകനിമിത്തം. ഉദയതോ പുബ്ബഭാഗേതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. ഇമേതി ബ്രഹ്മകായികാ. വേയ്യാകരണേനാതി ബ്യാകരണേന. അനാരദ്ധചിത്തോതി അനാരാധിതചിത്തോ അതുട്ഠചിത്തോ. വാദന്തി ദോസം. വിക്ഖേപന്തി വാചായ വിവിധാ ഖേപനം.

൪൯൫. കുഹകത്താതി വുത്തനയേന അഭൂതതോ അഞ്ഞേസം വിമ്ഹാപേതുകാമത്താ. ‘‘ഗുഹകത്താ’’തി പഠിത്വാ ഗുയ്ഹിതുകാമത്താതി അത്ഥമ്പി വദന്തി കേചി.

തീരദസ്സീസകുണൂപമാവണ്ണനാ

൪൯൭. പദേസേനാതി ഏകദേസേന, ഉപാദിന്നകേന സത്തസന്താനപരിയാപന്നേനാതി അത്ഥോ. അനുപാദിന്നകേപീതി അനിന്ദ്രിയബദ്ധേപി. നിപ്പദേസതോതി അനവസേസതോ. തസ്മാതി തഥാ പുച്ഛിതത്താ, പുച്ഛായ അയുത്തഭാവതോതി അധിപ്പായോ. പുച്ഛാമൂള്ഹസ്സാതി പുച്ഛിതുമജാനനതോ പുച്ഛായ സമ്മൂള്ഹസ്സ. വിതഥപഞ്ഹോ ഹി ‘‘പുച്ഛാമൂള്ഹോ’’തി വുച്ചതി യഥാ ‘‘മഗ്ഗമൂള്ഹോ’’തി. പുച്ഛായ ദോസം ദസ്സേത്വാതി തേന കതപുച്ഛായ പുച്ഛിതാകാരേ ദോസം വിഭാവേത്വാ. പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനന്തി തഥാ സിക്ഖാപിതായ അവിതഥപുച്ഛായ വിസ്സജ്ജനം. യസ്മാ വിസ്സജ്ജനം നാമ പുച്ഛാനുരൂപം, പുച്ഛാസഭാഗേന വിസ്സജ്ജേതബ്ബതോ, ന ച തഥാഗതാ വിരജ്ഝിത്വാ കതപുച്ഛാനുരൂപം വിരജ്ഝിത്വാവ വിസ്സജ്ജേന്തി, അത്ഥസഭാഗതായ ച വിസ്സജ്ജനസ്സ പുച്ഛകാ തദത്ഥം അനവബുജ്ഝന്താ സമ്മുയ്ഹന്തി, തസ്മാ പുച്ഛം സിക്ഖാപേത്വാ അവിതഥപുച്ഛായ വിസ്സജ്ജനം ബുദ്ധാനമാചിണ്ണന്തി വേദിതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘കസ്മാ’’തിആദി. ദുവിഞ്ഞാപയോതി യഥാവുത്തകാരണേന ദുവിഞ്ഞാപേതബ്ബോ.

൪൯൮. ന പതിട്ഠാതീതി പച്ചയം കത്വാ ന പതിട്ഠഹതി. ‘‘കത്ഥാ’’തി ഇദം നിമിത്തേ ഭുമ്മന്തി ആഹ ‘‘കിം ആഗമ്മാ’’തി. അപ്പതിട്ഠാതി അപ്പച്ചയാ, സബ്ബേന സബ്ബം സമുച്ഛിന്നകാരണാതി അത്ഥോ. ഉപാദിന്നംയേവാതി ഇന്ദ്രിയബദ്ധമേവ. യസ്മാ ഏകദിസാഭിമുഖം സന്താനവസേന ബഹുധാ സണ്ഠിതേ രൂപപ്പബന്ധേ ദീഘസഞ്ഞാ, തമുപാദായ തതോ അപ്പകം സണ്ഠിതേ രസ്സസഞ്ഞാ, തദുഭയഞ്ച വിസേസതോ രൂപഗ്ഗഹണമുഖേന ഗയ്ഹതി, തസ്മാ ‘‘സണ്ഠാനവസേനാ’’തിആദി വുത്തം. അപ്പപരിമാണേ രൂപസങ്ഘാതേ അണുസഞ്ഞാ, തദുപാദായ തതോ മഹതി ഥൂലസഞ്ഞാ, ഇദമ്പി ദ്വയം വിസേസതോ രൂപഗ്ഗഹണമുഖേന ഗയ്ഹതീതി ആഹ ‘‘ഇമിനാപീ’’തിആദി. ‘‘പി-സദ്ദേന ചേത്ഥ ‘സണ്ഠാനവസേന ഉപാദാരൂപം വുത്ത’’ന്തി ഏത്ഥാപി വണ്ണമത്തമേവ കഥിതന്തി ഇമമത്ഥം സമുച്ചിനാതീ’’തി വദന്തി. വണ്ണസദ്ദോ ഹേത്ഥ രൂപായതനപരിയായോവ. സുഭന്തി സുന്ദരം, ഇട്ഠന്തി അത്ഥോ. അസുഭന്തി അസുന്ദരം, അനിട്ഠന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഇട്ഠാനിട്ഠാരമ്മണം പനേവം കഥിത’’ന്തി. ദീഘം രസ്സം അണും ഥൂലം സുഭാസുഭന്തി തീസുപി ഠാനേസു രൂപായതനമുഖേന ഉപാദാരൂപസ്സേവ ഗഹണം ഭൂതരൂപാനം വിസും ഗഹിതത്താതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘കത്ഥ ആപോ ച പഥവീ, തേജോ വായോ ന ഗാധതീ’’തി ഹി ഭൂതരൂപാനി വിസും ഗയ്ഹന്തി. നാമന്തി വേദനാദിക്ഖന്ധചതുക്കം. തഞ്ഹി ആരമ്മണാഭിമുഖം നമനതോ, നാമകരണതോ ച ‘‘നാമ’’ന്തി വുച്ചതി. ഹേട്ഠാ ‘‘ദീഘം രസ്സ’’ന്തിആദിനാ വുത്തമേവ ഇധ രുപ്പനട്ഠേന രൂപസഞ്ഞായ ഗഹിതന്തി ദസ്സേതി ‘‘ദീഘാദിഭേദ’’ന്തി ഇമിനാ. ആദിസദ്ദേന ആപാദീനഞ്ച സങ്ഗഹോ. യസ്മാ വാ ദീഘാദിസമഞ്ഞാ ന രൂപായതനവത്ഥുകാവ, അഥ ഖോ ഭൂതരൂപവത്ഥുകാപി. തഥാ ഹി സണ്ഠാനം ഫുസനമുഖേനപി ഗയ്ഹതി, തസ്മാ ദീഘരസ്സാദിഗ്ഗഹണേന ഭൂതരൂപമ്പി ഗയ്ഹതേവാതി ഇമമത്ഥം വിഞ്ഞാപേതും ‘‘ദീഘാദിഭേദം രൂപ’’ മിച്ചേവ വുത്തം. കിം ആഗമ്മാതി കിം അധിഗന്ത്വാ കിസ്സ അധിഗമനഹേതു. ‘‘ഉപരുജ്ഝതീ’’തി ഇദം അനുപ്പാദനിരോധം സന്ധായ വുത്തം, ന ഖണനിരോധന്തി ആഹ ‘‘അസേസമേതം നപ്പവത്തതീ’’തി.

൪൯൯. തത്ര വേയ്യാകരണം ഭവതീതി അനുസന്ധിവചനമത്തം ചുണ്ണിയപാഠം വത്വാ വേയ്യാകരണവചനഭൂതം വിഞ്ഞാണന്തിആദിം സിലോകമാഹാതി അധിപ്പായോ. വിഞ്ഞാതബ്ബന്തി വിസിട്ഠേന ഞാണേന ഞാതബ്ബം, സബ്ബഞാണുത്തമേന അരിയമഗ്ഗഞാണേന പച്ചക്ഖതോ ജാനിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘നിബ്ബാനസ്സേതം നാമ’’ന്തി. നിദസ്സീയതേതി നിദസ്സനം, ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യം, ന നിദസ്സനം അനിദസ്സനം, അചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യന്തി അത്ഥം വദന്തി. നിദസ്സനം വാ ഉപമാ, തദേതസ്സ നത്ഥീതി അനിദസ്സനം. ന ഹി നിബ്ബാനസ്സ നിച്ചസ്സ ഏകഭൂതസ്സ അച്ചന്തപണീതസഭാവസ്സ സദിസം നിദസ്സനം കുതോചി ലബ്ഭതീതി. യം അഹുത്വാ സമ്ഭോതി, ഹുത്വാ പടിവേതി, തം സങ്ഖതം ഉദയവയന്തേഹി സഅന്തം, അസങ്ഖതസ്സ പന നിബ്ബാനസ്സ നിച്ചസ്സ തേ ഉഭോപി അന്താ ന സന്തി, തതോ ഏവ നവഭാവാപഗമസങ്ഖാതാ ജരതാപി തസ്സ നത്ഥീതി വുത്തം ‘‘ഉപ്പാദന്തോ വാ’’തിആദി. തത്ഥ ഉപ്പാദന്തോതി ഉപ്പാദാവത്ഥാ. വയന്തോതി ഭങ്ഗാവത്ഥാ. ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തന്തോതി ജരതാ വുത്താ. അവസേസഗ്ഗഹണേന ഠിതാവത്ഥാ അനുഞ്ഞാതാ ഹോതി. തിത്ഥസ്സാതി പാനതിത്ഥസ്സ. തത്ഥ നിബ്ബചനം ദസ്സേതി ‘‘തഞ്ഹീ’’തിആദിനാ. പപന്തീതി പകാരേന പിവന്തി. തഥാ ഹി ആചരിയേന വുത്തം ‘‘പപന്തി ഏത്ഥാതി പപന്തി വുത്തം. ഏത്ഥ ഹി പപന്തി പാനതിത്ഥ’’ന്തി (ദീ. നി. ടീ. ൧.൪൯൯) നിരുത്തിനയേന, യഥാരുതലക്ഖണേന വാ പ-കാരസ്സ ഭ-കാരോ കതോ.സബ്ബതോതി സബ്ബകമ്മട്ഠാനമുഖതോ. തേനാഹ ‘‘അട്ഠതിംസായ കമ്മട്ഠാനേസു യേന യേന മുഖേനാ’’തി. അയം അട്ഠകഥാതോ അപരോ നയോ – പകാരേന ഭാസനം ജോതനം പഭാ, സബ്ബതോ പഭാ അസ്സാതി സബ്ബതോപഭം, കേനചി അനുപക്കിലിട്ഠതായ സമന്തതോ പഭസ്സരം വിസുദ്ധന്തി അത്ഥോ. ഏത്ഥ നിബ്ബാനേതി നിമിത്തേ ഭുമ്മം ദസ്സേതി ‘‘ഇദം നിബ്ബാനം ആഗമ്മാ’’തി ഇമിനാ. യേന നിബ്ബാനമധിഗതം, തം സന്തതിപരിയാപന്നാനംയേവ ഇധ അനുപ്പാദനിരോധോ അധിപ്പേതോതി വുത്തം ‘‘ഉപാദിന്നകധമ്മജാതം നിരുജ്ഝതി, അപ്പവത്തം ഹോതീ’’തി.

തത്ഥാതി യദേതം ‘‘വിഞ്ഞാണസ്സ നിരോധേനാ’’തി പദം വുത്തം, തസ്മിം. വിഞ്ഞാണം ഉദ്ധരതി തസ്സ വിഭജ്ജിതബ്ബത്താ. ചരിമകവിഞ്ഞാണന്തി അരഹതോ ചുതിചിത്തസങ്ഖാതം പരിനിബ്ബാനചിത്തം. അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണന്തി പുഞ്ഞാദിഅഭിസങ്ഖാരചിത്തം. ഏത്ഥേതം ഉപരുജ്ഝതീതി ഏതസ്മിം നിബ്ബാനേ ഏതം നാമരൂപം അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ നിരുജ്ഝതി. തേനാഹ ‘‘വിജ്ഝാത…പേ… ഭാവം യാതീ’’തി. വിജ്ഝാതദീപസിഖാ വിയാതി നിബ്ബുതദീപസിഖാ വിയ. ‘‘അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണസ്സാപീ’’തിആദിനാ സഉപാദിസേസനിബ്ബാനധാതുമുഖേന അനുപാദിസേസനിബ്ബാനധാതുമേവ വദതി നാമരൂപസ്സ അനവസേസതോ ഉപരുജ്ഝനസ്സ അധിപ്പേതത്താ. തേന വുത്തം ‘‘അനുപ്പാദവസേന ഉപരുജ്ഝതീ’’തി. സോതാപത്തിമഗ്ഗഞാണേനാതി കത്തരി, കരണേ വാ കരണവചനം, നിരോധേനാതി പന ഹേതുമ്ഹി. ഏത്ഥാതി നിബ്ബാനേ. സേസം സബ്ബത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ.

ഇതി സുമങ്ഗലവിലാസിനിയാ ദീഘനികായട്ഠകഥായ പരമസുഖുമഗമ്ഭീരദുരനുബോധത്ഥപരിദീപനായ സുവിമലവിപുലപഞ്ഞാവേയ്യത്തിയജനനായ സാധുവിലാസിനിയാ നാമ ലീനത്ഥപകാസനിയാ കേവട്ടസുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപകാസനാ.

കേവട്ടസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.