൧. ബ്രഹ്മജാലസുത്തം

പരിബ്ബാജകകഥാവണ്ണനാ

൧. ഏത്താവതാ ച പരമസണ്ഹസുഖുമഗമ്ഭീരദുദ്ദസാനേകവിധനയസമലങ്കതം ബ്രഹ്മജാലസ്സ സാധാരണതോ ബാഹിരനിദാനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അബ്ഭന്തരനിദാനം സംവണ്ണേന്തോ അത്ഥാധിഗമസ്സ സുനിക്ഖിത്തപദമൂലകത്താ, സുനിക്ഖിത്തപദഭാവസ്സ ച ‘‘ഇദമേവ’’ന്തി സഭാവവിഭാവനേന പദവിഭാഗേന സാധേതബ്ബത്താ പഠമം താവ പദവിഭാഗം ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ ഏവ’’ന്തിആദിമാഹ. പദവിഭാഗേന ഹി ‘‘ഇദം നാമ ഏതം പദ’’ന്തി വിജാനനേന തംതംപദാനുരൂപം ലിങ്ഗവിഭത്തി വചന കാലപയോഗാദികം സമ്മാപതിട്ഠാപനതോ യഥാവുത്തസ്സ പദസ്സ സുനിക്ഖിത്തതാ ഹോതി, തായ ച അത്ഥസ്സ സമധിഗമിയതാ. യഥാഹ ‘‘സുനിക്ഖിത്തസ്സ ഭിക്ഖവേ – പദബ്യഞ്ജനസ്സ അത്ഥോപി സുനയോഹോതീ’’തിആദി. അപിച സമ്ബന്ധതോ, പദതോ, പദവിഭാഗതോ, പദത്ഥതോ അനുയോഗതോ, പരിഹാരതോ ചാതി ഛഹാകാരേഹി അത്ഥവണ്ണനാ കാതബ്ബാ. തത്ഥ സമ്ബന്ധോ നാമ ദേസനാസമ്ബന്ധോ, യം ലോകിയാ ‘‘ഉമ്മുഗ്ഘാതോ’’തിപി വദന്തി, സോ പന പാളിയാ നിദാനപാളിവസേന, നിദാനപാളിയാ ച സങ്ഗീതിവസേന വേദിതബ്ബോ. പഠമമഹാസങ്ഗീതിം ദസ്സേന്തേന ഹി നിദാനപാളിയാ സമ്ബന്ധോ ദസ്സിതോ, തസ്മാ പദാദിവസേനേവ സംവണ്ണനം കരോന്തോ ‘‘ഏവ’’ന്തിആദിമാഹ. ഏത്ഥ ച ‘‘ഏവന്തി നിപാതപദന്തിആദിനാ പദതോ, പദവിഭാഗതോ ച സംവണ്ണനം കരോതി പദാനം തബ്ബിസേസാനഞ്ച ദസ്സിതത്താ. പദവിഭാഗോതി ഹി പദാനം വിസേസോയേവ അധിപ്പേതോ, ന പദവിഗ്ഗഹോ. പദാനി ച പദവിഭാഗോ ച പദവിഭാഗോ. അഥ വാ പദവിഭാഗോ ച പദവിഗ്ഗഹോ ച പദവിഭാഗോതി ഏകസേസവസേന പദപദവിഗ്ഗഹാപി പദവിഭാഗസദ്ദേന വുത്താതി ദട്ഠബ്ബം. പദവിഗ്ഗഹതോ പന ‘‘ഭിക്ഖൂനം സങ്ഘോ’’തിആദിനാ ഉപരി സംവണ്ണനം കരിസ്സതി, തഥാ പദത്ഥാനുയോഗപരിഹാരേഹിപി. ഏവന്തി ഏത്ഥ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ അന്തരാസദ്ദ ച സദ്ദാദീനമ്പി സങ്ഗഹിതത്താ, നയഗ്ഗഹണേന വാ തേ ഗഹിതാ. തേനാഹ ‘‘മേതിആദീനി നാമപദാനീ’’തി. ഇതരഥാ ഹി അന്തരാസദ്ദം ച സദ്ദാദീനമ്പി നിപാതഭാവോ വത്തബ്ബോ സിയാ. മേതിആദീനീതി ഏത്ഥ പന ആദി-സദ്ദേന യാവ പടിസദ്ദോ, താവ തദവസിട്ഠായേവ സദ്ദാ സങ്ഗഹിതാ. പടീതി ഉപസഗ്ഗപദം പതിസദ്ദസ്സ കാരിയഭാവതോ.

ഇദാനി അത്ഥുദ്ധാരക്കമേന പദത്ഥതോ സംവണ്ണനം കരോന്തോ ‘‘അത്ഥതോ പനാ’’തിആദിമാഹ. ഇമസ്മിം പന ഠാനേ സോതൂനം സംവണ്ണനാനയകോസല്ലത്ഥം സംവണ്ണനാപ്പകാരാ വത്തബ്ബാ. കഥം?

ഏകനാളികാ കഥാ ച, ചതുരസ്സാ തഥാപി ച;

നിസിന്നവത്തികാ ചേവ, തിധാ സംവണ്ണനം വദേ.

തത്ഥ പാളിം വത്വാ ഏകേകപദസ്സ അത്ഥകഥനം ഏകായ നാളിയാ മിനിതസദിസത്താ, ഏകേകം വാ പദം നാളം മൂലം, ഏകമേകം പദം വാ നാളികാ അത്ഥനിഗ്ഗമനമഗ്ഗോ ഏതിസ്സാതി കത്വാ ഏകനാളികാ നാമ. പടിപക്ഖം ദസ്സേത്വാ, പടിപക്ഖസ്സ ച ഉപമം ദസ്സേത്വാ, സപക്ഖം ദസ്സേത്വാ, സപക്ഖസ്സ ച ഉപമം ദസ്സേത്വാ, കഥനം ചതൂഹി ഭാഗേഹി വുത്തത്താ, ചത്താരോ വാ രസ്സാ സല്ലക്ഖണൂപായാ ഏതിസ്സാതി കത്വാ ചതുരസ്സാ നാമ, വിസഭാഗധമ്മവസേനേവ പരിയോസാനം ഗന്ത്വാ പുന സഭാഗധമ്മവസേനേവ പരിയോസാനഗമനം നിസീദാപേത്വാ പതിട്ഠാപേത്വാ ആവത്തനയുത്തത്താ, നിയമതോ വാ നിസിന്നസ്സ ആരദ്ധസ്സ വത്തോ സംവത്തോ ഏതിസ്സാതി കത്വാ നിസിന്നവത്തികാ നാമ, യഥാരദ്ധസ്സ അത്ഥസ്സ വിസും വിസും പരിയോസാനാപി നിയുത്താതി വുത്തം ഹോതി, സോദാഹരണാ പന കഥാ അങ്ഗുത്തരട്ഠകഥായ തട്ടീകായം ഏകാദസനിപാതേ ഗോപാലകസുത്തവണ്ണനാതോ ഗഹേതബ്ബാ.

ഭേദകഥാ തത്വകഥാ, പരിയായകഥാപി ച;

ഇതി അത്ഥക്കമേ വിദ്വാ, തിധാ സംവണ്ണനം വദേ.

തത്ഥ പകതിആദിവിചാരണാ ഭേദകഥാ യഥാ ‘‘ബുജ്ഝതീതി ബുദ്ധോ’’തിആദി. സരൂപവിചാരണാ തത്വകഥാ യഥാ ‘‘ബുദ്ധോതി യോ സോ ഭഗവാ സയമ്ഭൂ അനാചരിയകോ’’തിആദി (മഹാനി. ൧൯൨; ചൂളനി. ൯൭; പടി. മ. ൧.൧൬൧). വേവചനവിചാരണാ പരിയായകഥാ യഥാ ‘‘ബുദ്ധോ ഭഗവാ സബ്ബഞ്ഞൂ ലോകനായകോ’’തിആദി (നേത്തി. ൩൮ വേവചനാഹാരവിഭങ്ഗനിസ്സിതോ പാളി).

പയോജനഞ്ച പിണ്ഡത്ഥോ, അനുസന്ധി ച ചോദനാ;

പരിഹാരോ ച സബ്ബത്ഥ, പഞ്ചധാ വണ്ണനം വദേ.

തത്ഥ പയോജനം നാമ ദേസനാഫലം, തം പന സുതമയഞാണാദി. പിണ്ഡത്ഥോ നാമ വിപ്പകിണ്ണസ്സ അത്ഥസ്സ സുവിജാനനത്ഥം സമ്പിണ്ഡേത്വാ കഥനം. അനുസന്ധി നാമ പുച്ഛാനുസന്ധാദി. ചോദനാ നാമ യഥാവുത്തസ്സ വചനസ്സ വിരോധികഥനം. പരിഹാരോ നാമ തസ്സ അവിരോധികഥനം.

ഉമ്മുഗ്ഘാതോ പദഞ്ചേവ, പദത്ഥോ പദവിഗ്ഗഹോ;

ചാലനാ പച്ചുപട്ഠാനം, ഛധാ സംവണ്ണനം വദേ. (വജിര. ടീ. പഠമമഹാസങ്ഗീതിവണ്ണനാ);

തത്ഥ അജ്ഝത്തികാദിനിദാനം ഉമ്മുഗ്ഘാതോ. ‘‘ഏവമിദ’’ന്തി നാനാവിധേന പദവിസേസതാകഥനം പദം, സദ്ദത്ഥാധിപ്പായത്ഥാദി പദത്ഥോ. അനേകധാ നിബ്ബചനം പദവിഗ്ഗഹോ.ചാലനാ നാമ ചോദനാ. പച്ചുപട്ഠാനം പരിഹാരോ.

സമുട്ഠാനം പദത്ഥോ ച, ഭാവാനുവാദവിധയോ;

വിരോധോ പരിഹാരോ ച, നിഗമനന്തി അട്ഠധാ.

തത്ഥ സമുട്ഠാനന്തി അജ്ഝത്തികാദിനിദാനം. പദത്ഥോതി അധിപ്പേതാനധിപ്പേതാദിവസേന അനേകധാ പദസ്സ അത്ഥോ. ഭാവോതി അധിപ്പായോ. അനുവാദവിധയോതി പഠമവചനം വിധി, തദാവികരണവസേന പച്ഛാ വചനം അനുവാദോ, വിസേസനവിസേസ്യാനം വാ വിധാനുവാദ സമഞ്ഞാ. വിരോധോതി അത്ഥനിച്ഛയനത്ഥം ചോദനാ. പരിഹാരോതി തസ്സാ സോധനാ. നിഗമനന്തി അനുസന്ധിയാ അനുരൂപം അപ്പനാ.

ആദിതോ തസ്സ നിദാനം, വത്തബ്ബം തപ്പയോജനം;

പിണ്ഡത്ഥോ ചേവ പദത്ഥോ, സമ്ബന്ധോ അധിപ്പായകോ;

ചോദനാ സോധനാ ചേതി, അട്ഠധാ വണ്ണനം വദേ.

തത്ഥ സമ്ബന്ധോ നാമ പുബ്ബാപരസമ്ബന്ധോ, യോ ‘‘അനുസന്ധീ’’തി വുച്ചതി. സേസാ വുത്തത്ഥാവ, ഏവമാദിനാ തത്ഥ തത്ഥാഗതേ സംവണ്ണനാപ്പകാരേ ഞത്വാ സബ്ബത്ഥ യഥാരഹം വിചേതബ്ബാതി.

ഏവമനേകത്ഥപ്പഭേദതാ പയോഗതോവ ഞാതബ്ബാതി തബ്ബസേന തം സമത്ഥേതും ‘‘തഥാ ഹേസാ’’തിആദി വുത്തം. അഥ വാ അയം സദ്ദോ ഇമസ്സത്ഥസ്സ വാചകോതി സങ്കേതവവത്ഥിതായേവ സദ്ദാ തം തദത്ഥസ്സ വാചകാ, സങ്കേതോ ച നാമ പയോഗവസേന സിദ്ധോതി ദസ്സേതുമ്പി ഇദം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏവമീദിസേസു. നനു ച –

‘‘യഥാപി പുപ്ഫരാസിമ്ഹാ, കയിരാ മാലാഗുണേ ബഹൂ;

ഏവം ജാതേന മച്ചേന, കത്തബ്ബം കുസലം ബഹു’’ന്തി. (ധ. പ. ൫൩);

ഏത്ഥ ഏവം-സദ്ദേന ഉപമാകാരസ്സേവ വുത്തത്താ ആകാരത്ഥോയേവ ഏവം-സദ്ദോ സിയാതി? ന, വിസേസസബ്ഭാവതോ. ‘‘ഏവം ബ്യാ ഖോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨൩൪, ൩൯൬) ഹി ആകാരമത്തവാചകോയേവ ആകാരത്ഥോതി അധിപ്പേതോ, ന പന ആകാരവിസേസവാചകോ. ഏത്ഥ ഹി കിഞ്ചാപി പുപ്ഫരാസിസദിസതോ മനുസ്സൂപപത്തി സപ്പുരിസൂപനിസ്സയ സദ്ധമ്മസവന യോനിസോമനസികാരഭോഗസമ്പത്തിആദിദാനാദിപുഞ്ഞകിരിയാഹേതുസമുദായതോ സോഭാസുഗന്ധതാദിഗുണയോഗേന മാലാഗുണസദിസിയോ ബഹുകാ പുഞ്ഞകിരിയാ മരിതബ്ബസഭാവതായ മച്ചേന സത്തേന കത്തബ്ബാതി അത്ഥസ്സ ജോതിതത്താ പുപ്ഫരാസിമാലാഗുണാവ ഉപമാ നാമ ഉപമീയതി ഏതായാതി കത്വാ, തേസം ഉപമാകാരോ ച യഥാസദ്ദേന അനിയമതോ ജോതിതോ, തസ്മാ ‘‘ഏവം-സദ്ദോ നിയമതോ ഉപമാകാരനിഗമനത്ഥോ’’തി വത്തും യുത്തം, തഥാപി സോ ഉപമാകാരോ നിയമിയമാനോ അത്ഥതോ ഉപമാവ ഹോതി നിസ്സയഭൂതം തമന്തരേന നിസ്സിതഭൂതസ്സ ഉപമാകാരസ്സ അലബ്ഭമാനത്താതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘ഉപമായം ആഗതോ’’തി. അഥ വാ ഉപമീയനം സദിസീകരണന്തി കത്വാ പുപ്ഫരാസിമാലാഗുണേഹി സദിസഭാവസങ്ഖാതോ ഉപമാകാരോയേവ ഉപമാ നാമ. ‘‘സദ്ധമ്മത്തം സിയോപമാ’’തി ഹി വുത്തം, തസ്മാ ആകാരമത്തവാചകോവ ആകാരത്ഥോ ഏവം-സദ്ദോ. ഉപമാസങ്ഖാതആകാരവിസേസവാചകോ പന ഉപമാത്ഥോയേവാതി വുത്തം ‘‘ഉപമായം ആഗതോ’’തി.

തഥാ ‘‘ഏവം ഇമിനാ ആകാരേന അഭിക്കമിതബ്ബ’’ന്തിആദിനാ ഉപദിസിയമാനായ സമണസാരുപ്പായ ആകപ്പസമ്പത്തിയാ ഉപദിസനാകാരോപി അത്ഥതോ ഉപദേസോയേവാതി ആഹ ‘‘ഏവം…പേ… ഉപദേസേ’’തി. ഏവമേതന്തി ഏത്ഥ പന ഭഗവതാ യഥാവുത്തമത്ഥം അവിപരീതതോ ജാനന്തേഹി കതം തത്ഥ സംവിജ്ജമാനഗുണാനം പകാരേഹി ഹംസനം ഉദഗ്ഗതാകരണം സമ്പഹംസനം. തത്ഥ സമ്പഹംസനാകാരോപി അത്ഥതോ സമ്പഹംസനമേവാതി വുത്തം ‘‘സമ്പഹംസനേതി. ഏവമേവ പനായന്തി ഏത്ഥ ച ദോസവിഭാവനേന ഗാരയ്ഹവചനം ഗരഹണം, തദാകാരോപി അത്ഥതോ ഗരഹണം നാമ, തസ്മാ ‘‘ഗരഹണേ’’തി വുത്തം. സോ ചേത്ഥ ഗരഹണാകാരോ ‘‘വസലീ’’തിആദിഖുംസനസദ്ദസന്നിധാനതോ ഏവം-സദ്ദേന പകാസിതോതി വിഞ്ഞായതി, യഥാ ചേത്ഥ ഏവം ഉപമാകാരാദയോപി ഉപമാദിവസേന വുത്താനം പുപ്ഫരാസിആദിസദ്ദാനം സന്നിധാനതോതി ദട്ഠബ്ബം. ജോതകമത്താ ഹി നിപാതാതി. ഏവമേവാതി ച അധുനാ ഭാസിതാകാരേനേവ. അയം വസലഗുണയോഗതോ വസലീ കാളകണ്ണീ യസ്മിം വാ തസ്മിം വാ ഠാനേ ഭാസതീതി സമ്ബന്ധോ. ഏവം ഭന്തേതി സാധു ഭന്തേ, സുട്ഠു ഭന്തേതി വുത്തം ഹോതി. ഏത്ഥ പന ധമ്മസ്സ സാധുകം സവനമനസികാരേ സന്നിയോജിതേഹി ഭിക്ഖൂഹി തത്ഥ അത്തനോ ഠിതഭാവസ്സ പടിജാനനമേവ വചനസമ്പടിഗ്ഗഹോ, തദാകാരോപി അത്ഥതോ വചനസമ്പടിഗ്ഗഹോയേവ നാമ, തേനാഹ ‘‘വചനസമ്പടിഗ്ഗഹേ’’തി.

ഏവം ബ്യാ ഖോതി ഏവം വിയ ഖോ. ഏവം ഖോതി ഹി ഇമേസം പദാനമന്തരേ വിയസദ്ദസ്സ ബ്യാപദേസോതി നേരുത്തികാ ‘‘വ-കാരസ്സ, ബ-കാരം, യ-കാരസംയോഗഞ്ച കത്വാ ദീഘവസേന പദസിദ്ധീ’’തിപി വദന്തി. ആകാരേതി ആകാരമത്തേ. അപ്പാബാധന്തി വിസഭാഗവേദനാഭാവം. അപ്പാതങ്കന്തികിച്ഛജീവിതകരരോഗാഭാവം. ലഹുട്ഠാനന്തി നിഗ്ഗേലഞ്ഞതായ ലഹുതായുത്തം ഉട്ഠാനം. ബലന്തി കായബലം. ഫാസുവിഹാരന്തി ചതൂസു ഇരിയാപഥേസു സുഖവിഹാരം. വിത്ഥാരോ ദസമ സുഭസുത്തട്ഠകഥായ മേവ (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൪൪൫) ആവി ഭവിസ്സതി. ഏവഞ്ച വദേഹീതി യഥാഹം വദാമി, ഏവമ്പി സമണം ആനന്ദം വദേഹി. ‘‘സാധു കിര ഭവ’’ന്തിആദികം ഇദാനി വത്തബ്ബവചനം, സോ ച വദനാകാരോ ഇധ ഏവം-സദ്ദേന നിദസ്സീയതീതി വുത്തം ‘‘നിദസ്സനേ’’തി. കാലാമാതി കാലാമഗോത്തസമ്ബന്ധേ ജനേ ആലപതി. ‘‘ഇമേ…പേ… വാ’’തി യം മയാ വുത്തം, തം കിം മഞ്ഞഥാതി അത്ഥോ. സമത്താതി പരിപൂരിതാ. സമാദിന്നാതി സമാദിയിതാ. സംവത്തന്തി വാ നോ വാ സംവത്തന്തി ഏത്ഥ വചനദ്വയേ കഥം വോ തുമ്ഹാകം മതി ഹോതീതി യോജേതബ്ബം. ഏവം നോതി ഏവമേവ അമ്ഹാകം മതി ഏത്ഥ ഹോതി, അമ്ഹാകമേത്ഥ മതി ഹോതി യേവാതിപി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച തേസം യഥാവുത്തധമ്മാനം അഹിതദുക്ഖാവഹഭാവേ സന്നിട്ഠാനജനനത്ഥം അനുമതിഗ്ഗഹണവസേന ‘‘സംവത്തന്തി നോ വാ, കഥം വോ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി പുച്ഛായ കതായ ‘‘ഏവം നോ ഏത്ഥ ഹോതീ’’തി വുത്തത്താ തദാകാരസന്നിട്ഠാനം ഏവം-സദ്ദേന വിഭാവിതം, സോ ച തേസം ധമ്മാനം അഹിതായ ദുക്ഖായ സംവത്തനാകാരോ നിയമിയമാനോ അത്ഥതോ അവധാരണമേവാതി വുത്തം ‘‘അവധാരണേ’’തി. ആകാരത്ഥമഞ്ഞത്ര സബ്ബത്ഥ വുത്തനയേന ചോദനാ, സോധനാ ച വേദിതബ്ബാ.

ആദിസദ്ദേന ചേത്ഥ ഇദമത്ഥപുച്ഛാപരിമാണാദിഅത്ഥാനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. തഥാ ഹി ‘‘ഏവംഗതാനി, ഏവംവിധോ, ഏവമാകാരോ’’തി ച ആദീസു ഇദമത്ഥേ, ഗതവിധാകാരസദ്ദാ പന പകാരപരിയായാ. ഗതവിധയുത്താകാരസദ്ദേ ഹി ലോകിയാ പകാരത്ഥേ വദന്തി. ‘‘ഏവം സു തേ സുന്ഹാതാ സുവിലിത്താ കപ്പിതകേസമസ്സൂ ആമുത്തമണികുണ്ഡലാഭരണാ ഓദാതവത്ഥവസനാ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സമപ്പിതാ സമങ്ഗീഭൂതാ പരിചാരേന്തി, സേയ്യഥാപി ത്വം ഏതരഹി സാചരിയകോതി? നോ ഹിദം ഭോ ഗോതമാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൮൬) പുച്ഛായം. ‘‘ഏവം ലഹുപരിവത്തം (അ. നി. ൧.൪൮), ഏവമായുപരിയന്തോ’’തി (പാരാ. ൧൨) ച ആദീസു പരിമാണേ. ഏത്ഥാപി ‘‘സുന്ഹാതാ സുവിലിത്താ’’തിആദിവചനം പുച്ഛാ, ലഹുപരിവത്തം, ആയൂനം പമാണഞ്ച പരിമാണം, തദാകാരോപി അത്ഥതോ പുച്ഛാ ച പരിമാണഞ്ച നാമ, തസ്മാ ഏതേസു പുച്ഛത്ഥോ, പരിമാണത്ഥോ ച ഏവംസദ്ദോ വേദിതബ്ബോതി. ഇധ പന സോ കതമേസു ഭവതി, സബ്ബത്ഥ വാ, അനിയമതോ പദേസേ വാതി ചോദനായ ‘‘സ്വായമിധാ’’തിആദി വുത്തം.

നനു ഏകസ്മിംയേവ അത്ഥേ സിയാ, കസ്മാ തീസുപീതി ച, ഹോതു തിബ്ബിധേസു അത്ഥേസു, കേന കിമത്ഥം ദീപേതീതി ച അനുയോഗം പരിഹരന്തോ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥാതി തേസു തീസു അത്ഥേസു. ഏകത്തനാനത്തഅബ്യാപാരഏവംധമ്മതാസങ്ഖാതാ, നന്ദിയാവത്തതിപുക്ഖലസീഹവിക്കീളിതഅങ്കുസദിസാലോചനസങ്ഖാതാ വാ ആധാരാദിഭേദവസേന നാനാവിധാ നയാ നാനാനയാ, പാളിഗതിയോ വാ നയാ, താ ച പഞ്ഞത്തിഅനുപഞ്ഞത്തി ആദിവസേന, സങ്ഖേപവിത്ഥാരാദിവസേന, സംകിലേസഭാഗിയാദിലോകിയാദിതദുഭയവോമിസ്സകാദിവസേന, കുസലാദിവസേന, ഖന്ധാദിവസേന, സങ്ഗഹാദിവസേന, സമയവിമുത്താദിവസേന, ഠപനാദിവസേന, കുസലമൂലാദിവസേന, തികപട്ഠാനാദിവസേന ച പിടകത്തയാനുരൂപം നാനാപ്പകാരാതി നാനാനയാ. തേഹി നിപുണം സണ്ഹം സുഖുമം തഥാ. ആസയോവ അജ്ഝാസയോ, തേ ച സസ്സതാദിഭേദേന, തത്ഥ ച അപ്പരജക്ഖതാദിവസേന അനേകാ, അത്തജ്ഝാസയാദയോ ഏവ വാ സമുട്ഠാനമുപ്പത്തിഹേതു ഏതസ്സാതി തഥാ, ഉപനേതബ്ബാഭാവതോ അത്ഥബ്യഞ്ജനേ ഹി സമ്പന്നം പരിപുണ്ണം തഥാ. അപിച സങ്കാസനപകാസനവിവരണവിഭജനഉത്താനീകരണപഞ്ഞത്തിവസേന ഛഹി അത്ഥപദേഹി, അക്ഖരപദബ്യഞ്ജനആകാരനിരുത്തിനിദ്ദേസവസേന ഛഹി ബ്യഞ്ജനപദേഹി ച സമ്പന്നം സമന്നാഗതം തഥാ. അഥ വാ വിഞ്ഞൂനം ഹദയങ്ഗമതോ, സവനേ അതിത്തിജനനതോ, ബ്യഞ്ജനരസവസേന പരമഗമ്ഭീരഭാവതോ, വിചാരണേ അതിത്തിജനനതോ, അത്ഥരസവസേന ച സമ്പന്നം സാദുരസം തഥാ.

പാടിഹാരിയപദസ്സ വചനത്ഥം ‘‘പടിപക്ഖഹരണതോ രാഗാദികിലേസാപനയനതോ പാടിഹാരിയ’’ന്തി വദന്തി. ഭഗവതോ പന പടിപക്ഖാ രാഗാദയോ ന സന്തി, യേ ഹരിതബ്ബാ ബോധിമൂലേയേവ സവാസനസകലസംകിലേസാനം പഹീനത്താ. പുഥുജ്ജനാനമ്പി ച വിഗതൂപക്കിലേസേ അട്ഠഗുണസമന്നാഗതേ ചിത്തേ ഹതപടിപക്ഖേ സതിയേവ ഇദ്ധിവിധം പവത്തതി, തസ്മാ പുഥുജ്ജനേസു പവത്തവോഹാരേനപി ന സക്കാ ഇധ ‘‘പാടിഹാരിയ’’ന്തി വത്തും, സചേ പന മഹാകാരുണികസ്സ ഭഗവതോ വേനേയ്യഗതാവ കിലേസാ പടിപക്ഖാ സംസാരപങ്കനിമുഗ്ഗസ്സ സത്തനികായസ്സ സമുദ്ധരിതുകാമതോ, തസ്മാ തേസം വേനേയ്യഗതകിലേസസങ്ഖാതാനം പടിപക്ഖാനം ഹരണതോ പാടിഹാരിയന്തി വുത്തം അസ്സ, ഏവം സതി യുത്തമേതം.

അഥ വാ ഭഗവതോ സാസനസ്സ പടിപക്ഖാ തിത്ഥിയാ, തേസം തിത്ഥിയഭൂതാനം പടിപക്ഖാനം ഹരണതോ പാടിഹാരിയന്തിപി യുജ്ജതി. കാമഞ്ചേത്ഥ തിത്ഥിയാ ഹരിതബ്ബാ നാസ്സു, തേസം പന സന്താനഗതദിട്ഠിഹരണവസേന ദിട്ഠിപ്പകാസനേ അസമത്ഥതാകാരണേന ച ഇദ്ധിആദേസനാനുസാസനീസങ്ഖാതേഹി തീഹിപി പാടിഹാരിയേഹി തേ ഹരിതാ അപനീതാ നാമ ഹോന്തി. പടീതി വാ അയം സദ്ദോ ‘‘പച്ഛാ’’തി ഏതസ്സ അത്ഥം ബോധേതി ‘‘തസ്മിം പടിപവിട്ഠമ്ഹി, അഞ്ഞോ ആഗഞ്ഛി ബ്രാഹ്മണോ’’തിആദീസു (സു. നി. ൯൮൫; ചൂളനി. ൪) വിയ, തസ്മാ സമാഹിതേ ചിത്തേ വിഗതൂപക്ലേസേ കതകിച്ചേന പച്ഛാ ഹരിതബ്ബം പവത്തേതബ്ബന്തി പടിഹാരിയം, തദേവ ദീഘവസേന, സകത്ഥവുത്തിപച്ചയവസേന വാ പാടിഹാരിയം, അത്തനോ വാ ഉപക്ലേസേസു ചതുത്ഥജ്ഝാനമഗ്ഗേഹി ഹരിതേസു പച്ഛാ തദഞ്ഞേസം ഹരണം പാടിഹാരിയം വുത്തനയേന. ഇദ്ധിആദേസനാനുസാസനിയോ ഹി വിഗതൂപക്ലേസേന, കതകിച്ചേന ച സത്തഹിതത്ഥം പുന പവത്തേതബ്ബാ, ഹതേസു ച അത്തനോ ഉപക്ലേസേസു പരസത്താനം ഉപക്ലേസഹരണാനി ച ഹോന്തീതി തദുഭയമ്പി നിബ്ബചനം യുജ്ജതി.

അപിച യഥാവുത്തേഹി നിബ്ബചനേഹി ഇദ്ധിആദേസനാനുസാസനീസങ്ഖാതോ സമുദായോ പടിഹാരിയം നാമ. ഏകേകം പന തസ്മിം ഭവം ‘‘പാടിഹാരിയ’’ന്തി വുച്ചതി വിസേസത്ഥജോതകപച്ചയന്തരേന സദ്ദരചനാവിസേസസമ്ഭവതോ, പടിഹാരിയം വാ ചതുത്ഥജ്ഝാനം, മഗ്ഗോ ച പടിപക്ഖഹരണതോ, തത്ഥ ജാതം, തസ്മിം വാ നിമിത്തഭൂതേ, തതോ വാ ആഗതന്തി പാടിഹാരിയം. വിചിത്രാ ഹി തദ്ധിതവുത്തി. തസ്സ പന ഇദ്ധിആദേസനാനുസാസനീഭേദേന, വിസയഭേദേന ച ബഹുവിധസ്സ ഭഗവതോ ദേസനായ ലബ്ഭമാനത്താ ‘‘വിവിധപാടിഹാരിയന്തി വുത്തം. ഭഗവാ ഹി കദാചി ഇദ്ധിവസേനാപി ദേസനം കരോതി നിമ്മിതബുദ്ധേന സഹ പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനാദീസു, കദാചി ആദേസനാവസേനാപി ആമഗന്ധബ്രാഹ്മണസ്സ ധമ്മദേസനാദീസു (സു. നി. അട്ഠ. ൧.൨൪൧), യേഭുയ്യേന പന അനുസാസനിയാ. അനുസാസനീപാടിഹാരിയഞ്ഹി ബുദ്ധാനം സതതം ധമ്മദേസനാ. ഇതി തംതംദേസനാകാരേന അനേകവിധപാടിഹാരിയതാ ദേസനായ ലബ്ഭതി. അയമത്ഥോ ഉപരി ഏകാദസമസ്സ കേവട്ടസുത്തസ്സ വണ്ണനായ (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൪൮൧) ആവി ഭവിസ്സതി. അഥ വാ തസ്സ വിവിധസ്സാപി പാടിഹാരിയസ്സ ഭഗവതോ ദേസനായ സംസൂചനതോ ‘‘വിവിധപാടിഹാരിയ’’ന്തി വുത്തം, അനേകവിധപാടിഹാരിയദസ്സനന്തി അത്ഥോ.

ധമ്മനിരുത്തിയാവ ഭഗവതി ധമ്മം ദേസേന്തേ സബ്ബേസം സുണന്താനം നാനാഭാസിതാനം തംതംഭാസാനുരൂപതോ ദേസനാ സോതപഥമാഗച്ഛതീതി ആഹ ‘‘സബ്ബ…പേ… മാഗച്ഛന്ത’’ന്തി. സോതമേവ സോതപഥോ, സവനം വാ സോതം, തസ്സ പഥോ തഥാ, സോതദ്വാരന്തി അത്ഥോ. സബ്ബാകാരേനാതി യഥാദേസിതാകാരേന. കോ സമത്ഥോ വിഞ്ഞാതും, അസമത്ഥോയേവ, തസ്മാതി പാഠസേസോ. പനാതി ഏകംസത്ഥേ, തേന സദ്ധാസതിധിതിവീരിയാദിബലസങ്ഖാതേന സബ്ബഥാമേന ഏകംസേനേവ സോതുകാമതാസങ്ഖാതകുസലച്ഛന്ദസ്സ ജനനം ദസ്സേതി. ജനേത്വാപീതി ഏത്ഥ പി-സദ്ദോ, അപി-സദ്ദോ വാ സമ്ഭാവനത്ഥോ ‘‘ബുദ്ധോപി ബുദ്ധഭാവം ഭാവേത്വാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. അട്ഠ ൧; മ. നി. അട്ഠ. ൧; സം. നി. അട്ഠ. ൧; അ. നി. അട്ഠ ൧.പഠമഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ) വിയ, തേന ‘‘സബ്ബഥാമേന ഏകംസേനേവ സോതുകാമതം ജനേത്വാപി നാമ ഏകേനാകാരേന സുതം, കിമങ്ഗം പന അഞ്ഞഥാ’’തി തഥാസുതേ ധമ്മേ സമ്ഭാവനം കരോതി. കേചി പന ‘‘ഏദിസേസു ഗരഹത്ഥോ’’തി വദന്തി, തദയുത്തമേവ ഗരഹത്ഥസ്സ അവിജ്ജമാനത്താ, വിജ്ജമാനത്ഥസ്സേവ ച ഉപസഗ്ഗനിപാതാനം ജോതകത്താ. ‘‘നാനാനയനിപുണ’’ന്തിആദിനാ ഹി സബ്ബപ്പകാരേന സോതുമസക്കുണേയ്യഭാവേന ധമ്മസ്സ ഇധ സമ്ഭാവനമേവ കരോതി, തസ്മാ ‘‘അപി ദിബ്ബേസു കാമേസു, രതിം സോ നാധിഗച്ഛതീ’’തിആദീസുയേവ (ധ. പ. ൧൮൭) ഗരഹത്ഥസമ്ഭവേസു ഗരഹത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി. അപി-സദ്ദോ ച ഈദിസേസു ഠാനേസു നിപാതോയേവ, ന ഉപസഗ്ഗോ. തഥാ ഹി ‘‘അപി-സദ്ദോ ച നിപാതപക്ഖികോ കാതബ്ബോ, യത്ഥ കിരിയാവാചകതോ പുബ്ബോ ന ഹോതീ’’തി അക്ഖരചിന്തകാ വദന്തി. മയാപീതി ഏത്ഥ പന ന കേവലം മയാവ, അഥ ഖോ അഞ്ഞേഹിപി തഥാരൂപേഹീതി സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ.

സാമം ഭവതീതി സയമ്ഭൂ, അനാചരിയകോ. ന മയം ഇദം സച്ഛികതന്തി ഏത്ഥ പന ‘‘ന അത്തനോ ഞാണേനേവ അത്തനാ സച്ഛികത’’ന്തി പകരണതോ അത്ഥോ വിഞ്ഞായതി. സാമഞ്ഞവചനസ്സാപി ഹി സമ്പയോഗവിപ്പയോഗസഹചരണവിരോധസദ്ദന്തരസന്നിധാനലിങ്ഗഓചിത്യകാലദേസപകരണാദിവസേന വിസേസത്ഥഗ്ഗഹണം സമ്ഭവതി. ഏവം സബ്ബത്ഥ. പരിമോചേന്തോതി ‘‘പുന ചപരം ഭിക്ഖവേ, ഇധേകച്ചോ പാപഭിക്ഖു തഥാഗതപ്പവേദിതം ധമ്മവിനയം പരിയാപുണിത്വാ അത്തനോ ദഹതീ’’തി (പാരാ. ൧൯൫) വുത്തദോസതോ പരിമോചാപനഹേതു. ഹേത്വത്ഥേ ഹി അന്ത-സദ്ദോ ‘‘അസമ്ബുധം ബുദ്ധനിസേവിത’’ന്തിആദീസു (വി. അട്ഠ. ൧.ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ) വിയ. ഇമസ്സ സുത്തസ്സ സംവണ്ണനാപ്പകാരവിചാരണേന അത്തനോ ഞാണസ്സ പച്ചക്ഖതം സന്ധായ ‘‘ഇദാനി വത്തബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. ഏസാ ഹി സംവണ്ണനാകാരാനം പകതി, യദിദം സംവണ്ണേതബ്ബധമ്മേ സബ്ബത്ഥ ‘‘അയമിമസ്സ അത്ഥോ, ഏവമിധ സംവണ്ണയിസ്സാമീ’’തി പുരേതരമേവ സംവണ്ണനാപ്പകാരവിചാരണാ.

ഏതദഗ്ഗപദസ്സത്ഥോ വുത്തോവ. ‘‘ബഹുസ്സുതാന’’ന്തിആദീസു പന അഞ്ഞേപി ഥേരാ ബഹുസ്സുതാ, സതിമന്തോ, ഗതിമന്തോ, ധിതിമന്തോ, ഉപട്ഠാകാ ച അത്ഥി, അയം പനായസ്മാ ബുദ്ധവചനം ഗണ്ഹന്തോ ദസബലസ്സ സാസനേ ഭണ്ഡാഗാരികപരിയത്തിയം ഠത്വാ ഗണ്ഹി, തസ്മാ ബഹുസ്സുതാനം അഗ്ഗോ നാമ ജാതോ. ഇമസ്സ ച ഥേരസ്സ ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗഹേത്വാ ധാരണസതി അഞ്ഞേഹി ഥേരേഹി ബലവതരാ അഹോസി, തസ്മാ സതിമന്താനം അഗ്ഗോ നാമ ജാതോ. അയമേവായസ്മാ ഏകപദേ ഠത്വാ സട്ഠിപദസഹസ്സാനി ഗണ്ഹന്തോ സത്ഥാരാ കഥിതനിയാമേന സബ്ബപദാനി ജാനാതി, തസ്മാ ഗതിമന്താനം അഗ്ഗോ നാമ ജാതോ. തസ്സേവ ചായസ്മതോ ബുദ്ധവചനം ഉഗ്ഗണ്ഹനവീരിയം, സജ്ഝായനവീരിയഞ്ച അഞ്ഞേഹി അസദിസം അഹോസി, തസ്മാ ധിതിമന്താനം അഗ്ഗോ നാമ ജാതോ. തഥാഗതം ഉപട്ഠഹന്തോ ചേസ ന അഞ്ഞേസം ഉപട്ഠാകഭിക്ഖൂനം ഉപട്ഠഹനാകാരേന ഉപട്ഠഹതി. അഞ്ഞേപി ഹി തഥാഗതം ഉപട്ഠഹിംസു, ന ച പന ബുദ്ധാനം മനം ഗഹേത്വാ ഉപട്ഠഹിതും സക്കോന്തി, അയം പന ഥേരോ ഉപട്ഠാകട്ഠാനം ലദ്ധദിവസതോ പട്ഠായ ആരദ്ധവീരിയോ ഹുത്വാ തഥാഗതസ്സ മനം ഗഹേത്വാ ഉപട്ഠഹി, തസ്മാ ഉപട്ഠാകാനം അഗ്ഗോ നാമ ജാതോ. അത്ഥകുസലോതി ഭാസിതത്ഥേ, പയോജനത്ഥേ ച ഛേകോ. ധമ്മോതി പാളിധമ്മോ, നാനാവിധോ വാ ഹേതു. ബ്യഞ്ജനന്തി അക്ഖരം അത്ഥസ്സ ബ്യഞ്ജനതോ. പദേന ഹി ബ്യഞ്ജിതോപി അത്ഥോ അക്ഖരമൂലകത്താ പദസ്സ ‘‘അക്ഖരേന ബ്യഞ്ജിതോ’’തി വുച്ചതി. അത്ഥസ്സ വിയഞ്ജനതോ വാ വാക്യമ്പി ഇധ ബ്യഞ്ജനം നാമ. വാക്യേന ഹി അത്ഥോ പരിപുണ്ണം ബ്യഞ്ജീയതി, യതോ ‘‘ബ്യഞ്ജനേഹി വിവരതീ’’തി ആയസ്മതാ മഹാകച്ചായനത്ഥേരേന വുത്തം. നിരുത്തീതി നിബ്ബചനം, പഞ്ചവിധാ വാ നിരുത്തിനയാ. തേസമ്പി ഹി സദ്ദരചനാവിസേസേന അത്ഥാധിഗമഹേതുതോ ഇധ ഗഹണം യുജ്ജതി. പുബ്ബാപരം നാമ പുബ്ബാപരാനുസന്ധി, സുത്തസ്സ വാ പുബ്ബഭാഗേന അപരഭാഗസ്സ സംസന്ദനം. ഭഗവതാ ച പഞ്ചവിധഏതദഗ്ഗട്ഠാനേന ധമ്മസേനാപതിനാ ച പഞ്ചവിധകോസല്ലേന പസട്ഠഭാവാനുരൂപന്തി സമ്ബന്ധോ. ധാരണബലന്തി ധാരണസങ്ഖാതം ബലം, ധാരണേ വാ ബലം, ഉഭയത്ഥാപി ധാരേതും സാമത്ഥിയന്തി വുത്തം ഹോതി. ദസ്സേന്തോ ഹുത്വാ, ദസ്സനഹേതൂതിപി അത്ഥോ. തഞ്ച ഖോ അത്ഥതോ വാ ബ്യഞ്ജനതോ വാ അനൂനമനധികന്തി അവധാരണഫലമാഹ. ന അഞ്ഞഥാ ദട്ഠബ്ബന്തി പന നിവത്തേതബ്ബത്ഥം. ന അഞ്ഞഥാതി ച ഭഗവതോ സമ്മുഖാ സുതാകാരതോ ന അഞ്ഞഥാ, ന പന ഭഗവതാ ദേസിതാകാരതോ. അചിന്തേയ്യാനുഭാവാ ഹി ഭഗവതോ ദേസനാ, ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘സബ്ബപ്പകാരേന കോ സമത്ഥോ വിഞ്ഞാതു’’ന്തി ഹേട്ഠാ വുത്തവചനം സമത്ഥിതം ഹോതി, ഇതരഥാ ഭഗവതാ ദേസിതാകാരേനേവ സോതും സമത്ഥത്താ തദേതം ന വത്തബ്ബം സിയാ. യഥാവുത്തേന പന അത്ഥേന ധാരണബലദസ്സനഞ്ച ന വിരുജ്ഝതി സുതാകാരാവിരുജ്ഝനവസേന ധാരണസ്സ അധിപ്പേതത്താ, അഞ്ഞഥാ ഭഗവതാ ദേസിതാകാരേനേവ ധാരിതും സമത്ഥനതോ ഹേട്ഠാ വുത്തവചനേന വിരുജ്ഝേയ്യ. ന ഹേത്ഥ ദ്വിന്നം അത്ഥാനം അത്ഥന്തരതാപരിഹാരോ യുത്തോ തേസം ദ്വിന്നമ്പി അത്ഥാനം സുതഭാവദീപനേന ഏകവിസയത്താ, ഇതരഥാ ഥേരോ ഭഗവതോ ദേസനായ സബ്ബഥാ പടിഗ്ഗഹണേ പച്ഛിമത്ഥവസേന സമത്ഥോ, പുരിമത്ഥവസേന ച അസമത്ഥോതി ആപജ്ജേയ്യാതി.

‘‘യോ പരോ ന ഹോതി, സോ അത്താ’’തി വുത്തായ നിയകജ്ഝത്തസങ്ഖാതായ സന്തതിയാ പവത്തനകോ തിവിധോപി മേ-സദ്ദോ, തസ്മാ കിഞ്ചാപി നിയകജ്ഝത്തസന്തതിവസേന ഏകസ്മിം യേവത്ഥേ മേ-സദ്ദോ ദിസ്സതി, തഥാപി കരണസമ്പദാനസാമിനിദ്ദേസവസേന വിജ്ജമാനവിഭത്തിഭേദം സന്ധായ വുത്തം ‘‘തീസു അത്ഥേസു ദിസ്സതീ’’തി, തീസു വിഭത്തിയത്ഥേസു അത്തനാ സഞ്ഞുത്തവിഭത്തിതോ ദിസ്സതീതി അത്ഥോ. ഗാഥാഭിഗീതന്തി ഗാഥായ അഭിഗീതം അഭിമുഖം ഗായിതം. അഭോജനേയ്യന്തി ഭോജനം കാതുമനരഹരൂപം. അഭിഗീതപദസ്സ കത്തുപേക്ഖത്താ മയാതി അത്ഥോ. ഏവം സേസേസുപി യഥാരഹം. സുതസദ്ദസ്സ കമ്മഭാവസാധനവസേന ദ്വാധിപ്പായികപദത്താ യഥായോഗം ‘‘മയാ സുത’’ന്തി ച ‘‘മമ സുത’’ന്തി ച അത്ഥദ്വയേ യുജ്ജതി.

കിഞ്ചാപി ഉപസഗ്ഗോ കിരിയം വിസേസേതി, ജോതകമത്തഭാവതോ പന സതിപി തസ്മിം സുതസദ്ദോയേവ തം തം അത്ഥം വദതീതി അനുപസഗ്ഗസ്സ സുതസദ്ദസ്സ അത്ഥുദ്ധാരേ സഉപസഗ്ഗസ്സ ഗഹണം ന വിരുജ്ഝതീതി ആഹ ‘‘സഉപസഗ്ഗോ ച അനുപസഗ്ഗോ ചാ’’തി. അസ്സാതി സുതസദ്ദസ്സ. ഉപസഗ്ഗവസേനപി ധാതുസദ്ദോ വിസേസത്ഥവാചകോ യഥാ ‘‘അനുഭവതി പരാഭവതീ’’തി വുത്തം ‘‘ഗച്ഛന്തോതി അത്ഥോ’’തി. തഥാ അനുപസഗ്ഗോപി ധാതുസദ്ദോ സഉപസഗ്ഗോ വിയ വിസേസത്ഥവാചകോതി ആഹ ‘‘വിസ്സുതധമ്മസ്സാതി അത്ഥോ’’തി. ഏവമീദിസേസു. സോതവിഞ്ഞേയ്യന്തി സോതദ്വാരനിസ്സിതേന വിഞ്ഞാണേന വിഞ്ഞാതബ്ബം, സസമ്ഭാരകഥാ വാ ഏസാ, സോതദ്വാരേന വിഞ്ഞാതബ്ബന്തി അത്ഥോ. സോതദ്വാരാനുസാരവിഞ്ഞാതധരോതി സോതദ്വാരാനുസാരേന മനോവിഞ്ഞാണേന വിഞ്ഞാതധമ്മധരോ. ന ഹി സോതദ്വാരനിസ്സിതവിഞ്ഞാണമത്തേന ധമ്മോ വിഞ്ഞായതി, അഥ ഖോ തദനുസാരമനോവിഞ്ഞാണേനേവ, സുതധരോതി ച തഥാ വിഞ്ഞാതധമ്മധരോ വുത്തോ, തസ്മാ തദത്ഥോയേവ സമ്ഭവതീതി ഏവം വുത്തം. കമ്മഭാവസാധനാനി സുതസദ്ദേ സമ്ഭവന്തീതി ദസ്സേതും ‘‘ഇധ പനാ’’തിആദിമാഹ. പുബ്ബാപരപദസമ്ബന്ധവസേന അത്ഥസ്സ ഉപപന്നതാ, അനുപപന്നതാ ച വിഞ്ഞായതി, തസ്മാ സുതസദ്ദസ്സേവ വസേന അയമത്ഥോ ‘‘ഉപപന്നോ, അനുപപന്നോ’’തി വാ ന വിഞ്ഞാതബ്ബോതി ചോദനായ പുബ്ബാപരപദസമ്ബന്ധവസേന ഏതദത്ഥസ്സ ഉപപന്നതം ദസ്സേതും ‘‘മേ-സദ്ദസ്സ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. മയാതി അത്ഥേ സതീതി കത്തുത്ഥേ കരണനിദ്ദേസവസേന മയാതി അത്ഥേ വത്തബ്ബേ സതി, യദാ മേ-സദ്ദസ്സ കത്തുവസേന കരണനിദ്ദേസോ, തദാതി വുത്തം ഹോതി. മമാതി അത്ഥേ സതീതി സമ്ബന്ധീയത്ഥേ സാമിനിദ്ദേസവസേന മമാതി അത്ഥേ വത്തബ്ബേ സതി, യദാ സമ്ബന്ധവസേന സാമി നിദ്ദേസോ, തദാതി വുത്തം ഹോതി.

ഏവം സദ്ദതോ ഞാതബ്ബമത്ഥം വിഞ്ഞാപേത്വാ ഇദാനി തേഹി ദസ്സേതബ്ബമത്ഥം നിദസ്സേന്തോ ‘‘ഏവമേതേസൂ’’തിആദിമാഹ. സുതസദ്ദസന്നിധാനേ പയുത്തേന ഏവം-സദ്ദേന സവനകിരിയാജോതകേനേവ ഭവിതബ്ബം വിജ്ജമാനത്ഥസ്സ ജോതകമത്തത്താ നിപാതാനന്തി വുത്തം ‘‘ഏവന്തി സോതവിഞ്ഞാണാദിവിഞ്ഞാണകിച്ചനിദസ്സന’’ന്തി. സവനായ ഏവ ഹി ആകാരോ, നിദസ്സനം, അവധാരണമ്പി, തസ്മാ യഥാവുത്തോ ഏവം-സദ്ദസ്സ തിവിധോപി അത്ഥോ സവനകിരിയാജോതകഭാവേന ഇധാധിപ്പേതോതി. ആദി-സദ്ദേന ചേത്ഥ സമ്പടിച്ഛനാദീനം സോതദ്വാരികവിഞ്ഞാണാനം, തദഭിനിപാതാനഞ്ച മനോദ്വാരിക വിഞ്ഞാണാനം ഗഹണം വേദിതബ്ബം, യതോ സോതദ്വാരാനുസാരവിഞ്ഞാതത്ഥേ ഇധ സുതസദ്ദോതി വുത്തോ. അവധാരണഫലത്താ സദ്ദപയോഗസ്സ സബ്ബമ്പി വാക്യം അന്തോഗധാവധാരണം, തസ്മാ ‘‘സുത’’ന്തി ഏതസ്സ സുതമേവാതി അയമത്ഥോ ലബ്ഭതീതി ആഹ ‘‘അസ്സവനഭാവപടിക്ഖേപതോ’’തി. ഏതേന ഹി വചനേന അവധാരണേന നിരാകതം ദസ്സേതി. യഥാ പന യം സുതം സുതമേവാതി നിയമേതബ്ബം, തഥാ ച തം സുതം സമ്മാ സുതം ഹോതീതി അവധാരണഫലം ദസ്സേതും വുത്തം ‘‘അനൂനാധികാവിപരീതഗ്ഗഹണനിദസ്സന’’ന്തി. അഥ വാ സദ്ദന്തരത്ഥാപോഹനവസേന സദ്ദോ അത്ഥം വദതി, തസ്മാ ‘‘സുത’’ന്തി ഏതസ്സ അസുതം ന ഹോതീതി അയമത്ഥോ ലബ്ഭതീതി സന്ധായ ‘‘അസ്സവനഭാവപടിക്ഖേപതോ’’തി വുത്തം, ഇമിനാ ദിട്ഠാദിനിവത്തനം കരോതി ദിട്ഠാദീനം ‘‘അസുത’’ന്തി സദ്ദന്തരത്ഥഭാവേന നിവത്തേതബ്ബത്താ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ന ഇദം മയാ അത്തനോ ഞാണേന ദിട്ഠം, ന ച സയമ്ഭുഞാണേന സച്ഛികതം, അഥ ഖോ സുതം, തഞ്ച ഖോ സുതം സമ്മദേവാതി. തദേവ സമ്മാ സുതഭാവം സന്ധായാഹ ‘‘അനൂനാ…പേ… ദസ്സന’’ന്തി. ഹോതി ചേത്ഥ –

‘‘ഏവാദിസത്തിയാ ചേവ, അഞ്ഞത്ഥാപോഹനേന ച;

ദ്വിധാ സദ്ദോ അത്ഥന്തരം, നിവത്തേതി യഥാരഹ’’ന്തി.

അപിച അവധാരണത്ഥേ ഏവം-സദ്ദേ അയമത്ഥയോജനാ കരീയതീതി തദപേക്ഖസ്സ സുതസദ്ദസ്സ സാവധാരണത്ഥോ വുത്തോ ‘‘അസ്സവനഭാവപടിക്ഖേപതോ’’തി, തദവധാരണഫലം ദസ്സേതി ‘‘അനൂ…പേ… ദസ്സന’’ന്തി ഇമിനാ. സവന-സദ്ദോ ചേത്ഥ ഭാവസദ്ദേന യോഗതോ കമ്മസാധനോ വേദിതബ്ബോ ‘‘സുയ്യതീ’’തി. അനൂനാധികതായ ഭഗവതോ സമ്മുഖാ സുതാകാരതോ അവിപരീതം, അവിപരീതസ്സ വാ സുത്തസ്സ ഗഹണം, തസ്സ നിദസ്സനം തഥാ, ഇതി സവനഹേതു സുണന്തപുഗ്ഗലസവനവിസേസവസേന അയം യോജനാ കതാ.

ഏവം പദത്തയസ്സ ഏകേന പകാരേന അത്ഥയോജനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പകാരന്തരേനാപി തം ദസ്സേതും ‘‘തഥാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തസ്സാതി യാ ഭഗവതോ സമ്മുഖാ ധമ്മസ്സവനാകാരേന പവത്താ മനോദ്വാരികവിഞ്ഞാണവീഥി, തസ്സാ. സാ ഹി നാനാപ്പകാരേന ആരമ്മണേ പവത്തിതും സമത്ഥാ, ന സോതദ്വാരിക വിഞ്ഞാണവീഥി ഏകാരമ്മണേയേവ പവത്തനതോ, തഥാ ചേവ വുത്തം ‘‘സോതദ്വാരാനുസാരേനാ’’തി. തേന ഹി സോതദ്വാരികവിഞ്ഞാണവീഥി നിവത്തതി. നാനപ്പകാരേനാതി വക്ഖമാനേന അനേകവിഹിതേന ബ്യഞ്ജനത്ഥഗ്ഗഹണാകാരസങ്ഖാതേന നാനാവിധേന ആകാരേന, ഏതേന ഇമിസ്സാ യോജനായ ആകാരത്ഥോ ഏവം-സദ്ദോ ഗഹിതോതി ദസ്സേതി. പവത്തിഭാവപ്പകാസനന്തി പവത്തിയാ അത്ഥിഭാവപ്പകാസനം. യസ്മിം പകാരേ വുത്തപ്പകാരാ വിഞ്ഞാണവീഥി നാനപ്പകാരേന പവത്താ, തദേവ ആരമ്മണം സന്ധായ ‘‘ധമ്മപ്പകാസന’’ന്തി വുത്തം, ന പന സുതസദ്ദസ്സ ധമ്മത്ഥം, തേന വുത്തം ‘‘അയം ധമ്മോ സുതോ’’തി. തസ്സാ ഹി വിഞ്ഞാണവീഥിയാ ആരമ്മണമേവ ‘‘അയം ധമ്മോ സുതോ’’തി വുച്ചതി. തഞ്ച നിയമിയമാനം യഥാവുത്തായ വിഞ്ഞാണവീഥിയാ ആരമ്മണഭൂതം സുത്തമേവ. അയഞ്ഹേത്ഥാതിആദി വുത്തസ്സേവത്ഥസ്സ പാകടീകരണം. തപ്പാകടീകരണത്ഥോ ഹേത്ഥ ഹി-സദ്ദോ. വിഞ്ഞാണവീഥിയാ കരണഭൂതായ മയാ ന അഞ്ഞം കതം, ഇദം പന ആരമ്മണം കതം. കിം പന തന്തി ചേ? അയം ധമ്മോ സുതോതി. അയം പനേത്ഥാധിപ്പായോ – ആകാരത്ഥേ ഏവം-സദ്ദേ ‘‘ഏകേനാകാരേനാ’’തി യോ ആകാരോ വുത്തോ, സോ അത്ഥതോ സോതദ്വാരാനുസാരവിഞ്ഞാണവീഥിയാ നാനപ്പകാരേന ആരമ്മണേ പവത്തിഭാവോയേവ, തേന ച തദാരമ്മണഭൂതസ്സ ധമ്മസ്സേവ സവനം കതം, ന അഞ്ഞന്തി. ഏവം സവനകിരിയായ കരണകത്തുകമ്മവിസേസോ ഇമിസ്സാ യോജനായ ദസ്സിതോ.

അഞ്ഞമ്പി യോജനമാഹ ‘‘തഥാ’’തിആദിനാ. നിദസ്സനത്ഥം ഏവം-സദ്ദം ഗഹേത്വാ നിദസ്സനേന ച നിദസ്സിതബ്ബസ്സാവിനാഭാവതോ ‘‘ഏവന്തി നിദസ്സിതബ്ബപ്പകാസന’’ന്തി വുത്തം. ഇമിനാ ഹി തദവിനാഭാവതോ ഏവംസദ്ദേന സകലമ്പി സുത്തം പച്ചാമട്ഠന്തി ദസ്സേതി, സുതസദ്ദസ്സ കിരിയാപരത്താ, സവനകിരിയായ ച സാധാരണവിഞ്ഞാണപ്പബന്ധപടിബദ്ധത്താ തസ്മിഞ്ച വിഞ്ഞാണപ്പബന്ധേ പുഗ്ഗലവോഹാരോതി വുത്തം ‘‘പുഗ്ഗലകിച്ചപ്പകാസന’’ന്തി. സാധാരണവിഞ്ഞാണപ്പബന്ധോ ഹി പണ്ണത്തിയാ ഇധ പുഗ്ഗലോ നാമ, സവനകിരിയാ പന തസ്സ കിച്ചം നാമ. ന ഹി പുഗ്ഗലവോഹാരരഹിതേ ധമ്മപ്പബന്ധേ സവനകിരിയാ ലബ്ഭതി വോഹാരവിസയത്താ തസ്സാ കിരിയായാതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘ഇദ’’ന്തിആദി പിണ്ഡത്ഥദസ്സനം മയാതി യഥാവുത്തവിഞ്ഞാണപ്പബന്ധസങ്ഖാതപുഗ്ഗലഭൂതേന മയാ. സുതന്തി സവനകിരിയാസങ്ഖാതേന പുഗ്ഗലകിച്ചേന യോജിതം, ഇമിസ്സാ പന യോജനായ പുഗ്ഗലബ്യാപാരവിസയസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ, പുഗ്ഗലബ്യാപാരസ്സ ച നിദസ്സനം കതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ആകാരത്ഥമേവ ഏവം-സദ്ദം ഗഹേത്വാ പുരിമയോജനായ അഞ്ഞഥാപി അത്ഥയോജനം ദസ്സേതും ‘‘തഥാ’’തിആദി വുത്തം. ചിത്തസന്താനസ്സാതി യഥാവുത്തവിഞ്ഞാണപ്പബന്ധസ്സ. നാനാകാരപ്പവത്തിയാതി നാനപ്പകാരേന ആരമ്മണേ പവത്തിയാ. നാനപ്പകാരം അത്ഥബ്യഞ്ജനസ്സ ഗഹണം, നാനപ്പകാരസ്സ വാ അത്ഥബ്യഞ്ജനസ്സ ഗഹണം തഥാ, തതോയേവ സാ ‘‘ആകാരപഞ്ഞത്തീ’’തി വുത്താതി തദേവത്ഥം സമത്ഥേതി ‘‘ഏവന്തി ഹീ’’തിആദിനാ. ആകാരപഞ്ഞത്തീതി ച ഉപാദാപഞ്ഞത്തിയേവ, ധമ്മാനം പന പവത്തിആകാരമുപാദായ പഞ്ഞത്തത്താ തദഞ്ഞായ ഉപാദാപഞ്ഞത്തിയാ വിസേസനത്ഥം ‘‘ആകാരപഞ്ഞത്തീ’’തി വുത്താ വിസയനിദ്ദേസോതി ഉപ്പത്തിട്ഠാനനിദ്ദേസോ. സോതബ്ബഭൂതോ ഹി ധമ്മോ സവനകിരിയാകത്തുഭൂതസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സവനകിരിയാവസേന പവത്തിട്ഠാനം കിരിയായ കത്തുകമ്മട്ഠത്താ തബ്ബസേന ച തദാധാരസ്സാപി ദബ്ബസ്സ ആധാരഭാവസ്സ ഇച്ഛിതത്താ, ഇധ പന കിരിയായ കത്തുപവത്തിട്ഠാനഭാവോ ഇച്ഛിതോതി കമ്മമേവ ആധാരവസേന വുത്തം, തേനാഹ ‘‘കത്തു വിസയഗ്ഗഹണസന്നിട്ഠാന’’ന്തി, ആരമ്മണമേവ വാ വിസയോ. ആരമ്മണഞ്ഹി തദാരമ്മണികസ്സ പവത്തിട്ഠാനം. ഏവമ്പി ഹി അത്ഥോ സുവിഞ്ഞേയ്യതരോ ഹോതി. യഥാവുത്തവചനേ പിണ്ഡത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ഏത്താവതാ’’തിആദി വുത്തം. ഏത്താവതാ ഏത്തകേന യഥാവുത്തത്ഥേന പദത്തയേന, കതം ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. നാനാകാരപ്പവത്തേനാതി നാനപ്പകാരേന ആരമ്മണേ പവത്തേന. ചിത്തസന്താനേനാതി യഥാവുത്തവിഞ്ഞാണവീഥിസങ്ഖാതേന ചിത്തപ്പബന്ധേന. ഗഹണസദ്ദേ ചേതം കരണം. ചിത്തസന്താനവിനിമുത്തസ്സ കസ്സചി കത്തു പരമത്ഥതോ അഭാവേപി സദ്ദവോഹാരേന ബുദ്ധിപരികപ്പിതഭേദവചനിച്ഛായ ചിത്തസന്താനതോ അഞ്ഞമിവ തംസമങ്ഗിം കത്വാ അഭേദേപി ഭേദവോഹാരേന ‘‘ചിത്തസന്താനേന തംസമങ്ഗിനോ’’തി വുത്തം. വോഹാരവിസയോ ഹി സദ്ദോ നേകന്തപരമത്ഥികോതി (കാരകരൂപസിദ്ധിയം യോ കാരേതി സഹേതുസുത്തം പസ്സിതബ്ബം) സവനകിരിയാവിസയോപി സോതബ്ബധമ്മോ സവനകിരിയാവസേന പവത്തചിത്തസന്താനസ്സ ഇധ പരമത്ഥതോ കത്തുഭാവതോ തസ്സ വിസയോയേവാതി വുത്തം ‘‘കത്തു വിസയഗ്ഗഹണസന്നിട്ഠാന’’ന്തി.

അപിച സവനവസേന ചിത്തപ്പവത്തിയാ ഏവ സവനകിരിയാഭാവതോ തംവസേന തദഞ്ഞനാമരൂപധമ്മസമുദായഭൂതസ്സ തംകിരിയാകത്തു ച വിസയോ ഹോതീതി കത്വാ തഥാ വുത്തം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – പുരിമനയേ സവനകിരിയാ, തക്കത്താ ച പരമത്ഥതോ തഥാപവത്തചിത്തസന്താനമേവ, തസ്മാ കിരിയാവിസയോപി ‘‘കത്തു വിസയോ’’തി വുത്തോ. പച്ഛിമനയേ പന തഥാപവത്തചിത്തസന്താനം കിരിയാ, തദഞ്ഞധമ്മസമുദായോ പന കത്താ, തസ്മാ കാമം ഏകന്തതോ കിരിയാവിസയോയേവേസ ധമ്മോ, തഥാപി കിരിയാവസേന ‘‘തബ്ബന്തകത്തു വിസയോ’’തി വുത്തോതി. തംസമങ്ഗിനോതി തേന ചിത്തസന്താനേന സമങ്ഗിനോ. കത്തൂതി കത്താരസ്സ. വിസയോതി ആരമ്മണവസേന പവത്തിട്ഠാനം, ആരമ്മണമേവ വാ. സുതാകാരസ്സ ച ഥേരസ്സ സമ്മാ നിച്ഛിതഭാവതോ ‘‘ഗഹണസന്നിട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം.

അപരോ നയോ – യസ്സ…പേ… ആകാരപഞ്ഞത്തീതി ആകാരത്ഥേന ഏവം-സദ്ദേന യോജനം കത്വാ തദേവ അവധാരണത്ഥമ്പി ഗഹേത്വാ ഇമസ്മിംയേവ നയേ യോജേതും ‘‘ഗഹണം കതം’’ ഇച്ചേവ അവത്വാ ‘‘ഗഹണസന്നിട്ഠാനം കത’’ന്തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. അവധാരണേന ഹി സന്നിട്ഠാനമിധാധിപ്പേതം, തസ്മാ ‘‘ഏത്താവതാ’’തിആദിനാ അവധാരണത്ഥമ്പി ഏവം-സദ്ദം ഗഹേത്വാ അയമേവ യോജനാ കതാതി ദസ്സേതീതി വേദിതബ്ബം, ഇമിസ്സാ പന യോജനായ ഗഹണാകാരഗാഹകതബ്ബിസയവിസേസനിദസ്സനം കതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

അഞ്ഞമ്പി യോജനമാഹ ‘‘അഥ വാ’’തിആദിനാ. പുബ്ബേ അത്തനാ സുതാനം നാനാവിഹിതാനം സുത്തസങ്ഖാതാനം അത്ഥബ്യഞ്ജനാനം ഉപധാരിതരൂപസ്സ ആകാരസ്സ നിദസ്സനസ്സ, അവധാരണസ്സ വാ പകാസനസഭാവോ ഏവം-സദ്ദോതി തദാകാരാദിഭൂതസ്സ ഉപധാരണസ്സ പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിയാ ഉപാദാനഭൂതധമ്മപ്പബന്ധബ്യാപാരതായ ‘‘പുഗ്ഗലകിച്ചനിദ്ദേസോ’’തി വുത്തം അത്തനാ സുതാനഞ്ഹി അത്ഥബ്യഞ്ജനാനം പുന ഉപധാരണം ആകാരാദിത്തയം, തഞ്ച ഏവം-സദ്ദസ്സ അത്ഥോ. സോ പന യം ധമ്മപ്പബന്ധം ഉപാദായ പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തി പവത്താ, തസ്സ ബ്യാപാരഭൂതം കിച്ചമേവ, തസ്മാ ഏവം-സദ്ദേന പുഗ്ഗലകിച്ചം നിദ്ദിസീയതീതി. കാമം സവനകിരിയാ പുഗ്ഗലബ്യാപാരോപി അവിസേസേന, തഥാപി വിസേസതോ വിഞ്ഞാണബ്യാപാരോവാതി വുത്തം ‘‘വിഞ്ഞാണകിച്ചനിദ്ദേസോ’’തി. തഥാ ഹി പുഗ്ഗലവാദീനമ്പി സവനകിരിയാ വിഞ്ഞാണനിരപേക്ഖാ നത്ഥി സവനാദീനം വിസേസതോ വിഞ്ഞാണബ്യാപാരഭാവേന ഇച്ഛിതത്താ. മേതി സദ്ദപ്പവത്തിയാ ഏകന്തേനേവ സത്തവിസയത്താ, വിഞ്ഞാണകിച്ചസ്സ ച സത്തവിഞ്ഞാണാനമഭേദകരണവസേന തത്ഥേവ സമോദഹിതബ്ബതോ ‘‘ഉഭയകിച്ചയുത്തപുഗ്ഗലനിദ്ദേസോ’’തി വുത്തം. ‘‘അയ’’ന്തിആദി തപ്പാകടീകരണം. ഏത്ഥ ഹി സവനകിച്ചവിഞ്ഞാണസമങ്ഗിനാതി ഏവം-സദ്ദേന നിദ്ദിട്ഠം പുഗ്ഗലകിച്ചം സന്ധായ വുത്തം, തം പന പുഗ്ഗലസ്സ സവനകിച്ചവിഞ്ഞാണസമങ്ഗീഭാവേന പുഗ്ഗലകിച്ചം നാമാതി ദസ്സേതും ‘‘പുഗ്ഗലകിച്ചസമങ്ഗിനാ’’തി അവത്വാ ‘‘സവനകിച്ചവിഞ്ഞാണസമങ്ഗിനാ’’തി ആഹ, തസ്മാ ‘‘പുഗ്ഗലകിച്ച’’ന്തി നിദ്ദിട്ഠസവനകിച്ചവതാ വിഞ്ഞാണേന സമങ്ഗിനാതി അത്ഥോ. വിഞ്ഞാണവസേന, ലദ്ധസവനകിച്ചവോഹാരേനാതി ച സുതസദ്ദേന നിദ്ദിട്ഠം വിഞ്ഞാണകിച്ചം സന്ധായ വുത്തം. സവനമേവ കിച്ചം യസ്സാതി തഥാ. സവനകിച്ചന്തി വോഹാരോ സവനകിച്ചവോഹാരോ, ലദ്ധോ സോ യേനാതി തഥാ. ലദ്ധസവനകിച്ചവോഹാരേന വിഞ്ഞാണസങ്ഖാതേന വസേന സാമത്ഥിയേനാതി അത്ഥോ. അയം പന സമ്ബന്ധോ – സവനകിച്ചവിഞ്ഞാണസമങ്ഗിനാ പുഗ്ഗലേന മയാ ലദ്ധസവനകിച്ചവോഹാരേന വിഞ്ഞാണവസേന കരണഭൂതേന സുതന്തി.

അപിച ‘‘ഏവ’’ന്തി സദ്ദസ്സത്ഥോ അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി, ‘‘സുത’’ന്തി സദ്ദസ്സത്ഥോ വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി, തസ്മാ തേ തഥാരൂപപഞ്ഞത്തി ഉപാദാനഭൂതപുഗ്ഗലബ്യാപാരഭാവേനേവ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഏവന്തി പുഗ്ഗലകിച്ചനിദ്ദേസോ. സുതന്തി വിഞ്ഞാണകിച്ചനിദ്ദേസോ’’തി. ന ഹി പരമത്ഥതോയേവ നിയമിയമാനേ സതി പുഗ്ഗലകിച്ചവിഞ്ഞാണകിച്ചവസേന അയം വിഭാഗോ ലബ്ഭതീതി. ഇമിസ്സാ പന യോജനായ കത്തുബ്യാപാരകരണബ്യാപാരകത്തുനിദ്ദേസോ കതോതി വേദിതബ്ബോ.

സബ്ബസ്സാപി സദ്ദാധിഗമനീയസ്സ അത്ഥസ്സ പഞ്ഞത്തിമുഖേനേവ പടിപജ്ജിതബ്ബത്താ, സബ്ബാസഞ്ച പഞ്ഞത്തീനം വിജ്ജമാനാദിവസേന ഛസു പഞ്ഞത്തിഭേദേസു അന്തോഗധത്താ താസു ‘‘ഏവ’’ന്തിആദീനം പഞ്ഞത്തീനം സരൂപം നിദ്ധാരേത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏവന്തി ചാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘ഏവ’’ന്തി ച ‘‘മേ’’തി ച വുച്ചമാനസ്സ അത്ഥസ്സ ആകാരാദിഭൂതസ്സ ധമ്മാനം അസല്ലക്ഖണഭാവതോ അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിഭാവോതി ആഹ ‘‘സച്ചികട്ഠപരമത്ഥവസേന അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തീ’’തി. സച്ചികട്ഠപരമത്ഥവസേനാതി ച ഭൂതത്ഥഉത്തമത്ഥവസേനാതി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യോ മായാമരീചിആദയോ വിയ അഭൂതത്ഥോ, അനുസ്സവാദീഹി ഗഹേതബ്ബോ വിയ അനുത്തമത്ഥോ ച ന ഹോതി, സോ രൂപസദ്ദാദിസഭാവോ, രുപ്പനാനുഭവനാദിസഭാവോ വാ അത്ഥോ ‘‘സച്ചികട്ഠോ, പരമത്ഥോ’’തി ച വുച്ചതി, ‘‘ഏവം മേ’’തി പദാനം പന അത്ഥോ അഭൂതത്താ, അനുത്തമത്താ ച ന തഥാ വുച്ചതി, തസ്മാ ഭൂതത്ഥഉത്തമത്ഥസങ്ഖാതേന സച്ചികട്ഠപരമത്ഥവസേന വിസേസനഭൂതേന അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിയേവാതി. ഏതേന ച വിസേസനേന ബാലജനേഹി ‘‘അത്ഥീ’’തി പരികപ്പിതം പഞ്ഞത്തിമത്തം നിവത്തേതി. തദേവത്ഥം പാകടം കരോതി, ഹേതുനാ വാ സാധേതി ‘‘കിഞ്ഹേത്ഥ ത’’ന്തിആദിനാ. യം ധമ്മജാതം, അത്ഥജാതം വാ ‘‘ഏവ’’ന്തി വാ ‘‘മേ’’തി വാ നിദ്ദേസം ലഭേഥ, തം ഏത്ഥ രൂപഫസ്സാദിധമ്മസമുദായേ, ‘‘ഏവം മേ’’തി പദാനം വാ അത്ഥേ. പരമത്ഥതോ ന അത്ഥീതി യോജനാ. രൂപഫസ്സാദിഭാവേന നിദ്ദിട്ഠോ പരമത്ഥതോ ഏത്ഥ അത്ഥേവ, ‘‘ഏവം മേ’’തി പന നിദ്ദിട്ഠോ നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. സുതന്തി പന സദ്ദായതനം സന്ധായാഹ ‘‘വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തീ’’തി. ‘‘സച്ചികട്ഠപരമത്ഥവസേനാ’’തി ചേത്ഥ അധികാരോ. ‘‘യഞ്ഹീ’’തിആദി തപ്പാകടീകരണം, ഹേതുദസ്സനം വാ. യം തം സദ്ദായതനം സോതേന സോതദ്വാരേന, തന്നിസ്സിതവിഞ്ഞാണേന വാ ഉപലദ്ധം അധിഗമിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. തേന ഹി സദ്ദായതനമിധ ഗഹിതം കമ്മസാധനേനാതി ദസ്സേതി.

ഏവം അട്ഠകഥാനയേന പഞ്ഞത്തിസരൂപം നിദ്ധാരേത്വാ ഇദാനി അട്ഠകഥാമുത്തകേനാപി നയേന വുത്തേസു ഛസു പഞ്ഞത്തിഭേദേസു ‘‘ഏവ’’ന്തിആദീനം പഞ്ഞത്തീനം സരൂപം നിദ്ധാരേന്തോ ‘‘തഥാ’’തിആദിമാഹ. ഉപാദാപഞ്ഞത്തി ആദയോ ഹി പോരാണട്ഠകഥാതോ മുത്താ സങ്ഗഹകാരേനേവ ആചരിയേന വുത്താ. വിത്ഥാരോ അഭിധമ്മട്ഠകഥായ ഗഹേതബ്ബോ. തം തന്തി തം തം ധമ്മജാതം, സോതപഥമാഗതേ ധമ്മേ ഉപാദായ തേസം ഉപധാരിതാകാരനിദസ്സനാവധാരണസ്സ പച്ചാമസനവസേന ഏവന്തി ച സസന്തതിപരിയാപന്നേ ഖന്ധേ ഉപാദായ മേതി ച വത്തബ്ബത്താതി അത്ഥോ. രൂപവേദനാദിഭേദേഹി ധമ്മേ ഉപാദായ നിസ്സായ കാരണം കത്വാ പഞ്ഞത്തി ഉപാദാപഞ്ഞത്തി യഥാ ‘‘താനി താനി അങ്ഗാനി ഉപാദായ രഥോ ഗേഹം, തേ തേ രൂപരസാദയോ ഉപാദായ ഘടോ പടോ, ചന്ദിമസൂരിയപരിവത്താദയോ ഉപാദായ കാലോ ദിസാ’’തിആദി. പഞ്ഞപേതബ്ബട്ഠേന ചേസാ പഞ്ഞത്തി നാമ, ന പഞ്ഞാപനട്ഠേന. യാ പന തസ്സ അത്ഥസ്സ പഞ്ഞാപനാ, അയം അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിയേവ. ദിട്ഠാദീനിഉപനിധായ വത്തബ്ബതോതി ദിട്ഠമുതവിഞ്ഞാതേ ഉപനിധായ ഉപത്ഥമ്ഭം കത്വാ അപേക്ഖിത്വാ വത്തബ്ബത്താ. ദിട്ഠാദിസഭാവവിരഹിതേ സദ്ദായതനേ വത്തമാനോപി ഹി സുതവോഹാരോ ‘‘ദുതിയം തതിയ’’ന്തിആദികോ വിയ പഠമാദീനി ദിട്ഠമുതവിഞ്ഞാതേ അപേക്ഖിത്വാ പവത്തോ ‘‘ഉപനിധാപഞ്ഞതീ’’തി വുച്ചതേ. സാ പനേസാ അനേകവിധാ തദഞ്ഞപേക്ഖൂപനിധാ ഹത്ഥഗതൂപനിധാ സമ്പയുത്തൂപനിധാസമാരോപിതൂപനിധാ അവിദൂരഗതൂപനിധാ പടിഭാഗൂപനിധാ തബ്ബഹുലൂപനിധാതബ്ബിസിട്ഠൂപനിധാ’’തിആദിനാ. താസു അയം ‘‘ദുതിയം തതിയ’’ന്തിആദികാ വിയ പഠമാദീനം ദിട്ഠാദീനം അഞ്ഞമഞ്ഞമപേക്ഖിത്വാ വുത്തത്താ തദഞ്ഞപേക്ഖൂപനിധാപഞ്ഞത്തി നാമ.

ഏവം പഞ്ഞത്തിയാപി അത്ഥാധിഗമനീയതാസങ്ഖാതം ദസ്സേതബ്ബത്ഥം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സദ്ദസാമത്ഥിയേന ദീപേതബ്ബമത്ഥം നിദ്ധാരേത്വാ ദീപേന്തോ ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദിമാഹ. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം വചനത്തയേ. ച-സദ്ദോ ഉപന്യാസോ അത്ഥന്തരം ആരഭിതുകാമേന യോജിതത്താ. ‘‘സുത’’ന്തി വുത്തേ അസുതം ന ഹോതീതി പകാസിതോയമത്ഥോ, തസ്മാ തഥാ സുത-സദ്ദേന പകാസിതാ അത്തനാ പടിവിദ്ധസുത്തസ്സ പകാരവിസേസാ ‘‘ഏവ’’ന്തി ഥേരേന പച്ചാമട്ഠാതി തേന ഏവം-സദ്ദേന അസമ്മോഹോ ദീപിതോ നാമ, തേനാഹ ‘‘ഏവന്തി വചനേന അസമ്മോഹം ദീപേതീ’’തി. അസമ്മോഹന്തി ച യഥാസുതേ സുത്തേ അസമ്മോഹം. തദേവ യുത്തിയാ, ബ്യതിരേകേന ച സമത്ഥേഹി ‘‘ന ഹീ’’തിആദിനാ വക്ഖമാനഞ്ച സുത്തം നാനപ്പകാരം ദുപ്പടിവിദ്ധഞ്ച. ഏവം നാനപ്പകാരേ ദുപ്പടിവിദ്ധേ സുത്തേ കഥം സമ്മൂള്ഹോ നാനപ്പകാരപടിവേധസമത്ഥോ ഭവിസ്സതി. ഇമായ യുത്തിയാ, ഇമിനാ ച ബ്യതിരേകേന ഥേരസ്സ തത്ഥ അസമ്മൂള്ഹഭാവസങ്ഖാതോ ദീപേതബ്ബോ അത്ഥോ വിഞ്ഞായതീതി വുത്തം ഹോതി. ഏവമീദിസേസു യഥാരഹം. ഭഗവതോ സമ്മുഖാ സുതാകാരസ്സ യാഥാവതോ ഉപരി ഥേരേന ദസ്സിയമാനത്താ ‘‘സുത്തസ്സ അസമ്മോസം ദീപേതീ’’തി വുത്തം. കാലന്തരേനാതി സുതകാലതോ അപരേന കാലേന. യസ്സ…പേ… പടിജാനാതി, ഥേരസ്സ പന സുവണ്ണഭാജനേ പക്ഖിത്തസീഹവസാ വിയ അനസ്സമാനം അസമ്മുട്ഠം തിട്ഠതി, തസ്മാ സോ ഏവം പടിജാനാതീതി വുത്തം ഹോതി. ഏവം ദീപിതേന പന അത്ഥേന കിം പകാസിതന്തി ആഹ ‘‘ഇച്ചസ്സാ’’തിആദി. തത്ഥ ഇച്ചസ്സാതി ഇതി അസ്സ, തസ്മാ അസമ്മോഹസ്സ, അസമ്മോസസ്സ ച ദീപിതത്താ അസ്സ ഥേരസ്സപഞ്ഞാസിദ്ധീതിആദിനാ സമ്ബന്ധോ. അസമ്മോഹേനാതി സമ്മോഹാഭാവേന. പഞ്ഞാവജ്ജിതസമാധിആദിധമ്മജാതേന തംസമ്പയുത്തായ പഞ്ഞായ സിദ്ധി സഹജാതാദിസത്തിയാ സിജ്ഝനതോ. സമ്മോഹപടിപക്ഖേന വാ പഞ്ഞാസങ്ഖാതേന ധമ്മജാതേന. സവനകാലസമ്ഭൂതായ ഹി പഞ്ഞായ തദുത്തരികാലപഞ്ഞാസിദ്ധി ഉപനിസ്സയാദികോടിയാ സിജ്ഝനതോ. ഇതരത്ഥാപി യഥാരഹം നയോ നേതബ്ബോ.

ഏവം പകാസിതേന പന അത്ഥേന കിം വിഭാവിതന്തി ആഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. തത്ഥാതി തേസു ദുബ്ബിധേസു ധമ്മേസു. ബ്യഞ്ജനാനം പടിവിജ്ഝിതബ്ബോ ആകാരോ നാതിഗമ്ഭീരോ, യഥാസുതധാരണമേവ തത്ഥ കരണീയം, തസ്മാ തത്ഥ സതിയാ ബ്യാപാരോ അധികോ, പഞ്ഞാ പന ഗുണീഭൂതാതി വുത്തം ‘‘പഞ്ഞാപുബ്ബങ്ഗമായാ’’തിആദി. പഞ്ഞായ പുബ്ബങ്ഗമാ പഞ്ഞാപുബ്ബങ്ഗമാതി ഹി നിബ്ബചനം, പുബ്ബങ്ഗമതാ ചേത്ഥ പധാനഭാവോ ‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൧) വിയ. അപിച യഥാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദീസു ആവജ്ജനാദയോ പുബ്ബങ്ഗമാ സമാനാപി തദാരമ്മണസ്സ അവിജാനനതോ അപ്പധാനഭൂതാ, ഏവം പുബ്ബങ്ഗമായപി അപ്പധാനത്തേ സതി പഞ്ഞാപുബ്ബങ്ഗമാ ഏതിസ്സാതി നിബ്ബചനമ്പി യുജ്ജതി. പുബ്ബങ്ഗമതാ ചേത്ഥ പുരേചാരിഭാവോ. ഇതി സഹജാതപുബ്ബങ്ഗമോ പുരേജാതപുബ്ബങ്ഗമോതി ദുവിധോപി പുബ്ബങ്ഗമോ ഇധ സമ്ഭവതി, യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം സതി ‘‘പുബ്ബങ്ഗമായാ’’തി ഏത്ഥാപി യഥാസമ്ഭവമേസ നയോ വേദിതബ്ബോ. ഏവം വിഭാവിതേന സമത്ഥതാവചനേന കിമനുഭാവിതന്തി ആഹ ‘‘തദുഭയസമത്ഥതായോഗേനാ’’തിആദി. തത്ഥ അത്ഥബ്യഞ്ജനസമ്പന്നസ്സാതി അത്ഥബ്യഞ്ജനേന പരിപുണ്ണസ്സ, സങ്കാസനാദീഹി വാ ഛഹി അത്ഥപദേഹി, അക്ഖരാദീഹി ച ഛഹി ബ്യഞ്ജനപദേഹി സമന്നാഗതസ്സ, അത്ഥബ്യഞ്ജനസങ്ഖാതേന വാ രസേന സാദുരസസ്സ. പരിയത്തിധമ്മോയേവ നവലോകുത്തരരതനസന്നിധാനതോ സത്തവിധസ്സ, ദസവിധസ്സ വാ രതനസ്സ സന്നിധാനോ കോസോ വിയാതി ധമ്മകോസോ, തഥാ ധമ്മഭണ്ഡാഗാരോ, തത്ഥ നിയുത്തോതി ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികോ. അഥ വാ നാനാരാജഭണ്ഡരക്ഖകോ ഭണ്ഡാഗാരികോ വിയാതി ഭണ്ഡാഗാരികോ, ധമ്മസ്സ അനുരക്ഖകോ ഭണ്ഡാഗാരികോതി തമേവ സദിസതാകാരണദസ്സനേന വിസേസേത്വാ ‘‘ധമ്മഭണ്ഡാഗാരികോ’’തി വുത്തോ. യഥാഹ –

‘‘ബഹുസ്സുതോ ധമ്മധരോ, സബ്ബപാഠീ ച സാസനേ;

ആനന്ദോ നാമ നാമേന, ധമ്മാരക്ഖോ തവം മുനേ’’തി. (അപ. ൧.൫൪൨);

അഞ്ഞഥാപി ദീപേതബ്ബമത്ഥം ദീപേതി ‘‘അപരോ നയോ’’തിആദിനാ, ഏവം സദ്ദേന വുച്ചമാനാനം ആകാരനിദസ്സനാവധാരണത്ഥാനം അവിപരീതസദ്ധമ്മവിസയത്താ തബ്ബിസയേഹി തേഹി അത്ഥേഹി യോനിസോ മനസികാരസ്സ ദീപനം യുത്തന്തി വുത്തം ‘‘യോനി…പേ… ദീപേതീ’’തി. ‘‘അയോനിസോ’’തിആദിനാ ബ്യതിരേകേന ഞാപകഹേതുദസ്സനം. തത്ഥ കത്ഥചി ഹി-സദ്ദോ ദിസ്സതി, സോ കാരണേ, കസ്മാതി അത്ഥോ, ഇമിനാ വചനേനേവ യോനിസോ മനസികരോതോ നാനപ്പകാരപടിവേധസമ്ഭവതോ അഗ്ഗി വിയ ധൂമേന കാരിയേന കാരണഭൂതോ സോ വിഞ്ഞായതീതി തദന്വയമ്പി അത്ഥാപത്തിയാ ദസ്സേതി. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ യഥാരഹം. ‘‘ബ്രഹ്മജാലം ആവുസോ കത്ഥ ഭാസിത’’ന്തിആദി പുച്ഛാവസേന അധുനാ പകരണപ്പത്തസ്സ വക്ഖമാനസ്സ സുത്തസ്സ ‘‘സുത’’ന്തി പദേന വുച്ചമാനം ഭഗവതോ സമ്മുഖാ സവനം സമാധാനമന്തരേന ന സമ്ഭവതീതി കത്വാ വുത്തം ‘‘അവിക്ഖേപം ദീപേതീ’’തി. ‘‘വിക്ഖിത്തചിത്തസ്സാ’’തിആദിനാ ബ്യതിരേകകാരണേന ഞാപകഹേതും ദസ്സേത്വാ തദേവ സമത്ഥേതി ‘‘തഥാ ഹീ’’തിആദിനാ. സബ്ബസമ്പത്തിയാതി സബ്ബേന അത്ഥബ്യഞ്ജനദേസകപയോജനാദിനാ സമ്പത്തിയാ. കിം ഇമിനാ പകാസിതന്തി ആഹ ‘‘യോനിസോ മനസികാരേന ചേത്ഥാ’’തിആദി. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം ധമ്മദ്വയേ. ‘‘ന ഹി വിക്ഖിത്തചിത്തോ’’തിആദിനാ കാരണഭൂതേന അവിക്ഖേപേന, സപ്പുരിസൂപനിസ്സയേന ച ഫലഭൂതസ്സ സദ്ധമ്മസ്സവനസ്സ സിദ്ധിയാ ഏവ സമത്ഥനം വുത്തം, അവിക്ഖേപേന പന സപ്പുരിസൂപനിസ്സയസ്സ സിദ്ധിയാ സമത്ഥനം ന വുത്തം. കസ്മാതി ചേ? വിക്ഖിത്തചിത്താനം സപ്പുരിസേ പയിരുപാസനാഭാവസ്സ അത്ഥതോ സിദ്ധത്താ. അത്ഥവസേനേവ ഹി സോ പാകടോതി ന വുത്തോ.

ഏത്ഥാഹ – യഥാ യോനിസോ മനസികാരേന ഫലഭൂതേന അത്തസമ്മാപണിധിപുബ്ബേകതപുഞ്ഞതാനം കാരണഭൂതാനം സിദ്ധി വുത്താ തദവിനാഭാവതോ, ഏവം അവിക്ഖേപേന ഫലഭൂതേന സദ്ധമ്മസ്സവനസപ്പുരിസൂപനിസ്സയാനം കാരണഭൂതാനം സിദ്ധി വത്തബ്ബാ സിയാ അസ്സുതവതോ, സപ്പുരിസൂപനിസ്സയവിരഹിതസ്സ ച തദഭാവതോ. ഏവം സന്തേപി ‘‘ന ഹി വിക്ഖിത്തചിത്തോ’’തിആദിസമത്ഥനവചനേന അവിക്ഖേപേന, സപ്പുരിസൂപനിസ്സയേന ച കാരണഭൂതേന സദ്ധമ്മസ്സവനസ്സേവ ഫലഭൂതസ്സ സിദ്ധി വുത്താ, കസ്മാ പനേവം വുത്താതി? വുച്ചതേ – അധിപ്പായന്തരസമ്ഭവതോ ഹി തഥാ സിദ്ധി വുത്താ. അയം പനേത്ഥാധിപ്പായോ – സദ്ധമ്മസ്സവനസപ്പുരിസൂപനിസ്സയാ ന ഏകന്തേന അവിക്ഖേപസ്സ കാരണം ബാഹിരകാരണത്താ, അവിക്ഖേപോ പന സപ്പുരിസൂപനിസ്സയോ വിയ സദ്ധമ്മസ്സവനസ്സ ഏകന്തകാരണം അജ്ഝത്തികകാരണത്താ, തസ്മാ ഏകന്തകാരണേ ഹോന്തേ കിമത്ഥിയാ അനേകന്തകാരണം പതി ഫലഭാവപരികപ്പനാതി തഥായേവേതസ്സ സിദ്ധി വുത്താതി. ഏത്ഥ ച പഠമം ഫലേന കാരണസ്സ സിദ്ധിദസ്സനം നദീപൂരേന വിയ ഉപരി വുട്ഠിസബ്ഭാവസ്സ, ദുതിയം കാരണേന ഫലസ്സ സിദ്ധിദസ്സനം ഏകന്തവസ്സിനാ വിയ മേഘവുട്ഠാനേന വുട്ഠിപവത്തിയാ.

‘‘അപരോ നയോ’’തിആദിനാ അഞ്ഞഥാപി ദീപേതബ്ബത്ഥമാഹ, യസ്മാ ന ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. ഏവന്തി…പേ… നാനാകാരനിദ്ദേസോതി ഹേട്ഠാ വുത്തം, സോ ച ആകാരോതി സോതദ്വാരാനുസാരവിഞ്ഞാണവീഥിസങ്ഖാതസ്സ ചിത്തസന്താനസ്സ നാനാകാരേന ആരമ്മണേ പവത്തിയാ നാനത്ഥബ്യഞ്ജനഗ്ഗഹണസങ്ഖാതോ സോ ഭഗവതോ വചനസ്സ അത്ഥബ്യഞ്ജനപ്പഭേദപരിച്ഛേദവസേന സകലസാസനസമ്പത്തിഓഗാഹനാകാരോ. ഏവം ഭദ്ദകോതി നിരവസേസപരഹിതപാരിപൂരിഭാവകാരണത്താ ഏവം യഥാവുത്തേന നാനത്ഥബ്യഞ്ജനഗ്ഗഹണേന സുന്ദരോ സേട്ഠോ, സമാസപദം വാ ഏതം ഏവം ഈദിസോ ഭദ്ദോ യസ്സാതി കത്വാ. ന പണിഹിതോ അപ്പണിഹിതോ, സമ്മാ അപ്പണി ഹിതോ അത്താ യസ്സാതി തഥാ, തസ്സ. പച്ഛിമചക്കദ്വയസമ്പത്തിന്തി അത്തസമ്മാപണിധിപുബ്ബേകതപുഞ്ഞതാസങ്ഖാതഗുണദ്വയസമ്പത്തിം. ഗുണസ്സേവ ഹി അപരാപരവുത്തിയാ പവത്തനട്ഠേന ചക്കഭാവോ. ചരന്തി വാ ഏതേന സത്താ സമ്പത്തിഭവം, സമ്പത്തിഭവേസൂതി വാ ചക്കം. യം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ചത്താരിമാനി ഭിക്ഖവേ, ചക്കാനി, യേഹി സമന്നാഗതാനം ദേവമനുസ്സാനം ചതുചക്കം വത്തതീ’’തിആദി (അ. നി. ൪.൩൧) പച്ഛിമഭാവോ ചേത്ഥ ദേസനാക്കമവസേനേവ. പുരിമചക്കദ്വയസമ്പത്തിന്തി പതിരൂപദേസവാസസപ്പുരിസൂപനിസ്സയസങ്ഖാതഗുണദ്വയസമ്പത്തിം. സേസം വുത്തനയമേവ. തസ്മാതി പുരിമകാരണം പുരിമസ്സേവാതി ഇധ കാരണമാഹ ‘‘ന ഹീ’’തിആദിനാ.

തേന കിം പകാസിതന്തി ആഹ ‘‘ഇച്ചസ്സാ’’തിആദി. ഇതി ഇമായ ചതുചക്കസമ്പത്തിയാ കാരണഭൂതായ. അസ്സ ഥേരസ്സ. പച്ഛിമചക്കദ്വയസിദ്ധിയാതി പച്ഛിമചക്കദ്വയസ്സ അത്ഥിഭാവേന സിദ്ധിയാ. ആസയസുദ്ധീതി വിപസ്സനാഞാണസങ്ഖാതായ അനുലോമികഖന്തിയാ, കമ്മസ്സകതാഞാണ-മഗ്ഗഞാണസങ്ഖാതസ്സ യഥാഭൂതഞാണസ്സ ചാതി ദുവിധസ്സാപി ആസയസ്സ അസുദ്ധിഹേതുഭൂതാനം കിലേസാനം ദൂരീഭാവേന സുദ്ധി. തദേവ ഹി ദ്വയം വിവട്ടനിസ്സിതാനം സുദ്ധസത്താനം ആസയോ. സമ്മാപണിഹിതത്തോ ഹി പുബ്ബേ ച കതപുഞ്ഞോ സുദ്ധാസയോ ഹോതി. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘സമ്മാപണിഹിതം ചിത്തം, സേയ്യസോ നം തതോ കരേ’’തി, (ധ. പ. ൪൩) ‘‘കതപുഞ്ഞോസി ത്വം ആനന്ദ, പധാനമനുയുഞ്ജ ഖിപ്പം ഹോഹിസി അനാസവോ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൦൭) ച. കേചി പന ‘‘കത്തുകമ്യതാഛന്ദോ ആസയോ’’തി വദന്തി, തദയുത്തമേവ ‘‘തായ ച ആസയസുദ്ധിയാ അധിഗമബ്യത്തിസിദ്ധീ’’തി വചനേന വിരോധതോ. ഏവമ്പി മഗ്ഗഞാണസങ്ഖാതസ്സ ആസയസ്സ സുദ്ധി ന യുത്താ തായ അധിഗമബ്യത്തിസിദ്ധിയാ അവത്തബ്ബതോതി? നോ ന യുത്തോ പുരിമസ്സ മഗ്ഗസ്സ, പച്ഛിമാനം മഗ്ഗാനം, ഫലാനഞ്ച കാരണഭാവതോ. പയോഗസുദ്ധീതി യോനിസോമനസികാരപുബ്ബങ്ഗമസ്സ ധമ്മസ്സവനപയോഗസ്സ വിസദഭാവേന സുദ്ധി, സബ്ബസ്സ വാ കായവചീപയോഗസ്സ നിദ്ദോസഭാവേന സുദ്ധി. പതിരൂപദേസവാസീ, ഹി സപ്പുരിസസേവീ ച യഥാവുത്തവിസുദ്ധപയോഗോ ഹോതി. തഥാവിസുദ്ധേന യോനിസോമനസികാരപുബ്ബങ്ഗമേന ധമ്മസ്സവനപയോഗേന, വിപ്പടിസാരാഭാവാവഹേന ച കായവചീപയോഗേന അവിക്ഖിത്തചിത്തോ പരിയത്തിയം വിസാരദോ ഹോതി, തഥാഭൂതോ ച ഥേരോ, തേന വിഞ്ഞായതി പുരിമചക്കദ്വയസിദ്ധിയാ ഥേരസ്സ പയോഗസുദ്ധി സിദ്ധാവാതി. തേന കിം വിഭാവിതന്തി ആഹ ‘‘തായ ചാ’’തിആദി. അധിഗമബ്യത്തിസിദ്ധീതി പടിവേധസങ്ഖാതേ അധിഗമേ ഛേകഭാവസിദ്ധി. അധിഗമേതബ്ബതോ ഹി പടിവിജ്ഝിതബ്ബതോ പടിവേധോ ‘‘അധിഗമോ’’തി അട്ഠകഥാസു വുത്തോ, ആഗമോതി ച പരിയത്തി ആഗച്ഛന്തി അത്തത്ഥപരത്ഥാദയോ ഏതേന, ആഭുസോ വാ ഗമിതബ്ബോ ഞാതബ്ബോതി കത്വാ.

തേന കിമനുഭാവിതന്തി ആഹ ‘‘ഇതീ’’തിആദി. ഇതീതി ഏവം വുത്തനയേന, തസ്മാ സിദ്ധത്താതി വാ കാരണനിദ്ദേസോ. വചനന്തി നിദാനവചനം ലോകതോ, ധമ്മതോ ച സിദ്ധായ ഉപമായ തമത്ഥം ഞാപേതും ‘‘അരുണുഗ്ഗം വിയാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘ഉപമായ മിധേകച്ചേ, അത്ഥം ജാനന്തി പണ്ഡിതാ’’തി (ജാ. ൨.൧൯.൨൪) ഹി വുത്തം. അരുണോതി സൂരിയസ്സ ഉദയതോ പുബ്ബഭാഗേ ഉട്ഠിതരംസി, തസ്സ ഉഗ്ഗം ഉഗ്ഗമനം ഉദയതോ ഉദയന്തസ്സ ഉദയാവാസമുഗ്ഗച്ഛതോ സൂരിയസ്സ പുബ്ബങ്ഗമം പുരേചരം ഭവിതും അരഹതി വിയാതി സമ്ബന്ധോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ആഗമാധിഗമബ്യത്തിയാ ഈദിസസ്സ ഥേരസ്സ വുത്തനിദാനവചനം ഭഗവതോ വചനസ്സ പുബ്ബങ്ഗമം ഭവിതുമരഹതി, നിദാനഭാവം ഗതം ഹോതീതി ഇദമത്ഥജാതം അനുഭാവിതന്തി.

ഇദാനി അപരമ്പി പുബ്ബേ വുത്തസ്സ അസമ്മോഹാസമ്മോസസങ്ഖാതസ്സ ദീപേതബ്ബസ്സത്ഥസ്സ ദീപകേഹി ഏവം-സദ്ദ സുത-സദ്ദേഹി പകാസേതബ്ബമത്ഥം പകാസേന്തോ ‘‘അപരോ നയോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഹി ‘‘നാനപ്പകാരപടിവേധദീപകേന, സോതബ്ബപ്പഭേദപടിവേധദീപകേനാ’’തി ച ഇമിനാ തേഹി സദ്ദേഹി പുബ്ബേ ദീപിതം അസമ്മോഹാസമ്മോസസങ്ഖാതം ദീപേതബ്ബത്ഥമാഹ അസമ്മോഹേന നാനപ്പകാരപടിവേധസ്സ, അസമ്മോസേന ച സോതബ്ബപ്പഭേദപടിവേധസ്സ സിജ്ഝനതോ. ‘‘അത്തനോ’’തിആദീഹി പന പകാസേതബ്ബത്ഥം. തേന വുത്തം ആചരിയധമ്മപാലത്ഥേരേന ‘‘നാനപ്പകാരപടിവേധദീപകേനാതിആദിനാ ഏവം-സദ്ദ സുത-സദ്ദാനം ഥേരസ്സ അത്ഥബ്യഞ്ജനേസു അസമ്മോഹാസമ്മോസദീപനതോ ചതുപടിസമ്ഭിദാവസേന അത്ഥയോജനം ദസ്സേതീ’’തി (ദീ. നി. ടീ. ൧.൧). ഹേതുഗബ്ഭഞ്ചേതം പദദ്വയം, നാനപ്പകാരപടിവേധസങ്ഖാതസ്സ, സോതബ്ബപ്പഭേദ-പടിവേധസങ്ഖാതസ്സ ച ദീപേതബ്ബത്ഥസ്സ ദീപകത്താതി വുത്തം ഹോതി. സന്തസ്സ വിജ്ജമാനസ്സ ഭാവോ സബ്ഭാവോ, അത്ഥപടിഭാനപടിസമ്ഭിദാഹി സമ്പത്തിയാ സബ്ഭാവോ തഥാ. ‘‘സമ്ഭവ’’ന്തിപി പാഠോ, സമ്ഭവനം സമ്ഭവോ, അത്ഥപടിഭാനപടിസമ്ഭിദാസമ്പത്തീനം സമ്ഭവോ തഥാ. ഏവം ഇതരത്ഥാപി. ‘‘സോതബ്ബപ്പഭേദപടിവേധദീപകേനാ’’തി ഏതേന പന അയം സുത-സദ്ദോ ഏവം-സദ്ദസന്നിധാനതോ, വക്ഖമാനാപേക്ഖായ വാ സാമഞ്ഞേനേവ വുത്തേപി സോതബ്ബധമ്മവിസേസം ആമസതീതി ദസ്സേതി. ഏത്ഥ ച സോതബ്ബധമ്മസങ്ഖാതായ പാളിയാ നിദസ്സേതബ്ബാനം ഭാസിതത്ഥപയോജനത്ഥാനം, തീസു ച ഞാണേസു പവത്തഞാണസ്സ നാനപ്പകാരഭാവതോ തബ്ഭാവപടിവേധദീപകേന ഏവം-സദ്ദേന അത്ഥപടിഭാനപടിസമ്ഭിദാസമ്പത്തിസബ്ഭാവദീപനം യുത്തം, സോതബ്ബധമ്മസ്സ പന അത്ഥാധിഗമഹേതുതോ, തംവസേന ച തദവസേസഹേതുപ്പഭേദസ്സ ഗഹിതത്താ, നിരുത്തിഭാവതോ ച സോതബ്ബപ്പഭേദദീപകേന സുത-സദ്ദേന ധമ്മനിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാസമ്പത്തിസബ്ഭാവദീപനം യുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. തദേവത്ഥഞ്ഹി ഞാപേതും ‘‘അസമ്മോഹദീപകേന, അസമ്മോസദീപകേനാ’’തി ച അവത്വാ തഥാ വുത്തന്തി.

ഏവം അസമ്മോഹാസമ്മോസസങ്ഖാതസ്സ ദീപേതബ്ബസ്സത്ഥസ്സ ദീപകേഹി ഏവം-സദ്ദ സുത-സദ്ദേഹി പകാസേതബ്ബമത്ഥം പകാസേത്വാ ഇദാനി യോനിസോമനസികാരാവിക്ഖേപസങ്ഖാതസ്സ ദീപേതബ്ബസ്സത്ഥസ്സ ദീപകേഹിപി തേഹി പകാസേതബ്ബമത്ഥം പകാസേന്തോ ‘‘ഏവന്തി ചാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഹി ‘‘ഏവന്തി…പേ… ഭാസമാനോ, സുതന്തി ഇദം…പേ… ഭാസമാനോ’’തി ച ഇമിനാ തേഹി സദ്ദേഹി പുബ്ബേ ദീപിതം യോനിസോമനസികാരാവിക്ഖേപസങ്ഖാതം ദീപേതബ്ബത്ഥമാഹ, ‘‘ഏതേ മയാ’’തിആദീഹി പന പകാസേതബ്ബത്ഥം സവനയോഗദീപകന്തി ച അവിക്ഖേപവസേന സവനയോഗസ്സ സിജ്ഝനതോ തദേവ സന്ധായാഹ. തഥാ ഹി ആചരിയധമ്മപാലത്ഥേരേന വുത്തം ‘‘സവനധാരണവചീപരിചരിയാ പരിയത്തിധമ്മാനം വിസേസേന സോതാവധാരണപടിബദ്ധാതി തേ അവിക്ഖേപദീപകേന സുതസദ്ദേന യോജേത്വാ’’തി (ദീ. നി. ടീ. ൧.൧). മനോദിട്ഠീഹി പരിയത്തിധമ്മാനം അനുപേക്ഖനസുപ്പടിവേധാ വിസേസതോ മനസികാരപടിബദ്ധാ, തസ്മാ തദ്ദീപകവചനേനേവ ഏതേ മയാ ധമ്മാ മനസാനുപേക്ഖിതാ ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാതി ഇമമത്ഥം പകാസേതീതി വുത്തം ‘‘ഏവന്തി ച…പേ… ദീപേതീ’’തി തത്ഥ ധമ്മാതി പരിയത്തിധമ്മാ. മനസാനുപേക്ഖിതാതി ‘‘ഇധ സീലം കഥിതം, ഇധ സമാധി, ഇധ പഞ്ഞാ, ഏത്തകാവ ഏത്ഥ അനുസന്ധയോ’’തിആദിഭേദേന മനസാ അനുപേക്ഖിതാ. ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാതി നിജ്ഝാനക്ഖന്തിസങ്ഖാതായ, ഞാതപരിഞ്ഞാസങ്ഖാതായ വാ ദിട്ഠിയാ തത്ഥ വുത്തരൂപാരൂപധമ്മേ ‘‘ഇതി രൂപം, ഏത്തകം രൂപ’’ന്തിആദിനാ സുട്ഠു വവത്ഥാപേത്വാ പടിവിദ്ധാ.

സവനധാരണവചീപരിചരിയാ ച പരിയത്തിധമ്മാനം വിസേസേന സോതാവധാരണപടിബദ്ധാ, തസ്മാ തദ്ദീപകവചനേനേവ ബഹൂ മയാ ധമ്മാ സുതാ ധാതാ വചസാ പരിചിതാതി ഇമമത്ഥം പകാസേതീതി വുത്തം ‘‘സുതന്തി ഇദം…പേ… ദീപേതീ’’തി. തത്ഥ സുതാതി സോതദ്വാരാനുസാരേന വിഞ്ഞാതാ. ധാതാതി സുവണ്ണഭാജനേ പക്ഖിത്തസീഹവസാ വിയ മനസി സുപ്പതിട്ഠിതഭാവസാധനേന ഉപധാരിതാ. വചസാ പരിചിതാതി പഗുണതാസമ്പാദനേന വാചായ പരിചിതാ സജ്ഝായിതാ. ഇദാനി പകാസേതബ്ബത്ഥദ്വയദീപകേന യഥാവുത്തസദ്ദദ്വയേന വിഭാവേതബ്ബമത്ഥം വിഭാവേന്തോ ‘‘തദുഭയേനപീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ തദുഭയേനാതി പുരിമനയേ, പച്ഛിമനയേ ച യഥാവുത്തസ്സ പകാസേതബ്ബസ്സത്ഥസ്സ പകാസകേന തേന ദുബ്ബിധേന സദ്ദേന. അത്ഥബ്യഞ്ജനപാരിപൂരിം ദീപേന്തോതി ആദരജനനസ്സ കാരണവചനം. തദേവ കാരണം ബ്യതിരേകേന വിവരതി, യുത്തിയാ വാ ദള്ഹം കരോതി ‘‘അത്ഥബ്യഞ്ജനപരിപുണ്ണഞ്ഹീ’’തിആദിനാ. അസുണന്തോതി ചേത്ഥ ലക്ഖണേ, ഹേതുമ്ഹി വാ അന്ത-സദ്ദോ. മഹതാ ഹിതാതി മഹന്തതോ ഹിതസ്മാ. പരിബാഹിരോതി സബ്ബതോ ഭാഗേന ബാഹിരോ.

ഏതേന പന വിഭാവേതബ്ബത്ഥദീപകേന സദ്ദദ്വയേന അനുഭാവേതബ്ബത്ഥമനുഭാവേന്തോ ‘‘ഏവം മേ സുതന്തി ഇമിനാ’’തിആദിമാഹ. പുബ്ബേ വിസും വിസും അത്ഥേ യോജിതായേവ ഏതേ സദ്ദാ ഇധ ഏകസ്സേവാനുഭാവത്ഥസ്സ അനുഭാവകഭാവേന ഗഹിതാതി ഞാപേതും ‘‘സകലേനാ’’തി വുത്തം. കാമഞ്ച മേ-സദ്ദോ ഇമസ്മിം ഠാനേ പുബ്ബേന യോജിതോ, തദപേക്ഖാനം പന ഏവം-സദ്ദ സുത-സദ്ദാനം സഹചരണതോ, അവിനാഭാവതോ ച തഥാ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. തഥാഗതപ്പവേദിതന്തി തഥാഗതേന പകാരതോ വിദിതം, ഭാസിതം വാ. അത്തനോ അദഹന്തോതി അത്തനി ‘‘മമേദ’’ന്തി അട്ഠപേന്തോ. ഭുമ്മത്ഥേ ചേതം സാമിവചനം. അസപ്പുരിസഭൂമിന്തി അസപ്പുരിസവിസയം, സോ ച അത്ഥതോ അപകതഞ്ഞുതാസങ്ഖാതാ ‘‘ഇധേകച്ചോ പാപഭിക്ഖു തഥാഗതപ്പവേദിതം ധമ്മവിനയം പരിയാപുണിത്വാ അത്തനോ ദഹതീ’’തി (പാരാ. ൧൯൫) ഏവം മഹാചോരദീപകേന ഭഗവതാ വുത്താ അനരിയവോഹാരാവത്ഥാ, തഥാ ചാഹ ‘‘തഥാഗത…പേ… അദഹന്തോ’’തി. ഹുത്വാതി ചേത്ഥ സേസോ. തഥാ സാവകത്തം പടിജാനന്തോതി സപ്പുരിസഭൂമിഓക്കമനസരൂപകഥനം. നനു ച ആനന്ദത്ഥേരസ്സ ‘‘മമേതം വചന’’ന്തി അധിമാനസ്സ, മഹാകസ്സപത്ഥേരാദീനഞ്ച തദാസങ്കായ അഭാവതോ അസപ്പുരിസഭൂമിസമതിക്കമാദിവചനം നിരത്ഥകം സിയാതി? നയിദമേവം ‘‘ഏവം മേ സുത’’ന്തി വദന്തേന അയമ്പി അത്ഥോ അനുഭാവിതോതി അത്ഥസ്സേവ ദസ്സനതോ. തേന ഹി അനുഭാവേതബ്ബമത്ഥംയേവ തഥാ ദസ്സേതി, ന പന ആനന്ദത്ഥേരസ്സ അധിമാനസ്സ, മഹാകസ്സപത്ഥേരാദീനഞ്ച തദാസങ്കായ സമ്ഭവന്തി നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം. കേചി പന ‘‘ദേവതാനം പരിവിതക്കാപേക്ഖം തഥാവചനം, തസ്മാ ഏദിസീ ചോദനാ അനവകാസാ’’തി വദന്തി. തസ്മിം കിര സമയേ ഏകച്ചാനം ദേവതാനം ഏവം ചേതസോ പരിവിതക്കോ ഉദപാദി ‘‘ഭഗവാ ച പരിനിബ്ബുതോ, അയഞ്ചായസ്മാ ആനന്ദോ ദേസനാകുസലോ, ഇദാനി ധമ്മം ദേസേതി, സക്യകുലപ്പസുതോ തഥാഗതസ്സ ഭാതാ, ചൂളപിതുപുത്തോ ച, കിം നു ഖോ സോ സയം സച്ഛികതം ധമ്മം ദേസേതി, ഉദാഹു ഭഗവതോയേവ വചനം യഥാസുത’’ന്തി, തേസമേവ ചേതോപരിവിതക്കമഞ്ഞായ തദഭിപരിഹരണത്ഥം അസപ്പുരിസഭൂമിസമതിക്കമനാദിഅത്ഥോ അനുഭാവിതോതി. സായേവ യഥാവുത്താ അനരിയവോഹാരാവത്ഥാ അസദ്ധമ്മോ, തദവത്ഥാനോക്കമനസങ്ഖാതാ ച സാവകത്തപടിജാനനാ സദ്ധമ്മോ. ഏവം സതി പരിയായന്തരേന പുരിമത്ഥമേവ ദസ്സേതീതി ഗഹേതബ്ബം. അപിച കുഹനലപനാദിവസേന പവത്തോ അകുസലരാസി അസദ്ധമ്മോ, തബ്ബിരഹിതഭാവോ ച സദ്ധമ്മോ.‘‘കേവല’’ന്തിആദിനാപി വുത്തസ്സേവത്ഥസ്സ പരിയായന്തരേന ദസ്സനം, യഥാവുത്തായ അനരിയവോഹാരാവത്ഥായ പരിമോചേതി. സാവകത്തം പടിജാനനേന സത്ഥാരം അപദിസതീതി അത്ഥോ. അപിച സത്ഥുകപ്പാദികിരിയതോ അത്താനം പരിമോചേതി തക്കിരിയാസങ്കായ സമ്ഭവതോ. ‘‘സത്ഥു ഭഗവതോയേവ വചനം മയാസുത’’ന്തി സത്ഥാരം അപദിസതീതി അത്ഥന്തരമനുഭാവനം ഹോതി. ‘‘ജിനവചന’’ന്തിആദിപി പരിയായന്തരദസ്സനം, അത്ഥന്തരമനുഭാവനമേവ വാ. അപ്പേതീതി നിദസ്സേതി. ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികപരമത്ഥേസു യഥാരഹം സത്തേ നേതീതി നേത്തി, ധമ്മോയേവ നേത്തി തഥാ. വുത്തനയേന ചേത്ഥ ഉഭയഥാ അധിപ്പായോ വേദിതബ്ബോ.

അപരമ്പി അനുഭാവേതബ്ബമത്ഥമനുഭാവേതി ‘‘അപിചാ’’തിആദിനാ. തത്ഥ ഉപ്പാദിതഭാവതന്തി ദേസനാവസേന പവത്തിതഭാവം. പുരിമവചനം വിവരന്തോതി ഭഗവതാ ദേസിതവസേന പുരിമതരം സംവിജ്ജമാനം ഭഗവതാ വചനമേവ ഉത്താനിം കരോന്തോ, ഇദം വചനന്തി സമ്ബന്ധോ. ചതൂഹി വേസാരജ്ജഞാണേഹി വിസാരദസ്സ, വിസാരദഹേതുഭൂതചതുവേസാരജ്ജഞാണസമ്പന്നസ്സ വാ. ദസഞാണബലധരസ്സ. സമ്മാസമ്ബുദ്ധഭാവസങ്ഖാതേ ഉത്തമട്ഠാനേ ഠിതസ്സ, ഉസഭസ്സ ഇദന്തി വാ അത്ഥേന ആസഭസങ്ഖാതേ അകമ്പനസഭാവഭൂതേ ഠാനേ ഠിതസ്സ. ‘‘ഏവമേവ ഖോ ഭിക്ഖവേ, യദാ തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതി…പേ… സോ ധമ്മം ദേസേതീ’’തിആദിനാ (അ. നി. ൪.൩൩) സീഹോപമസുത്താദീസു ആഗതേന അനേകനയേന സീഹനാദനദിനോ. സബ്ബസത്തേസു, സബ്ബസത്താനം വാ ഉത്തമസ്സ. ന ചേത്ഥ നിദ്ധാരണലക്ഖണാഭാവതോ നിദ്ധാരണവസേന സമാസോ. സബ്ബത്ഥ ഹി സക്കതഗന്ഥേസു, സാസനഗന്ഥേസു ച ഏവമേവ വുത്തം. ധമ്മേന സത്താനമിസ്സരസ്സ. ധമ്മസ്സേവ ഇസ്സരസ്സ തദുപ്പാദനവസേനാതിപി വദന്തി. സേസപദദ്വയം തസ്സേവത്ഥസ്സ പരിയായന്തരദീപനം. ധമ്മേന ലോകസ്സ പദീപമിവ ഭൂതസ്സ, തദുപ്പാദകഭാവേന വാ ധമ്മസങ്ഖാതപദീപസമ്പന്നസ്സ. ‘‘ധമ്മകായോതി ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി (ദീ. നി. ൩.൧൧൮) ഹി വുത്തം. ധമ്മേന ലോകപടിസരണഭൂതസ്സ, ധമ്മസങ്ഖാതേന വാ പടിസരണേന സമ്പന്നസ്സ. ‘‘യംനൂനാഹം…പേ… തമേവ ധമ്മം സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ മാനേത്വാ പൂജേത്വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരേയ്യ’’ന്തി (അ. നി. ൪.൨൧; സം. നി. ൧.൧൭൩) ഹി വുത്തം. സദ്ധിന്ദ്രിയാദിസദ്ധമ്മസങ്ഖാതസ്സ വരചക്കസ്സ പവത്തിനോ, സദ്ധമ്മാനമേതസ്സ വാ ആണാചക്കവരസ്സ പവത്തിനോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ തസ്സ ഭഗവതോ ഇദം വചനം സമ്മുഖാവ മയാ പടിഗ്ഗഹിതന്തി യോജേതബ്ബം. ബ്യഞ്ജനേതി പദസമുദായഭൂതേ വാക്യേ. കങ്ഖാ വാ വിമതി വാതി ഏത്ഥ ദള്ഹതരം നിവിട്ഠാ വിചികിച്ഛാ കങ്ഖാ. നാതിസംസപ്പനം മതിഭേദമത്തം വിമതി. സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതമിദം മയാതി തഥാ അകത്തബ്ബഭാവകാരണവചനം. അത്തനാഉപ്പാദിതഭാവം അപ്പടിജാനന്തോ പുരിമവചനം വിവരന്തോതി പന അസ്സദ്ധിയവിനാസനസ്സ, സദ്ധാസമ്പദമുപ്പാദനസ്സ ച കാരണവചനം. ‘‘തേനേത’’ന്തിആദിനാ യഥാവുത്തമേവത്ഥം ഉദാനവസേന ദസ്സേതി.

‘‘ഏവം മേ സുത’’ന്തി ഏവം വദന്തോ ഗോതമഗോത്തസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സാവകോ, ഗോതമഗോത്തസമ്ബന്ധോ വാ സാവകോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതാ ഭാസിതഭാവസ്സ, സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതഭാവസ്സ ച സൂചനതോ, തഥാസൂചനേനേവ ച ഖലിതദുന്നിരുത്താദിഗഹണദോസാഭാവസ്സ സിജ്ഝനതോ സാസനേ അസ്സദ്ധം വിനാസയതി, സദ്ധം വഡ്ഢേതീതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച പഞ്ചമാദയോ തിസ്സോ അത്ഥയോജനാ ആകാരാദിഅത്ഥേസു അഗ്ഗഹിതവിസേസമേവ ഏവം-സദ്ദം ഗഹേത്വാ ദസ്സിതാ, തതോ പരാ തിസ്സോ ആകാരത്ഥമേവ ഏവം-സദ്ദം ഗഹേത്വാ വിഭാവിതാ, പച്ഛിമാ പന തിസ്സോ യഥാക്കമം ആകാരത്ഥം, നിദസ്സനത്ഥം, അവധാരണത്ഥഞ്ച ഏവം-സദ്ദം ഗഹേത്വാ യോജിതാതി ദട്ഠബ്ബം. ഹോന്തി ചേത്ഥ –

‘‘ദസ്സനം ദീപനഞ്ചാപി, പകാസനം വിഭാവനം;

അനുഭാവനമിച്ചത്ഥോ, കിരിയായോഗേന പഞ്ചധാ.

ദസ്സിതോ പരമ്പരായ, സിദ്ധോ നേകത്ഥവുത്തിയാ;

ഏവം മേ സുതമിച്ചേത്ഥ, പദത്തയേ നയഞ്ഞുനാ’’തി.

ഏക-സദ്ദോ പന അഞ്ഞസേട്ഠാസഹായസങ്ഖ്യാദീസു ദിസ്സതി. തഥാ ഹേസ ‘‘സസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ച, ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി ഇത്ഥേകേ അഭിവദന്തീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൩.൨൭) അഞ്ഞത്ഥേ ദിസ്സതി, ‘‘ചേതസോ ഏകോദിഭാവ’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൨൮; പാരാ. ൧൧) സേട്ഠേ, ‘‘ഏകോവൂപകട്ഠോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൪൦൫; ദീ. നി. ൨.൨൧൫; മ. നി. ൧.൮൦; സം. നി. ൩.൬൩; വിഭ. ൪.൪൪൫) അസഹായേ, ‘‘ഏകോവ ഖോ ഭിക്ഖവേ, ഖണോ ച സമയോ ച ബ്രഹ്മചരിയവാസായാ’’തിആദീസു (അ. നി. ൮.൨൯) സങ്ഖ്യായം, ഇധാപി സങ്ഖ്യായമേവാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഏകന്തി ഗണനപരിച്ഛേദനിദ്ദേസോ’’തി (ഇതിവു. അട്ഠ. ൧; ദീ. നി. ടീ. ൧.പരിബ്ബാജകകഥാവണ്ണനാ) ഏകോയേവേസ സമയോ, ന ദ്വേ വാ തയോ വാതി ഊനാധികാഭാവേന ഗണനസ്സ പരിച്ഛേദനിദ്ദേസോ ഏകന്തി അയം സദ്ദോതി അത്ഥോ, തേന കസ്സ പരിച്ഛിന്ദനന്തി അനുയോഗേ സതി ‘‘സമയ’’ന്തി വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സമയന്തി പരിച്ഛിന്നനിദ്ദേസോ’’തി. ഏവം പരിച്ഛേദപരിച്ഛിന്നവസേന വുത്തേപി ‘‘അയം നാമ സമയോ’’തി സരൂപതോ അനിയമിതത്താ അനിയമിതവചനമേവാതി ദസ്സേതി ‘‘ഏകം…പേ…. ദീപന’’ന്തി ഇമിനാ.

ഇദാനി സമയസദ്ദസ്സ അനേകത്ഥവുത്തിതം അത്ഥുദ്ധാരവസേന ദസ്സേത്വാ ഇധാധിപ്പേതമത്ഥം നിയമേന്തോ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥാതി തസ്മിം ‘‘ഏകം സമയ’’ന്തി പദദ്വയേ, സമഭിനിവിട്ഠോ സമയ സദ്ദോതി സമ്ബന്ധോ. ന പന ദിസ്സതീതി തേസ്വേകസ്മിംയേവ അത്ഥേ ഇധ പവത്തനതോ. സമവായേതി പച്ചയസാമഗ്ഗിയം, കാരണസമവായേതി അത്ഥോ. ഖണേതി ഓകാസേ. ഹേതുദിട്ഠീസൂതി ഹേതുമ്ഹി ചേവ ലദ്ധിയഞ്ച. അസ്സാതി സമയസദ്ദസ്സ. കാലഞ്ച സമയഞ്ച ഉപാദായാതി ഏത്ഥ കാലോ നാമ ഉപസങ്കമനസ്സ യുത്തകാലോ. സമയോ നാമ തസ്സേവ പച്ചയസാമഗ്ഗീ, അത്ഥതോ പന തദനുരൂപസരീരബലഞ്ചേവ തപ്പച്ചയപരിസ്സയാഭാവോ ച. ഉപാദാനം നാമ ഞാണേന തേസം ഗഹണം, തസ്മാ യഥാവുത്തം കാലഞ്ച സമയഞ്ച പഞ്ഞായ ഗഹേത്വാ ഉപധാരേത്വാതി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – സചേ അമ്ഹാകം സ്വേ ഗമനസ്സ യുത്തകാലോ ഭവിസ്സതി, കായേ ബലമത്താ ച ഫരിസ്സതി, ഗമനപച്ചയാ ച അഞ്ഞോ അഫാസുവിഹാരോ ന ഭവിസ്സതി, അഥേതം കാലഞ്ച ഗമനകാരണസമവായസങ്ഖാതം സമയഞ്ച ഉപധാരേത്വാ അപ്പേവ നാമ സ്വേപി ആഗച്ഛേയ്യാമാതി. ഖണോതി ഓകാസോ. തഥാഗതുപ്പാദാദികോ ഹി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ ഓകാസോ തപ്പച്ചയപടിലാഭഹേതുത്താ. ഖണോ ഏവ ച സമയോ. യോ ‘‘ഖണോ’’തി ച ‘‘സമയോ’’തി ച വുച്ചതി, സോ ഏകോവാതി അധിപ്പായോ. ദിയഡ്ഢോ മാസോ സേസോ ഗിമ്ഹാനം ഉണ്ഹസമയോ. വസ്സാനസ്സ പഠമോ മാസോ പരിളാഹസമയോ. മഹാസമയോതി മഹാസമൂഹോ. സമാസോ വാ ഏസ, ബ്യാസോ വാ. പവുട്ഠം വനം പവനം, തസ്മിം, കപിലവത്ഥുസാമന്തേ മഹാവനസങ്ഖാതേ വനസണ്ഡേതി അത്ഥോ. സമയോപി ഖോതി ഏത്ഥ സമയോതി സിക്ഖാപദപൂരണസ്സ ഹേതു. ഭദ്ദാലീതി തസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ നാമം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – തയാ ഭദ്ദാലി പടിവിജ്ഝിതബ്ബയുത്തകം ഏകം കാരണം അത്ഥി, തമ്പി തേ ന പടിവിദ്ധം ന സല്ലക്ഖിതന്തി. കിം തം കാരണന്തി ആഹ ‘‘ഭഗവാപി ഖോ’’തിആദി.

‘‘ഉഗ്ഗഹമാനോ’’തിആദീസു മാനോതി തസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ പകതിനാമം, കിഞ്ചി കിഞ്ചി പന സിപ്പം ഉഗ്ഗഹേതും സമത്ഥതായ ‘‘ഉഗ്ഗഹമാനോ’’തി നം സഞ്ജാനന്തി, തസ്മാ ‘‘ഉഗ്ഗഹമാനോ’’തി വുച്ചതി. സമണമുണ്ഡികസ്സ പുത്തോ സമണമുണ്ഡികാപുത്തോ. സോ കിര ദേവദത്തസ്സ ഉപട്ഠാകോ. സമയം ദിട്ഠിം പകാരേന വദന്തി ഏത്ഥാതി സമയപ്പവാദകോ, തസ്മിം, ദിട്ഠിപ്പവാദകേതി അത്ഥോ. തസ്മിം കിര ഠാനേ ചങ്കീതാരുക്ഖപോക്ഖരസാതിപ്പഭൂതയോ ബ്രാഹ്മണാ, നിഗണ്ഠാചേലകപരിബ്ബാജകാദയോ ച പബ്ബജിതാ സന്നിപതിത്വാ അത്തനോ അത്തനോ സമയം പകാരേന വദന്തി കഥേന്തി ദീപേന്തി, തസ്മാ സോ ആരാമോ ‘‘സമയപ്പവാദകോ’’തി വുച്ചതി. സ്വേവ തിന്ദുകാചീരസങ്ഖാതായ തിമ്ബരൂസകരുക്ഖപന്തിയാ പരിക്ഖിത്തത്താ ‘‘തിന്ദുകാചീരോ’’തി വുച്ചതി. ഏകാ സാലാ ഏത്ഥാതി ഏകസാലകോ. യസ്മാ പനേത്ഥ പഠമം ഏകാ സാലാ അഹോസി, പച്ഛാ പന മഹാപുഞ്ഞം പോട്ഠപാദപരിബ്ബാജകം നിസ്സായ ബഹൂ സാലാ കതാ, തസ്മാ തമേവ പഠമം കതം ഏകം സാലം ഉപാദായ ലദ്ധപുബ്ബനാമവസേന ‘‘ഏകസാലകോ’’തി വുച്ചതി. മല്ലികായ നാമ പസേനദിരഞ്ഞോ ദേവിയാ ഉയ്യാനഭൂതോ സോ പുപ്ഫഫലസച്ഛന്നോ ആരാമോ, തേന വുത്തം ‘‘മല്ലികായ ആരാമേ’’തി. പടിവസതീതി തസ്മിം ഫാസുതായ വസതി.

ദിട്ഠേ ധമ്മേതി പച്ചക്ഖേ അത്തഭാവേ. അത്ഥോതി വുഡ്ഢി. കമ്മകിലേസവസേന സമ്പരേതബ്ബതോ സമ്മാ പാപുണിതബ്ബതോ സമ്പരായോ, പരലോകോ, തത്ഥ നിയുത്തോ സമ്പരായികോ, പരലോകത്ഥോ. അത്ഥാഭിസമയാതി യഥാവുത്തഉഭയത്ഥസങ്ഖാതഹിതപടിലാഭാ. സമ്പരായികോപി ഹി അത്ഥോ കാരണസ്സ നിപ്ഫന്നത്താ പടിലദ്ധോ നാമ ഹോതീതി തം അത്ഥദ്വയമേകതോ കത്വാ ‘‘അത്ഥാഭിസമയാ’’തി വുത്തം. ധിയാ പഞ്ഞായ തംതദത്ഥേ രാതി ഗണ്ഹാതി, ധീ വാ പഞ്ഞാ ഏതസ്സത്ഥീതി ധീരോ. പണ്ഡാ വുച്ചതി പഞ്ഞാ. സാ ഹി സുഖുമേസുപി അത്ഥേസു പഡതി ഗച്ഛതി, ദുക്ഖാദീനം വാ പീളനാദിആകാരം ജാനാതീതി പണ്ഡാ. തായ ഇതോ ഗതോതി പണ്ഡിതോ. അഥ വാ ഇതാ സഞ്ജാതാ പണ്ഡാ ഏതസ്സ, പഡതി വാ ഞാണഗതിയാ ഗച്ഛതീതി പണ്ഡിതോ. സമ്മാ മാനാഭിസമയാതി മാനസ്സ സമ്മാ പഹാനേന. സമ്മാതി ചേത്ഥ അഗ്ഗമഗ്ഗഞാണേന സമുച്ഛേദപ്പഹാനം വുത്തം. അന്തന്തി അവസാനം. പീളനം തംസമങ്ഗിനോ ഹിംസനം അവിപ്ഫാരിതാകരണം. തദേവ അത്ഥോ തഥാ ത്ഥ-കാരസ്സ ട്ഠ-കാരം കത്വാ. സമേച്ച പച്ചയേഹി കതഭാവോ സങ്ഖതട്ഠോ. ദുക്ഖദുക്ഖതാദിവസേന സന്താപനം പരിദഹനം സന്താപട്ഠോ. ജരായ, മരണേന ചാതി ദ്വിധാ വിപരിണാമേതബ്ബോ വിപരിണാമട്ഠോ. അഭിസമേതബ്ബോ പടിവിജ്ഝിതബ്ബോ അഭിസമയട്ഠോ, പീളനാദീനിയേവ. താനി ഹി അഭിസമേതബ്ബഭാവേന ഏകീഭാവമുപനേത്വാ ‘‘അഭിസമയട്ഠോ’’തി വുത്താനി. അഭിസമയസ്സ വാ പടിവേധസ്സ അത്ഥോ ഗോചരോ അഭിസമയട്ഠോതി താനിയേവ തബ്ബിസയ-ഭാവൂപഗമന-സാമഞ്ഞതോ ഏകത്തേന വുത്താനി. ഏത്ഥ ച ഉപസഗ്ഗാനം ജോതകമത്തത്താ തസ്സ തസ്സ അത്ഥസ്സ വാചകോ സമയസദ്ദോ ഏവാതി സമയസദ്ദസ്സ അത്ഥുദ്ധാരേപി സഉപസഗ്ഗോ അഭിസമയോ വുത്തോ.

തേസു പന അത്ഥേസു അയം വചനത്ഥോ – സഹകാരീകാരണവസേന സന്നിജ്ഝം സമേതി സമവേതീതി സമയോ, സമവായോ. സമേതി സമാഗച്ഛതി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയമേത്ഥ തദാധാരപുഗ്ഗലവസേനാതി സമയോ, ഖണോ. സമേന്തി ഏത്ഥ, ഏതേന വാ സംഗച്ഛന്തി ധമ്മാ, സത്താ വാ സഹജാതാദീഹി, ഉപ്പാദാദീഹി ചാതി സമയോ, കാലോ. ധമ്മപ്പവത്തിമത്തതായ ഹി അത്ഥതോ അഭൂതോപി കാലോ ധമ്മപ്പവത്തിയാ അധികരണം, കരണം വിയ ച പരികപ്പനാമത്തസിദ്ധേന രൂപേന വോഹരീയതി. സമം, സമ്മാ വാ അവയവാനം അയനം പവത്തി അവട്ഠാനന്തി സമയോ, സമൂഹോ യഥാ ‘‘സമുദായോ’’തി. അവയവാനം സഹാവട്ഠാനമേവ ഹി സമൂഹോ, ന പന അവയവവിനിമുത്തോ സമൂഹോ നാമ കോചി പരമത്ഥതോ അത്ഥി. പച്ചയന്തരസമാഗമേ ഏതി ഫലം ഉപ്പജ്ജതി, പവത്തതി വാ ഏതസ്മാതി സമയോ, ഹേതു യഥാ ‘‘സമുദയോ’’തി. സോ ഹി പച്ചയന്തരസമാഗമനേനേവ അത്തനോ ഫലം ഉപ്പാദട്ഠിതിസമങ്ഗീഭാവം കരോതി. സമേതി സംയോജനഭാവതോ സമ്ബന്ധോ ഹുത്വാ ഏതി അത്തനോ വിസയേ പവത്തതി, ദള്ഹഗ്ഗണഭാവതോ വാ തംസഞ്ഞുത്താ സത്താ അയന്തി ഏതേന യഥാഭിനിവേസം പവത്തന്തീതി സമയോ, ദിട്ഠി. ദിട്ഠിസംയോജനേന ഹി സത്താ അതിവിയ ബജ്ഝന്തി. സമിതി സങ്ഗതി സമോധാനം സമയോ, പടിലാഭോ. സമസ്സ നിരോധസ്സ യാനം പാപുണനം, സമ്മാ വാ യാനം അപഗമോ അപ്പവത്തി സമയോ, പഹാനം. അഭിമുഖം ഞാണേന സമ്മാ ഏതബ്ബോ അഭിഗന്തബ്ബോതി അഭിസമയോ, ധമ്മാനം അവിപരീതോ സഭാവോ. അഭിമുഖഭാവേന തം തം സഭാവം സമ്മാ ഏതി ഗച്ഛതി ബുജ്ഝതീതി അഭിസമയോ, ധമ്മാനം യഥാഭൂതസഭാവാവബോധോ.

നനു ച അത്ഥമത്തം യഥാധിപ്പേതം പതി സദ്ദാ അഭിനിവിസന്തീതി ന ഏകേന സദ്ദേന അനേകേ അത്ഥാ അഭിധീയന്തി, അഥ കസ്മാ ഇധ സമയസദ്ദസ്സ അനേകധാ അത്ഥോ വുത്തോതി? സച്ചമേതം സദ്ദവിസേസേ അപേക്ഖിതേ സദ്ദവിസേസേ ഹി അപേക്ഖിതേ ന ഏകേന സദ്ദേന അനേകത്ഥാഭിധാനം സമ്ഭവതി. ന ഹി യോ കാലാദിഅത്ഥോ സമയ-സദ്ദോ, സോയേവ സമൂഹാദിഅത്ഥം വദതി. ഏത്ഥ പന തേസം തേസമത്ഥാനം സമയസദ്ദവചനീയതാസാമഞ്ഞമുപാദായ അനേകത്ഥതാ സമയ-സദ്ദസ്സ വുത്താതി. ഏവം സബ്ബത്ഥ അത്ഥുദ്ധാരേ. ഹോതി ചേത്ഥ –

‘‘സാമഞ്ഞവചനീയതം, ഉപാദായ അനേകധാ;

അത്ഥം വദേ ന ഹി സദ്ദോ, ഏകോ നേകത്ഥകോ സിയാ’’തി.

സമവായാദിഅത്ഥാനം ഇധ അസമ്ഭവതോ, കാലസ്സേവ ച അപദിസിതബ്ബത്താ ‘‘ഇധ പനസ്സ കാലോ അത്ഥോ’’തി വുത്തം. ദേസദേസകാദീനം വിയ ഹി കാലസ്സ നിദാനഭാവേന അധിപ്പേതത്താ സോപി ഇധ അപദിസീയതി. ‘ഇമിനാ കീദിസം കാലം ദീപേതീതി ആഹ ‘‘തേനാ’’തിആദി. തേനാതി കാലത്ഥേന സമയ-സദ്ദേന. അഡ്ഢമാസോ പക്ഖവസേന വുത്തോ, പുബ്ബണ്ഹാദികോ ദിവസഭാഗവസേന, പഠമയാമാദികോ പഹാരവസേന. ആദി-സദ്ദേന ഖണലയാദയോ സങ്ഗഹിതാ, അനിയമിതവസേന ഏകം കാലം ദീപേതീതി അത്ഥോ.

കസ്മാ പനേത്ഥ അനിയമിതവസേന കാലോ നിദ്ദിട്ഠോ, ന ഉതുസംവച്ഛരാദിനാ നിയമിതവസേനാതി ആഹ ‘‘തത്ഥ കിഞ്ചാപീ’’തിആദി. കിഞ്ചാപി പഞ്ഞായ വിദിതം സുവവത്ഥാപിതം, തഥാപീതി സമ്ബന്ധോ. വചസാ ധാരേതും വാ സയം ഉദ്ദിസിതും വാ പരേന ഉദ്ദിസാപേതും വാ ന സക്കാ നാനപ്പകാരഭാവതോ ബഹു ച വത്തബ്ബം ഹോതി യാവ കാലപ്പഭേദോ, താവ വത്തബ്ബത്താ. ‘‘ഏകം സമയ’’ന്തി വുത്തേ പന ന സോ കാലപ്പഭേദോ അത്ഥി, യോ ഏത്ഥാനന്തോഗധോ സിയാതി ദസ്സേതി ‘‘ഏകേനേവ പദേന തമത്ഥം സമോധാനേത്വാ’’തി ഇമിനാ. ഏവം ലോകിയസമ്മതകാലവസേന സമയത്ഥം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സാസനേ പാകടകാലവസേന സമയത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘യേ വാ ഇമേ’’തിആദി വുത്തം. അപിച ഉതുസംവച്ഛരാദിവസേന നിയമം അകത്വാ സമയസദ്ദസ്സ വചനേ അയമ്പി ഗുണോ ലദ്ധോയേവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യേ വാ ഇമേ’’തിആദിമാഹ. സാമഞ്ഞജോതനാ ഹി വിസേസേ അവതിട്ഠതി തസ്സാ വിസേസപരിഹാരവിസയത്താ. തത്ഥ യേ ഇമേ സമയാതി സമ്ബന്ധോ. ഭഗവതോ മാതുകുച്ഛിഓക്കമനകാലോ ചേത്ഥ ഗബ്ഭോക്കന്തിസമയോ. ചത്താരി നിമിത്താനി പസ്സിത്വാ സംവേജനകാലോ സംവേഗസമയോ. ഛബ്ബസ്സാനി സമ്ബോധിസമധിഗമായ ചരിയകാലോ ദുക്കരകാരികസമയോ. ദേവസികം ഝാനഫലസമാപത്തീഹി വീതിനാമനകാലോ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരസമയോ, വിസേസതോ പന സത്തസത്താഹാനി ഝാനസമാപത്തിവളഞ്ജനകാലോ. പഞ്ചചത്താലീസവസ്സാനി തംതംധമ്മദേസനാകാലോ ദേസനാസമയോ. ആദി-സദ്ദേന യമകപാടിഹാരിയസമയാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. പകാസാതി ദസസഹസ്സിലോകധാതുപകമ്പനഓഭാസപാതുഭാവാദീഹി പാകടാ. ‘‘ഏകം സമയ’’ന്തി വുത്തേ തദഞ്ഞേപി സമയാ സന്തീതി അത്ഥാപത്തിതോ തേസു സമയേസു ഇധ ദേസനാസമയസങ്ഖാതോ സമയവിസേസോ ‘‘ഏകം സമയ’’ന്തി വുത്തോതി ദീപേതീതി അധിപ്പായോ.

യഥാവുത്തപ്പഭേദേസുയേവ സമയേസു ഏകദേസം പകാരന്തരേഹി സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘യോ ചായ’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഹി ഞാണകിച്ചസമയോ, അത്തഹിതപടിപത്തിസമയോ ച അഭിസമ്ബോധിസമയോയേവ. അരിയതുണ്ഹീഭാവസമയോ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരസമയോ. കരുണാകിച്ചപരഹിതപടിപത്തിധമ്മികഥാസമയോ ദേസനാസമയോ, തസ്മാ തേസു വുത്തപ്പഭേദേസു സമയേസു ഏകദേസോവ പകാരന്തരേന ദസ്സിതോതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘സന്നിപതിതാനം വോ ഭിക്ഖവേ ദ്വയം കരണീയം ധമ്മീ കഥാ വാ അരിയോ വാ തുണ്ഹീഭാവോ’’തി (ഉദാ. ൧൨) വുത്തസമയേ സന്ധായ ‘‘സന്നിപതിതാനം കരണീയദ്വയസമയേസൂ’’തി വുത്തം. തേസുപി സമയേസൂതി കരുണാകിച്ചപരഹിതപടിപത്തിധമ്മികഥാദേസനാസമയേസുപി. അഞ്ഞതരം സമയം സന്ധായ ‘‘ഏകം സമയ’’ന്തി വുത്തം അത്ഥതോ അഭേദത്താ.

അഞ്ഞത്ഥ വിയ ഭുമ്മവചനേന ച കരണവചനേന ച നിദ്ദേസമകത്വാ ഇധ ഉപയോഗവചനേന നിദ്ദേസപയോജനം നിദ്ധാരേതുകാമോ പരമ്മുഖേന ചോദനം സമുട്ഠപേതി ‘‘കസ്മാ പനേത്ഥാ’’തിആദിനാ. ഏത്ഥാതി ‘‘ഏകം സമയ’’ന്തി ഇമസ്മിം പദേ, കരണവചനേന നിദ്ദേസോ കതോ യഥാതി സമ്ബന്ധോ. ഭവന്തി ഏത്ഥാതി ഭുമ്മം, ഓകാസോ, തത്ഥ പവത്തം വചനം വിഭത്തി ഭുമ്മവചനം. കരോതി കിരിയമഭിനിപ്ഫാദേഭി ഏതേനാതി കരണം, കിരിയാനിപ്ഫത്തികാരണം. ഉപയുജ്ജിതബ്ബോ കിരിയായാതി ഉപയോഗോ, കമ്മം, തത്ഥ വചനം തഥാ. ‘‘തത്ഥാ’’തിആദിനാ യഥാവുത്തചോദനം പരിഹരതി. തത്ഥാതി തേസു അഭിധമ്മതദഞ്ഞസുത്തപദവിനയേസു. തഥാതി ഭുമ്മവചനകരണവചനേഹി അത്ഥസമ്ഭവതോ ചാതി യോജേതബ്ബം, അധികരണഭാവേനഭാവലക്ഖണത്ഥാനം, ഹേതുകരണത്ഥാനഞ്ച സമ്ഭവതോതി അത്ഥോ. ഇധാതി ഇധസ്മിം സുത്തപദേ. അഞ്ഞഥാതി ഉപയോഗവചനേന. അത്ഥസമ്ഭവതോതി അച്ചന്തസംയോഗത്ഥസ്സ സമ്ഭവതോ.

‘‘തത്ഥ ഹീ’’തിആദി തബ്ബിവരണം. ഇതോതി ‘‘ഏകം സമയ’’ന്തി സുത്തപദതോ. അധികരണത്ഥോതി ആധാരത്ഥോ. ഭവനം ഭാവോ, കിരിയാ, കിരിയായ കിരിയന്തരലക്ഖണം ഭാവേനഭാവലക്ഖണം, തദേവത്ഥോ തഥാ. കേന സമയത്ഥേന ഇദം അത്ഥദ്വയം സമ്ഭവതീതി അനുയോഗേ സതി തദത്ഥദ്വയസമ്ഭവാനുരൂപേന സമയത്ഥേന, തം ദള്ഹം കരോന്തോ ‘‘അധികരണഞ്ഹീ’’തിആദിമാഹ. പദത്ഥതോയേവ ഹി യഥാവുത്തമത്ഥദ്വയം സിദ്ധം, വിഭത്തി പന ജോതകമത്താ. തത്ഥ കാലസങ്ഖാതോ, കാലസദ്ദസ്സ വാ അത്ഥോ യസ്സാതി കാലത്ഥോ. സമൂഹസങ്ഖാതോ, ‘സമൂഹസദ്ദസ്സ വാ അത്ഥോ യസ്സാതി സമൂഹത്ഥോ, കോ സോ? സമയോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – കാലത്ഥോ, സമൂഹത്ഥോ ച സമയോ തത്ഥ അഭിധമ്മേ വുത്താനം ഫസ്സാദിധമ്മാനം അധികരണം ആധാരോതി, യസ്മിം കാലേ, ധമ്മപുഞ്ജേ വാ കാമാവചരം കുസലം ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതി, തസ്മിംയേവ കാലേ, ധമ്മപുഞ്ജേ വാ ഫസ്സാദയോപി ഹോന്തീതി അയഞ്ഹി തത്ഥ അത്ഥോ. നനു ചായം ഉപാദാപഞ്ഞത്തിമത്തോ കാലോ, വോഹാരമത്തോ ച സമൂഹോ, സോ കഥം അധികരണം സിയാ തത്ഥ വുത്തധമ്മാനന്തി? നായം ദോസോ. യഥാ ഹി കാലോ സയം പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനോപി സഭാവധമ്മപരിച്ഛിന്നത്താ ആധാരഭാവേന പഞ്ഞാതോ, സഭാവധമ്മപരിച്ഛിന്നോ ച തങ്ഖണപ്പവത്താനം തതോ പുബ്ബേ, പരതോ ച അഭാവതോ ‘‘പുബ്ബണ്ഹേജാതോ, സായന്ഹേ ആഗച്ഛതീ’’തിആദീസു, സമൂഹോ ച അവയവവിനിമുത്തോ വിസും അവിജ്ജമാനോപി കപ്പനാമത്തസിദ്ധത്താ അവയവാനം ആധാരഭാവേന പഞ്ഞാപീയതി ‘‘രുക്ഖേ സാഖാ, യവരാസിയം പത്തസമ്ഭൂതോ’’തിആദീസു, ഏവമിധാപി സഭാവധമ്മപരിച്ഛിന്നത്താ, കപ്പനാമത്തസിദ്ധത്താ ച തദുഭയം തത്ഥ വുത്തധമ്മാനം അധികരണഭാവേന പഞ്ഞാപീയതീതി.

‘‘ഖണസമവായഹേതുസങ്ഖാതസ്സാ’’തിആദി ഭാവേനഭാവലക്ഖണത്ഥസമ്ഭവദസ്സനം. തത്ഥ ഖണോ നാമ അട്ഠക്ഖണവിനിമുത്തോ നവമോ ബുദ്ധുപ്പാദക്ഖണോ, യാനി വാ പനേതാനി ‘‘ചത്താരിമാനി ഭിക്ഖവേ, ചക്കാനി, യേഹി സമന്നാഗതാനം ദേവമുസ്സാനം ചതുചക്കം പവത്തതീ’’തി (അ. നി. ൪.൩൧) ഏത്ഥ പതിരൂപദേസവാസോ സപ്പുരിസൂപനിസ്സയോ അത്തസമ്മാപണീധി പുബ്ബേകതപുഞ്ഞതാതി ചത്താരി ചക്കാനി വുത്താനി, താനി ഏകജ്ഝം കത്വാ ഓകാസട്ഠേന ‘‘ഖണോ’’തി വേദിതബ്ബാനി. താനി ഹി കുസലുപ്പത്തിയാ ഓകാസഭൂതാനി. സമവായോ നാമ ‘‘ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണ’’ന്തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൦൪; ൩.൪൨൧, ൪൨൫, ൪൨൬; സം. നി. ൨.൪൩, ൪൪; സം. നി. ൩.൬൦; കഥാ. ൪൬൫, ൪൬൭) നിദ്ദിട്ഠാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിസാധാരണഫലനിപ്ഫാദകത്തേന സണ്ഠിതാ ചക്ഖുരൂപാദിപച്ചയസാമഗ്ഗീ. ചക്ഖുരൂപാദീനഞ്ഹി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദി സാധാരണഫലം. ഹേതു നാമ യോനിസോമനസികാരാദിജനകഹേതു. യഥാവുത്തസ്സ ഖണസങ്ഖാതസ്സ, സമവായസങ്ഖാതസ്സ, ഹേതുസങ്ഖാതസ്സ ച സമയസ്സ സത്താസങ്ഖാതേന ഭാവേന തേസം ഫസ്സാദീനം ധമ്മാനം സത്താസങ്ഖാതോ ഭാവോ ലക്ഖീയതി വിഞ്ഞായതീതി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ ‘‘ഗാവീസു ദുയ്ഹമാനാസു ഗതോ, ദുദ്ധാസു ആഗതോ’’തി ഏത്ഥ ദോഹനകിരിയായ ഗമനകിരിയാ ലക്ഖീയതി, ഏവമിധാപി യഥാവുത്തസ്സ സമയസ്സ സത്താകിരിയായ ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദകിരിയാ, ഫസ്സാദീനം ഭവനകിരിയാ ച ലക്ഖീയതീതി. നനു ചേത്ഥ സത്താകിരിയാ അവിജ്ജമാനാവ, കഥം തായ ലക്ഖീയതീതി? സച്ചം, തഥാപി ‘‘യസ്മിം സമയേ’’തി ച വുത്തേ സതീതി അയമത്ഥോ വിഞ്ഞായമാനോ ഏവഹോതി അഞ്ഞകിരിയാസമ്ബന്ധാഭാവേ പദത്ഥസ്സ സത്താവിരഹാഭാവതോ, തസ്മാ അത്ഥതോ ഗമ്യമാനായ തായ സത്താകിരിയായ ലക്ഖീയതീതി. അയഞ്ഹി തത്ഥ അത്ഥോ – യസ്മിം യഥാവുത്തേ ഖണേ, പച്ചയസമവായേ, ഹേതുമ്ഹി വാ സതി കാമാവചരം കുസലം ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതി, തസ്മിംയേവ ഖണേ, പച്ചയസമവായേ, ഹേതുമ്ഹി വാ സതി ഫസ്സാദയോപി ഹോന്തീതി. അയം പന അത്ഥോ അഭിധമ്മേയേവ (അട്ഠസാ. കാമാവചരകുസലപദഭാജനീയേ) നിദസ്സനവസേന വുത്തോ, യഥാരഹമേസ നയോ അഞ്ഞേസുപി സുത്തപദേസൂതി. തസ്മാതി അധികരണത്ഥസ്സ, ഭാവേനഭാവലക്ഖണത്ഥസ്സ ച സമ്ഭവതോ. തദത്ഥജോതനത്ഥന്തി തദുഭയത്ഥസ്സ സമയസദ്ദത്ഥഭാവേന വിജ്ജമാനസ്സേവ ഭുമ്മവചനവസേന ദീപനത്ഥം. വിഭത്തിയോ ഹി പദീപോ വിയ വത്ഥുനോ വിജ്ജമാനസ്സേവ അത്ഥസ്സ ജോതകാതി, അയമത്ഥോ സദ്ദസത്ഥേസു പാകടോയേവ.

ഹേതുഅത്ഥോ, കരണത്ഥോ ച സമ്ഭവതീതി ‘‘അന്നേന വസതി, വിജ്ജായ വസതീ’’തിആദീസു വിയ ഹേതുഅത്ഥോ, ‘‘ഫരസുനാ ഛിന്ദതി, കുദാലേന ഖണതീ’’തിആദീസു വിയ കരണത്ഥോ ച സമ്ഭവതി. കഥം പന സമ്ഭവതീതി ആഹ ‘‘യോ ഹി സോ’’തിആദി. വിനയേ (പാരാ. ൨൦) ആഗതസിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാചനവത്ഥുവസേന ഥേരം മരിയാദം കത്വാ ‘‘സാരിപുത്താദീഹിപി ദുവിഞ്ഞേയ്യോ’’തി വുത്തം. തേന സമയേന ഹേതുഭൂതേന കരണഭൂതേനാതി ഏത്ഥ പന തംതംവത്ഥുവീതിക്കമോവ സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാ ഹേതു ചേവ കരണഞ്ച. തഥാ ഹി യദാ ഭഗവാ സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാ പഠമമേവ തേസം തേസം തത്ഥ തത്ഥ സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിഹേതുഭൂതം തം തം വീതിക്കമം അപേക്ഖമാനോ വിഹരതി, തദാ തം തം വീതിക്കമം അപേക്ഖിത്വാ തദത്ഥം വസതീതി സിദ്ധോ വത്ഥുവീതിക്കമസ്സ സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിഹേതുഭാവോ ‘‘അന്നേനവസതീ’’തിആദീസു അന്നമപേക്ഖിത്വാ തദത്ഥം വസതീതിആദിനാ കാരണേന അന്നാദീനം ഹേതുഭാവോ വിയ. സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തികാലേ പന തേനേവ പുബ്ബസിദ്ധേന വീതിക്കമേന സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേതി, തസ്മാ സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാ സാധകതമത്താ കരണഭാവോപി വീതിക്കമസ്സേവ സിദ്ധോ ‘‘അസിനാ ഛിന്ദതീ’’തിആദീസു അസിനാ ഛിന്ദനകിരിയം സാധേതീതിആദിനാ കാരണേന അസിആദീനം കരണഭാവോ വിയ. ഏവം സന്തേപി വീതിക്കമം അപേക്ഖമാനോ തേനേവ സദ്ധിം തന്നിസ്സിതമ്പി കാലം അപേക്ഖിത്വാ വിഹരതീതി കാലസ്സാപി ഇധ ഹേതുഭാവോ വുത്തോ, സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേന്തോ ച തം തം വീതിക്കമകാലം അനതിക്കമിത്വാ തേനേവ കാലേന സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേതീതി വീതിക്കമനിസ്സയസ്സ കാലസ്സാപി കരണഭാവോ വുത്തോ, തസ്മാ ഇമിനാ പരിയായേന കാലസ്സാപി ഹേതുഭാവോ, കരണഭാവോ ച ലബ്ഭതീതി വുത്തം ‘‘തേന സമയേന ഹേതുഭൂതേന കരണഭൂതേനാ’’തി, നിപ്പരിയായേന പന വീതിക്കമോയേവ ഹേതുഭൂതോ, കരണഭൂതോ ച. സോ ഹി വീതിക്കമക്ഖണേ ഹേതു ഹുത്വാ പച്ഛാ സിക്ഖാപദപഞ്ഞാപനക്ഖണേ കരണമ്പി ഹോതീതി. സിക്ഖാപദാനി പഞ്ഞാപയന്തോതി വീതിക്കമം പുച്ഛിത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം സന്നിപാതാപേത്വാ ഓതിണ്ണവത്ഥും തം പുഗ്ഗലം പടിപുച്ഛിത്വാ, വിഗരഹിത്വാ ച തം തം വത്ഥുഓതിണ്ണകാലം അനതിക്കമിത്വാ തേനേവ കാലേന കരണഭൂതേന സിക്ഖാപദാനി പഞ്ഞപേന്തോ. സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിഹേതുഞ്ച അപേക്ഖമാനോതി തതിയപാരാജികാദീസു (പാരാ. ൧൬൨) വിയ സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാ ഹേതുഭൂതം തം തം വത്ഥുവീതിക്കമസമയം അപേക്ഖമാനോ തേന സമയേന ഹേതുഭൂതേന ഭഗവാ തത്ഥ തത്ഥ വിഹാസീതി അത്ഥോ.

‘‘സിക്ഖാപദാനി പഞ്ഞാപയന്തോ, സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിഹേതുഞ്ച അപേക്ഖമാനോ’’തി ഇദം യഥാക്കമം കരണഭാവസ്സ, ഹേതുഭാവസ്സ ച സമത്ഥനവചനം, തസ്മാ തദനുരൂപം ‘‘തേനസമയേന കരണഭൂതേന ഹേതുഭൂതേനാ’’തി ഏവം വത്തബ്ബേപി പഠമം ‘‘ഹേതുഭൂതേനാ’’തി ഉപ്പടിപാടിവചനം തത്ഥ ഹേതുഭാവസ്സ സാതിസയമധിപ്പേതത്താ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ‘‘ഭഗവാ ഹി വേരഞ്ജായം വിഹരന്തോ ധമ്മസേനാപതിത്ഥേരസ്സ സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാചനഹേതുഭൂതം പരിവിതക്കസമയം അപേക്ഖമാനോ തേന സമയേന ഹേതുഭൂതേന വിഹാസീ’’തി തീസുപി കിര ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. ‘‘കിം പനേത്ഥ യുത്തിചിന്തായ, ആചരിയസ്സ ഇധ കമവചനിച്ഛാ നത്ഥീതി ഏവമേതം ഗഹേതബ്ബം – അഞ്ഞാസുപി ഹി അട്ഠകഥാസു അയമേവ അനുക്കമോ വുത്തോ, ന ച താസു ‘തേന സമയേന വേരഞ്ജായം വിഹരതീ’തി വിനയപാളിപദേ ഹേതുഅത്ഥസ്സേവ സാതിസയം അധിപ്പേതഭാവദീപനത്ഥം വുത്തോ അവിസയത്താ, സിക്ഖാപദാനി പഞ്ഞാപയന്തോ ഹേതുഭൂതേന, കരണഭൂതേന ച സമയേന വിഹാസി, സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിഹേതുഞ്ച അപേക്ഖമാനോ ഹേതുഭൂതേന സമയേന വിഹാസീതി ഏവമേത്ഥ യഥാലാഭം സമ്ബന്ധഭാവതോ ഏവം വുത്തോ’’തിപി വദന്തി. തസ്മാതി യഥാവുത്തസ്സ ദുവിധസ്സാപി അത്ഥസ്സ സമ്ഭവതോ. തദത്ഥജോതനത്ഥന്തി വുത്തനയേന കരണവചനേന തദുഭയത്ഥസ്സ ജോതനത്ഥം. തത്ഥാതി തസ്മിം വിനയേ. ഏത്ഥ ച സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാ ഏവ വീതിക്കമസമയസ്സ സാധകതമത്താ തസ്സ കരണഭാവേ ‘‘സിക്ഖാപദാനി പഞ്ഞാപയന്തോ’’തി അജ്ഝാഹരിതപദേന സമ്ബന്ധോ, ഹേതുഭാവേ പന തദപേക്ഖനമത്തത്താ ‘‘വിഹരതീ’’തി പദേനേവാതി ദട്ഠബ്ബം. തഥായേവ ഹി വുത്തം ‘‘തേന സമയേന ഹേതുഭൂതേന, കരണഭൂതേന ച സിക്ഖാപദാനി പഞ്ഞാപയന്തോ, സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിഹേതുഞ്ച അപേക്ഖമാനോ ഭഗവാ തത്ഥ തത്ഥ വിഹാസീ’’തി. കരണഞ്ഹി കിരിയത്ഥം, ന ഹേതു വിയ കിരിയാകാരണം. ഹേതു പന കിരിയാകാരണം, ന കരണം വിയ കിരിയത്ഥോതി.

‘‘ഇധ പനാ’’തിആദിനാ ഉപയോഗവചനസ്സ അച്ചന്തസംയോഗത്ഥസമ്ഭവദസ്സനം, അച്ചന്തമേവ ദബ്ബഗുണകിരിയാഹി സംയോഗോ അച്ചന്തസംയോഗോ, നിരന്തരമേവ തേഹി സംയുത്തഭാവോതി വുത്തം ഹോതി. സോയേവത്ഥോ തഥാ. ഏവംജാതികേതി ഏവംസഭാവേ. കഥം സമ്ഭവതീതി ആഹ ‘‘യഞ്ഹീ’’തിആദി. അച്ചന്തമേവാതി ആരബ്ഭതോ പട്ഠായ യാവ ദേസനാനിട്ഠാനം, താവ ഏകംസമേവ, നിരന്തരമേവാതി അത്ഥോ. കരുണാവിഹാരേനാതി പരഹിതപടിപത്തിസങ്ഖാതേന കരുണാവിഹാരേന. തഥാ ഹി കരുണാനിദാനത്താ ദേസനായ ഇധ പരഹിതപടിപത്തി ‘‘കരുണാവിഹാരോ’’തി വുത്താ, ന പന കരുണാസമാപത്തിവിഹാരോ. ന ഹി ദേസനാകാലേ ദേസേതബ്ബധമ്മവിസയസ്സ ദേസനാഞാണസ്സ സത്തവിസയായ മഹാകരുണായ സഹുപ്പത്തി സമ്ഭവതി ഭിന്നവിസയത്താ, തസ്മാ കരുണായ പവത്തോ വിഹാരോതി കത്വാ പരഹിതപടിപത്തിവിഹാരോ ഇധ ‘‘കരുണാവിഹാരോ’’തി വേദിതബ്ബോ. തസ്മാതി അച്ചന്തസംയോഗത്ഥസമ്ഭവതോ. തദത്ഥജോതനത്ഥന്തി വുത്തനയേന ഉപയോഗവിഭത്തിയാ തദത്ഥസ്സ ജോതനത്ഥം ഉപയോഗനിദ്ദേസോ കതോ യഥാ ‘‘മാസം സജ്ഝായതി, ദിവസം ഭുഞ്ജതീ’’തി. തേനാതി യേന കാരണേന അഭിധമ്മേ, ഇതോ അഞ്ഞേസു ച സുത്തപദേസു ഭുമ്മവചനസ്സ അധികരണത്ഥോ, ഭാവേനഭാവലക്ഖണത്ഥോ ച, വിനയേ കരണവചനസ്സ ഹേതുഅത്ഥോ, കരണത്ഥോ ച ഇധ ഉപയോഗവചനസ്സ അച്ചന്തസംയോഗത്ഥോ സമ്ഭവതി, തേനാതി അത്ഥോ. ഏതന്തി യഥാ വുത്തസ്സത്ഥസ്സ സങ്ഗഹഗാഥാപദം അഞ്ഞത്രാതി അഭിധമ്മേ ഇതോ അഞ്ഞേസു സുത്തപദേസു, വിനയേ ച. സമയോതി സമയസദ്ദോ. സദ്ദേയേവ ഹി വിഭത്തിപരാ ഭവതിഅത്ഥേ അസമ്ഭവതോ. സോതി സ്വേവ സമയസദ്ദോ.

ഏവം അത്തനോ മതിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പോരാണാചരിയമതിം ദസ്സേതും ‘‘പോരാണാ പനാ’’തിആദി വുത്തം. പോരാണാതി ച പുരിമാ അട്ഠകഥാചരിയാ. ‘‘തസ്മിം സമയേ’’തി വാ…പേ… ‘‘ഏകം സമയ’’ന്തി വാ ഏസ ഭേദോതി സമ്ബന്ധോ. അഭിലാപമത്തഭേദോതി വചനമത്തേന ഭേദോ വിസേസോ, ന പന അത്ഥേന, തേനാഹ ‘‘സബ്ബത്ഥ ഭുമ്മമേവത്ഥോ’’തി, സബ്ബേസുപി അത്ഥതോ ആധാരോ ഏവ അത്ഥോതി വുത്തം ഹോതി. ഇമിനാ ച വചനേന സുത്തവിനയേസു വിഭത്തിവിപരിണാമോ കതോ, ഭുമ്മത്ഥേ വാ ഉപയോഗകരണവിഭത്തിയോ സിദ്ധാതി ദസ്സേതി. ‘‘തസ്മാ’’തിആദിനാ തേസം മതിദസ്സനേ ഗുണമാഹ.

ഭാരിയട്ഠേന ഗരു. തദേവത്ഥം സങ്കേതതോ സമത്ഥേതി ‘‘ഗരും ഹീ’’തിആദിനാ സങ്കേതവിസയോ ഹി സദ്ദോ തംവവത്ഥിതോയേവ ചേസ അത്ഥബോധകോതി. ഗരുന്തി ഗരുകാതബ്ബം ജനം. ‘‘ലോകേ’’തി ഇമിനാ ന കേവലം സാസനേയേവ, ലോകേപി ഗരുകാതബ്ബട്ഠേന ഭഗവാതി സങ്കേതസിദ്ധീതി ദസ്സേതി. യദി ഗരുകാതബ്ബട്ഠേന ഭഗവാ, അഥ അയമേവ സാതിസയം ഭഗവാ നാമാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അയഞ്ചാ’’തിആദിമാഹ. തഥാ ഹി ലോകനാഥോ അപരിമിതനിരുപമപ്പഭാവസീലാദിഗുണവിസേസസമങ്ഗിതായ, സബ്ബാനത്ഥപരിഹാരപുബ്ബങ്ഗമായ നിരവസേസഹിതസുഖവിധാനതപ്പരായ നിരതിസയായ പയോഗസമ്പത്തിയാ സദേവമനുസ്സായ പജായ അച്ചന്തുപകാരിതായ ച അപരിമാണാസു ലോകധാതൂസു അപരിമാണാനം സത്താനം ഉത്തമം ഗാരവട്ഠാനന്തി. ന കേവലം ലോകേയേവ, അഥ ഖോ സാസനേപീതി ദസ്സേതി ‘‘പോരാണേഹീ’’തിആദിനാ, പോരാണേഹീതി ച അട്ഠകഥാചരിയേഹീതി അത്ഥോ. സേട്ഠവാചകവചനമ്പി സേട്ഠഗുണസഹചരണതോ സേട്ഠമേവാതി വുത്തം ‘‘ഭഗവാതി വചനം സേട്ഠ’’ന്തി. വുച്ചതി അത്ഥോ, ഏതേനാതി ഹി വചനം, സദ്ദോ. അഥ വാ വുച്ചതീതി വചനം, അത്ഥോ, തസ്മാ യോ ‘‘ഭഗവാ’’തി വചനേന വചനീയോ അത്ഥോ, സോ സേട്ഠോതി അത്ഥോ. ഭഗവാതി വചനമുത്തമന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ഗാരവയുത്തോതി ഗരുഭാവയുത്തോ ഗരുഗുണയോഗത്താ, സാതിസയം വാ ഗരുകരണാരഹതായ ഗാരവയുത്തോ, ഗാരവാരഹോതി അത്ഥോ. യേന കാരണത്തയേന സോ തഥാഗതോ ഗരു ഭാരിയട്ഠേന, തേന ‘‘ഭഗവാ’’തി വുച്ചതീതി സമ്ബന്ധോ. ഗരുതാകാരണദസ്സനഞ്ഹേതം പദത്തയം. ‘‘സിപ്പാദിസിക്ഖാപകാപി ഗരൂയേവ നാമ ഹോന്തി, ന ച ഗാരവയുത്താ, അയം പന താദിസോ ന ഹോതി, തസ്മാ ഗരൂതി കത്വാ ‘ഗാരവയുത്തോ’തി വുത്ത’’ന്തി കേചി. ഏവം സതി തദേതം വിസേസനപദമത്തം, പുരിമപദദ്വയമേവ കാരണദസ്സനം സിയാ.

അപിചാതി അത്ഥന്തരവികപ്പത്ഥേ നിപാതോ, അപരോ നയോതി അത്ഥോ. തത്ഥ –

‘‘വണ്ണഗമോ വണ്ണവിപരിയായോ,

ദ്വേ ചാപരേ വണ്ണവികാരനാസാ;

ധാതൂനമത്ഥാതിസയേന യോഗോ,

തദുച്ചതേ പഞ്ചവിധാ നിരുത്തീ’’തി. –

വുത്തം നിരുത്തിലക്ഖണം ഗഹേത്വാ, ‘‘പിസോദരാദീനി യഥോപദിട്ഠ’’ന്തി വുത്തസദ്ദനയേന വാ പിസോദരാദിആകതിഗണപക്ഖേപലക്ഖണം ഗഹേത്വാ ലോകിയ ലോകുത്തരസുഖാഭിനിബ്ബത്തകം സീലാദിപാരപ്പത്തം ഭാഗ്യമസ്സ അത്ഥീതി ‘‘ഭാഗ്യവാ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘ഭഗവാ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഭാഗ്യവാ’’തി. തഥാ അനേകഭേദഭിന്നകിലേസസതസഹസ്സാനി, സങ്ഖേപതോ വാ പഞ്ചമാരേ അഭഞ്ജീതി ‘‘ഭഗ്ഗവാ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘ഭഗവാ’’തി വുത്തന്തി ദസ്സേതി ‘‘ഭഗ്ഗവാ’’തി ഇമിനാ. ലോകേ ച ഭഗ-സദ്ദോ ഇസ്സരിയധമ്മയസസിരീകാമപയത്തേസു ഛസു ധമ്മേസു പവത്തതി, തേ ച ഭഗസങ്ഖാതാ ധമ്മാ അസ്സ സന്തീതി ഭഗവാതി അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘യുത്തോ ഭഗേഹി ചാ’’തി വുത്തം. കുസലാദീഹി അനേകഭേദേഹി സബ്ബധമ്മേ വിഭജി വിഭജിത്വാ വിവരിത്വാ ദേസേസീതി ‘‘വിഭത്തവാ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘ഭഗവാ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘വിഭത്തവാ’’തി. ദിബ്ബബ്രഹ്മഅരിയവിഹാരേ, കായചിത്തഉപധിവിവേകേ, സുഞ്ഞതാനിമിത്താപ്പണിഹിതവിമോക്ഖേ, അഞ്ഞേ ച ലോകിയലോകുത്തരേ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മേ ഭജി സേവി ബഹുലമകാസീതി ‘‘ഭത്തവാ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘ഭഗവാ’’തി വുത്തന്തി ദസ്സേതി ‘‘ഭത്തവാ’’തി ഇമിനാ. തീസു ഭവേസു തണ്ഹാസങ്ഖാതം ഗമനമനേന വന്തം വമിതന്തി ‘‘ഭവേസു വന്തഗമനോ’’തി വത്തബ്ബേ ഭവസദ്ദതോ ഭ-കാരം ഗമനസദ്ദതോ ഗ-കാരം വന്തസദ്ദതോ വ-കാരം ആദായ, തസ്സ ച ദീഘം കത്വാ വണ്ണവിപരിയായേന ‘‘ഭഗവാ’’തി വുത്തന്തി ദസ്സേതും ‘‘വന്തഗമനോ ഭവേസൂ’’തി വുത്തം. ‘‘യതോ ഭാഗ്യവാ, തതോ ഭഗവാ’’തിആദിനാ പച്ചേകം യോജേതബ്ബം. അസ്സ പദസ്സാതി ‘‘ഭഗവാ’’തി പദസ്സ. വിത്ഥാരത്ഥോതി വിത്ഥാരഭൂതോ അത്ഥോ. ‘‘സോ ചാ’’തിആദിനാ ഗന്ഥമഹത്തം പരിഹരതി. വുത്തോയേവ, ന പന ഇധ പന വത്തബ്ബോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗസ്സ ഇമിസ്സാ അട്ഠകഥായ ഏകദേസഭാവതോതി അധിപ്പായോ.

അപിച ഭഗേ വനി, വമീതി വാ ഭഗവാ. സോ ഹി ഭഗേ സീലാദിഗുണേ വനി ഭജി സേവി, തേ വാ ഭഗസങ്ഖാതേ സീലാദിഗുണേ വിനേയ്യസന്താനേസു ‘‘കഥം നു ഖോ ഉപ്പജ്ജേയ്യു’’ന്തി വനി യാചി പത്ഥയി, ഏവം ഭഗേ വനീതി ഭഗവാ, ഭഗേ വാ സിരിം, ഇസ്സരിയം, യസഞ്ച വമി ഖേളപിണ്ഡം വിയ ഛഡ്ഡയി. തഥാ ഹി ഭഗവാ ഹത്ഥഗതം ചക്കവത്തിസിരിം, ചതുദീപിസ്സരിയം, ചക്കവത്തിസമ്പത്തിസന്നിസ്സയഞ്ച സത്തരതനസമുജ്ജലം യസം അനപേക്ഖോ ഛഡ്ഡയി. അഥ വാ ഭാനി നാമ നക്ഖത്താനി, തേഹി സമം ഗച്ഛന്തി പവത്തന്തീതി ഭഗാ ആകാരസ്സ രസ്സം കത്വാ, സിനേരുയുഗന്ധരാദിഗതാ ഭാജനലോകസോഭാ. താ ഭഗാ വമി തപ്പടിബദ്ധഛന്ദരാഗപ്പഹാനേന പജഹി, ഏവം ഭഗേ വമീതി ഭഗവാതി ഏവമാദീഹി തത്ഥ തത്ഥാഗതനയേഹി ചസ്സ അത്ഥോ വത്തബ്ബോ, അമ്ഹേഹി പന സോ ഗന്ഥഭീരുജനാനുഗ്ഗഹണത്ഥം, ഗന്ഥഗരുതാപരിഹരണത്ഥഞ്ച അജ്ഝുപേക്ഖിതോതി.

ഏവമേതേസം അവയവത്ഥം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സമുദായത്ഥം ദസ്സേന്തോ പുരിമപദത്തയസ്സ സമുദായത്ഥേന വുത്താവസേസേന തേസമത്ഥാനം പടിയോഗിതായ തേനാപി സഹ ദസ്സേതും ‘‘ഏത്താവതാ’’തിആദിമാഹ. ഏത്താവതാതി ഏതസ്സ ‘‘ഏവം മേ സുത’’ന്തി വചനേന ‘‘ഏകം സമയം ഭഗവാ’’ തിവചനേനാതി ഇമേഹി സമ്ബന്ധോ. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം നിദാനവചനേ. യഥാസുതം ധമ്മം ദേസേന്തോതി ഏത്ഥ അന്ത-സദ്ദോ ഹേതുഅത്ഥോ. തഥാദേസിതത്താ ഹി പച്ചക്ഖം കരോതി നാമ. ഏസ നയോ അപരത്ഥാപി. ‘‘യോ ഖോ ആനന്ദ, മയാ ധമ്മോ ച…പേ… സത്ഥാ’’തി വചനതോ ധമ്മസ്സ സത്ഥുഭാവപരിയായോ വിജ്ജതേവാതി കത്വാ ‘‘ധമ്മസരീരം പച്ചക്ഖം കരോതീ’’തി വുത്തം. ധമ്മകായന്തി ഹി ഭഗവതോ സമ്ബന്ധീഭൂതം ധമ്മസങ്ഖാതം കായന്തി അത്ഥോ. തഥാ ച വുത്തം ‘‘ധമ്മകായോതി ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി. തം പന കിമത്ഥിയന്തി ആഹ ‘‘തേനാ’’തിആദി. തേനാതി ച താദിസേന പച്ചക്ഖകരണേനാതി അത്ഥോ. ഇദം അധുനാ വക്ഖമാനസുത്തം പാവചനം പകട്ഠം ഉത്തമം ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ വചനം നാമ. തസ്മാ തുമ്ഹാകം അതിക്കന്തസത്ഥുകം അതീതസത്ഥുകഭാവോ ന ഹോതീതി അത്ഥോ. ഭാവപ്പധാനോ ഹി അയം നിദ്ദേസോ, ഭാവലോപോ വാ, ഇതരഥാ പാവചനമേവ അനതിക്കന്തസത്ഥുകം, സത്ഥുഅദസ്സനേന പന ഉക്കണ്ഠിതസ്സ ജനസ്സ അതിക്കന്തസത്ഥുകഭാവോതി അത്ഥോ ആപജ്ജേയ്യ, ഏവഞ്ച സതി ‘‘അയം വോ സത്ഥാതി സത്ഥുഅദസ്സനേന ഉക്കണ്ഠിതം ജനം സമസ്സാസേതീ’’ തിവചനേന സഹ വിരോധോ ഭവേയ്യാതി വദന്തി. ഇദം പാവചനം സത്ഥുകിച്ചനിപ്ഫാദനേന ന അതീതസത്ഥുകന്തി പന അത്ഥോ. സത്ഥൂതി കമ്മത്ഥേ ഛട്ഠീ, സമാസപദം വാ ഏതം സത്ഥുഅദസ്സനേനാതി. ഉക്കണ്ഠനം ഉക്കണ്ഠോ, കിച്ഛജീവിതാ. ‘‘കഠ കിച്ഛജീവനേ’’തി ഹി വദന്തി. തമിതോ പത്തോതി ഉക്കണ്ഠിതോ, അനഭിരതിയാ വാ പീളിതോ വിക്ഖിത്തചിത്തോ ഹുത്വാ സീസം ഉക്ഖിപിത്വാ ഉദ്ധം കണ്ഠം കത്വാ ഇതോ ചിതോ ച ഓലോകേന്തോ ആഹിണ്ഡതി, വിഹരതി ചാതി ഉക്കണ്ഠിതോ നിരുത്തിനയേന, തം ഉക്കണ്ഠിതം. സദ്ദസാമത്ഥിയാധിഗതമത്തോ ചേസ, വോഹാരതോ പന അനഭിരതിയാ പീളിതന്തി അത്ഥോ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ. സമസ്സാസേതീതി അസ്സാസം ജനേതി.

തസ്മിം സമയേതി ഇമസ്സ സുത്തസ്സ സങ്ഗീതിസമയേ. കാമം വിജ്ജമാനേപി ഭഗവതി ഏവം വത്തുമരഹതി, ഇധ പന അവിജ്ജമാനേയേവ തസ്മിം ഏവം വദതി, തസ്മാ സന്ധായഭാസിതവസേന തദത്ഥം ദസ്സേതീതി ആഹ ‘‘അവിജ്ജമാനഭാവം ദസ്സേന്തോ’’തി. പരിനിബ്ബാനന്തി അനുപാദിസേസനിബ്ബാനധാതുവസേന ഖന്ധപരിനിബ്ബാനം. തേനാതി തഥാസാധനേന. ഏവംവിധസ്സാതി ഏവംപകാരസ്സ, ഏവംസഭാവസ്സാതിപി അത്ഥോ. നാമ-സദ്ദോ ഗരഹായം നിപാതോ ‘‘അത്ഥി നാമ ആനന്ദ ഥേരം ഭിക്ഖും വിഹേസിയമാനം അജ്ഝുപേക്ഖിസ്സഥാ’’തിആദീസു (അ. നി. ൫.൧൬൬) വിയ, തേന ഏദിസോ അപി ഭഗവാ പരിനിബ്ബുതോ, കാ നാമ കഥാ അഞ്ഞേസന്തി ഗരഹത്ഥം ജോതേതി. അരിയധമ്മസ്സാതി അരിയാനം ധമ്മസ്സ, അരിയഭൂതസ്സ വാ ധമ്മസ്സ. ദസവിധസ്സ കായബലസ്സ, ഞാണബലസ്സ ച വസേന ദസബലധരോ. വജിരസ്സ നാമ മണിവിസേസസ്സ സങ്ഘാതോ സമൂഹോ ഏകഗ്ഘനോ, തേന സമാനോ കായോ യസ്സാതി തഥാ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ വജിരസങ്ഘാതോ നാമ ന അഞ്ഞേന മണിനാ വാ പാസാണേന വാ ഭേജ്ജോ, അപി തു സോയേവ അഞ്ഞം മണിം വാ പാസാണം വാ ഭിന്ദതി. തേനേവ വുത്തം ‘‘വജിരസ്സ നത്ഥി കോചി അഭേജ്ജോ മണി വാ പാസാണോ വാ’’തി, ഏവം ഭഗവാപി കേനചി അഭേജ്ജസരീരോ. ന ഹി ഭഗവതോ രൂപകായേ കേനചി അന്തരായോ കാതും സക്കാതി. നാമസദ്ദസ്സ ഗരഹാജോതകത്താ പി-സദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനജോതകോ ‘‘ന കേവലം ഭഗവായേവ, അഥ ഖോ അഞ്ഞേപീ’’തി. ഏത്ഥ ച ഏവംഗുണസമന്നാഗതത്താ അപരിനിബ്ബുതസഭാവേന ഭവിതും യുത്തോപി ഏസ പരിനിബ്ബുതോ ഏവാതി പകരണാനുരൂപമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ഏവ’’ന്തിആദി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ആസാ പത്ഥനാ കേന ജനേതബ്ബാ, ന ജനേതബ്ബാ ഏവാതി അത്ഥോ. ‘‘അഹം ചിരം ജീവിം, ചിരം ജീവാമി, ചിരം ജീവിസ്സാമി, സുഖം ജീവിം, സുഖം ജീവാമി, സുഖം ജീവിസ്സാമീ’’തി മജ്ജനവസേന ഉപ്പന്നോ മാനോ ജീവിതമദോ നാമ, തേന മത്തോ പമത്തോ തഥാ. സംവേജേതീതി സംവേഗം ജനേതി, തതോയേവ അസ്സ ജനസ്സ സദ്ധമ്മേ ഉസ്സാഹം ജനേതി. സംവേജനഞ്ഹി ഉസ്സാഹഹേതു ‘‘സംവിഗ്ഗോ യോനിസോ പദഹതീ’’തി വചനതോ.

ദേസനാസമ്പത്തിം നിദ്ദിസതി വക്ഖമാനസ്സ സകലസുത്തസ്സ ‘‘ഏവ’’ന്തി നിദസ്സനതോ. സാവകസമ്പത്തിന്തി സുണന്തപുഗ്ഗലസമ്പത്തിം നിദ്ദിസതി പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തേന പഞ്ചസു ഠാനേസു ഭഗവതാ ഏതദഗ്ഗേ ഠപിതേന, പഞ്ചസു ച കോസല്ലേസു ആയസ്മതാ ധമ്മസേനാപതിനാ പസംസിതേന മയാ മഹാസാവകേന സുതം, തഞ്ച ഖോ സയമേവ സുതം ന അനുസ്സുതം, ന ച പരമ്പരാഭതന്തി അത്ഥസ്സ ദീപനതോ. കാലസമ്പത്തിം നിദ്ദിസതി ഭഗവാതിസദസന്നിധാനേ പയുത്തസ്സ സമയസദ്ദസ്സ ബുദ്ധുപ്പാദ-പടിമണ്ഡിത-സമയ-ഭാവ-ദീപനതോ. ബുദ്ധുപ്പാദപരമാ ഹി കാലസമ്പദാ. തേനേതം വുച്ചതി –

‘‘കപ്പകസായകലിയുഗേ, ബുദ്ധുപ്പാദോ അഹോ മഹച്ഛരിയം;

ഹുതവഹമജ്ഝേ ജാതം, സമുദിതമകരന്ദമരവിന്ദ’’ന്തി. (ദീ. നി. ടീ. ൧.൧; സം. നി. ടീ. ൧.൧);

തസ്സായമത്ഥോ – കപ്പസങ്ഖാതകാലസഞ്ചയസ്സ ലേഖനവസേന പവത്തേ കലിയുഗസങ്ഖാതേ സകരാജസമ്മതേ വസ്സാദിസമൂഹേ ജാതോ ബുദ്ധുപ്പാദഖണസങ്ഖാതോ ദിനസമൂഹോ അന്ധസ്സ പബ്ബതാരോഹനമിവ കദാചി പവത്തനട്ഠേന, അച്ഛരം പഹരിതും യുത്തട്ഠേന ച മഹച്ഛരിയം ഹോതി. കിമിവ ജാതന്തി ചേ? ഹുതവഹസങ്ഖാതസ്സ പാവകസ്സ മജ്ഝേ സമ്മാ ഉദിതമധുമന്തം അരവിന്ദസങ്ഖാതം വാരിജമിവ ജാതന്തി. ദേസകസമ്പത്തിം നിദ്ദിസതി ഗുണവിസിട്ഠസത്തുത്തമഗാരവാധിവചനതോ.

ഏവം പദഛക്കസ്സ പദാനുക്കമേന നാനപ്പകാരതോ അത്ഥവണ്ണനം കത്വാ ഇദാനി ‘‘അന്തരാ ച രാജഗഹ’’ന്തിആദീനം പദാനമത്ഥവണ്ണനം കരോന്തോ ‘‘അന്തരാ ചാ’’തിആദിമാഹ. അന്തരാ ച രാജഗഹം അന്തരാ ച നാളന്ദന്തി ഏത്ഥ സമഭിനിവിട്ഠോ അന്തരാ-സദ്ദോ ദിസ്സതി സാമഞ്ഞവചനീയത്ഥമപേക്ഖിത്വാ പകരണാദിസാമത്ഥിയാദിഗതത്ഥമന്തരേനാതി അത്ഥോ. ഏവം പനസ്സ നാനത്ഥഭാവോ പയോഗതോ അവഗമീയതീതി ദസ്സേതി ‘‘തദന്തര’’ന്തിആദിനാ. തത്ഥ തദന്തരന്തി തം കാരണം. മഞ്ച തഞ്ച മന്തേന്തി, കിമന്തരം കിം കാരണന്തി അത്ഥോ. വിജ്ജന്തരികായാതി വിജ്ജുനിച്ഛരണക്ഖണേ. ധോവന്തീ ഇത്ഥീ അദ്ദസാതി സമ്ബന്ധോ. അന്തരതോതി ഹദയേ. കോപാതി ചിത്തകാലുസ്സിയകരണതോ ചിത്തപകോപാ രാഗാദയോ. അന്തരാ വോസാനന്തി ആരമ്ഭനിപ്ഫത്തീനം വേമജ്ഝേ പരിയോസാനം ആപാദി. അപിചാതി തഥാപി, ഏവം പഭവസമ്പന്നേപീതി അത്ഥോ. ദ്വിന്നം മഹാനിരയാനന്തി ലോഹകുമ്ഭീനിരയേ സന്ധായാഹ. അന്തരികായാതി അന്തരേന. രാജഗഹനഗരം കിര ആവിജ്ഝിത്വാ മഹാപേതലോകോ. തത്ഥ ദ്വിന്നം മഹാലോഹകുമ്ഭീനിരയാനം അന്തരേന അയം തപോദാ നദീ ആഗച്ഛതി, തസ്മാ സാ കുഥിതാ സന്ദതീതി. സ്വായമിധ വിവരേ പവത്തതി തദഞ്ഞേസമസമ്ഭവതോ. ഏത്ഥ ച ‘‘തദന്തരം കോ ജാനേയ്യ, (അ. നി. ൬.൪൪; ൧൦.൭൫) ഏതേസം അന്തരാ കപ്പാ, ഗണനാതോ അസങ്ഖിയാ, (ബു. വം. ൨൮.൯) അന്തരന്തരാ കഥം ഓപാതേതീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൪൨൬; പഹാ. വ. ൬൬; ചൂളവ. ൩൭൬) വിയ കാരണവേമജ്ഝേസു വത്തമാനാ അന്തരാസദ്ദായേവ ഉദാഹരിതബ്ബാ സിയും, ന പന ചിത്തഖണവിവരേസു വത്തമാനാ അന്തരികഅന്തരസദ്ദാ. അന്തരാസദ്ദസ്സ ഹി അയമത്ഥുദ്ധാരോതി. അയം പനേത്ഥാധിപ്പായോ സിയാ – യേസു അത്ഥേസു അന്തരികസദ്ദോ, അന്തരസദ്ദോ ച പവത്തതി, തേസു അന്തരാസദ്ദോപീതി സമാനത്ഥത്താ അന്തരാസദ്ദത്ഥേ വത്തമാനോ അന്തരികസദ്ദോ, അന്തരസദ്ദോ, ച ഉദാഹടോതി. അഥ വാ അന്തരാസദ്ദോയേവ ‘‘യസ്സന്തരതോ’’തി (ഉദാ. ൨൦) ഏത്ഥ ഗാഥാബന്ധസുഖത്ഥം രസ്സം കത്വാ വുത്തോ –

‘‘യസ്സന്തരതോ ന സന്തി കോപാ,

ഇതിഭവാഭവതഞ്ച വീതിവത്തോ;

തം വിഗതഭയം സുഖിം അസോകം,

ദേവാ നാനുഭവന്തി ദസ്സനായാ’’തി. (ഉദാ. ൨൦); –

ഹി അയം ഉദാനേ ഭദ്ദിയസുത്തേ ഗാഥാ. സോയേവ ഇക-സദ്ദേന സകത്ഥപവത്തേന പദം വഡ്ഢേത്വാ ‘‘അന്തരികായാ’’തി ച വുത്തോ, തസ്മാ ഉദാഹരണോദാഹരിതബ്ബാനമേത്ഥ വിരോധാഭാവോ വേദിതബ്ബോതി. കിമത്ഥം അത്ഥവിസേസനിയമോ കതോതി ആഹ ‘‘തസ്മാ’’തിആദി. നനു ചേത്ഥ ഉപയോഗവചനമേവ, അഥ കസ്മാ സമ്ബന്ധീയത്ഥോ വുത്തോ, സമ്ബന്ധീയത്ഥേ വാ കസ്മാ ഉപയോഗവചനം കതന്തി അനുയോഗസമ്ഭവതോ തം പരിഹരിതും ‘‘അന്തരാസദ്ദേന പനാ’’തിആദി വുത്തം, തേന സമ്ബന്ധീയത്ഥേ സാമിവചനപ്പസങ്ഗേ സദ്ദന്തരയോഗേന ലദ്ധമിദം ഉപയോഗവചനന്തി ദസ്സേതി, ന കേവലം സാസനേവ, ലോകേപി ഏവമേവിദം ലദ്ധന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഈദിസേസു ചാ’’തിആദിമാഹ. വിസേസയോഗതാദസ്സനമുഖേന ഹി അയമത്ഥോപി ദസ്സിതോ. ഏകേനപി അന്തരാ-സദ്ദേന യുത്തത്താ ദ്വേ ഉപയോഗവചനാനി കാതബ്ബാനി. ദ്വീഹി പന യോഗേ കാ കഥാതി അത്ഥസ്സ സിജ്ഝനതോ. അക്ഖരം ചിന്തേന്തി ലിങ്ഗവിഭത്തിയാദീഹീതി അക്ഖരചിന്തകാ, സദ്ദവിദൂ. അക്ഖര-സദ്ദേന ചേത്ഥ തമ്മൂലകാനി പദാദീനിപി ഗഹേതബ്ബാനി. യദിപി സദ്ദതോ ഏകമേവ യുജ്ജന്തി, അത്ഥതോ പന സോ ദ്വിക്ഖത്തും യോജേതബ്ബോ ഏകസ്സാപി പദസ്സ ആവുത്തിയാദിനയേന അനേകധാ സമ്പജ്ജനതോതി ദസ്സേതി ‘‘ദുതിയപദേനപീ’’തിആദിനാ. കോ പന ദോസോ അയോജിതേതി ആഹ ‘‘അയോജിയമാനേ ഉപയോഗവചനം ന പാപുണാതീ’’തി. ദുതിയപദം ന പാപുണാതീതി അത്ഥോ സദ്ദന്തരയോഗവസാ സദ്ദേയേവ സാമിവചനപ്പസങ്ഗേ ഉപയോഗവിഭത്തിയാ ഇച്ഛിതത്താ. സദ്ദാധികാരോ ഹി വിഭത്തിപയോഗോ.

അദ്ധാന-സദ്ദോ ദീഘപരിയായോതി ആഹ ‘‘ദീഘമഗ്ഗ’’ന്തി. കിത്താവതാ പന സോ ദീഘോ നാമ തദത്ഥഭൂതോതി ചോദനമപനേതി ‘‘അദ്ധാനഗമനസമയസ്സ ഹീ’’തിആദിനാ. അദ്ധാനഗമനസമയസ്സ വിഭങ്ഗേതി ഗണഭോജനസിക്ഖാപദാദീസു അദ്ധാനഗമനസമയസദ്ദസ്സ പദഭാജനീയഭൂതേ വിഭങ്ഗേ (പാചി. ൨൧൭). അഡ്ഢയോജനമ്പി അദ്ധാനമഗ്ഗോ, പഗേവ തദുത്തരി. അഡ്ഢമേവ യോജനസ്സ അഡ്ഢയോജനം, ദ്വിഗാവുതമത്തം. ഇധ പന ചതുഗാവുതപ്പമാണം യോജനമേവ, തസ്മാ ‘‘അദ്ധാനമഗ്ഗപടിപന്നോ’’തി വദതീതി അധിപ്പായോ.

മഹന്തസദ്ദോ ഉത്തമത്ഥോ, ബഹ്വത്ഥോ ച ഇധാധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘മഹതാ’’തിആദി. ഗുണമഹത്തേനാതി അപ്പിച്ഛതാദിഗുണമഹന്തഭാവേന. സങ്ഖ്യാമഹത്തേനാതി ഗണനമഹന്തഭാവേന. തദേവത്ഥം സമത്ഥേതി ‘‘സോ ഹീ’’തിആദിനാ. സോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോതി ഇധ ആഗതോ തദാ പരിവാരഭൂതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ. മഹാതി ഉത്തമോ. വാക്യേപി ഹി തമിച്ഛന്തി പയോഗവസാ. അപ്പിച്ഛതാതി നില്ലോഭതാ സദ്ദോ ചേത്ഥ സാവസേസോ, അത്ഥോ പന നിരവസേസോ. ന ഹി ‘‘അപ്പലോഭതാതി അഭിത്ഥവിതുമരഹതീ’’തി അട്ഠകഥാസു വുത്തം. മജ്ഝിമാഗമടീകാകാരോ പന ആചരിയധമ്മപാലത്ഥേരോ ഏവമാഹ ‘‘അപ്പസദ്ദസ്സ പരിത്തപരിയായം മനസി കത്വാ ‘ബ്യഞ്ജനം സാവസേസം വിയാ’തി (മഹാനി. അട്ഠ. ൮൫) അട്ഠകഥായം വുത്തം. അപ്പസദ്ദോ പനേത്ഥ ‘അഭാവത്ഥോ’ തിപി സക്കാ വിഞ്ഞാതും ‘അപ്പാബാധതഞ്ചസഞ്ജാനാമീ’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൨൫) വിയാ’’തി. സങ്ഖ്യായപി മഹാതി ഗണനായപി ബഹു അഹോസി, ‘‘ഭിക്ഖുസങ്ഘോ’’തി പദാവത്ഥികന്തവചനവസേന സംവണ്ണേതബ്ബപദസ്സ ഛേദനമിവ ഹോതീതി തദപരാമസിത്വാ ‘‘തേന ഭിക്ഖുസങ്ഘേനാ’’തി പുന വാക്യാവത്ഥികന്തവചനവസേന സംവണ്ണേതബ്ബപദേന സദിസീകരണം. ഏസാ ഹി സംവണ്ണനകാനം പകതി, യദിദം വിഭത്തിയാനപേക്ഖാവസേന യഥാരഹം സംവണ്ണേതബ്ബപദത്ഥം സംവണ്ണേത്വാ പുന തത്ഥ വിജ്ജമാനവിഭത്തിവസേന പരിവത്തേത്വാ നിക്ഖിപനന്തി. ദിട്ഠിസീലസാമഞ്ഞേന സംഹതത്താ സങ്ഘോതി ഇമമത്ഥം വിഭാവേന്തോ ആഹ ‘‘ദിട്ഠിസീലസാമഞ്ഞസങ്ഘാതേന സമണഗണേനാ’’തി. ഏത്ഥ പന ‘‘യായം ദിട്ഠി അരിയാ നിയ്യാനികാ നിയ്യാതി തക്കരസ്സ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ, തഥാരൂപായ ദിട്ഠിയാ ദിട്ഠിസാമഞ്ഞഗതോ വിഹരതീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൨൪, ൩൫൬; മ. നി. ൧.൪൯൨; ൩.൫൪; പരി. ൨൭൪) ഏവം വുത്തായ ദിട്ഠിയാ. ‘‘യാനി താനി സീലാനി അഖണ്ഡാനി അച്ഛിദ്ദാനി അസബലാനി അകമ്മാസാനി ഭുജിസ്സാനി വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാനി അപരാമട്ഠാനി സമാധിസംവത്തനികാനി, തഥാരൂപേസു സീലേസു സീലസാമഞ്ഞഗതോ വിഹരതീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൨൩; മ. നി. ൧.൪൯൨; ൩.൫൪; അ. നി. ൬.൧൧; പരി. ൨൭൪) ഏവം വുത്താനഞ്ച സീലാനം സാമഞ്ഞേന സങ്ഘാതോ സങ്ഘടിതോ സമേതോതി ദിട്ഠിസീലസാമഞ്ഞസങ്ഘാതോ, സമണഗണോ, ദിട്ഠിസീലസാമഞ്ഞേന സംഹതോതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ദിട്ഠിസീലസാമഞ്ഞസങ്ഘാടസങ്ഖാതേനാ’’ തിപി പാഠോ. തഥാ സങ്ഖാതേന കതിതേനാതി അത്ഥോ. തഥാ ഹി ദിട്ഠിസീലാദീനം നിയതസഭാവത്താ സോതാപന്നാപി അഞ്ഞമഞ്ഞം ദിട്ഠിസീലസാമഞ്ഞേന സംഹതാ, പഗേവ സകദാഗാമിആദയോ, തഥാ ച വുത്തം ‘‘നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’’തി, (സം. നി. ൨.൪൧; ൫.൧൯൮, ൧൦൦൪) ‘‘അട്ഠാനമേതം ഭിക്ഖവേ, അനവകാസോ, യം ദിട്ഠിസമ്പന്നോ പുഗ്ഗലോ സഞ്ചിച്ചപാണം ജീവിതാ വോരോപേയ്യ, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി ച ആദി. അരിയപുഗ്ഗലസ്സ ഹി യത്ഥ കത്ഥചി ദൂരേ ഠിതാപി അത്തനോ ഗുണസാമഗ്ഗിയാ സംഹതതായേവ, ‘‘തഥാരൂപായ ദിട്ഠിയാ ദിട്ഠിസാമഞ്ഞഗതോ വിഹരതി, (മ. നി. ൧.൪൯൨) തഥാരൂപേസു സീലേസു സീലസാമഞ്ഞഗതോ വിഹരതീ’’തി (മ. നി. ൧.൪൯൨) വചനതോ പന പുഥുജ്ജനാനമ്പി ദിട്ഠിസീലസാമഞ്ഞേന സംഹതഭാവോ ലബ്ഭതിയേവ. സദ്ധിം-സദ്ദോ ഏകതോതി അത്ഥേ നിപാതോ. പഞ്ച…പേ… മത്താനീതി പഞ്ച-സദ്ദേന മത്തസദ്ദം സങ്ഖിപിത്വാ ബാഹിരത്ഥസമാസോ വുത്തോ. ഏതേസന്തി ഭിക്ഖുസതാനം. പുന പഞ്ച മത്താ പമാണാതി ബ്യാസോ, നികാരലോപോ ചേത്ഥ നപുംസകലിങ്ഗത്താ.

സുപ്പിയോതി തസ്സ നാമമേവ, ന ഗുണാദി. ന കേവലം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം ഭഗവായേവ, അഥ ഖോ സുപ്പിയോപി പരിബ്ബാജകോ ബ്രഹ്മദത്തേന മാണവേന സദ്ധിന്തി പുഗ്ഗലം സമ്പിണ്ഡേതി, തഞ്ച ഖോ മഗ്ഗപടിപന്നസഭാഗതായ ഏവ, ന സീലാചാരാദിസഭാഗതായാതി വുത്തം ‘‘പി-കാരോ’’തിആദി. സുഖുച്ചാരണവസേന പുബ്ബാപരപദാനം സമ്ബന്ധമത്തകരഭാവം സന്ധായ ‘‘പദസന്ധികരോ’’തി വുത്തം, ന പന സരബ്യഞ്ജനാദിസന്ധിഭാവം, തേനാഹ ‘‘ബ്യഞ്ജനസിലിട്ഠതാവസേന വുത്തോ’’തി, ഏതേന പദപൂരണമത്തന്തി ദസ്സേതി. അപിച അവധാരണത്ഥോപി ഖോ-സദ്ദോ യുത്തോ ‘‘അസ്സോസി ഖോ വേരഞ്ജോ ബ്രാഹ്മണോ’’തിആദീസു (പാരാ. ൧) വിയ, തേന അദ്ധാനമഗ്ഗപടിപന്നോ അഹോസിയേവ, നാസ്സ മഗ്ഗപടിപത്തിയാ കോചി അന്തരായോ അഹോസീതി അയമത്ഥോ ദീപിതോ ഹോതി. സഞ്ജയസ്സാതി രാജഗഹവാസിനോ സഞ്ജയനാമസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ, യസ്സ സന്തികേ പഠമം ഉപതിസ്സകോലിതാപി പബ്ബജിംസു ഛന്നപരിബ്ബാജകോവ, ന അചേലകപരിബ്ബാജകോ. ‘‘യദാ, തദാ’’തി ച ഏതേന സമകാലമേവ അദ്ധാനമഗ്ഗപടിപന്നതം ദസ്സേതി. അതീതകാലത്ഥോ പാളിയം ഹോതിസദ്ദോ യോഗവിഭാഗേന, തംകാലാപേക്ഖായ വാ ഏവം വുത്തം, തദാ ഹോതീതി അത്ഥോ.

അന്തേതി സമീപേ. വസതീതി വത്തപടിവത്താദികരണവസേന സബ്ബിരിയാപഥസാധാരണവചനം, അവചരതീതി വുത്തം ഹോതി, തേനേവാഹ ‘‘സമീപചാരോ സന്തികാവചരോ സിസ്സോ’’തി. ചോദിതാ ദേവദൂതേഹീതി ദഹരകുമാരോ ജരാജിണ്ണസത്തോ ഗിലാനോ കമ്മകാരണാ, കമ്മകാരണികാ വാ മതസത്തോതി ഇമേഹി പഞ്ചഹി ദേവദൂതേഹി ചോദിതാ ഓവദിതാ സംവേഗം ഉപ്പാദിതാ സമാനാപി. തേ ഹി ദേവാ വിയ ദൂതാ, വിസുദ്ധിദേവാനം വാ ദൂതാതി ദേവദൂതാ. ഹീനകായൂപഗാതി അപായകായമുപഗതാ. നരസങ്ഖാതാ തേ മാണവാതി സമ്ബന്ധോ. സാമഞ്ഞവസേന ചേത്ഥ സത്തോ ‘‘മാണവോ’’തി വുത്തോ, ഇതരേ പന വിസേസവസേന. പകരണാധിഗതോ ഹേസ അത്ഥുദ്ധാരോതി. കതകമ്മേഹീതി കതചോരകമ്മേഹി. തരുണോതി സോളസവസ്സതോ പട്ഠായ പത്തവീസതിവസ്സോ, ഉദാനട്ഠകഥായഞ്ഹി ‘‘സത്താ ജാതദിവസതോ പട്ഠായ യാവ പഞ്ചദസവസ്സകാ, താവ ‘കുമാരകാ, ബാലാ’തി ച വുച്ചന്തി. തതോ പരം വീസതിവസ്സാനി ‘യുവാനോ’’’തി (ഉദാ. അട്ഠ. ൪൪) വുത്തം. തരുണോ, മാണവോ, യുവാതി ച അത്ഥതോ ഏകം, ലോകിയാ പന ‘‘ദ്വാദസവസ്സതോ പട്ഠായ യാവ ജരമപ്പത്തോ, താവ തരുണോ’’തിപി വദന്തി.

തേസു വാ ദ്വീസു ജനേസൂതി നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മം. യോ വാ ‘‘ഏകം സമയ’’ന്തി പുബ്ബേ അധിഗതോ കാലോ, തസ്സ പടിനിദ്ദേസോ തത്രാതി യഞ്ഹി സമയം ഭഗവാ അന്തരാ രാജഗഹഞ്ച നാളന്ദഞ്ച അദ്ധാനമഗ്ഗപടിപന്നോ, തസ്മിംയേവ സമയേ സുപ്പിയോപി തം അദ്ധാനമഗ്ഗം പടിപന്നോ അവണ്ണം ഭാസതി, ബ്രഹ്മദത്തോ ച വണ്ണം ഭാസതീതി. നിപാതമത്തന്തി ഏത്ഥ മത്തസദ്ദേന വിസേസത്ഥാഭാവതോ പദപൂരണത്തം ദസ്സേതി. മധുപിണ്ഡികപരിയായോതി മധുപിണ്ഡികദേസനാ നാമ ഇതി നം സുത്തന്തം ധാരേഹി, രാജഞ്ഞാതി പായാസിരാജഞ്ഞനാമകം രാജാനമാലപതി. പരിയായതി പരിവത്തതീതി പരിയായോ, വാരോ. പരിയായേതി ദേസേതബ്ബമത്ഥം പടിപാദേതീതി പരിയായോ, ദേസനാ. പരിയായതി അത്തനോ ഫലം പടിഗ്ഗഹേത്വാ പവത്തതീതി പരിയായോ, കാരണം. അനേകസദ്ദേനേവ അനേകവിധേനാതി അത്ഥോ വിഞ്ഞായതി അധിപ്പായമത്തേനാതി ആഹ ‘‘അനേകവിധേനാ’’തി. കാരണഞ്ചേത്ഥ കാരണപതിരൂപകമേവ, ന ഏകംസകാരണം അവണ്ണകാരണസ്സ അഭൂതത്താ, തസ്മാ കാരണേനാതി കാരണപതിരൂപകേനാതി അത്ഥോ. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘അകാരണമേവ ‘കാരണ’ന്തി വത്വാ’’തി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൧). ജാതിവസേനിദം ബഹ്വത്ഥേ ഏകവചനന്തി ദസ്സേതി ‘‘ബഹൂഹീ’’തിആദിനാ.

‘‘അവണ്ണവിരഹിതസ്സ അസമാനവണ്ണസമന്നാഗതസ്സപീ’’തി വക്ഖമാനകാരണസ്സ അകാരണഭാവഹേതുദസ്സനത്ഥം വുത്തം, ദോസവിരഹിതസ്സപി അസദിസഗുണസമന്നാഗതസ്സാപീതി അത്ഥോ. ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ അവണ്ണം ദോസം നിന്ദന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘യം ലോകേ’’തിആദിനാ അരസരൂപനിബ്ഭോഗഅകിരിയവാദഉച്ഛേദവാദജേഗുച്ഛീവേനയികതപസ്സീഅപഗബ്ഭഭാവാനം കാരണപതിരൂപകം ദസ്സേതി. തസ്മാതി ഹി ഏതം ‘‘അരസരൂപോ…പേ… അപഗബ്ഭോ’’തി ഇമേഹി പദേഹി സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ലോകസമ്മതോ അഭിവാദനപച്ചുട്ഠാനഅഞ്ജലീകമ്മസാമീചികമ്മആസനാഭിനിമന്തനസങ്ഖാതോ സാമഗ്ഗീരസോ സമണസ്സ ഗോതമസ്സ നത്ഥി, തസ്മാ സോ സാമഗ്ഗീരസസങ്ഖാതേന രസേന അസമ്പന്നസഭാവോ, തേന സാമഗ്ഗീരസസങ്ഖാതേന പരിഭോഗേന അസമന്നാഗതോ. തസ്സ അകത്തബ്ബതാവാദോ, ഉച്ഛിജ്ജിതബ്ബതാവാദോ ച, തം സബ്ബം ഗൂഥം വിയ മണ്ഡനജാതിയോ പുരിസോ ജേഗുച്ഛീ. തസ്സ വിനാസകോ സോവ തദകരണതോ വിനേതബ്ബോ. തദകരണേന വയോവുഡ്ഢേ താപേതി തദാചാരവിരഹിതതായ വാ കപണപുരിസോ. തദകരണേന ദേവലോകഗബ്ഭതോ അപഗതോ, തദകരണതോ വാ സോ ഹീനഗബ്ഭോ ചാതി ഏവം തദേവ അഭിവാദനാദിഅകരണം അരസരൂപതാദീനം കാരണപതിരൂപകം ദട്ഠബ്ബം. ‘‘നത്ഥി…പേ… വിസേസോ’’തി ഏതസ്സ പന ‘‘സുന്ദരികായ നാമ പരിബ്ബാജികായ മരണാനവബോധോ, സംസാരസ്സ ആദികോടിയാ അപഞ്ഞായനപടിഞ്ഞാ, ഠപനീയപുച്ഛായ അബ്യാകതവത്ഥുബ്യാകരണ’’ന്തി ഏവമാദീനി കാരണപതിരൂപകാനി നിദ്ധാരിതബ്ബാനി, തഥാ ‘‘തക്കപരിയാഹതം സമണോ…പേ… സയമ്പടിഭാന’’ന്തി ഏതസ്സ ‘‘അനാചരിയകേന സാമം പടിവേധേന തത്ഥ തത്ഥ തഥാ തഥാ ധമ്മദേസനാ, കത്ഥചി പരേസം പടിപുച്ഛാകഥനം, മഹാമോഗ്ഗല്ലാനാദീഹി ആരോചിതനയേനേവ ബ്യാകരണ’’ന്തി ഏവമാദീനി, ‘‘സമണോ…പേ… ന അഗ്ഗപുഗ്ഗലോ’’തി ഏതേസം പന ‘‘സബ്ബധമ്മാനം കമേനേവ അനവബോധോ, ലോകന്തസ്സ അജാനനം, അത്തനാ ഇച്ഛിതതപചാരാഭാവോ’’തി ഏവമാദീനി. ഝാനവിമോക്ഖാദി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മോ. അരിയം വിസുദ്ധം, ഉത്തമം വാ ഞാണസങ്ഖാതം ദസ്സനം, അലം കിലേസവിദ്ധംസനസമത്ഥം അരിയഞാണദസ്സനം ഏത്ഥ, ഏതസ്സാതി വാ അലമരിയഞാണദസ്സനോ. സ്വേവ വിസേസോ തഥാ. അരിയഞാണദസ്സനമേവ വാ വിസേസം വുത്തനയേന അലം പരിയത്തം യസ്സ, യസ്മിന്തി വാ അലമരിയഞാണദസ്സനവിസേസോ, ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മോവ. തക്കപരിയാഹതന്തി കപ്പനാമത്തേന സമന്തതോ ആഹരിതം, വിതക്കേന വാ പരിഘടിതം. വീമംസാനുചരിതന്തി വീമംസനായ പുനപ്പുനം പരിമജ്ജിതം. സയമ്പടിഭാനന്തി സയമേവ അത്തനോ വിഭൂതം, താദിസം ധമ്മന്തി സമ്ബന്ധോ. അകാരണന്തി അയുത്തം അനുപപത്തിം. കാരണപദേ ചേതം വിസേസനം. ന ഹി അരസരൂപതാദയോ ദോസാ ഭഗവതി സംവിജ്ജന്തി, ധമ്മസങ്ഘേസു ച ദുരക്ഖാതദുപ്പടിപന്നാദയോ അകാരണന്തി വാ യുത്തികാരണരഹിതം അത്തനാ പടിഞ്ഞാമത്തം. പകതികമ്മപദഞ്ചേതം. ഇമസ്മിഞ്ച അത്ഥേ കാരണം വത്വാതി ഏത്ഥ കാരണം ഇവാതി ഇവ-സദ്ദത്ഥോ രൂപകനയേന യോജേതബ്ബോ പതിരൂപകകാരണസ്സ അധിപ്പേതത്താ. തഥാ തഥാതി ജാതിവുഡ്ഢാനമനഭിവാദനാദിനാ തേന തേന ആകാരേന. വണ്ണസദ്ദസ്സ ഗുണപസംസാസു പവത്തനതോ യഥാക്കമം ‘‘അവണ്ണം ദോസം നിന്ദ’’ന്തി വുത്തം.

ദുരക്ഖാതോതി ദുട്ഠുമാക്ഖാതോ, തഥാ ദുപ്പടിവേദിതോ. വട്ടതോ നിയ്യാതീതി നിയ്യാനം, തദേവ നിയ്യാനികോ, തതോ വാ നിയ്യാനം നിസ്സരണം, തത്ഥ നിയുത്തോതി നിയ്യാനികോ. വട്ടതോ വാ നിയ്യാതീതി നിയ്യാനികോ യ-കാരസ്സ ക-കാരം, ഈ-കാരസ്സ ച രസ്സം കത്വാ. ‘‘അനീയ-സദ്ദോ ഹി ബഹുലാ കത്തുഅഭിധായകോ’’തി സദ്ദവിദൂ വദന്തി, ന നിയ്യാനികോ തഥാ. സംസാരദുക്ഖസ്സ അനുപസമസംവത്തനികോ വുത്തനയേന. പച്ചനീകപടിപദന്തി സമ്മാപടിപത്തിയാ വിരുദ്ധപടിപദം. അനനുലോമപടിപദന്തി സപ്പുരിസാനം അനനുലോമപടിപദം. അധമ്മാനുലോമപടിപദന്തി ലോകുത്തരധമ്മസ്സ അനനുലോമപടിപദം. കസ്മാ പനേത്ഥ ‘‘അവണ്ണം ഭാസതി, വണ്ണം ഭാസതീ’’തി ച വത്തമാനകാലനിദ്ദേസോ കതോ, നനു സങ്ഗീതികാലതോ സോ അവണ്ണവണ്ണാനം ഭാസനകാലോ അതീതോതി? സച്ചമേതം, ‘‘അദ്ധാനമഗ്ഗപടിപന്നോ ഹോതീ’’തി ഏത്ഥ ഹോതി-സദ്ദോ വിയ അതീതകാലത്ഥത്താ പന ഭാസതി-സദ്ദസ്സ ഏവം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. അഥ വാ യസ്മിം കാലേ തേഹി അവണ്ണോ വണ്ണോ ച ഭാസീയതി, തമപേക്ഖിത്വാ ഏവം വുത്തം, ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘തത്രാ’’തി പദസ്സ കാലപടിനിദ്ദേസവികപ്പനം അട്ഠകഥായം അവുത്തമ്പി സുപപന്നം ഹോതി.

‘‘സുപ്പിയസ്സ പന…പേ… ഭാസതീ’’തി പാളിയാ സമ്ബന്ധദസ്സനം ‘‘അന്തേവാസീ പനസ്സാ’’തിആദിവചനം. അപരാമസിതബ്ബം അരിയൂപവാദകമ്മം, തഥാ അനക്കമിതബ്ബം.സ്വായന്തി സോ ആചരിയോ. അസിധാരന്തി അസിനാ തിഖിണഭാഗം. കകചദന്ത പന്തിയന്തി ഖന്ധകകചസ്സ ദന്തസങ്ഖാതായ വിസമപന്തിയാ. ഹത്ഥേന വാ പാദേന വാ യേന കേനചി വാ അങ്ഗപച്ചങ്ഗേന പഹരിത്വാ കീളമാനോ വിയ. അക്ഖികണ്ണകോസസങ്ഖാതട്ഠാനവസേന തീഹി പകാരേഹി ഭിന്നോ മദോ യസ്സാതി പഭിന്നമദോ, തം. അവണ്ണം ഭാസമാനോതി അവണ്ണം ഭാസനഹേതു. ഹേതുഅത്ഥോ ഹി അയം മാന-സദ്ദോ. ന അയോ വുഡ്ഢി അനയോ. സോയേവ ബ്യസനം, അതിരേകബ്യസനന്തി അത്ഥോ, തം പാപുണിസ്സതി ഏകന്തമഹാസാവജ്ജത്താ രതനത്തയോപവാദസ്സ. തേനേവാഹ –

‘‘യോ നിന്ദിയം പസംസതി,

തം വാ നിന്ദതി യോ പസംസിയോ;

വിചിനാതി മുഖേന സോ കലിം,

കലിനാ തേന സുഖം ന വിന്ദതീ’’തി. (സു. നി. ൬൬൩; സം നി. ൧.൧൮൦-൧൮൧; നേത്തി. ൯൨);

‘‘അമ്ഹാകം ആചരിയോ’’തിആദിനാ ബ്രഹ്മദത്തസ്സ സംവേഗുപ്പത്തിം, അത്തനോ ആചരിയേ ച കാരുഞ്ഞപ്പവത്തിം ദസ്സേത്വാ കിഞ്ചാപി അന്തേവാസിനാ ആചരിയസ്സ അനുകൂലേന ഭവിതബ്ബം, അയം പന പണ്ഡിതജാതികത്താ ന ഈദിസേസു ഠാനേസു തമനുവത്തതീതി ഇദാനിസ്സ കമ്മസ്സകതാഞാണപ്പവത്തിം ദസ്സേന്തോ ‘‘ആചരിയേ ഖോ പനാ’’തിആദിമാഹ. ഹലാഹലന്തി തങ്ഖണഞ്ഞേവ മാരണകം വിസം. ഹനതീതി ഹി ഹലോ ന-കാരസ്സ ല-കാരം കത്വാ, ഹലാനമ്പി വിസേസോ ഹലോ ഹലാഹലോ മജ്ഝേദീഘവസേന, ഏതേന ച അഞ്ഞേ അട്ഠവിധേ വിസേ നിവത്തേതി. വുത്തഞ്ച –

‘‘പുമേ പണ്ഡേ ച കാകോല, കാളകൂടഹലാഹലാ;

സരോത്ഥികോസുങ്കികേ യോ, ബ്രഹ്മപുത്തോ പദീപനോ;

ദാരദോ വച്ഛനാഭോ ച, വിസഭേദാ ഇമേ നവാ’’തി.

ഖരോദകന്തി ചണ്ഡസോതോദകം. ‘‘ഖാരോദക’’ന്തിപി പാഠോ, അതിലോണതായ തിത്തോദകന്തി അത്ഥോ. നരകപപാതന്തി ചോരപപാതം. മാണവകാതി അത്താനമേവ ഓവദിതും ആലപതി ‘‘സമയോപി ഖോ തേ ഭദ്ദാലി അപ്പടിവിദ്ധോഅഹോസീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൧൩൫) വിയ. ‘‘കമ്മസ്സകാ’’തി കമ്മമേവ അത്തസന്തകഭാവം വത്വാ തദേവ വിവരതി ‘‘അത്തനോ കമ്മാനുരൂപമേവ ഗതിം ഗച്ഛന്തീ’’തിആദിനാ. യോനിസോതി ഉപായേന ഞായേന. ഉമ്മുജ്ജിത്വാതി ആചരിയോ വിയ അയോനിസോ അരിയൂപവാദേ അനിമ്മുജ്ജന്തോ യോനിസോ അരിയൂപവാദതോ ഉമ്മുജ്ജിത്വാ, ഉദ്ധം ഹുത്വാതി അത്ഥോ. മദ്ദമാനോതി മദ്ദന്തോ ഭിന്ദന്തോ. ഏകംസകാരണമേവ ഇധ കാരണന്തി ദസ്സേതുകാമേന ‘‘സമ്മാ’’തി വുത്തം. ‘‘യഥാ ത’’ന്തിആദിനാ തസ്സ സമാരദ്ധഭാവം ദസ്സേതി, ന്തി ച നിപാതമത്തം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ അഞ്ഞോ പണ്ഡിതസഭാവോ ജാതി ആചാരവസേന കുലപുത്തോ അനേകപരിയായേന തിണ്ണം രതനാനം വണ്ണം ഭാസിതുമാരഭതി, തഥാ അയമ്പി ആരദ്ധോ, തഞ്ച ഖോ അപി നാമായമാചരിയോ ഏത്തകേനാപി രതനത്തയാവണ്ണഭാസതോ ഓരമേയ്യാതി.

സപ്പരാജവണ്ണന്തി അഹിരാജവണ്ണം. വണ്ണപോക്ഖരതായാതി വണ്ണസുന്ദരതായ, വണ്ണസരീരേന വാ. വാരിജം കമലം ന പഹരാമി ന ഭഞ്ജാമി, ആരാ ദൂരതോവ ഉപസിങ്ഘാമീതി അത്ഥോ. അഥാതി ഏവം സന്തേപി. ഗന്ധത്ഥേനോതി ഗന്ധചോരോ. സഞ്ഞൂള്ഹാതി ഗന്ഥിതാ ബന്ധിതാ. ഗഹപതീതി ഉപാലിഗഹപതിം നാടപുത്തസ്സ ആലപനം. ഏത്ഥ ച വണ്ണിതബ്ബോ ‘‘അയമീദിസോ’’തി പകാസേതബ്ബോതി വണ്ണോ, സണ്ഠാനം. വണ്ണീയതി അസങ്കരതോ വവത്ഥാപീയതീതി വണ്ണോ, ജാതി. വണ്ണേതി വികാരമാപജ്ജമാനം ഹദയങ്ഗതഭാവം പകാസേതീതി വണ്ണോ, രൂപായതനം. വണ്ണീയതി ഫലമേതേന യഥാസഭാവതോ വിഭാവീയതീതി വണ്ണോ, കാരണം. വണ്ണീയതി അപ്പമഹന്താദിവസേന പമീയതീതി വണ്ണോ, പമാണം. വണ്ണീയതി പസംസീയതീതി വണ്ണോ, ഗുണോ. വണ്ണനം ഗുണസംകിത്തനം വണ്ണോ, പസംസാ. ഏവം തത്ഥ തത്ഥ വണ്ണസദ്ദസ്സുപ്പത്തി വേദിതബ്ബാ. ആദിസദ്ദേന ജാതരൂപപുളിനക്ഖരാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. ‘‘ഇധ ഗുണോപി പസംസാപീ’’തി വുത്തമേവ സമത്ഥേതി ‘‘അയം കിരാ’’തിആദിനാ. കിരാതി ചേത്ഥ അനുസ്സവനത്ഥേ, പദപൂരണമത്തേ വാ. ഗുണൂപസഞ്ഹിതന്തി ഗുണോപസഞ്ഞുതം. ‘‘ഗുണൂപസഞ്ഹിതം പസംസ’’ന്തി പന വദന്തോ പസംസായ ഏവ ഗുണഭാസനം സിദ്ധം തസ്സാ തദവിനാഭാവതോ, തസ്മാ ഇദമത്ഥദ്വയം യുജ്ജതീതി ദസ്സേതി.

കഥം ഭാസതീതി ആഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. ഏകോ ച സോ പുഗ്ഗലോ ചാതി ഏകപുഗ്ഗലോ. കേനട്ഠേന ഏകപുഗ്ഗലോ? അസദിസട്ഠേന, ഗുണവിസിട്ഠട്ഠേന, അസമസമട്ഠേന ച. സോ ഹി പഠമാഭിനീഹാരകാലേ ദസന്നം പാരമീനം പടിപാടിയാ ആവജ്ജനം ആദിം കത്വാ ബോധിസമ്ഭാരസമ്ഭരണഗുണേഹി ചേവ ബുദ്ധഗുണേഹി ച സേസമഹാജനേന അസദിസോ. യേ ചസ്സ ഗുണാ, തേപി അഞ്ഞസത്താനം ഗുണേഹി വിസിട്ഠാ, പുരിമകാ ച സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ സബ്ബസത്തേഹി അസമാ, തേഹി പന അയമേവേകോ രൂപകായനാമകായേഹി സമോ.ലോകേതി സത്തലോകേ. ‘‘ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി പന ഇദം ഉഭയമ്പി വിപ്പകതവചനമേവ ഉപ്പാദകിരിയായ വത്തമാനകാലികത്താ. ഉപ്പജ്ജമാനോ ബഹുജനഹിതായ ഉപ്പജ്ജതി, ന അഞ്ഞേന കാരണേനാതി ഏവം പനേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ലക്ഖണേ ഹേസ മാന-സദ്ദോ, ഏവരൂപഞ്ചേത്ഥ ലക്ഖണം ന സക്കാ അഞ്ഞേന സദ്ദലക്ഖണേന പടിബാഹിതും. അപിച ഉപ്പജ്ജമാനോ നാമ, ഉപ്പജ്ജതി നാമ, ഉപ്പന്നോ നാമാതി അയമേത്ഥ ഭേദോ വേദിതബ്ബോ. ഏസ ഹി ദീപങ്കരപാദമൂലതോ പട്ഠായ യാവ അനാഗാമിഫലം, താവ ഉപ്പജ്ജമാനോ നാമ, അരഹത്തമഗ്ഗക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജതി നാമ, അരഹത്തഫലക്ഖണേ ഉപ്പന്നോ നാമ. ബുദ്ധാനഞ്ഹി സാവകാനം വിയ ന പടിപാടിയാ ഇദ്ധിവിധഞാണാദീനി ഉപ്പജ്ജന്തി, സഹേവ പന അരഹത്തമഗ്ഗേന സകലോപി സബ്ബഞ്ഞുഗുണരാസി ആഗതോവ നാമ ഹോതി, തസ്മാ നിബ്ബത്തസബ്ബകിച്ചത്താ അരഹത്തഫലക്ഖണേ ഉപ്പന്നോ നാമ, തദനിബ്ബത്തത്താ തദഞ്ഞക്ഖണേ യഥാരഹം ‘‘ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതി’’ ച്ചേവ വുച്ചതി. ഇമസ്മിമ്പി സുത്തേ അരഹത്തഫലക്ഖണംയേവ സന്ധായ ‘‘ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തം. അതീതകാലികസ്സാപി വത്തമാനപയോഗസ്സ കത്ഥചി ദിട്ഠത്താ ഉപ്പന്നോ ഹോതീതി അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ. ഏവം സതി ‘‘ഉപ്പജ്ജമാനോ’’തി ചേത്ഥ മാന-സദ്ദോ സാമത്ഥിയത്ഥോ. യാവതാ സാമത്ഥിയേന മഹാബോധിസത്താനം ചരിമഭവേ ഉപ്പത്തി ഇച്ഛിതബ്ബാ, താവതാ സാമത്ഥിയേന ബോധിസമ്ഭാരഭൂതേന പരിപുണ്ണേന സമന്നാഗതോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. തഥാസാമത്ഥിയയോഗേന ഹി ഉപ്പജ്ജമാനോ നാമാതി. സബ്ബസത്തേഹി അസമോ, അസമേഹി പുരിമബുദ്ധേഹേവ സമോ മജ്ഝേ ഭിന്നസുവണ്ണ നിക്ഖം വിയ നിബ്ബിസിട്ഠോ, ‘‘ഏകപുഗ്ഗലോ’’തി ചേതസ്സ വിസേസനം. ആലയസങ്ഖാതം തണ്ഹം സമുഗ്ഘാതേതി സമുച്ഛിന്ദതീതി ആലയസമുഗ്ഘാതോ. വട്ടം ഉപച്ഛിന്ദതീതി വട്ടുപച്ഛേദോ.

പഹോന്തേനാതി സക്കോന്തേന. ‘‘പഞ്ചനികായേ’’തി വത്വാപി അനേകാവയവത്താ തേസം ന ഏത്തകേന സബ്ബഥാ പരിയാദാനന്തി ‘‘നവങ്ഗം സത്ഥുസാസനംചതുരാസീതി ധമ്മക്ഖന്ധസഹസ്സാനീ’’തി വുത്തം. അതിത്ഥേനാതി അനോതരണട്ഠാനേന. ന വത്തബ്ബോ അപരിമാണവണ്ണത്താ ബുദ്ധാദീനം, നിരവസേസാനഞ്ച തേസം ഇധ പകാസനേന പാളിസംവണ്ണനായ ഏവ സമ്പജ്ജനതോ, ചിത്തസമ്പഹംസനകമ്മട്ഠാനസമ്പജ്ജനവസേന ച സഫലത്താ. ഥാമോ വേദിതബ്ബോ സബ്ബഥാമേന പകാസിതത്താ. കിം പന സോ തഥാ ഓഗാഹേത്വാ ഭാസതീതി ആഹ. ‘‘ബ്രഹ്മദത്തോ പനാ’’തിആദി. അനുക്കമേന പുനപ്പുനം വാ സവനം അനുസ്സവോ, പരമ്പരസവനം. ആദി-സദ്ദേന ആകാരപരിവിതക്കദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തിയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. തത്ഥ ‘‘സുന്ദരമിദം കാരണ’’ന്തി ഏവം സയമേവ കാരണപരിവിതക്കനം ആകാരപരിവിതക്കോ. അത്തനോ ദിട്ഠിയാ നിജ്ഝായിത്വാ ഖമനം രുച്ചനം ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തീതി അട്ഠകഥാസു വുത്തം, തേഹിയേവ സമ്ബന്ധിതേനാതി അത്ഥോ. മത്ത-സദ്ദോ ഹേത്ഥ വിസേസനിവത്തിഅത്ഥോ, തേന യഥാവുത്തം കാരണം നിവത്തേതി. അത്തനോ ഥാമേനാതി അത്തനോ ഞാണബലേനേവ, ന പന ബുദ്ധാദീനം ഗുണാനുരൂപന്തി അധിപ്പായോ. അസങ്ഖ്യേയ്യാപരിമേയ്യപ്പഭേദാ ഹി ബുദ്ധാദീനം ഗുണാ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘ബുദ്ധോപി ബുദ്ധസ്സ ഭണേയ്യ വണ്ണം,

കപ്പമ്പി ചേ അഞ്ഞമഭാസമാനോ;

ഖീയേഥ കപ്പോ ചിരദീഘമന്തരേ,

വണ്ണോ ന ഖീയേഥ തഥാഗതസ്സാ’’തി. (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൩൦൪; ൩.൧൪൧; മ. നി. അട്ഠ. ൨.൪൨൫; ഉദാ. അട്ഠ. ൫൩; ബു. വം. അട്ഠ. ൪.൧; അപ. അട്ഠ. ൨.൯൧; ചരിയാ. അട്ഠ. ൯, ൩൨൯);

ഇധാപി വക്ഖതി ‘‘അപ്പമത്തകം ഖോ പനേത’’ന്തിആദി.

ഇതി-സദ്ദോ നിദസ്സനത്ഥോ വുത്തപ്പകാരം നിദസ്സേതി. ഹ-കാരോ നിപാതമത്തന്തി ആഹ ‘‘ഏവം തേ’’തി. അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സാ’’തി ഇദം രുള്ഹിപദം ‘‘ഏകോ ഏകായാ’’തി (പാരാ. ൪൪൪, ൪൫൨) പദം വിയാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അഞ്ഞോഅഞ്ഞസ്സാ’’തി രുള്ഹിപദേനേവ വിവരതി. ‘‘ഉജുമേവാ’’തി സാവധാരണസമാസതം വത്വാ തേന നിവത്തേതബ്ബത്ഥം ആഹ ‘‘ഈസകമ്പി അപരിഹരിത്വാ’’തി, ഥോകതരമ്പി അവിരജ്ഝിത്വാതി അത്ഥോ. കഥന്തി ആഹ ‘‘ആചരിയേന ഹീ’’തിആദി. പുബ്ബേ ഏകവാരമിവ അവണ്ണവണ്ണഭാസനേ നിദ്ദിട്ഠേപി ‘‘ഉജുവിപച്ചനീകവാദാ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧) വുത്തത്താ അനേകവാരമേവ തേ ഏവം ഭാസന്തീതി വേദിതബ്ബന്തി ദസ്സേതും ‘‘പുന ഇതരോ അവണ്ണം ഇതരോ വണ്ണ’’ന്തി വുത്തം. തേന ഹി വിസദ്ദസ്സ വിവിധത്ഥതം സമത്ഥേതി. സാരഫലകേതി സാരദാരുഫലകേ, ഉത്തമഫലകേ വാ. വിസരുക്ഖആണിന്തി വിസദാരുമയപടാണിം. ഇരിയാപഥാനുബന്ധനേന അനുബന്ധാ ഹോന്തി, ന സമ്മാപടിപത്തിഅനുബന്ധനേന.

സീസാനുലോകിനോതി സീസേന അനുലോകിനോ, സീസം ഉക്ഖിപിത്വാ മഗ്ഗാനുക്കമേന ഓലോകയമാനാതി അത്ഥോ. തസ്മിം കാലേതി യമ്ഹി സംവച്ഛരേ, ഉതുമ്ഹി, മാസേ, പക്ഖേ വാ ഭഗവാ തം അദ്ധാനമഗ്ഗം പടിപന്നോ, തസ്മിം കാലേ. തേന ഹി അനിയമതോ സംവച്ഛരഉതുമാസഡ്ഢമാസാവ നിദ്ദിസിതാ ‘‘തം ദിവസ’’ന്തി ദിവസസ്സ വിസും നിദ്ദിട്ഠത്താ, മുഹുത്താദീനഞ്ച ദിവസപരിയാപന്നതോ. ‘‘തം അദ്ധാനം പടിപന്നോ’’തി ചേത്ഥ ആധാരവചനമേതം. തേനേവ ഹി കിരിയാവിച്ഛേദദസ്സനവസേന ‘‘രാജഗഹേ പിണ്ഡായ ചരതീ’’തി സഹ പുബ്ബകാലകിരിയാഹി വത്തമാനനിദ്ദേസോ കതോ, ഇതരഥാ തസ്മിം കാലേ രാജഗഹേ പിണ്ഡായ ചരതി, തം അദ്ധാനമഗ്ഗഞ്ച പടിപന്നോതി അനധിപ്പേതത്ഥോ ആപജ്ജേയ്യ. ന ഹി അസമാനവിസയാ കിരിയാ ഏകാധാരാ സമ്ഭവന്തി, യാ ചേത്ഥ അധിപ്പേതാ അദ്ധാനപടിപജ്ജനകിരിയാ, സാ ച അനിയമിതാ ന യുത്താതി. രാജഗഹപരിവത്തകേസൂതി രാജഗഹം പരിവത്തേത്വാ ഠിതേസു. ‘‘അഞ്ഞതരസ്മി’’ന്തി ഇമിനാ തേസു ഭഗവതോ അനിബദ്ധവാസം ദസ്സേതി. സോതി ഏവം രാജഗഹേ വസമാനോ സോ ഭഗവാ. പിണ്ഡായ ചരണേനപി ഹി തത്ഥ പടിബദ്ധഭാവവചനതോ സന്നിവാസത്തമേവ ദസ്സേതി. യദി പന ‘‘പിണ്ഡായ ചരമാനോ സോ ഭഗവാ’’തി പച്ചാമസേയ്യ, യഥാവുത്തോവ അനധിപ്പേതത്ഥോ ആപജ്ജേയ്യാതി. തം ദിവസന്തി യം ദിവസം അദ്ധാനമഗ്ഗം പടിപന്നോ, തം ദിവസ. തം അദ്ധാനം പടിപന്നോതി ഏത്ഥ അച്ചന്തസംയോഗവചനമേതം. ഭത്തഭുഞ്ജനതോ പച്ഛാ പച്ഛാഭത്തം, തസ്മിം പച്ഛാഭത്തസമയേ. പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോതി യത്ഥ പിണ്ഡപാതത്ഥായ ചരിത്വാ ഭുഞ്ജന്തി, തതോ അപക്കന്തോ. തം അദ്ധാനം പടിപന്നോതി ‘‘നാളന്ദായം വേനേയ്യാനം വിവിധഹിതസുഖനിപ്ഫത്തിം ആകങ്ഖമാനോ ഇമിസ്സാ അട്ഠുപ്പത്തിയാ തിവിധസീലാലങ്കതം നാനാവിധകുഹനലപനാദിമിച്ഛാജീവവിദ്ധംസനം ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിജാലവിനിവേഠനം ദസസഹസ്സിലോകധാതുപകമ്പനം ബ്രഹ്മജാലസുത്തം ദേസേസ്സാമീ’’തി തം യഥാവുത്തം ദീഘമഗ്ഗം പടിപന്നോ, ഇദം പന കാരണം പകരണതോവ പാകടന്തി ന വുത്തം. ഏത്താവതാ ‘‘കസ്മാ പന ഭഗവാ തം അദ്ധാനം പടിപന്നോ’’തി ചോദനാ വിസോധിതാ ഹോതി.

ഇദാനി ഇതരമ്പി ചോദനം വിസോധിതും ‘‘സുപ്പിയോപീ’’തി വുത്തം. തസ്മിം കാലേ, തം ദിവസം അനുബന്ധോതി ച വുത്തനയേന സമ്ബന്ധോ. പാതോ അസിതബ്ബോതി പാതരാസോ, സോ ഭുത്തോ യേനാതി ഭുത്തപാതരാസോ. ഇച്ചേവാതി ഏവമേവ മനസി സന്നിധായ, ന പന ‘‘ഭഗവന്തം, ഭിക്ഖുസങ്ഘഞ്ച പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ അനുബന്ധിസ്സാമീ’’തി. തേന വുത്തം ‘‘ഭഗവതോ തം മഗ്ഗം പടിപന്നഭാവം അജാനന്തോവാ’’തി, തഥാ അജാനന്തോ ഏവ ഹുത്വാ അനുബന്ധോതി അത്ഥോ. ന ഹി സോ ഭഗവന്തം ദട്ഠുമേവ ഇച്ഛതി, തേനാഹ ‘‘സചേ പന ജാനേയ്യ, നാനുബന്ധേയ്യാ’’തി. ഏത്താവതാ ‘‘കസ്മാ ച സുപ്പിയോ അനുബന്ധോ’’തി ചോദനാ വിസോധിതാ ഹോതി. ‘‘സോ’’തിആദിനാ അപരമ്പി ചോദനം വിസോധേതി. കദാചി പന ഭഗവാ അഞ്ഞതരവേസേനേവ ഗച്ഛതി അങ്ഗുലിമാലദമനപക്കുസാതിഅഭിഗ്ഗമനാദീസു, കദാചി ബുദ്ധസിരിയാ, ഇധാപി ഈദിസായ ബുദ്ധസിരിയാതി ദസ്സേതും ‘‘ബുദ്ധസിരിയാ സോഭമാന’’ന്തിആദി വുത്തം. സിരീതി ചേത്ഥ സരീരസോഭഗ്ഗാദിസമ്പത്തി, തദേവ ഉപമാവസേന ദസ്സേതി ‘‘രത്തകമ്ബലപരിക്ഖിത്തമിവാ’’തിആദിനാ. ഗച്ഛതീതി ജങ്ഗമോ യഥാ ‘‘ചങ്കമോ’’തി. ചഞ്ചലമാനോ ഗച്ഛന്തോ ഗിരി, താദിസസ്സ കനകഗിരിനോ സിഖരമിവാതി അത്ഥോ.

‘‘തസ്മിം കിരാ’’തിആദി തബ്ബിവരണം, പാളിയം അദസ്സിതത്താ, പോരാണട്ഠകഥായഞ്ച അനാഗതത്താ അനുസ്സവസിദ്ധാ അയം കഥാതി ദസ്സേതും ‘‘കിരാ’’തി വുത്തന്തി വദന്തി, തഥാ വാ ഹോതു അഞ്ഞഥാ വാ, അത്തനാ അദിട്ഠം, അസുതം, അമുതഞ്ച അനുസ്സവമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. നീലപീതലോഹിതോദാതമഞ്ജിട്ഠപഭസ്സരവസേന ഛബ്ബണ്ണാ. സമന്താതി സമന്തതോ ദസഹി ദിസാഹി. അസീതിഹത്ഥപ്പമാണേതി തേസം രസ്മീനം പകതിയാ പവത്തിട്ഠാനവസേന വുത്തം, തസ്മാ സമന്തതോ, ഉപരി ച പച്ചേകം അസീതിഹത്ഥമത്തേ പദേസേ പകതിയാവ ഘനീഭൂതാ രസ്മിയോ തിട്ഠന്തീതി ദട്ഠബ്ബം, വിനയടീകായം പന ‘‘തായേവ ബ്യാമപ്പഭാ നാമ. യതോ ഛബ്ബണ്ണാ രസ്മിയോ തളാകതോ മാതികാ വിയ ദസസു ദിസാസു ധാവന്തി, സാ യസ്മാ ബ്യാമമത്താ വിയ ഖായതി, തസ്മാ ബ്യാമപ്പഭാതി വുച്ചതീ’’തി വുത്തം, (വി. വി. ടീ. ൧.൧൬) സങ്ഗീതിസുത്തവണ്ണനായം പന വക്ഖതി ‘‘പുരത്ഥിമകായതോ സുവണ്ണവണ്ണാ രസ്മി ഉട്ഠഹിത്വാ അസീതിഹത്ഥം ഠാനം ഗണ്ഹാതി. പച്ഛിമകായതോ. ദക്ഖിണഹത്ഥതോ. വാമഹത്ഥതോ സുവണ്ണവണ്ണാ രസ്മി ഉട്ഠഹിത്വാ അസീതിഹത്ഥം ഠാനം ഗണ്ഹാതി. ഉപരി കേസന്തതോ പട്ഠായ സബ്ബകേസാവട്ടേഹി മോരഗീവവണ്ണാ രസ്മി ഉട്ഠഹിത്വാ ഗഗനതലേ അസീതിഹത്ഥം ഠാനം ഗണ്ഹാതി. ഹേട്ഠാ പാദതലേഹി പവാളവണ്ണാ രസ്മി ഉട്ഠഹിത്വാ ഘനപഥവിയം അസീതിഹത്ഥം ഠാനം ഗണ്ഹാതി. ഏവം സമന്താ അസീതിഹത്ഥമത്തം ഠാനം ഛബ്ബണ്ണാ ബുദ്ധരസ്മിയോ വിജ്ജോതമാനാ വിപ്ഫന്ദമാനാ വിധാവന്തീ’’തി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൩.൨൯൯) കേചി പന അഞ്ഞഥാപി പരികപ്പനാമത്തേന വദന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം തഥാ അഞ്ഞത്ഥ അനാഗതത്താ, അയുത്തത്താ ച. താസം പന ബുദ്ധരസ്മീനം തദാ അനിഗ്ഗൂഹിതഭാവദസ്സനത്ഥം ‘‘തസ്മിം കിര സമയേ’’തി വുത്തം. പക്കുസാതിഅഭിഗ്ഗമനാദീസു വിയ ഹി തദാ താസം നിഗ്ഗൂഹനേ കിഞ്ചി കാരണം നത്ഥി. ആധാവന്തീതി അഭിമുഖം ദിസം ധാവന്തി. വിധാവന്തീതി വിവിധാ ഹുത്വാ വിദിസം ധാവന്തി.

തസ്മിം വനന്തരേ ദിസ്സമാനാകാരേന താസം രസ്മീനം സോഭാ വിഞ്ഞായതീതി ആഹ ‘‘രതനാവേളാ’’തിആദി. രതനാവേളാ നാമ രതനമയവടംസകം മുദ്ധം അവതി രക്ഖതീതി ഹി അവേളാ,ആവേളാ വാ, മുദ്ധമാലാ. ഉക്കാ നാമ യാ സജോതിഭൂതാ, താസം സതം, നിപതനം നിപാതോ, തസ്സ നിപാതോ, തേന സമാകുലം തഥാ. പിസിതബ്ബത്താ പിട്ഠം, ചീനദേസേ ജാതം പിട്ഠം ചീനപിട്ഠം, രത്തചുണ്ണം, യം ‘‘സിന്ദൂരോ’’തിപി വുച്ചതി, ചീനപിട്ഠമേവ ചുണ്ണം. വായുനോ വേഗേന ഇതോ ചിതോ ച ഖിത്തം തന്തി തഥാ. ഇന്ദസ്സ ധനു ലോകസങ്കേതവസേനാതി ഇന്ദധനു, സൂരിയരസ്മിവസേന ഗഗനേ പഞ്ഞായമാനാകാരവിസേസോ. കുടിലം അചിരട്ഠായിത്താ വിരൂപം ഹുത്വാ ജവതി ധാവതീതി വിജ്ജു, സായേവ ലതാ തംസദിസഭാവേനാതി തഥാ, വായുവേഗതോ വലാഹകഘട്ടനേനേവ ജാതരസ്മി. തായതി അവിജഹനവസേന ആകാസം പാലേതീതി താരാ, ഗണസദ്ദോ പച്ചേകം യോജേതബ്ബോ. തസ്സ പഭാ തഥാ. വിപ്ഫുരിതവിച്ഛരിതമിവാതി ആഭായ വിവിധം ഫരമാനം, വിജ്ജോതയമാനം വിയ ച. വനസ്സ അന്തരം വിവരം വനന്തരം, ഭഗവതാ പത്തപത്തവനപ്പദേസന്തി വുത്തം ഹോതി.

അസീതിയാ അനുബ്യഞ്ജനേഹി തമ്ബനഖതാദീഹി അനുരഞ്ജിതം തഥാ. കമലം പദുമപുണ്ഡരീകാനി, അവസേസം നീലരത്തസേതഭേദം സരോരുഹം ഉപ്പലം, ഇതി പഞ്ചവിധാ പങ്കജജാതി പരിഗ്ഗഹിതാ ഹോതി. വികസിതം ഫുല്ലിതം തദുഭയം യസ്സ സരസ്സ തഥാ. സബ്ബേന പകാരേന പരിതോ സമന്തതോ ഫുല്ലതി വികസതീതി സബ്ബപാലിഫുല്ലം അ-കാരസ്സ ആ-കാരം, ര-കാരസ്സ ച ല-കാരം കത്വാ യഥാ ‘‘പാലിഭദ്ദോ’’തി, താരാനം മരീചി പഭാ, തായ വികസിതം വിജ്ജോതിതം തഥാ. ബ്യാമപ്പഭായ പരിക്ഖേപോ പരിമണ്ഡലോ, തേന വിലാസിനീ സോഭിനീ തഥാ. മഹാപുരിസലക്ഖണാനി അഞ്ഞമഞ്ഞപടിബദ്ധത്താ മാലാകാരേനേവ ഠിതാനീതി വുത്തം ‘‘ദ്വത്തിംസവരലക്ഖണമാലാ’’തി. ദ്വത്തിംസചന്ദാദീനം മാലാ കേനചി ഗന്ഥേത്വാ പടിപാടിയാ ച ഠപിതാതി ന വത്തബ്ബാ ‘‘യദി സിയാ’’തി പരികപ്പനാമത്തേന ഹി ‘‘ഗന്ഥേത്വാ ഠപിതദ്വത്തിംസചന്ദമാലായാ’’തിആദി വുത്തം. പരികപ്പോപമാ ഹേസാ, ലോകേപി ച ദിസ്സതി.

‘‘മയേവ മുഖസോഭാസ്സേ, ത്യലമിന്ദുവികത്ഥനാ;

യതോമ്ബുജേപി സാത്ഥീതി, പരികപ്പോപമാ അയ’’ന്തി.

ദ്വത്തിംസചന്ദമാലായ സിരിം അത്തനോ സിരിയാ അഭിഭവന്തീ ഇവാതി സമ്ബന്ധോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി.

ഏവം ഭഗവതോ തദാ സോഭം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സാപി സോഭം ദസ്സേന്തോ ‘‘തഞ്ച പനാ’’തിആദിമാഹ. ചതുബ്ബിധായ അപ്പിച്ഛതായ അപ്പിച്ഛാ. ദ്വാദസഹി സന്തോസേഹി സന്തുട്ഠാ. തിവിധേന വിവേകേന പവിവിത്താ. രാജരാജമഹാമത്താദീഹി അസംസട്ഠാ. ദുപ്പടിപത്തികാനം ചോദകാ. പാപേ അകുസലേ ഗരഹിനോ പരേസം ഹിതപടിപത്തിയാ വത്താരോ. പരേസഞ്ച വചനക്ഖമാ. വിമുത്തിഞാണദസ്സനം നാമ പച്ചവേക്ഖണഞാണം. ‘‘തേസ’’ന്തിആദിനാ തദഭിസമ്ബന്ധേന ഭഗവതോ സോഭം ദസ്സേതി. രത്തപദുമാനം സണ്ഡോ സമൂഹോ വനം, തസ്സ മജ്ഝേ ഗതാ തഥാ. ‘‘രത്തം പദുമം, സേതം പുണ്ഡരീക’’ന്തി പത്തനിയമമന്തരേന തഥാ വുത്തം, പത്തനിയമേന പന സതപത്തം പദുമം, ഊനകസതപത്തം പുണ്ഡരീകം. പവാളം വിദ്ദുമോ, തേന കതായ വേദികായ പരിക്ഖിത്തോ വിയ. മിഗപക്ഖീനമ്പീതി പി-സദ്ദോ, അപി-സദ്ദോ വാ സമ്ഭാവനായം, തേനാഹ ‘‘പഗേവ ദേവമനുസ്സാന’’ന്തി. മഹാഥേരാതി മഹാസാവകേ സന്ധായാഹ. സുരഞ്ജിതഭാവേന ഈസകം കണ്ഹവണ്ണതായ മേഘവണ്ണം. ഏകംസം കരിത്വാതി ഏകംസപാരുപനവസേന വാമംസേ കരിത്വാ. കത്തരസ്സ ജിണ്ണസ്സ ആലമ്ബനോ ദണ്ഡോ കത്തരദണ്ഡോ, ബാഹുല്ലവസേനായം സമഞ്ഞാ. സുവമ്മം നാമ സോഭണുരച്ഛദോ, തേന വമ്മിതാ സന്നദ്ധാതി സുവമ്മവമ്മിതാ, ഇദം തേസം പംസുകൂലധാരണനിദസ്സനം. യേസം കുച്ഛിഗതം സബ്ബമ്പി തിണപലാസാദി ഗന്ധജാതമേവ ഹോതി, തേ ഗന്ധഹത്ഥിനോ നാമ, യേ ‘‘ഹേമവതാ’’തിപി വുച്ചന്തി, തേസമ്പി ഥേരാനം സീലാദിഗുണഗന്ധതായ തംസദിസതാ. അന്തോജടാബഹിജടാസങ്ഖാതായ തണ്ഹാജടായ വിജടിതഭാവതോ വിജടിതജടാ. തണ്ഹാബന്ധനായ ഛിന്നത്താ ഛിന്നബന്ധനാ. ‘‘സോ’’തിആദി യഥാവുത്തവചനസ്സ ഗുണദസ്സനം. അനുബുദ്ധേഹീതി ബുദ്ധാനമനുബുദ്ധേഹി. തേപി ഹി ഏകദേസേന ഭഗവതാ പടിവിദ്ധപടിഭാഗേനേവ ചത്താരി സച്ചാനി ബുജ്ഝന്തി. പത്തപരിവാരിതന്തി പുപ്ഫദലേന പരിവാരിതം. കം വുച്ചതി കമലാദി, തസ്മിം സരതി വിരാജതീതി കേസരം, കിഞ്ജക്ഖോ. കണ്ണേ കരീയതീതി കണ്ണികാ. കണ്ണാലങ്കാരോ, തംസദിസണ്ഠാനതായ കണ്ണികാ, ബീജകോസോ. ഛന്നം ഹംസകുലാനം സേട്ഠോ ധതരട്ഠോ ഹംസരാജാ വിയ, ഹാരിതോ നാമ മഹാബ്രഹ്മാ വിയ.

ഏവം ഗച്ഛന്തം ഭഗവന്തം, ഭിക്ഖൂ ച ദിസ്വാ അത്തനോ പരിസം ഓലോകേസീതി സമ്ബന്ധോ. കാജദണ്ഡകേതി കാജസങ്ഖാതേ ഭാരാവഹദണ്ഡകേ, കാജസ്മിം വാ ഭാരലഗ്ഗിതദണ്ഡകേ. ഖുദ്ദകം പീഠം പീഠകം. മൂലേ, അഗ്ഗേ ച തിധാ കതോ ദണ്ഡോ തിദണ്ഡോ. മോരഹത്ഥകോ മോരപിഞ്ഛം. ഖുദ്ദകം പസിബ്ബം പസിബ്ബകം. കുണ്ഡികാ കമണ്ഡലു. സാ ഹി കം ഉദകം ഉദേതി പസവേതി, രക്ഖതീതി വാ കുണ്ഡികാ നിരുത്തിനയേന. ഗഹിതം ഓമകതോ ലുജ്ജിതം, വിവിധം ലുജ്ജിതഞ്ച പീഠക…പേ… കുണ്ഡികാദിഅനേകപരിക്ഖാരസങ്ഖാതം ഭാരം ഭരതി വഹതീതി ഗഹിത…പേ… ഭാരഭരിതാ. ഇതീതി നിദസ്സനത്ഥോ. ഏവന്തി ഇദമത്ഥോ. ഏവം ഇദം വചനമാദി യസ്സ വചനസ്സ തഥാ, തദേവ നിരത്ഥകം വചനം യസ്സാതി ഏവമാദിനിരത്ഥകവചനാ. മുഖം ഏതസ്സ അത്ഥീതി മുഖരാ, സബ്ബേപി മുഖവന്താ ഏവ, അയം പന ഫരുസാഭിലാപമുഖവതീ, തസ്മാ ഏവം വുത്തം. നിന്ദായഞ്ഹി അയം രപച്ചയോ. മുഖേന വാ അമനാപം കമ്മം രാതി ഗണ്ഹാതീതി മുഖരാ. വിവിധാ കിണ്ണാ വാചാ യസ്സാതി വികിണ്ണവാചാ. തസ്സാതി സുപ്പിയസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ. ന്തി യഥാവുത്തപ്പകാരം പരിസം.

ഇദാനീതി തസ്സ തഥാരൂപായ പരിസായ ദസ്സനക്ഖണേ. പനാതി അരുചിസംസൂചനത്ഥോ, തഥാപീതി അത്ഥോ. ലാഭ…പേ… ഹാനിയാ ചേവ ഹേതുഭൂതായ. കഥം ഹാനീതി ആഹ ‘‘അഞ്ഞതിത്ഥിയാനഞ്ഹീ’’തിആദി. നിസ്സിരീകതന്തി നിസോഭതം, അയമത്ഥോ മോരജാതകാദീഹിപി ദീപേതബ്ബോ. ‘‘ഉപതിസ്സകോലിതാനഞ്ചാ’’തിആദിനാ പക്ഖഹാനിതായ വിത്ഥാരോ. ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ, മഹാമോഗ്ഗല്ലാനസ്സ ച ഭഗവതോ സന്തികേ പബ്ബജ്ജം സന്ധായ ‘‘തേസു പന പക്കന്തേസൂ’’തി വുത്തം. തേസം പബ്ബജിതകാലേയേവ അഡ്ഢതേയ്യസതം പരിബ്ബാജകപരിസാ പബ്ബജി, തതോ പരമ്പി തദനുപബ്ബജിതാ പരിബ്ബാജകപരിസാ അപരിമാണാതി ദസ്സേതി ‘‘സാപി തേസം പരിസാ ഭിന്നാ’’തി ഇമിനാ. യായ കായചി ഹി പരിബ്ബാജകപരിസായ പബ്ബജിതായ തസ്സ പരിസാ ഭിന്നായേവ നാമ സമാനഗണത്താതി തഥാ വുത്തം. ‘‘ഇമേഹീ’’തിആദിനാ ലാഭപക്ഖഹാനിം നിഗമനവസേന ദസ്സേതി. ഉസൂയസങ്ഖാതസ്സ വിസസ്സ ഉഗ്ഗാരോ ഉഗ്ഗിലനം ഉസൂയവിസുഗ്ഗാരോ, തം. ഏത്ഥ ച ‘‘യസ്മാ പനേസാ’’തിആദിനാവ ‘‘കസ്മാ ച സോ രതനത്തയസ്സ അവണ്ണം ഭാസതീ’’തി ചോദനം വിസോധേതി, ‘‘സചേ’’തിആദികം പന സബ്ബമ്പി തപ്പരിവാരവചനമേവാതി തേഹിപി സാ വിസോധിതായേവ നാമ. ഭഗവതോ വിരോധാനുനയാഭാവവീമംസനത്ഥം ഏതേ അവണ്ണം വണ്ണം ഭാസന്തി. ‘‘മാരേന അന്വാവിട്ഠാ ഏവം ഭാസന്തീ’’തി ച കേചി വദന്തി, തദയുത്തമേവ അട്ഠകഥായ ഉജുവിപച്ചനീകത്താ. പാകടോയേവായമത്ഥോതി.

൨. യസ്മാ അത്ഥങ്ഗതോ സൂരിയോ, തസ്മാ അകാലോ ദാനി ഗന്തുന്തി സമ്ബന്ധോ.

അമ്ബലട്ഠികാതി സാമീപികവോഹാരോ യഥാ ‘‘വരുണനഗരം, ഗോദാഗാമോ’’തി ആഹ ‘‘തസ്സ കിരാ’’തിആദി. തരുണപരിയായോ ലട്ഠികാ-സദ്ദോ രുക്ഖവിസയേ യഥാ ‘‘മഹാവനം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ ബേലുവലട്ഠികായ മൂലേ ദിവാവിഹാരം നിസീദീ’’തിആദീസൂതി ദസ്സേതി’’ ‘‘തരുണമ്ബരുക്ഖോ’’തി ഇമിനാ. കേചി പന ‘‘അമ്ബലട്ഠികാ നാമ വുത്തനയേന ഏകോ ഗാമോ’’തി വദന്തി, തേസം മതേ അമ്ബലട്ഠികായന്തി സമീപത്ഥേ ഭുമ്മവചനം. ഛായൂദകസമ്പന്നന്തി ഛായായ ചേവ ഉദകേന ച സമ്പന്നം. മഞ്ജുസാതി പേളാ. പടിഭാനചിത്തവിചിത്തന്തി ഇത്ഥിപുരിസസഞ്ഞോഗാദിനാ പടിഭാനചിത്തേന വിചിത്തം, ഏതേന രഞ്ഞോ അഗാരം, തദേവ രാജാഗാരകന്തി ദസ്സേതി. രാജാഗാരകം നാമ വേസ്സവണമഹാരാജസ്സ ദേവായതനന്തി ഏകേ.

ബഹുപരിസ്സയോതി ബഹുപദ്ദവോ. കേഹീതി വുത്തം ‘‘ചോരേ’ഹിപീ’’തിആദി. ഹന്ദാതി വചനവോസ്സഗ്ഗത്ഥേ നിപാതോ, തദാനുഭാവതോ നിപ്പരിസ്സയത്ഥായ ഇദാനി ഉപഗന്ത്വാ സ്വേ ഗമിസ്സാമീതി അധിപ്പായോ. ‘‘സദ്ധിം അന്തേവാസിനാ ബ്രഹ്മദത്തേന മാണവേനാ’’ തിച്ചേവ സീഹളട്ഠകഥായം വുത്തം, തഞ്ച ഖോ പാളിആരുള്ഹവസേനേവ, ന പന തദാ സുപ്പിയസ്സ പരിസായ അഭാവതോതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘സദ്ധിം അത്തനോ പരിസായാ’’തി ഇധ വുത്തം. കസ്മാ പനേത്ഥ ബ്രഹ്മദത്തോയേവ പാളിയമാരുള്ഹോ, ന പന തദവസേസാ സുപ്പിയസ്സ പരിസാതി? ദേസനാനധീനഭാവേന പയോജനാഭാവതോ. യഥാ ചേതം, ഏവം അഞ്ഞമ്പി ഏദിസം പയോജനാഭാവതോ സങ്ഗീതികാരകേഹി ന സങ്ഗീതന്തി ദട്ഠബ്ബം. കേചി പന ‘‘പാളിയം വുത്ത’’ന്തി ആധാരം വത്വാ ‘തദേതം ന സീഹളട്ഠകഥാനയദസ്സനം, പാളിയം വുത്തഭാവദസ്സനമേവാ’തി’’ വദന്തി, തം ന യുജ്ജതി. പാളിആരുള്ഹവസേനേവ പാളിയം വുത്തന്തി അധിപ്പേതത്ഥസ്സ ആപജ്ജനതോ. തസ്മാ യഥാവുത്തനയേനേവ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോതി. ‘‘വുത്തന്തി വാ അമ്ഹേഹിപി ഇധ വത്തബ്ബന്തി അത്ഥോ. ഏവഞ്ഹി തദാ അഞ്ഞായപി പരിസായ വിജ്ജമാനഭാവദസ്സനത്ഥം ഏവം വുത്തം, പാളിയമാരുള്ഹവസേന പന അഞ്ഞഥാപി ഇധ വത്തബ്ബന്തി അധിപ്പായോ യുത്തോ’’തി വദന്തി.

ഇദാനി ‘‘തത്രാപി സുദ’’ന്തിആദിപാളിയാ സമ്ബന്ധം ദസ്സേതും ‘‘ഏവം വാസം ഉപഗതോ പനാ’’തിആദി വുത്തം. പരിവാരേത്വാ നിസിന്നോ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. കുച്ഛിതം കത്തബ്ബന്തി കുകതം, തസ്സ ഭാവോ കുക്കുച്ചം, കുച്ഛിതകിരിയാ, ഇതോ ചിതോ ച ചഞ്ചലനന്തി അത്ഥോ, ഹത്ഥസ്സ കുക്കുച്ചം തഥാ. ‘‘സാ ഹീ’’തിആദിനാ തഥാഭൂതതായ കാരണം ദസ്സേതി. നിവാതേതി വാതവിരഹിതട്ഠാനേ. യഥാവുത്തദോസാഭാവേന നിച്ചലാ. തം വിഭൂതിന്തി താദിസം സോഭം. വിപ്പലപന്തീതി സതിവോസ്സഗ്ഗവസേന വിവിധാ ലപന്തി. നില്ലാലിതജിവ്ഹാതി ഇതോ ചിതോ ച നിക്ഖന്തജിവ്ഹാ. കാകച്ഛമാനാതി കാകാനം സദ്ദസദിസം സദ്ദം കുരുമാനാ. ഘരുഘരുപസ്സാസിനോതി ഘരുഘരുഇതി സദ്ദം ജനേത്വാ പസ്സസന്താ. ഇസ്സാവസേനാതി യഥാവുത്തേഹി ദ്വീഹി കാരണേഹി ഉസൂയനവസേന. ‘‘സബ്ബം വത്തബ്ബ’’ന്തി ഇമിനാ ‘‘ആദിപേയ്യാലനയോയ’’ന്തി ദസ്സേതി.