൧. പച്ചയാനുലോമവണ്ണനാ

ഏകേകം തികം ദുകഞ്ചാതി കുസലത്തികാദീസു ബാവീസതിയാ തികേസു ഹേതുദുകാദീസു സതം ദുകേസു ഏകേകം തികം ദുകഞ്ച. ന തികദുകന്തി തുല്യയോഗീനം ന തികദുകന്തി അത്ഥോ. തികവിസിട്ഠം പന ദുകം, ദുകവിസിട്ഠഞ്ച തികം, തികവിസിട്ഠതികദുകവിസിട്ഠദുകേസു വിയ നിസ്സായ ഉപരി ദേസനാ പവത്താ ഏവാതി.

യേ കുസലാദിധമ്മേ പടിച്ചാതി വുത്താ ‘‘കുസലം ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജതി ഹേതുപച്ചയാ’’തിആദീസു, തേ കുസലാദിധമ്മാ പടിച്ചത്ഥം ഫരന്താ ഹേതുആദിപച്ചയട്ഠം സാധേന്താ കുസലാദിപച്ചയാ ചേവാതി അത്ഥോ. തേനേവാഹാതി യസ്മാ പച്ചയധമ്മാനം പച്ചയുപ്പന്നേസു പടിച്ചത്ഥഫരണം ഉഭയേസം തേസം സഹഭാവേ സതി, നാഞ്ഞഥാ. തേനേവ കാരണേനാഹ ‘‘തേ ച ഖോ സഹജാതാവാ’’തി. തേതി ഹേതുആദിപച്ചയാ. തേസു ഹി ഹേതുസഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയാദയോ സഹജാതാ, അനന്തരസമനന്തരാദയോ അസഹജാതാ പച്ചയാ ഹോന്തീതി. ഏതേഹി ദ്വീഹി വാരേഹി ഇതരേതരത്ഥബോധനവസേന പവത്തായ ദേസനായ കിം സാധിതം ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഏവഞ്ച നിരുത്തികോസല്ലം ജനിതം ഹോതീ’’തി.

തേ തേ പഞ്ഹേ ഉദ്ധരിത്വാതി ‘‘സിയാ കുസലോ ധമ്മോ കുസലസ്സ ധമ്മസ്സ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദയോ യേ യേ പഞ്ഹാ വിസ്സജ്ജനം ലഭന്തി, തേ തേ പഞ്ഹേ ഉദ്ധരിത്വാ. പമാദലേഖാ ഏസാതി ഇദം ‘‘കുസലോ ഹേതു ഹേതുസമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാന’’ന്തി ലിഖിതം സന്ധായ വുത്തം. പടിച്ചസഹജാതവാരേസു സഹജാതപച്ചയോ, പച്ചയനിസ്സയവാരേസു നിസ്സയപച്ചയോ, സംസട്ഠസമ്പയുത്തവാരേസു സമ്പയുത്തപച്ചയോ ഏകന്തികോതി കത്വാ വുത്തോതി ആഹ ‘‘പുരിമവാരേസു…പേ… നിയമേത്വാ’’തി. തത്ഥാതി തേസു പുരിമവാരേസു ഛസു. ന വിഞ്ഞായന്തി സരൂപതോ അനുദ്ധടത്താ. ഏവമാദീഹി പഞ്ഹേഹി. ഹേതാദിപച്ചയപച്ചയുപ്പന്നേസൂതി ഹേതുആദീസു പച്ചയധമ്മേസു സമ്പയുത്തക്ഖന്ധാദിഭേദേസു തേസം പച്ചയുപ്പന്നേസു. നിദ്ധാരണേ ചേതം ഭുമ്മം. ഹേതാദിപച്ചയാനം നിച്ഛയാഭാവതോതി ‘‘ഇമേ നാമ തേ ഹേതുആദയോ പച്ചയധമ്മാ’’തി നിച്ഛയാഭാവതോ സരൂപതോ അനിദ്ധാരിതത്താ. യഥാ ഹി നാമ നാനാജടാജടിതം ഗുമ്ബന്തരഗതഞ്ച തംസദിസം സരൂപതോ അദിസ്സമാനം ഇദം തന്തി ന വിനിച്ഛിനീയതി, ഏവം ഞാതും ഇച്ഛിതോപി അത്ഥോ സരൂപതോ അനിദ്ധാരിതോ നിജ്ജടോ നിഗുമ്ബോ ച നാമ ന ഹോതി നിച്ഛയാഭാവതോ, സരൂപതോ പന തസ്മിം നിദ്ധാരിതേ തബ്ബിസയസ്സ നിച്ഛയസ്സ വസേന പുഗ്ഗലസ്സ അസമ്ബുദ്ധഭാവാപ്പത്തിയാ സോ പഞ്ഹോ നിജ്ജടോ നിഗുമ്ബോ ച നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘നിച്ഛയാഭാവതോ തേ പഞ്ഹാ നിജ്ജടാ നിഗുമ്ബാ ച കത്വാ ന വിഭത്താ’’തി, ‘‘ന കോചി പുച്ഛാസങ്ഗഹിതോ…പേ… വിഭത്താ’’തി ച. തന്തി പഞ്ഹാവിസ്സജ്ജനം സന്ധായ നിജ്ജടതാ ന വുത്താ, അഥ ഖോ നിച്ഛയുപ്പാദനന്തി അധിപ്പായോ.

ഠപനം നാമ ഇധ വിനേയ്യസന്താനേ പതിട്ഠപനം, തം പന തസ്സ അത്ഥസ്സ ദീപനം ജോതനന്തി ആഹ ‘‘പകാസിതത്താ’’തി. പകാരേഹീതി ഹേതുആദിപച്ചയപ്പകാരേഹി, കുസലാദിപച്ചയപച്ചയുപ്പന്നപ്പകാരേഹി വാ.

൨൫-൩൪. പരികപ്പനം വിദഹനന്തി കത്വാ ആഹ ‘‘പരികപ്പപുച്ഛാതി വിധിപുച്ഛാ’’തി. സിയാതി ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ. ഏസോ വിധി കിം അത്ഥീതി ഏതേന ‘‘സിയാ’’തി വിധിമ്ഹി കിരിയാപദം. പുച്ഛാ പന വാക്യത്ഥസിദ്ധാ വേദിതബ്ബാ. തമേവ ഹി വാക്യത്ഥസിദ്ധം പുച്ഛം ദസ്സേതും അട്ഠകഥായമ്പി ‘‘കിം സോ കുസലം ധമ്മം പടിച്ച സിയാ’’തി വുത്തം. സംപുച്ഛനം പരികപ്പപുച്ഛാതി തസ്മിം പക്ഖേ ഹി കിരിയായ പദേനേവ പുച്ഛാ വിഭാവീയതീതി വുത്തം ഹോതീതി. ‘‘സിയാ കുസലം ധമ്മം പടിച്ച കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ ഹേതുപച്ചയാ’’തി ഏത്ഥ ‘‘കുസലം ധമ്മം പടിച്ച ഹേതുപച്ചയാ’’തി ഉഭയമിദം പച്ചയവചനം, ‘‘കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’’തി പച്ചയുപ്പന്നവചനം. തേസു പച്ചയധമ്മസ്സ പച്ചയഭാവേ വിഭാവിതേ പച്ചയുപ്പന്നസ്സ ഉപ്പത്തി അത്ഥതോ വിഭാവിതായേവ ഹോതീതി പച്ചയധമ്മോവ പുച്ഛിതബ്ബോ. തത്ഥ ച പച്ചയധമ്മവിസിട്ഠോ പടിച്ചത്ഥോ വാ പുച്ഛിതബ്ബോ സിയാ പച്ചയവിസിട്ഠോ വാതി ദുവിധാ പുച്ഛിതബ്ബായേവ അത്ഥവികപ്പാ അട്ഠകഥായം വുത്താ. തേസു പഠമസ്മിം പുച്ഛാ സദോസാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യോ കുസലോ ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സബ്ബപുച്ഛാനം പവത്തിതോതി കുസലമൂലാദീനം സത്തസത്തപുച്ഛാനം പവത്തനതോ, ഉപ്പജ്ജമാനം കുസലം. തേഹി പച്ചയേഹീതി പച്ഛാജാതവിപാകപച്ചയേഹി ഉപ്പത്തി അനുഞ്ഞാതാതി ആപജ്ജതി, ന ച തം യുത്തന്തി അധിപ്പായോ. തംതംപച്ചയാതി തതോ തതോ യോനിസോമനസികാരാദിപച്ചയതോ. ഭവനമത്ഥിതാ ഏത്ഥ ന ച പുച്ഛിതാതി ‘‘കിം സിയാ’’തി വുത്തയോജനായ ദോസമാഹ. ഏവഞ്ച കത്വാതി ഉപ്പത്തിയാ ഏവ പുച്ഛിതത്താ.

തത്ഥാതി ‘‘അഥ വാ’’തിആദിനാ വുത്തേ അത്ഥന്തരേ. ഉപ്പജ്ജേയ്യാതി ഉപ്പത്തിം അനുജാനിത്വാതി ‘‘ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’’തി ഏത്ഥ വുത്തം കുസലപച്ചയം ഉപ്പത്തിം അനുജാനിത്വാ. തസ്സാതി ഉപ്പത്തിയാ. ഭവനപുച്ഛനന്തി ഹേതുപച്ചയാ ഭവനപുച്ഛനം ന യുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. പുന തസ്സാതി ഹേതുപച്ചയാ ഉപ്പത്തിയാ. ഭവനപുച്ഛനന്തി കേവലം ഭവനപുച്ഛനം. തസ്മാതി യസ്മാ വുത്തനയേന ഉഭയത്ഥാപി ഉപ്പത്തിഅനുജാനനമുഖേന ഭവനപുച്ഛനം അയുത്തം, തസ്മാ. അനുജാനനഞ്ച അട്ഠകഥായം വുത്തേ അത്ഥവികപ്പദ്വയേ അത്ഥതോ ആപന്നം, തം അനനുജാനന്തോ ആഹ ‘‘അനനുജാനിത്വാവാ’’തിആദി. സംപുച്ഛനമേവാതി ഇമിനാ സംപുച്ഛനേ ‘‘ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’’തി ഇദം കിരിയാപദന്തി ദസ്സേതി. യദി ഏവം ‘‘സിയാ’’തി ഇദം കഥന്തി ആഹ ‘‘സിയാതി…പേ… പുച്ഛതീ’’തി. അയം നയോതി ‘‘സിയാ’’തിആദിനാ അനന്തരവുത്തോ അത്ഥനയോ. ന വിഞ്ഞായതി അനാമട്ഠവിസേസത്താ. ദ്വേപി പുച്ഛാതി സമ്ഭവനപുച്ഛാ തബ്ബിസേസപുച്ഛാ ചാതി ദുവിധാപി പുച്ഛാ ഏകായേവ പുച്ഛാ സംപുച്ഛനഭാവതോ ഏകാധികരണഭാവതോ ച.

ഗമനുസ്സുക്കവചനന്തി ഗമനസ്സ ഉസ്സുക്കവചനം. ഗമനകിരിയായ യഥാ അത്തനോ കത്താ ഉപരി കത്തബ്ബകിരിയായ യോഗ്യരൂപോ ഹോതി, ഏവമേവ ഠാനം ഗമനുസ്സുക്കനം തസ്സ ബോധനം വചനം. ഏവംഭൂതാ ച കിരിയാ യസ്മാ അത്ഥതോ കിരിയന്തരാപേക്ഖാ നാമ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഗമനസ്സ…പേ… അത്ഥോ’’തി. കഥം പനേതസ്മിം സഹജാതപച്ചയപട്ഠാനേ പടിച്ചവാരേ പടിച്ചസദ്ദസ്സ പച്ഛിമകാലകിരിയാപേക്ഖതാതി ചോദനം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘യദിപീ’’തിആദി. തേനേതം ദസ്സേതി ‘‘അസതിപി പടിഅയനുപ്പജ്ജനാനം കാലഭേദേ അഞ്ഞത്ര ഹേതുഫലേസു ദിസ്സമാനം പുരിമപച്ഛിമകാലതം ഹേതുഫലതാസാമഞ്ഞതോ ഇധാപി സമാരോപേത്വാ രുള്ഹീവസേന പുരിമപച്ഛിമകാലവോഹാരോ കതോ’’തി. തേനാഹ ‘‘ഗഹണപ്പവത്തിആകാരവസേന…പേ… ദട്ഠബ്ബോ’’തി. തത്ഥ അത്തപടിലാഭോ ഉപ്പാദോതി അത്ഥോ.

ഗമനന്തി ‘‘പടിച്ചാ’’തി ഏത്ഥ ലബ്ഭമാനം അയനകിരിയം പരിയായന്തരേനാഹ. സാ പനത്ഥതോ പവത്തി, പവത്തി ച ധമ്മാനം യഥാപച്ചയം ഉപ്പത്തിയേവ. സഭാവധമ്മാനഞ്ഹി ഉപ്പത്തിയം ലോകേ സബ്ബോ കിരിയാകാരകവോഹാരോ, തസ്മാ ‘‘പടിച്ചാ’’തി ഏത്ഥ ലബ്ഭമാനം യം പടിഅയനം പടിഗമനം അത്ഥതോ പടിഉപ്പജ്ജമാനം, തഞ്ച ഗച്ഛന്താദിഅപേക്ഖായ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഗച്ഛന്തസ്സ പടിഗമനം, ഉപ്പജ്ജന്തസ്സ പടിഉപ്പജ്ജന’’ന്തി. തയിദം ഗമനപടിഗമനം, ഉപ്പജ്ജനപടിഉപ്പജ്ജനം സമാനകിരിയാ. കഥം? യസ്മാ പടികരണം പടിസദ്ദത്ഥോ. തസ്മാതി യസ്മാ സഹജാതപച്ചയഭൂതസ്സ ഉപ്പജ്ജന്തസ്സ പടിഉപ്പജ്ജനം ‘‘പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ഏത്ഥ അത്ഥോ, തസ്മാ. തദായത്തുപ്പത്തിയാതി സഹയോഗേ കരണവചനം, കരണത്ഥേ, ഹേതുത്ഥേ വാ, തസ്മിം ഉപ്പജ്ജമാനേ കുസലധമ്മേ ആയത്തായ പടിബദ്ധായ ഉപ്പത്തിയാ സഹേവ പടിഗന്ത്വാതി അത്ഥോ. തേന പടിഅയനത്തലാഭാനം സമാനകാലതം ദസ്സേതി. തേനേവാഹ ‘‘സഹജാതപച്ചയം കത്വാതി വുത്തം ഹോതീ’’തിആദി. നനു ച സമാനകാലകിരിയായം ഈദിസോ സദ്ദപ്പയോഗോ നത്ഥി, പുരിമകാലകിരിയായമേവ ച അത്ഥീതി? നായമേകന്തോ സമാനകാലകിരിയായമ്പി കേഹിചി ഇച്ഛിതത്താ. തഥാ ഹി –

‘‘നിഹന്ത്വാ തിമിരം ലോകേ, ഉദിതോ സതരംസമി;

ലോകേകചക്ഖുഭൂതോയ-മത്ഥമേതി ദിവാകരോ.

‘‘സിരീവിലാസരൂപേന, സബ്ബസോഭാവിഭാവിനാ;

ഓഭാസേത്വാദിതോ ബുദ്ധോ, സതരംസി യഥാ പരോ’’തി. –

ച പയോഗാ ദിസ്സന്തി.

൩൫-൩൮. താസൂതി ദുകമൂലകനയേ ഹേതാരമ്മണദുകേ ഏകൂനപഞ്ഞാസപുച്ഛാ, താസു. ഹേതാരമ്മണദുകേതി ‘‘ഹേതുപച്ചയാ ആരമ്മണപച്ചയാ’’തി ഏവം ഹേതുപച്ചയആരമ്മണപച്ചയാനം വസേന ആഗതേ പച്ചയദുകേ. ദ്വിന്നം പുച്ഛാനം ദസ്സിതത്താതി യസ്മിം വാചനാമഗ്ഗേ കുസലപദമൂലാ കുസലപദാവസാനാ, കുസലാദിപദത്തയമൂലാ കുസലാദിപദത്തയാവസാനാ ച ഏകൂനപഞ്ഞാസായ പുച്ഛാനം ആദിപരിയോസാനഭൂതാ ദ്വേ ഏവ പുച്ഛാ ദസ്സിതാ, തം സന്ധായ വുത്തം. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം പണ്ണത്തിവാരേ പുച്ഛാനം വുത്തോ ന പച്ചയാനന്തി അത്ഥോ. പുച്ഛായ ഹി വസേന ഹേതുപച്ചയേ ഹേതുപച്ചയസങ്ഖാതം ഏകമൂലം ഏതസ്സാതി ഏകമൂലകോ, നയസദ്ദാപേക്ഖായ ചായം പുല്ലിങ്ഗനിദ്ദേസോ. ഏവം ആരമ്മണപച്ചയമൂലകാദീസു. തഥാ ഹേതുആരമ്മണപച്ചയസങ്ഖാതാനി ദ്വേ മൂലാനി ഏതസ്സാതി ദ്വിമൂലകോതിആദിനാ യോജേതബ്ബാ. പച്ചയാനം പന വുച്ചമാനേ പഠമനയസ്സ ഏകമൂലകതാ ന സിയാ. ന ഹി തത്ഥ പച്ചയന്തരം അത്ഥി, യം മൂലഭാവേന വത്തബ്ബം സിയാ. തേനാഹ ‘‘പച്ചയാനം പന വസേനാ’’തിആദി. ഹേതാരമ്മണദുകാദീനന്തി അവയവേ സാമിവചനം, അധിപതിആദീനന്തി സമ്ബന്ധോ. തതോ പരം മൂലസ്സ അഭാവതോ സബ്ബമൂലകം അനവസേസാനം പച്ചയാനം മൂലഭാവേന ഗഹിതത്താ. ന ഹി മൂലവന്തഭാവേന ഗഹിതാ പച്ചയാ മൂലഭാവേന ഗയ്ഹന്തി. പച്ചയഗമനം പാളിഗമനന്തി വിഞ്ഞായതി അഭിധേയ്യാനുരൂപം ലിങ്ഗവചനാദീതി കത്വാ. ഇധാതി അനുലോമേ. ച-സദ്ദോ ഉപചയത്ഥോ. സോ തേവീസതിമൂലസ്സ സബ്ബമൂലഭാവം ഉപചയേന വുച്ചമാനം ജോതേതി.

൩൯-൪൦. ഏവം സതീതി ‘‘ആരമ്മണപച്ചയാ ഹേതുപച്ചയാ’’തി ആരഭിത്വാ ‘‘ആരമ്മണപച്ചയാ അവിഗതപച്ചയാ, ആരമ്മണപച്ചയാ ഹേതുപച്ചയാ’’തി ഏവം വാചനാമഗ്ഗേ സതി. ചക്കബന്ധനവസേന പാളിഗതി ആപജ്ജതു, കോ ദോസോതി കദാചി വദേയ്യാതി ആഹ ‘‘ഹേട്ഠിമസോധനവസേന ച ഇധ അഭിധമ്മേ പാളി ഗതാ’’തി. തഥാ ഹി ഖന്ധവിഭങ്ഗാദീസുപി പാളി ഹേട്ഠിമസോധനവസേന പവത്താ. ഗണനചാരേന തമത്ഥം സാധേതും ‘‘ഏവഞ്ച കത്വാ’’തിആദി വുത്തം. ആരമ്മണാദീസൂതി ആരമ്മണമൂലകാദീസു നയേസു. തസ്മിം തസ്മിന്തി തസ്മിം തസ്മിം ആരമ്മണാദിപച്ചയേ. സുദ്ധികതോതി സുദ്ധികനയതോ. തസ്മാതി ആരമ്മണമൂലകാദീസു സുദ്ധികനയസ്സ അലബ്ഭമാനത്താ. ഏകമൂലകനയോ ദട്ഠബ്ബോ ആരമ്മണമൂലകേതി അധിപ്പായോ. ‘‘ആരമ്മണപച്ചയാ…പേ… അവിഗതപച്ചയാതി വാ’’തിആദി താദിസം വാചനാമഗ്ഗം സന്ധായ വുത്തം. യത്ഥ ‘‘ആരമ്മണപച്ചയാ ഹേതുപച്ചയാ, ആരമ്മണപച്ചയാ അധിപതിപച്ചയാ, ആരമ്മണപച്ചയാ…പേ… അവിഗതപച്ചയാ’’തി ഏവം ആരമ്മണമൂലകേ അനന്തരപച്ചയമൂലഭൂതാ ആരമ്മണപച്ചയപരിയോസാനമേവ ഏകമൂലകം ദസ്സേത്വാ ഉപരി അവസിട്ഠഏകമൂലകതോ പട്ഠായ യാവ സബ്ബമൂലകേ വിഗതപച്ചയാ, താവ സംഖിപിത്വാ അവിഗതപച്ചയോവ ദസ്സിതോ. തേനാഹ ‘‘ഏകമൂലകേസൂ’’തിആദി. ഇതോ പരേസുപി ഏദിസേസു ഠാനേസു ഏസേവ നയോ. മൂലമേവ ദസ്സേത്വാതി അധിപതിമൂലകേ ഏകമൂലകസ്സ ആദിമേവ ദസ്സേത്വാ. ന സുദ്ധികദസ്സനന്തി ന സുദ്ധികനയദസ്സനം. ‘‘സുദ്ധികനയോ ഹി വിസേസാഭാവതോ ആരമ്മണമൂലകാദീസു ന ലബ്ഭതീ’’തി ഹി വുത്തം. നാപി സബ്ബമൂലകേ കതിപയപച്ചയദസ്സനം ഉപരി സബ്ബമൂലകേ ഏകമൂലകസ്സ ആഗതത്താ.

൪൧. ഏകസ്മിഞ്ചാതി അവിഗതമൂലകാദികേ ച നയേ. സങ്ഖേപന്തരഗതോതി സങ്ഖേപസ്സ സങ്ഖിപിതസ്സ അബ്ഭന്തരഗതോ, സങ്ഖിപിതബ്ബോതി അത്ഥോ. മജ്ഝിമാനം ദസ്സനന്തി മജ്ഝിമാനം നയതോ ദസ്സനം, അഞ്ഞഥാ സങ്ഖേപോ ഏവ ന സിയാ. ഗതിദസ്സനന്തി അന്തദസ്സനം അകത്വാ പാളിഗതിയാ ദസ്സനം, തഞ്ച ആദിതോ പട്ഠായ കതിപയദസ്സനമേവ. തേന വിഗതപച്ചയുദ്ധാരണേന ഓസാനചതുക്കം ദസ്സേതി അവിഗതമൂലകേ വിഗതപച്ചയസ്സ ഓസാനഭാവതോ. സബ്ബമൂലകസ്സ അവസാനേന ‘‘വിഗതപച്ചയാ’’തി പദേന.

യഥാ ഹേതുആദീനം പച്ചയാനം ഉദ്ദേസാനുപുബ്ബിയാ ദുകതികാദിയോജനാ കതാ, ഏവം തത്ഥ ആരമ്മണാദിപച്ചയേ ലങ്ഘിത്വാപി സക്കാ യോജനം കാതും, തഥാ കസ്മാ ന കതാ? യദിപി അനവസേസതോ പച്ചയാനം മൂലഭാവേന ഗഹിതത്താ കേസഞ്ചി കേഹിചി യോജനേ അത്ഥവിസേസോ നത്ഥി, ആരമ്മണമൂലകാദീസു പന ആരമ്മണാധിപതിദുകാദീനം ഹേതുമൂലകേ ച ഹേതുഅധിപതിഅനന്തരതികാദീനം തംതംഅവസിട്ഠപച്ചയേഹി യോജനായ അത്ഥേവ വിസേസോ, ഏവം സന്തേപി യസ്മാ ഉപ്പടിപാടിയാ യോജനാ ന സുഖഗ്ഗഹണാ, സക്കാ ച ഞാണുത്തരേന പുഗ്ഗലേന യഥാദസ്സിതേന നയേന യോജിതുന്തി ഉപ്പടിപാടിയാ പച്ചയേ അഗ്ഗഹേത്വാ പടിപാടിയാവ തേ യോജേത്വാ ദസ്സിതാതി ഇമമത്ഥമാഹ ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദിനാ.

തഞ്ച ഗമനം യുത്തന്തി യം സബ്ബേഹി തികേഹി ഏകേകസ്സ ദുകസ്സ യോജനാവസേന പാളിഗമനം, തം യുത്തം തികേസു ദുകാനം പക്ഖേപഭാവതോ. തത്ഥാതി ദുകേസു. ഏകേകസ്മിന്തി ഏകേകസ്മിം ദുകതികേ. നയാതി അനുലോമനയാദയോ വാരേ വാരേ ചത്താരോ നയാ, പുച്ഛാ പന സത്തവീസതി. യദി ഏവം കസ്മാ ഹേതുദുകേന സമാനാതി? തം തികപദേസു പച്ചേകം ഹേതുദുകസ്സ ലബ്ഭമാനസ്സ ഹേതുദുകഭാവസാമഞ്ഞതോ വുത്തം.

വുത്തനയേനാതി ‘‘ന ഹീ’’തിആദിനാ ദുകതികേ വുത്തനയേന. തത്ഥ ഹി ന ദുകസ്സ യോജനാ അത്ഥി, അഥ ഖോ ദുകാനം ഏകേകേന പദേന തികസ്സ യോജനാ. തേനാഹ ‘‘ഏകേകോ തികോ ദുകസതേന യോജിതോ’’തി. ഏകേകസ്മിന്തി ഏകേകസ്മിം തികദുകേ.

തികാദയോ ഛ നയാതി ‘‘തികഞ്ച പട്ഠാനവര’’ന്തിആദിനാ ഗാഥായം വുത്താ തികപട്ഠാനാദയോ ഛ നയാ. സത്തവിധമ്പീതി വാരഭേദേന സത്തധാ ഭിന്ദിത്വാ വുത്തമ്പി. അനുലോമന്തി പച്ചയാനുലോമം അനുലോമഭാവസാമഞ്ഞേന സഹ ഗഹേത്വാ. തഥാ ചതുബ്ബിധമ്പി തികപട്ഠാനം തികപട്ഠാനതാസാമഞ്ഞേന, ദുകപട്ഠാനാദീനി ച ചത്താരി ചത്താരി തംസാമഞ്ഞേന സഹ ഗഹേത്വാ. ഇമമത്ഥം ഗഹേത്വാ ‘‘തികഞ്ച പട്ഠാനവര’’ന്തി ഗാഥായ അധിപ്പായവിഭാവനവസേന ‘‘അനുലോമമ്ഹീ’’തിആദിനാ വുത്തം ഇമമത്ഥം ഗഹേത്വാ. സത്തപ്പഭേദേതി പടിച്ചവാരാദിവസേന സത്തപ്പഭേദേ. ഛപി ഏതേ തികാദിഭേദേന ചതുചതുപ്പഭേദാ ധമ്മാനുലോമാദിവസേന ഛ ഉദ്ധരിതബ്ബാതി ഇദം ദസ്സേതീതി യോജനാ. അയഞ്ഹേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – ധമ്മാനുലോമാദിവിഭാഗഭിന്നാപി തികാദിഭാവസാമഞ്ഞേന ഏകജ്ഝം കത്വാ വുത്താ തികപട്ഠാനാദിസങ്ഖാതാ തികാദയോ ഛ ധമ്മനയാ പടിച്ചവാരാദിവസേന വിഭജിയമാനാ തത്ഥ തത്ഥ നിദ്ധാരിയമാനേ അനുലോമതാസാമഞ്ഞേന അനുലോമന്തി ഏകതോ ഗഹിതേ പച്ചയാനുലോമേ സുട്ഠു അതിവിയ ഗമ്ഭീരാതി. അട്ഠകഥായം പന ‘‘ഇധ പന അയം ഗാഥാ തസ്മിം ധമ്മാനുലോമേ പച്ചയാനുലോമം സന്ധായ വുത്താ’’തി ധമ്മാനുലോമോ പച്ചയാനുലോമസ്സ വിസേസനഭാവേന നിയമേത്വാ വുത്തോ. ഏസ നയോ പച്ചനീയഗാഥാദീസുപി. തികപട്ഠാനസ്സ ദുകപട്ഠാനസ്സ ച പുബ്ബേ അത്ഥോ വുത്തോതി ആഹ ‘‘ദുകതികപട്ഠാനാദീസൂ’’തി. തികേഹി പട്ഠാനന്തി തികേഹി നാനപ്പകാരതോ പച്ചയവിഭാവനം, തികേഹി വാ ഞാണസ്സ പവത്തനട്ഠാനം. ദുകസമ്ബന്ധി തികപട്ഠാനം, ദുകവിസിട്ഠാനം വാ തികാനം പട്ഠാനം ദുകതികപട്ഠാനന്തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ദുകാന’’ന്തിആദിമാഹ. ദുകാദിവിസേസിതസ്സാതി ദുകാദിപദവിസേസിതസ്സ ദുകാദിഭാവോ ദട്ഠബ്ബോ ‘‘ഹേതും കുസലം ധമ്മം പടിച്ച, നഹേതും കുസലം ധമ്മം പടിച്ചാ’’തിആദിവചനതോ.

പച്ചയാനുലോമവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.