൧. മൂലയമകം

ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൧. യമകസമൂഹസ്സാതി മൂലയമകാദികസ്സ യമകസമൂഹസ്സ. മൂലയമകാദയോ ഹി പകരണാപേക്ഖായ അവയവഭൂതാപി നിച്ചാവയവാപേക്ഖായ യമകസമൂഹോതി വുത്തോ. തേനാഹ ‘‘തംസമൂഹസ്സ ച സകലസ്സ പകരണസ്സാ’’തി.

കുസലാകുസലമൂലവിസേസാനന്തി ദുതിയപുച്ഛായ വുത്താനം സംസയപദസങ്ഗഹിതാനം കുസലസങ്ഖാതാനം, തഥാ പഠമപുച്ഛായ വുത്താനം കുസലമൂലസങ്ഖാതാനം വിസേസാനം അത്ഥയമകഭാവസ്സ വുത്തത്താതി യോജനാ. യഥാ ഹി പഠമപുച്ഛായ വിസേസവന്തഭാവേന വുത്തായേവ കുസലധമ്മാ ദുതിയപുച്ഛായം വിസേസഭാവേന വുത്താ, ഏവം പഠമപുച്ഛായം വിസേസഭാവേന വുത്തായേവ കുസലമൂലധമ്മാ ദുതിയപുച്ഛായം വിസേസവന്തഭാവേന വുത്താ. വത്തുവചനിച്ഛാവസേന ഹി ധമ്മാനം വിസേസവിസേസവന്തതാവിഭാഗാ ഹോന്തീതി. കുസലമൂലകുസലവിസേസേഹി സംസയിതപദസങ്ഗഹിതേഹി കുസലകുസലമൂലാനം വിസേസവന്താനന്തി അധിപ്പായോ. ഏത്ഥ ച വിസേസവന്താപേക്ഖവിസേസവസേന പഠമോ അത്ഥവികപ്പോ വുത്തോ, ദുതിയോ പന വിസേസാപേക്ഖവിസേസവന്തവസേനാതി അയമേതേസം വിസേസോ. തേനാഹ ‘‘ഞാതും ഇച്ഛിതാനം ഹീ’’തിആദി.

തത്ഥ ഞാതും ഇച്ഛിതാനന്തി പുച്ഛായ വിസയഭൂതാനന്തി അത്ഥോ. വിസേസാനന്തി കുസലകുസലമൂലവിസേസാനം. വിസേസവന്താപേക്ഖാനന്തി കുസലമൂലകുസലസങ്ഖാതേഹി വിസേസവന്തേഹി സാപേക്ഖാനം. വിസേസവതന്തി കുസലമൂലകുസലാനം. വിസേസാപേക്ഖാനന്തി കുസലകുസലമൂലവിസേസേഹി സാപേക്ഖാനം. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം മൂലയമകേ. പധാനഭാവോതി പഠമവികപ്പേ താവ സംസയിതപ്പധാനത്താ പുച്ഛായ വിസേസാനം പധാനഭാവോ വേദിതബ്ബോ. തേ ഹി സംസയിതാനം വിസേസവന്തോതി. ദുതിയവികപ്പേ പന വിസേസാ നാമ വിസേസവന്താധീനാതി വിസേസവന്താനം തത്ഥ പധാനഭാവോ ദട്ഠബ്ബോ. ദ്വിന്നം പന ഏകജ്ഝം പധാനഭാവോ ന യുജ്ജതി. സതി ഹി അപ്പധാനേ പധാനം നാമ സിയാ. തേനാഹ ‘‘ഏകേകായ പുച്ഛായ ഏകേകോ ഏവ അത്ഥോ സങ്ഗഹിതോ ഹോതീ’’തി. ഏവഞ്ചേതം സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം, അഞ്ഞഥാ വിനിച്ഛിതവിസേസിതബ്ബഭാവേഹി ഇധ പധാനഭാവോ ന യുജ്ജതേവാതി. ന ധമ്മവാചകോതി ന സഭാവധമ്മവാചകോ. സഭാവധമ്മോപി ഹി അത്ഥോതി വുച്ചതി ‘‘ഗമ്ഭീരപഞ്ഞം നിപുണത്ഥദസ്സി’’ന്തിആദീസു (സു. നി. ൧൭൮). ‘‘ഹേതുഫലേ ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ’’തിആദീസു (വിഭ. ൭൨൦) അത്ഥ-സദ്ദസ്സ ഹേതുഫലവാചകതാ ദട്ഠബ്ബാ. ആദി-സദ്ദേനസ്സ ‘‘അത്ഥാഭിസമയാ’’തിആദീസു (സം. നി. ൧.൧൨൯) ആഗതാ ഹിതാദിവാചകതാ സങ്ഗയ്ഹതി. തേനേവാതി പാളിഅത്ഥവാചകത്താ ഏവ.

തീണിപി പദാനീതി ഏത്ഥ പി-സദ്ദോ സമുച്ചയത്ഥോ, സമുച്ചയോ ച തുല്യയോഗേ സിയാ. കിം നാമ-പദേന അനവസേസതോ കുസലാദീനം സങ്ഗഹോതി ആസങ്കായ തദാസങ്കാനിവത്തനത്ഥമാഹ ‘‘തീണിപി…പേ… സങ്ഗാഹകത്ത’’ന്തി. തത്ഥ സങ്ഗാഹകത്തമത്തന്തി മത്ത-സദ്ദോ വിസേസനിവത്തിഅത്ഥോതി. തേന നിവത്തിതം വിസേസം ദസ്സേതും ‘‘ന നിരവസേസസങ്ഗാഹകത്ത’’ന്തി വുത്തം. ന ഹി രൂപം നാമ-പദേന സങ്ഗയ്ഹതി. കുസലാദിയേവ നാമന്തി നിയമോ ദട്ഠബ്ബോ, ന നാമംയേവ കുസലാദീതി ഇമമേവ ച നിയമം സന്ധായാഹ ‘‘കുസലാദീനം സങ്ഗാഹകത്തമത്തമേവ സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി. യദിപി നാമ-പദം ന നിരവസേസകുസലാദിസങ്ഗാഹകം, കുസലാദിസങ്ഗാഹകം പന ഹോതി, തദത്ഥമേവ ച തം ഗഹിതന്തി നാമസ്സ കുസലത്തികപരിയാപന്നതാ വുത്താതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘കുസലാദി…പേ… വുത്ത’’ന്തി.

ഉദ്ദേസവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിദ്ദേസവാരവണ്ണനാ

൫൨. ദുതിയയമകേതി ഏകമൂലയമകേ. ഏവമിധാപീതി യഥാ ഏകമൂലയമകേ ‘‘യേ കേചി കുസലാ’’ഇച്ചേവ പുച്ഛാ ആരദ്ധാ, ഏവം ഇധാപി അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലയമകേപി ‘‘യേ കേചി കുസലാ’’ഇച്ചേവ പുച്ഛാ ആരഭിതബ്ബാ സിയാ. കസ്മാ? പുരിമയമക…പേ… അപ്പവത്തത്താതി. ഇദഞ്ച ദുതിയയമകസ്സ തഥാ അപ്പവത്തത്താ വുത്തം, തതിയയമകം പന തഥേവ പവത്തം. കേചീതി പദകാരാ. തേ ഹി യഥാ പഠമദുതിയയമകേസു പുരിമപുച്ഛാ ഏവ പരിവത്തനവസേന പച്ഛിമപുച്ഛാ കതാതി പച്ഛിമപുച്ഛായ പുരിമപുച്ഛാ സമാനാ ഠപേത്വാ പടിലോമഭാവം, ന തഥാ അഞ്ഞമഞ്ഞയമകേ. തത്ഥ ഹി ദ്വേപി പുച്ഛാ അഞ്ഞമഞ്ഞവിസദിസാ. യദി തത്ഥാപി ദ്വീഹിപി പുച്ഛാഹി സദിസാഹി ഭവിതബ്ബം, ‘‘യേ കേചി കുസലാ’’തി പഠമപുച്ഛാ ആരഭിതബ്ബാ, പച്ഛിമപുച്ഛാ വാ ‘‘സബ്ബേ തേ ധമ്മാ കുസലമൂലേന ഏകമൂലാ’’തി വത്തബ്ബാ സിയാ. ഏവം പന അവത്വാ പഠമദുതിയയമകേസു വിയ പുരിമപച്ഛിമപുച്ഛാ സദിസാ അകത്വാ തതിയയമകേ താസം വിസദിസതാ ‘‘യേ കേചി കുസലാ’’തി അനാരദ്ധത്താ, തസ്മാ പടിലോമപുച്ഛാനുരൂപായ അനുലോമപുച്ഛായ ഭവിതബ്ബന്തി ഇമമത്ഥം സന്ധായ ‘‘യേ കേചി കുസലാതി അപുച്ഛിത്വാ’’തി വുത്തന്തി വദന്തി.

അത്ഥവസേനാതി സമ്ഭവന്താനം നിച്ഛിതസംസയിതാനം അത്ഥാനം വസേന. തദനുരൂപായാതി തസ്സാ പുരിമപുച്ഛായ അത്ഥതോ ബ്യഞ്ജനതോ ച അനുച്ഛവികായ. പുരിമഞ്ഹി അപേക്ഖിത്വാ പച്ഛിമായ ഭവിതബ്ബം. തേനാതി തസ്മാ. യസ്മാ അനുലോമേ സംസയച്ഛേദേ ജാതേപി പടിലോമേ സംസയോ ഉപ്പജ്ജതി, യദി ന ഉപ്പജ്ജേയ്യ, പടിലോമപുച്ഛായ പയോജനമേവ ന സിയാ, തസ്മാ ന പച്ഛിമപുച്ഛാനുരൂപാ പുരിമപുച്ഛാ, അഥ ഖോ വുത്തനയേന പുരിമപുച്ഛാനുരൂപാ പച്ഛിമപുച്ഛാ, തായ ച അനുരൂപതായ അത്ഥാദിവസേന ദ്വിന്നം പദാനം സമ്ബന്ധത്താ അത്ഥാദിയമകതാ വുത്താ. ദേസനാക്കമതോ ചേത്ഥ അനുലോമപടിലോമതാ വേദിതബ്ബാ ‘‘കുസലാ കുസലമൂലാ’’തി വത്വാ ‘‘കുസലമൂലാ കുസലാ’’തി ച വുത്തത്താ. സേസയമകേസുപി ഏസേവ നയോ. വിസേസവന്തവിസേസ, വിസേസവിസേസവന്തഗ്ഗഹണതോ വാ ഇധ അനുലോമപടിലോമതാ വേദിതബ്ബാ. പഠമപുച്ഛായഞ്ഹി യേ ധമ്മാ വിസേസവന്തോ, തേ നിച്ഛയാധിട്ഠാനേ കത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘യേ കേചി കുസലാ ധമ്മാ’’തി വത്വാ തേസു യസ്മിം വിസേസോ സംസയാധിട്ഠാനോ, തംദസ്സനത്ഥം ‘‘സബ്ബേ തേ കുസലമൂലാ’’തി പുച്ഛാ കതാ. ദുതിയപുച്ഛായം പന തപ്പടിലോമതോ യേന വിസേസേന തേ വിസേസവന്തോ, തം വിസേസം സന്നിട്ഠാനം കത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘യേ വാ പന കുസലമൂലാ’’തി വത്വാ തേ വിസേസവന്തേ സംസയാധിട്ഠാനഭൂതേ ദസ്സേതും ‘‘സബ്ബേ തേ ധമ്മാ കുസലാ’’തി പുച്ഛാ കതാ. അനിയതവത്ഥുകാ ഹി സന്നിട്ഠാനസംസയാ അനേകജ്ഝാസയത്താ സത്താനം.

ഇമിനാപി ബ്യഞ്ജനേനാതി ‘‘യേ കേചി കുസലമൂലേന ഏകമൂലാ’’തി ഇമിനാപി വാക്യേന. ഏവം ന സക്കാ വത്തുന്തി യേനാധിപ്പായേന വുത്തം, തമേവാധിപ്പായം വിവരതി ‘‘ന ഹീ’’തിആദിനാ. തത്ഥ തേനേവാതി കുസലബ്യഞ്ജനത്ഥസ്സ കുസലമൂലേന ഏകമൂലബ്യഞ്ജനത്ഥസ്സ ഭിന്നത്താ ഏവ. വിസ്സജ്ജനന്തി വിഭജനം. ഇതരഥാതി കുസലമൂലേന ഏകമൂലബ്യഞ്ജനേന പുച്ഛായ കതായ. താനി വചനാനീതി കുസലവചനം കുസലമൂലേന ഏകമൂലവചനഞ്ച. കുസലചിത്തസമുട്ഠാനരൂപവസേന ചസ്സ അബ്യാകതദീപനതാ ദട്ഠബ്ബാ. ഏത്ഥാതി ‘‘ഇമിനാപി ബ്യഞ്ജനേന തസ്സേവത്ഥസ്സ സമ്ഭവതോ’’തി ഏതസ്മിം വചനേ. യേ കേചി കുസലാ…പേ… സമ്ഭവതോതി ഏതേന കുസലാനം കുസലമൂലേന ഏകമൂലതായ ബ്യഭിചാരാഭാവം ദസ്സേതി. തേനേവാഹ ‘‘ന ഹി…പേ… സന്തീ’’തി. വുത്തബ്യഞ്ജനത്ഥസ്സേവ സമ്ഭവതോതി ഹി ഇമിനാ അവുത്തബ്യഞ്ജനത്ഥസ്സ സമ്ഭവാഭാവവചനേന സ്വായമധിപ്പായമത്ഥോ വിഭാവിതോ. യഥാ ഹി കുസലമൂലേന ഏകമൂലബ്യഞ്ജനത്ഥോ കുസലബ്യഞ്ജനത്ഥം ബ്യഭിചരതി, ന ഏവം തം കുസലബ്യഞ്ജനത്ഥോ. കഥം കത്വാ ചോദനാ, കഥഞ്ച കത്വാ പരിഹാരോ? കുസലമൂലേന ഏകമൂലാ കുസലാ ഏവാതി ചോദനാ കതാ, കുസലമൂലേന ഏകമൂലാ ഏവ കുസലാതി പന പരിഹാരോ പവത്തോതി വേദിതബ്ബം. ദുതിയയമകേ വിയ അപുച്ഛിത്വാതി ‘‘യേ കേചി കുസലാ’’തി അപുച്ഛിത്വാ. കുസലമൂലേഹീതി കുസലേഹി മൂലേഹി. തേതി കുസലമൂലേന ഏകമൂലാ.

ഏകതോ ഉപ്പജ്ജന്തീതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ പകാരത്ഥോ വാ. തേന ‘‘കുസലമൂലാനി ഏകമൂലാനി ചേവ അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലാനി ചാ’’തിആദിപാളിസേസം ദസ്സേതി. യം സന്ധായ ‘‘ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ വിസ്സജ്ജനം കാതബ്ബം ഭവേയ്യാ’’തി വുത്തം. തത്ഥ ഹേട്ഠാതി അനുലോമപുച്ഛാവിസ്സജ്ജനേ. വുത്തനയേനാതി ‘‘മൂലാനി യാനി ഏകതോ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തിആദിനാ വുത്തനയേന. തമ്പീതി ‘‘കുസലമൂലേനാ’’തിആദി അട്ഠകഥാവചനമ്പി. തഥാതി തേന പകാരേന, അനുലോമപുച്ഛായം വിയ വിസ്സജ്ജനം കാതബ്ബം ഭവേയ്യാതി ഇമിനാ പകാരേനാതി അത്ഥോ. യേന കാരണേന ‘‘ന സക്കാ വത്തു’’ന്തി വുത്തം, തം കാരണം ദസ്സേതും ‘‘യേ വാ പനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘ആമന്താ’’ഇച്ചേവ വിസ്സജ്ജനേന ഭവിതബ്ബന്തി ‘‘സബ്ബേ തേ ധമ്മാ കുസലാ’’തി പുച്ഛായം വിയ ‘‘സബ്ബേ തേ ധമ്മാ കുസലമൂലേന ഏകമൂലാ’’തി പുച്ഛിതേപി പടിവചനവിസ്സജ്ജനമേവ ലബ്ഭതി, ന അനുലോമപുച്ഛായം വിയ സരൂപദസ്സനവിസ്സജ്ജനം വിഭജിത്വാ ദസ്സേതബ്ബസ്സ അഭാവതോ. യേ ഹി ധമ്മാ കുസലമൂലേന ഏകമൂലാ, ന തേ ധമ്മാ കുസലമൂലേന അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലാവ. യേ പന കുസലമൂലേന അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലാ, തേ കുസലമൂലേന ഏകമൂലാവ. തേനാഹ ‘‘ന ഹി…പേ… വിഭാഗോ കാതബ്ബോ ഭവേയ്യാ’’തി.

തത്ഥ യേനാതി യേന അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലേസു ഏകമൂലസ്സ അഭാവേന. യത്ഥാതി യസ്മിം ഞാണസമ്പയുത്തചിത്തുപ്പാദേ. അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലകത്താ ഏകമൂലകത്താ ചാതി അധിപ്പായോ. ദ്വിന്നം ദ്വിന്നഞ്ഹി ഏകേകേന അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലകത്തേ വുത്തേ തേസം ഏകേകേന ഏകമൂലകത്തമ്പി വുത്തമേവ ഹോതി സമാനത്ഥോ ഏകസദ്ദോതി കത്വാ. തേനേവാഹ ‘‘യത്ഥ പന…പേ… ന ഏകമൂലാനീ’’തി. തയിദം മിച്ഛാ, ദ്വീസുപി ഏകേകേന ഇതരസ്സ ഏകമൂലകത്തം സമ്ഭവതി ഏവാതി. തേനാഹ ‘‘ഏതസ്സ ഗഹണസ്സ നിവാരണത്ഥ’’ന്തിആദി. ‘‘യേ ധമ്മാ കുസലമൂലേന അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലാ, തേ കുസലമൂലേന ഏകമൂലാ’’തി ഇമമത്ഥം വിഭാവേന്തേന ഇധ ‘‘ആമന്താ’’തി പദേന യത്ഥ ദ്വേ മൂലാനി ഉപ്പജ്ജന്തി, തത്ഥ ഏകേകേന ഇതരസ്സ ഏകമൂലകത്തം പകാസിതമേവാതി ആഹ ‘‘ആമന്താതി ഇമിനാവ വിസ്സജ്ജനേന തംഗഹണനിവാരണതോ’’തി. നിച്ഛിതത്താതി ഏത്ഥ ഏകതോ ഉപ്പജ്ജമാനാനം തിണ്ണന്നം താവ മൂലാനം നിച്ഛിതം ഹോതു അഞ്ഞമഞ്ഞേകമൂലകത്തം, ദ്വിന്നം പന കഥന്തി ആഹ ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലാനം ഹീ’’തിആദി. സമാനമൂലതാ ഏവാതി അവധാരണേന നിവത്തിതത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ന അഞ്ഞമഞ്ഞസമാനമൂലതാ’’തി വുത്തം. തേന അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലാനം സമാനമൂലതാമത്തവചനിച്ഛായ ഏകമൂലഗ്ഗഹണം, ന തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയതാവിസിട്ഠസമാനമൂലതാദസ്സനത്ഥന്തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി. ദ്വിന്നം മൂലാനന്തി ദ്വിന്നം ഏകമൂലാനം ഏകതോ ഉപ്പജ്ജമാനാനം. യഥാ തേസം സമാനമൂലതാ, തം ദസ്സേതും ‘‘തേസു ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തംമൂലേഹി അഞ്ഞേഹീതി ഇതരമൂലേഹി മൂലദ്വയതോ അഞ്ഞേഹി സഹജാതധമ്മേഹി.

ഇദാനി യേന അധിപ്പായേന പടിലോമേ ‘‘കുസലാ’’ഇച്ചേവ പുച്ഛാ കതാ, ന ‘‘കുസലമൂലേന ഏകമൂലാ’’തി, തം ദസ്സേതും ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലത്തേ പന…പേ… കതാതി ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി ആഹ. ന ഹി കുസലമൂലേന അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലേസു കിഞ്ചി ഏകമൂലം ന ഹോതീതി വുത്തോവായമത്ഥോ. മൂലയുത്തതമേവ വദതി, ന മൂലേഹി അയുത്തന്തി അധിപ്പായോ. അഞ്ഞഥാ പുബ്ബേനാപരം വിരുജ്ഝേയ്യ. തേനേവാതി മൂലയുത്തതായ ഏവ വുച്ചമാനത്താ. ഉഭയത്ഥാപീതി അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലാ ഏകമൂലാതി ദ്വീസുപി പദേസു. ‘‘കുസലമൂലേനാ’’തി വുത്തം, കുസലമൂലേന സമ്പയുത്തേനാതി ഹി അത്ഥോ. യദി ഉഭയമ്പി വചനം മൂലയുത്തതമേവ വദതി, അഥ കസ്മാ അനുലോമപുച്ഛായമേവ ഏകമൂലഗ്ഗഹണം കതം, ന പടിലോമപുച്ഛായന്തി ഉഭയത്ഥാപി തം ഗഹേതബ്ബം ന വാ ഗഹേതബ്ബം. ഏവഞ്ഹി മൂലേകമൂലയമകദേസനാഹി അയം അഞ്ഞമഞ്ഞയമകദേസനാ സമാനരസാ സിയാതി ചോദനം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി.

തത്ഥ തത്ഥാതി തസ്മിം അഞ്ഞമഞ്ഞയമകേ. യദിപി ഏകമൂലാ അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലാതി ഇദം പദദ്വയം വുത്തനയേന മൂലയുത്തതമേവ വദതി, തഥാപി സാമഞ്ഞവിസേസലക്ഖണേ അത്ഥേവ ഭേദോതി ദസ്സേതും ‘‘മൂലയോഗസാമഞ്ഞേ’’തിആദി വുത്തം. സമൂലകാനം സമാനമൂലതാ ഏകമൂലത്തന്തി ഏകമൂലവചനം തേസു അവിസേസതോ മൂലസബ്ഭാവമത്തം വദതി, ന അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലസദ്ദോ വിയ മൂലേസു ലബ്ഭമാനം വിസേസം, ന ച സാമഞ്ഞേ നിച്ഛയോ വിസേസേ സംസയം വിധമതീതി ഇമമത്ഥമാഹ ‘‘മൂലയോഗസാമഞ്ഞേ…പേ… പവത്താ’’തി ഇമിനാ. വിസേസേ പന നിച്ഛയോ സാമഞ്ഞേ സംസയം വിധമന്തോ ഏവ പവത്തതീതി ആഹ ‘‘മൂലയോഗവിസേസേ പന…പേ… നിച്ഛിതമേവ ഹോതീ’’തി. തസ്മാതി വുത്തസ്സേവ തസ്സ ഹേതുഭാവേന പരാമസനം, വിസേസനിച്ഛയേനേവ അവിനാഭാവതോ, സാമഞ്ഞസ്സ നിച്ഛിതത്താ തത്ഥ വാ സംസയാഭാവതോതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഏകമൂലാതി പുച്ഛം അകത്വാ’’തി. കുസലഭാവദീപകം ന ഹോതീതി കുസലഭാവസ്സേവ ദീപകം ന ഹോതി തദഞ്ഞജാതികസ്സപി ദീപനതോ. തേനാഹ ‘‘കുസലഭാവേ സംസയസബ്ഭാവാ’’തി. അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലവചനന്തി കേവലം അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലവചനന്തി അധിപ്പായോ. കുസലാധികാരസ്സ അനുവത്തമാനത്താതി ഇമിനാ ‘‘സബ്ബേ തേ ധമ്മാ കുസലാ’’തി കുസലഗ്ഗഹണേ കാരണമാഹ. ഏകമൂലഗ്ഗഹണേ ഹി പയോജനാഭാവോ ദസ്സിതോ, കുസലസ്സ വസേന ചായം ദേസനാതി.

൫൩-൬൧. മൂലനയേ വുത്തേ ഏവ അത്ഥേതി മൂലനയേ വുത്തേ ഏവ കുസലാദിധമ്മേ. കുസലാദയോ ഹി സഭാവധമ്മാ ഇധ പാളിഅത്ഥതായ അത്ഥോതി വുത്തോ. കുസലമൂലഭാവേന, മൂലസ്സ വിസേസനേന, മൂലയോഗദീപനേന ച പകാസേതും. കുസലമൂലഭൂതാ മൂലാ കുസലമൂലമൂലാതി സമാസയോജനാ. മൂലവചനഞ്ഹി നിവത്തേതബ്ബഗഹേതബ്ബസാധാരണം. അകുസലാബ്യാകതാപി മൂലധമ്മാ അത്ഥീതി കുസലമൂലഭാവേന മൂലധമ്മാ വിസേസിതാ. മൂലഗ്ഗഹണേന ച മൂലവന്താനം മൂലയോഗോ ദീപിതോ ഹോതി. സമാനേന മൂലേന, മൂലസ്സ വിസേസനേന, മൂലയോഗദീപനേന ച പകാസേതും ‘‘ഏകമൂലമൂലാ’’തി, അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ മൂലേന മൂലഭാവേന, മൂലസ്സ വിസേസനേന, മൂലയോഗദീപനേന ച പകാസേതും ‘‘അഞ്ഞമഞ്ഞമൂലമൂലാ’’തി മൂലമൂലനയോ വുത്തോതി യോജനാ. തീസുപി യമകേസു യഥാവുത്തവിസേസനമേവേത്ഥ പരിയായന്തരം ദട്ഠബ്ബം.

മൂലയോഗം ദീപേതുന്തി മൂലയോഗമേവ പധാനം സാതിസയഞ്ച കത്വാ ദീപേതുന്തി അധിപ്പായോ. യഥാ ഹി കുസലാനി മൂലാനി ഏതേസന്തി കുസലമൂലകാനീതി ബാഹിരത്ഥസമാസേ മൂലയോഗോ പധാനഭാവേന വുത്തോ ഹോതി, ന ഏവം ‘‘കുസലസങ്ഖാതാ മൂലാ കുസലമൂലാ’’തി കേവലം, ‘‘കുസലമൂലമൂലാ’’തി സവിസേസനം വാ വുത്തേ ഉത്തരപദത്ഥപ്പധാനസമാസേ. തേനാഹ ‘‘അഞ്ഞപദത്ഥ…പേ… ദീപേതു’’ന്തി. വുത്തപ്പകാരോവാതി ‘‘കുസലമൂലഭാവേന മൂലസ്സ വിസേസനേനാ’’തിആദിനാ മൂലമൂലനയേ ച, ‘‘അഞ്ഞപദത്ഥസമാസന്തേന ക-കാരേനാ’’തിആദിനാ മൂലകനയേ ച വുത്തപ്പകാരോ ഏവ. വചനപരിയായോ മൂലമൂലകനയേ ഏകജ്ഝം കത്വാ യോജേതബ്ബോ.

൭൪-൮൫. ന ഏകമൂലഭാവം ലഭമാനേഹീതി അബ്യാകതമൂലേന ന ഏകമൂലകം തഥാവത്തബ്ബതം ലഭമാനേഹി അട്ഠാരസഅഹേതുകചിത്തുപ്പാദാഹേതുകസമുട്ഠാനരൂപനിബ്ബാനേഹി ഏകതോ അലബ്ഭമാനത്താ. യഥാ ഹി യഥാവുത്തചിത്തുപ്പാദാദയോ ഹേതുപച്ചയവിരഹിതാ അഹേതുകവോഹാരം ലഭന്തി, ന ഏവം സഹേതുകസമുട്ഠാനം രൂപം. തേനാഹ ‘‘അഹേതുകവോഹാരരഹിതം കത്വാ’’തി. ഏത്ഥ ച ‘‘സബ്ബം രൂപം ന ഹേതുകമേവ, അഹേതുകമേവാ’’തി വുത്തത്താ കിഞ്ചാപി സഹേതുകസമുട്ഠാനമ്പി രൂപം അഹേതുകം, ‘‘അബ്യാകതോ ധമ്മോ അബ്യാകതസ്സ ധമ്മസ്സ ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ, വിപാകാബ്യാകതാ കിരിയാബ്യാകതാ ഹേതൂ സമ്പയുത്തകാനം ഖന്ധാനം ചിത്തസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി (പട്ഠാ. ൧.൧.൪൦൩) പന വചനതോ ഹേതുപച്ചയയോഗേന സഹേതുകസമുട്ഠാനസ്സ രൂപസ്സ അഹേതുകവോഹാരാഭാവോ വുത്തോ. കേചി പന ‘‘അബ്ബോഹാരികം കത്വാതി സഹേതുകവോഹാരേന അബ്ബോഹാരികം കത്വാതി അത്ഥം വത്വാ അഞ്ഞഥാ ‘അഹേതുകം അബ്യാകതം അബ്യാകതമൂലേന ഏകമൂല’ന്തി ന സക്കാ വത്തു’’ന്തി വദന്തി. തത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം വുത്തമേവ അഹേതുകവോഹാരാഭാവേന സഹേതുകതാപരിയായസ്സ അത്ഥസിദ്ധത്താ. അപിച ഹേതുപച്ചയസബ്ഭാവതോ തസ്സ സഹേതുകതാപരിയായോ ലബ്ഭതേവ. തേനാഹ ‘‘ന വാ സഹേതുകദുകേ വിയ…പേ… അബ്ബോഹാരികം കത’’ന്തി. ഏത്ഥ ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം ഏകമൂലകദുകേ. ഹേതുപച്ചയയോഗായോഗവസേനാതി ഹേതുപച്ചയേന യോഗായോഗവസേന, ഹേതുപച്ചയസ്സ സബ്ഭാവാസബ്ഭാവവസേനാതി അത്ഥോ. സഹേതുകവോഹാരമേവ ലഭതി പച്ചയഭൂതഹേതുസബ്ഭാവതോ.

അപരേ പന ഭണന്തി ‘‘സഹേതുകചിത്തസമുട്ഠാനം രൂപം അഹേതുകം അബ്യാകതന്തി ഇമിനാ വചനേന സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തമ്പി സമൂലകത്താ ‘അബ്യാകതമൂലേന ന ഏകമൂല’ന്തി ന സക്കാ വത്തും, സതിപി സമൂലകത്തേ നിപ്പരിയായേന സഹേതുകം ന ഹോതീതി ‘അബ്യാകതമൂലേന ഏകമൂല’ന്തി ച ന സക്കാ വത്തും, തസ്മാ ‘അഹേതുകം അബ്യാകതം അബ്യാകതമൂലേന ന ഏകമൂലം, സഹേതുകം അബ്യാകതം അബ്യാകതമൂലേന ഏകമൂല’ന്തി ദ്വീസുപി പദേസു അനവരോധതോ അബ്ബോഹാരികം കത്വാതി വുത്ത’’ന്തി, തം തേസം മതിമത്തം ‘‘സഹേതുകഅബ്യാകതസമുട്ഠാനം രൂപം അബ്യാകതമൂലേന ഏകമൂലം ഹോതീ’’തി അട്ഠകഥായം തസ്സ ഏകമൂലഭാവസ്സ നിച്ഛിതത്താ, തസ്മാ വുത്തനയേനേവ ചേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൮൬-൯൭. കുസലാകുസലാബ്യാകതരാസിതോ നമനനാമനസങ്ഖാതേന വിസേസേന അരൂപധമ്മാനം ഗഹണം നിദ്ധാരണം നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘നാമാനം നിദ്ധാരിതത്താ’’തി. തേന തേസം അധികഭാവമാഹ വിഞ്ഞായമാനമേവ പകരണേന അപരിച്ഛിന്നത്താ. യദി ഏവം ‘‘അഹേതുകം നാമം സഹേതുകം നാമ’’ന്തി പാഠന്തരേ കസ്മാ നാമഗ്ഗഹണം കതന്തി ആഹ ‘‘സുപാകടഭാവത്ഥ’’ന്തി, പരിബ്യത്തം കത്വാ വുത്തേ കിം വത്തബ്ബന്തി അധിപ്പായോ.

നിദ്ദേസവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മൂലയമകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.