൧. നസുത്തസാധനകഥാവണ്ണനാ

൨൯൭. ‘‘അതീതം അനാഗതം പച്ചുപ്പന്ന’’ന്തി അയം കാലവിഭാഗപരിച്ഛിന്നോ വോഹാരോ ധമ്മാനം തം തം അവത്ഥാവിസേസം ഉപാദായ പഞ്ഞത്തോ. ധമ്മോ ഹി സകിച്ചക്ഖണേ പച്ചുപ്പന്നോ, തതോ പുബ്ബേ അനാഗതോ, പച്ഛാ അതീതോതി വുത്തോവായമത്ഥോ. തത്ഥ യദിപി ധമ്മാ അനിച്ചതായ അനവട്ഠിതാ, അവത്ഥാ പന തേസം യഥാവുത്താ വവത്ഥിതാതി തദുപാദാനാ കാലപഞ്ഞത്തിപി വവത്ഥിതാ ഏവ. ന ഹി അതീതാദി അനാഗതാദിഭാവേന വോഹരീയതി, ഖന്ധാദിപഞ്ഞത്തി പന അനപേക്ഖിതകാലവിസേസാ. തീസുപി ഹി കാലേസു രൂപക്ഖന്ധോ രൂപക്ഖന്ധോവ, തഥാ സേസാ ഖന്ധാ ആയതനധാതുയോ ച. ഏവമവട്ഠിതേ യസ്മാ പരവാദീ ‘‘അത്ഥീ’’തി ഇമം പച്ചുപ്പന്നനിയതം വോഹാരം അതീതാനാഗതേസുപി ആരോപേതി, തസ്മാ സോ അദ്ധസങ്കരം കരോതി. പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനേ വിജ്ജമാനേ കത്വാ വോഹരതീതി തതോ വിവേചേതും ‘‘അതീതം ഖന്ധാ’’തിആദികാ അയം കഥാ ആരദ്ധാ.

യസ്മാ പന രുപ്പനാദിസഭാവേ അതീതാദിഭേദഭിന്നേ ധമ്മേ ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ തത്ഥ രാസട്ഠം ഉപാദായ ഖന്ധപഞ്ഞത്തി, ചക്ഖുരൂപാദീസു കാരണാദിഅത്ഥം സുഞ്ഞതട്ഠഞ്ച ഉപാദായ ആയതനപഞ്ഞത്തി ധാതുപഞ്ഞത്തി ച, തസ്മാ സാ അദ്ധത്തയസാധാരണാ, ന അതീതാദിപഞ്ഞത്തി വിയ അദ്ധവിസേസാധിട്ഠാനാതി ആഹ ‘‘ഖന്ധാദിഭാവാവിജഹനതോ അതീതാനാഗതാന’’ന്തി. തേ പനേതേ അതീതാദികേ ഖന്ധാദികേ വിയ സഭാവധമ്മതോ സഞ്ജാനന്തോ പരവാദീ ‘‘അത്ഥീ’’തി പടിജാനാതീതി ആഹ ‘‘അതീതാനാഗതാനം അത്ഥിതം ഇച്ഛന്തസ്സാ’’തി. സേസമേത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ.

‘‘തയോമേ, ഭിക്ഖവേ, നിരുത്തിപഥാ’’തി സുത്തം നിരുത്തിപഥസുത്തം. തത്ഥ ഹി പച്ചുപ്പന്നസ്സേവ അത്ഥിഭാവോ വുത്തോ, ന അതീതാനാഗതാനം. തേന വുത്തം ‘‘അത്ഥിതായ വാരിതത്താ’’തി. യദി ഏവം ‘‘അത്ഥി, ഭിക്ഖവേ, നിബ്ബാന’’ന്തി ഇദം കഥന്തി? തം സബ്ബദാ ഉപലദ്ധിതോ വുത്തം നിച്ചസഭാവഞാപനത്ഥം അസങ്ഖതധമ്മസ്സ, ഇധ പന സങ്ഖതധമ്മാനം ഖണത്തയസമങ്ഗിതായ അത്ഥിഭാവോ ന തതോ പുബ്ബേ പച്ഛാ ചാതി പഞ്ഞാപനത്ഥം ‘‘യം, ഭിക്ഖവേ, രൂപം…പേ… ന തസ്സ സങ്ഖാ ഭവിസ്സതീ’’തി വുത്തം. ഏതേന ‘‘അത്ഥീ’’തി സമഞ്ഞായ അനുപാദാനതോ അതീതം അനാഗതം പരമത്ഥതോ നത്ഥീതി ദസ്സിതം ഹോതി. ഇമിനാവൂപായേനാതി ‘‘ഖന്ധാദിഭാവാവിജഹനതോ’’തി ഏവം വുത്തേന ഹേതുനാ. ഉപപത്തിസാധനയുത്തി ഹി ഇധ ‘‘ഉപായോ’’തി വുത്താ.

നസുത്തസാധനകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.