൨. കാലസംസന്ദനകഥാവണ്ണനാ

൨൮൫. അതീതാ …പേ… കരിത്വാതി ഏത്ഥായം സങ്ഖേപത്ഥോ – അതീതം അനാഗതന്തി രൂപസ്സ ഇമം വിസേസം, ഏവം വിസേസം വാ രൂപം അഗ്ഗഹേത്വാ പച്ചുപ്പന്നതാവിസേസവിസിട്ഠരൂപമേവ അപ്പിയം പച്ചുപ്പന്നരൂപഭാവാനം സമാനാധികരണത്താ ഏതസ്മിംയേവ വിസയേ അപ്പേതബ്ബം, വചീഗോചരം പാപേതബ്ബം സതിപി നേസം വിസേസനവിസേസിതബ്ബതാസങ്ഖാതേ വിഭാഗേ തഥാപി അവിഭജിതബ്ബം കത്വാതി. യസ്മാ പന പാളിയം ‘‘പച്ചുപ്പന്നന്തി വാ രൂപന്തി വാ’’തി പച്ചുപ്പന്നരൂപസദ്ദേഹി തദത്ഥസ്സ വത്തബ്ബാകാരോ ഇതിസദ്ദേഹി ദസ്സിതോ, തസ്മാ ‘‘പച്ചുപ്പന്നസദ്ദേന…പേ… വുത്തം ഹോതീ’’തി ആഹ. രൂപപഞ്ഞത്തീതി രൂപായതനപഞ്ഞത്തി. സാ ഹി സഭാവധമ്മുപാദാനാ തജ്ജാപഞ്ഞത്തി. തേനേവാഹ ‘‘സഭാവപരിച്ഛിന്നേ പവത്താ വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തീ’’തി. രൂപസമൂഹം ഉപാദായാതി തംതംഅത്തപഞ്ഞത്തിയാ ഉപാദാനഭൂതാനം അഭാവവിഭാവനാകാരേന പവത്തമാനാനം രൂപധമ്മാനം സമൂഹം ഉപാദായ. ഉപാദാനുപാദാനമ്പി ഹി ഉപാദാനമേവാതി. തസ്മാതി സമൂഹുപാദായാധീനതായ അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിഭാവതോ. വിഗമാവത്തബ്ബതാതി വിഗമസ്സ വത്ഥഭാവാപഗമസ്സ അവത്തബ്ബതാ. ന ഹി ഓദാതതാവിഗമേന അവത്ഥം ഹോതി. ന പന യുത്താ രൂപഭാവസ്സ വിഗമാവത്തബ്ബതാതി യോജനാ. രൂപഭാവോതി ച രൂപായതനസഭാവോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ഗോചരഭാവോ. ന ഹി തസ്സ പച്ചുപ്പന്നഭാവവിഗമേ വിഗമാവത്തബ്ബതാ യുത്താ.

കാലസംസന്ദനകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വചനസോധനവണ്ണനാ

൨൮൮. അനാഗതം വാ പച്ചുപ്പന്നം വാതി ഏത്ഥ വാ-സദ്ദോ അനിയമത്ഥോ യഥാ ‘‘ഖദിരേ വാ ബന്ധിതബ്ബം പലാസേ വാ’’തി. തസ്മാ ‘‘ഹുത്വാ ഹോതീ’’തി ഏത്ഥ ഹോതി-സദ്ദോ അനാഗതപച്ചുപ്പന്നേസു യം കിഞ്ചി പധാനം കത്വാ സമ്ബന്ധം ലഭതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അനാഗതം…പേ… ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി ആഹ. തത്ഥ പച്ചുപ്പന്നം ഹോന്തന്തി പച്ചുപ്പന്നം ജായമാനം പച്ചുപ്പന്നഭാവം ലഭന്തം. തേനാഹ ‘‘തഞ്ഞേവ അനാഗതം തം പച്ചുപ്പന്നന്തി ലദ്ധിവസേനാ’’തി. തമ്പി ഹുത്വാ ഹോതീതി യം അനാഗതം ഹുത്വാ പച്ചുപ്പന്നഭാവപ്പത്തിയാ ‘‘ഹുത്വാ ഹോതീ’’തി വുത്തം, കിം തദപി പുന ഹുത്വാ ഹോതീതി പുച്ഛതി. തബ്ഭാവാവിഗമതോതി പച്ചുപ്പന്നഭാവതോ ഹുത്വാഹോതിഭാവാനുപഗമതോ. പച്ചുപ്പന്നാഭാവതോതി പച്ചുപ്പന്നതായ അഭാവതോ.

വചനം അരഹതീതി ഇമിനാ വചനമത്തേ ന കോചി ദോസോതി ദസ്സേതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യദിപി തസ്സ പുന ഹുത്വാ ഭൂതസ്സ പുന ഹുത്വാഹോതിഭാവോ നത്ഥി, പുനപ്പുനം ഞാപേതബ്ബതായ പന ദുതിയം തതോ പരമ്പി തഥാ വത്തബ്ബതം അരഹതീതി ‘‘ആമന്താ’’തി പടിജാനാതീതി. ധമ്മേതി സഭാവധമ്മേ. തപ്പടിക്ഖേപതോ അധമ്മേ അഭാവധമ്മേ. തേനാഹ ‘‘സസവിസാണേ’’തി.

പടിക്ഖിത്തനയേനാതി ‘‘ഹുത്വാ ഹോതി, ഹുത്വാ ഹോതീ’’തി ഏത്ഥ പുബ്ബേ യദേതം തയാ ‘‘അനാഗതം ഹുത്വാ പച്ചുപ്പന്നം ഹോതീ’’തി വദതാ ‘‘തംയേവ അനാഗതം തം പച്ചുപ്പന്ന’’ന്തി ലദ്ധിവസേന ‘‘അനാഗതം വാ പച്ചുപ്പന്നം വാ ഹുത്വാ ഹോതീ’’തി വുത്തം, ‘‘കിം തേ തമ്പി ഹുത്വാ ഹോതീ’’തി പുച്ഛിതേ യോ പരവാദിനാ ഹുത്വാ ഭൂതസ്സ പുന ഹുത്വാഅഭാവതോ ‘‘ന ഹേവാ’’തി പടിക്ഖേപോ കതോ, തേന പടിക്ഖിത്തനയേന. സ്വായം യദേവ രൂപാദി അനാഗതം, തദേവ പച്ചുപ്പന്നന്തി സതിപി അത്ഥാഭേദേ അനാഗതപച്ചുപ്പന്നന്തി പന അത്ഥേവ കാലഭേദോതി തംകാലഭേദവിരോധായ പടിക്ഖേപോ പവത്തോതി ആഹ ‘‘പടിക്ഖിത്തനയേനാതി കാലനാനത്തേനാ’’തി. തേന ഹി സോ അയഞ്ച പടിക്ഖേപോ നീതോ പവത്തിതോതി. പടിഞ്ഞാതനയേനാതി ഇദമ്പി യഥാവുത്തപടിക്ഖേപാനന്തരം യം പടിഞ്ഞാതം, തം സന്ധായാഹ. യഥാ ഹി സാ പടിഞ്ഞാ അത്ഥാഭേദേന നീതാ പവത്തിതാ, തഥായമ്പി. തേനേവാഹ ‘‘അത്ഥാനാനത്തേനാ’’തി, അനാഗതാദിപ്പഭേദായ കാലപഞ്ഞത്തിയാ ഉപാദാനഭൂതസ്സ അത്ഥസ്സ അഭേദേനാതി അത്ഥോ. യഥാ ഉപാദാനഭൂതരൂപാദിഅത്ഥാഭേദേപി തേസം ഖണത്തയാനാവത്തി തംസമങ്ഗിതാ അനാഗതപച്ചുപ്പന്നഭാവാവത്തിതാ, തഥാ തത്ഥ വുച്ചമാനാ ഹുത്വാഹോതിഭാവാ യഥാക്കമം പുരിമപച്ഛിമേസു പവത്തിതാ പുരിമപച്ഛിമകിരിയാതി കത്വാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘അത്ഥാനാനത്തം…പേ… പടിജാനാതീ’’തി വത്വാ പുന ‘‘അത്ഥാനാനത്തമേവ ഹീ’’തിആദിനാ തമേവ അത്ഥം സമത്ഥേതി. യഥാ പന ‘‘തം ജീവം തം സരീര’’ന്തി പടിജാനന്തസ്സ ജീവോവ സരീരം, സരീരമേവ ജീവോതി ജീവസരീരാനം അനഞ്ഞത്തം ആപജ്ജതി, ഏവം ‘‘തഞ്ഞേവ അനാഗതം തം പച്ചുപ്പന്ന’’ന്തി ച പടിജാനന്തസ്സ അനാഗതപച്ചുപ്പന്നാനം അനഞ്ഞത്തം ആപന്നന്തി പച്ചുപ്പന്നാനാഗതേസു വുത്താ ഹോതിഭാവഹുത്വാഭാവാ അനാഗതപച്ചുപ്പന്നേസുപി ആപജ്ജേയ്യുന്തി വുത്തം അട്ഠകഥായം ‘‘ഏവം സന്തേ അനാഗതമ്പി ഹുത്വാഹോതി നാമ, പച്ചുപ്പന്നമ്പി ഹുത്വാഹോതിയേവ നാമാ’’തി.

അനുഞ്ഞാതപഞ്ഹസ്സാതി ‘‘തഞ്ഞേവ അനാഗതം തം പച്ചുപ്പന്നന്തി? ആമന്താ’’തി ഏവം അത്ഥാനാനത്തം സന്ധായ അനുഞ്ഞാതസ്സ അത്ഥസ്സ. ഞാതും ഇച്ഛിതോ ഹി അത്ഥോ പഞ്ഹോ. ദോസോ വുത്തോതി അനാഗതം ഹുത്വാ പച്ചുപ്പന്നഭൂതസ്സ പുന അനാഗതം ഹുത്വാ പച്ചുപ്പന്നഭാവാപത്തിസങ്ഖാതോ ദോസോ വുത്തോ പുരിമനയേ. പച്ഛിമനയേ പന അനാഗതപച്ചുപ്പന്നേസു ഏകേകസ്സ ഹുത്വാഹോതിഭാവാപത്തിസങ്ഖാതോ ദോസോ വുത്തോതി അത്ഥോ. പടിക്ഖിത്തപഞ്ഹന്തി ‘‘തംയേവ അനാഗതം തം പച്ചുപ്പന്നന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ’’തി ഏവം കാലനാനത്തം സന്ധായ പടിക്ഖിത്തപഞ്ഹം. തേനാതി അനാഗതപച്ചുപ്പന്നാനം ഹോതിഹുത്വാഭാവപടിക്ഖേപേന. ചോദേതീതി അനാഗതം തേന ഹോതി നാമ, പച്ചുപ്പന്നം തേന ഹുത്വാ നാമ, ഉഭയമ്പി അനഞ്ഞത്താ ഉഭയസഭാവന്തി ചോദേതി. ഏത്ഥാതി ‘‘ഹുത്വാ ഹോതീ’’തി ഏതസ്മിം പഞ്ഹേ കഥം ഹോതി ദോസോതി ചോദേതീതി. ‘‘തസ്സേവാ’’തി പരിഹരതി. കഥം കത്വാ ചോദനാ, കഥഞ്ച കത്വാ പരിഹാരോ? അനുജാനനപടിക്ഖേപാനം ഭിന്നവിസയതായ ചോദനാ, അത്ഥാഭേദകാലഭേദവിസയത്താ അഭിന്നാധാരതായ തേസം പരിഹാരോ. തസ്സേവാതി ഹി പരവാദിനോ ഏവാതി അത്ഥോ.

തദുഭയം ഗഹേത്വാതി ‘‘തം അനാഗതം തം പച്ചുപ്പന്ന’’ന്തി ഉഭയം ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ. ഏകേകന്തി തേസു ഏകേകം. ഏകേകമേവാതി ഉഭയം ഏകജ്ഝം അഗ്ഗഹേത്വാ ഏകേകമേവ വിസും വിസും ഇമസ്മിം പക്ഖേ തഥാ ന യുത്തന്തി അത്ഥോ. ഏസ നയോതി അതിദേസം കത്വാ സംഖിത്തത്താ തം ദുബ്ബിഞ്ഞേയ്യന്തി ‘‘അനാഗതസ്സ ഹീ’’തിആദിനാ വിവരതി. പടിജാനിതബ്ബം സിയാ അനാഗതപച്ചുപ്പന്നാനം യഥാക്കമം ഹോതിഹുത്വാഭാവതോതി അധിപ്പായോ. ‘‘യദേതം തയാ’’തിആദിനാ പവത്തോ സംവണ്ണനാനയോ പുരിമനയോ, തത്ഥ ഹി ‘‘യദി തേ അനാഗതം ഹുത്വാ’’തിആദിനാ ഹുത്വാഹോതിഭാവോ ചോദിതോ. ‘‘അപരോ നയോ’’തിആദികോ ദുതിയനയോ. തത്ഥ ഹി ‘‘അനാഗതസ്സ…പേ… ഹുത്വാഹോതിയേവ നാമാ’’തി അനാഗതാദീസു ഏകേകസ്സ ഹുത്വാഹോതിനാമതാ ചോദിതാ.

വചനസോധനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അതീതഞാണാദികഥാവണ്ണനാ

൨൯൦. കഥം വുച്ചതീതി കസ്മാ വുത്തം. തേനാതി ഹി ഇമിനാ ദുതിയപുച്ഛായ ‘‘അതീതം ഞാണ’’ന്തി ഇദം പച്ചാമട്ഠം, തഞ്ച പച്ചുപ്പന്നം ഞാണം, അതീതധമ്മാരമ്മണതായ അതീതന്തി വുത്തം. തേനാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘പുന പുട്ഠോ അതീതാരമ്മണം പച്ചുപ്പന്നം ഞാണ’’ന്തിആദി.

അതീതഞാണാദികഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അരഹന്താദികഥാവണ്ണനാ

൨൯൧. ‘‘അരഹം ഖീണാസവോ’’തിആദിനാ സുത്തവിരോധോ പാകടോതി ഇദമേവ ദസ്സേന്തോ ‘‘യുത്തിവിരോധോ…പേ… ദട്ഠബ്ബോ’’തി ആഹ. തത്ഥ അനാനത്തന്തി അവിസേസോ. ഏവമാദികോതി ആദി-സദ്ദേന കതകിച്ചതാഭാവോ അനോഹിതഭാരതാതി ഏവമാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ.

അരഹന്താദികഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പദസോധനകഥാവണ്ണനാ

൨൯൫. യോ അതീതസദ്ദാഭിധേയ്യോ അത്ഥോ, സോ അത്ഥിസദ്ദാഭിധേയ്യോതി ദ്വേപി സമാനാധികരണത്ഥാതി കത്വാ വുത്തം ‘‘അതീതഅത്ഥിസദ്ദാനം ഏകത്ഥത്താ’’തി, ന, അതീതസദ്ദാഭിധേയ്യസ്സേവ അത്ഥിസദ്ദാഭിധേയ്യത്താ. തേനാഹ ‘‘അത്ഥിസദ്ദത്ഥസ്സ ച ന്വാതീതഭാവതോ’’തി. തേന കിം സിദ്ധന്തി ആഹ ‘‘അതീതം ന്വാതീതം, ന്വാതീതഞ്ച അതീതം ഹോതീ’’തി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യദി തവ മതേന അതീതം അത്ഥി, അത്ഥി ച ന്വാതീതന്തി അതീതഞ്ച നോ അതീതം സിയാ, തഥാ അത്ഥി നോ അതീതം അതീതഞ്ച നോ അതീതം അതീതം സിയാതി, യഥാ ‘‘അതീതം അത്ഥീ’’തി ഏത്ഥ അതീതമേവ അത്ഥീതി നായം നിയമോ ഗഹേതബ്ബോ അനതീതസ്സപി അത്ഥിഭാവസ്സ ഇച്ഛിതത്താ. തേനേവാഹ ‘‘അത്ഥി സിയാ അതീതം, സിയാ ന്വാതീത’’ന്തി. യേന ഹി ആകാരേന അതീതസ്സ അത്ഥിഭാവോ പരവാദിനാ ഇച്ഛിതോ, തേനാകാരേന അനതീതസ്സ അനാഗതസ്സ പച്ചുപ്പന്നസ്സ ച സോ ഇച്ഛിതോ. കേന പന ആകാരേന ഇച്ഛിതോതി? സങ്ഖതാകാരേന. തേന വുത്തം ‘‘തേനാതീതം ന്വാതീതം, ന്വാതീതം അതീത’’ന്തി. തസ്മാ അതീതം അത്ഥിയേവാതി ഏവമേത്ഥ നിയമോ ഗഹേതബ്ബോ. അത്ഥിഭാവേ ഹി അതീതം നിയമിതം, ന അതീതേ അത്ഥിഭാവോ നിയമിതോ, ‘‘ന പന നിബ്ബാനം അത്ഥീ’’തി ഏത്ഥ പന നിബ്ബാനമേവ അത്ഥീതി അയമ്പി നിയമോ സമ്ഭവതീതി സോ ഏവ ഗഹേതബ്ബോ. യദിപി ഹി നിബ്ബാനം പരമത്ഥതോ അത്ഥിഭാവം ഉപാദായ ഉത്തരപദാവധാരണം ലബ്ഭതി തദഞ്ഞസ്സപി അഭാവതോ, തഥാപി അസങ്ഖതാകാരേന അഞ്ഞസ്സ അനുപലബ്ഭനതോ തഥാ നിബ്ബാനമേവ അത്ഥീതി പുരിമപദാവധാരണേ അത്ഥേ ഗയ്ഹമാനേ ‘‘അത്ഥി സിയാ നിബ്ബാനം, സിയാ നോ നിബ്ബാന’’ന്തി ചോദനാ അനോകാസാ. അതീതാദീസു പന പുരിമപദാവധാരണം പരവാദിനാ ന ഗഹിതന്തി നത്ഥേത്ഥ അതിപ്പസങ്ഗോ. അഗ്ഗഹണഞ്ചസ്സ പാളിതോ ഏവ വിഞ്ഞായതി. ഏവമേത്ഥ അതീതാദീനം അത്ഥിതം വദന്തസ്സ പരവാദിസ്സേവായം ഇട്ഠവിഘാതദോസാപത്തി, ന പന നിബ്ബാനസ്സ അത്ഥിതം വദന്തസ്സ സകവാദിസ്സാതി. പടിപാദനാ പതിട്ഠാപനാ വേദിതബ്ബാ.

ഏത്ഥാഹ ‘‘അതീതം അത്ഥീ’’തിആദിനാ കിം പനായം അതീതാനാഗതാനം പരമത്ഥതോ അത്ഥിഭാവോ അധിപ്പേതോ, ഉദാഹു ന പരമത്ഥതോ. കിഞ്ചേത്ഥ – യദി താവ പരമത്ഥതോ, സബ്ബകാലം അത്ഥിഭാവതോ സങ്ഖാരാനം സസ്സതഭാവോ ആപജ്ജതി, ന ച തം യുത്തം ആഗമവിരോധതോ യുത്തിവിരോധതോ ച. അഥ ന പരമത്ഥതോ, ‘‘സബ്ബമത്ഥീ’’തിആദികാ ചോദനാ നിരത്ഥികാ സിയാ, ന നിരത്ഥികാ. സോ ഹി പരവാദീ ‘‘യം കിഞ്ചി രൂപം അതീതാനാഗത’’ന്തിആദിനാ അതീതാനാഗതാനമ്പി ഖന്ധഭാവസ്സ വുത്തത്താ അസതി ച അതീതേ കുസലാകുസലസ്സ കമ്മസ്സ ആയതിം ഫലം കഥം ഭവേയ്യ, തത്ഥ ച പുബ്ബേനിവാസഞാണാദി അനാഗതേ ച അനാഗതംസഞാണാദി കഥം പവത്തേയ്യ, തസ്മാ അത്ഥേവ പരമത്ഥതോ അതീതാനാഗതന്തി യം പടിജാനാതി, തം സന്ധായ അയം കതാതി. ഏകന്തേന ചേതം സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം. യേപി ‘‘സബ്ബം അത്ഥീ’’തി വദന്തി അതീതം അനാഗതം പച്ചുപ്പന്നഞ്ച, തേ സബ്ബത്ഥിവാദാതി.

ചതുബ്ബിധാ ചേതേ തേ സബ്ബത്ഥിവാദാ. തത്ഥ കേചി ഭാവഞ്ഞത്തികാ. തേ ഹി ‘‘യഥാ സുവണ്ണഭാജനസ്സ ഭിന്ദിത്വാ അഞ്ഞഥാ കരിയമാനസ്സ സണ്ഠാനസ്സേവ അഞ്ഞഥത്തം, ന വണ്ണാദീനം, യഥാ ച ഖീരം ദധിഭാവേന പരിണമന്തം രസവീരിയവിപാകേ പരിച്ചജതി, ന വണ്ണം, ഏവം ധമ്മാപി അനാഗതദ്ധുനോ പച്ചുപ്പന്നദ്ധം സങ്കമന്താ അനാഗതഭാവമേവ ജഹന്തി, ന അത്തനോ സഭാവം. തഥാ പച്ചുപ്പന്നദ്ധുനോ അതീതദ്ധം സങ്കമേ’’തി വദന്തി. കേചി ലക്ഖണഞ്ഞത്തികാ, തേ പന ‘‘തീസു അദ്ധാസു പവത്തമാനോ ധമ്മോ അതീതോ അതീതലക്ഖണയുത്തോ, ഇതരലക്ഖണേഹി അയുത്തോ. തഥാ അനാഗതോ പച്ചുപ്പന്നോ ച. യഥാ പുരിസോ ഏകിസ്സാ ഇത്ഥിയാ രത്തോ അഞ്ഞാസു അരത്തോ’’തി വദന്തി. അഞ്ഞേ അവത്ഥഞ്ഞത്തികാ, തേ ‘‘തീസു അദ്ധാസു പവത്തമാനോ ധമ്മോ തം തം അവത്ഥം പത്വാ അഞ്ഞോ അഞ്ഞം നിദ്ദിസീയതി അവത്ഥന്തരതോ, ന സഭാവതോ. യഥാ ഏകം അക്ഖം ഏകങ്ഗേ നിക്ഖിത്തം ഏകന്തി വുച്ചതി, സതങ്ഗേ സതന്തി, സഹസ്സങ്ഗേ സഹസ്സന്തി, ഏവംസമ്പദമിദ’’ന്തി. അപരേ അഞ്ഞഥഞ്ഞത്തികാ, തേ പന ‘‘തീസു അദ്ധാസു പവത്തമാനോ ധമ്മോ തം തം അപേക്ഖിത്വാ തദഞ്ഞസഭാവേന വുച്ചതി. യഥാ തം ഏകാ ഇത്ഥീ മാതാതി ച വുച്ചതി ധീതാ’’തി ച. ഏവമേതേ ചത്താരോ സബ്ബത്ഥിവാദാ.

തേസു പഠമോ പരിണാമവാദിതായ കാപിലപക്ഖികേസു പക്ഖിപിതബ്ബോതി. ദുതിയസ്സപി കാലസങ്കരോ ആപജ്ജതി സബ്ബസ്സ സബ്ബലക്ഖണയോഗതോ. ചതുത്ഥസ്സപി സങ്കരോവ. ഏകസ്സേവ ധമ്മസ്സ പവത്തിക്ഖണേ തയോപി കാലാ സമോധാനം ഗച്ഛന്തി. പുരിമപച്ഛിമക്ഖണാ ഹി അതീതാനാഗതാ, മജ്ഝിമോ പച്ചുപ്പന്നോതി. തതിയസ്സ പന അവത്ഥഞ്ഞത്തികസ്സ നത്ഥി സങ്കരോ ധമ്മകിച്ചേന കാലവവത്ഥാനതോ. ധമ്മോ ഹി സകിച്ചക്ഖണേ പച്ചുപ്പന്നോ, തതോ പുബ്ബേ അനാഗതോ, പച്ഛാ അതീതോതി.

തത്ഥ യദി അതീതമ്പി ധരമാനസഭാവതായ അത്ഥി അനാഗതമ്പി, കസ്മാ തം അതീതന്തി വുച്ചതി അനാഗതന്തി വാ, നനു വുത്തം ‘‘ധമ്മകിച്ചേന കാലവവത്ഥാനതോ’’തി. യദി ഏവം പച്ചുപ്പന്നസ്സ ചക്ഖുസ്സ കിം കിച്ചം, അനവസേസപച്ചയസമവായേ ഫലുപ്പാദനം. ഏവം സതി അനാഗതസ്സപി ചസ്സ തേന ഭവിതബ്ബം അത്ഥിഭാവതോതി ലക്ഖണസങ്കരോ സിയാ. ഇദഞ്ചേത്ഥ വത്തബ്ബം, തേനേവ സഭാവേന സതോ ധമ്മസ്സ കിച്ചം, കിച്ചകരണേ കോ വിബന്ധോ, യേന കദാചി കരോതി കദാചി ന കരോതി പച്ചയസമവായഭാവതോ, കിച്ചസ്സ സമവായാഭാവതോതി ചേ? തം ന, നിച്ചം അത്ഥിഭാവസ്സ ഇച്ഛിതത്താ. തതോ ഏവ ച അദ്ധുനം അവവത്ഥാനം. ധമ്മോ ഹി തേനേവ സഭാവേന വിജ്ജമാനോ കസ്മാ കദാചി അതീതോതി വുച്ചതി കദാചി അനാഗതോതി കാലസ്സ വവത്ഥാനം ന സിയാ. യോ ഹി ധമ്മോ അജാതോ, സോ അനാഗതോ. യോ ജാതോ ന ച നിരുദ്ധോ, സോ പച്ചുപ്പന്നോ. യോ നിരുദ്ധോ, സോ അതീതോ. ഇദമേവേത്ഥ വത്തബ്ബം. യദി യഥാ വത്തമാനം അത്ഥി, തഥാ അതീതം അനാഗതഞ്ച അത്ഥി, തസ്സ തഥാ സതോ അജാതതാ നിരുദ്ധതാ ച കേന ഹോതീതി. തേനേവ ഹി സഭാവേന സതോ ധമ്മസ്സ കഥമിദം സിജ്ഝതി അജാതോതി വാ നിരുദ്ധോതി വാ. കിം തസ്സ പുബ്ബേ നാഹോസി, യസ്സ അഭാവതോ അജാതോതി വുച്ചതി, കിഞ്ച പച്ഛാ നത്ഥി, യസ്സ അഭാവതോ നിരുദ്ധോതി വുച്ചതി. തസ്മാ സബ്ബഥാപി അദ്ധത്തയം ന സിജ്ഝതി, യദി അഹുത്വാ സങ്ഗതി ഹുത്വാ ച വിനസ്സതീതി ന സമ്പടിച്ഛന്തി. യം പന വുത്തം ‘‘സങ്ഖതലക്ഖണയോഗതോ ന സസ്സതഭാവപ്പസങ്ഗോ’’തി, തയിദം കേവലം വാചാവത്ഥുമത്തം ഉദയവയാസമ്ഭവതോ, അത്ഥി ച നാമ സബ്ബദാ സോ ധമ്മോ, ന ച നിച്ചോതി കുതോയം വാചായുത്തി.

സഭാവോ സബ്ബദാ അത്ഥി, നിച്ചോ ധമ്മോ ന വുച്ചതി;

ധമ്മോ സഭാവതോ നാഞ്ഞോ, അഹോ ധമ്മേസു കോസലം.

യഞ്ച വുത്തം ‘‘യം കിഞ്ചി രൂപം അതീതാനാഗത’’ന്തിആദിനാ അതീതാനാഗതാനം ഖന്ധഭാവസ്സ വുത്തത്താ അത്ഥേവാതി, വദാമ. അതീതം ഭൂതപുബ്ബം, അനാഗതം യം സതി പച്ചയേ ഭവിസ്സതി, തദുഭയസ്സപി രുപ്പനാദിസഭാവാനാതിവത്തനതോ രൂപക്ഖന്ധാദിഭാവോ വുത്തോ. യഥാധമ്മസഭാവാനാതിവത്തനതോ അതീതാ ധമ്മാ അനാഗതാ ധമ്മാതി, ന ധരമാനസഭാവതായ. കോ ച ഏവമാഹ ‘‘പച്ചുപ്പന്നം വിയ തം അത്ഥീ’’തി. കഥം പനേതം അത്ഥീതി? അതീതാനാഗതസഭാവേന. ഇദം പന തവേവ ഉപട്ഠിതം, കഥം തം അതീതം അനാഗതഞ്ച വുച്ചതി, യദി നിച്ചകാലം അത്ഥീതി.

യം പന ‘‘ന താവ കാലം കരോതി, യാവ ന തം പാപം ബ്യന്തീ ഹോതീ’’തി (മ. നി. ൩.൨൫൦) സുത്തേ വുത്തം, തം യസ്മിഞ്ച സന്താനേ കമ്മം കതൂപചിതം, തത്ഥ തേനാഹിതം തംഫലുപ്പാദനസമത്ഥതം സന്ധായ വുത്തം, ന അതീതസ്സ കമ്മസ്സ ധരമാനസഭാവത്താ. തഥാ സതി സകേന ഭാവേന വിജ്ജമാനം കഥം തം അതീതം നാമ സിയാ. ഇത്ഥഞ്ചേതം ഏവം സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം, യം സങ്ഖാരാ അഹുത്വാ സമ്ഭവന്തി, ഹുത്വാ പതിവേന്തി തേസം ഉദയതോ പുബ്ബേ വയതോ ച പച്ഛാ ന കാചി ഠിതി നാമ അത്ഥി, യതോ അതീതാനാഗതം അത്ഥീതി വുച്ചേയ്യ. തേന വുത്തം –

‘‘അനിധാനഗതാ ഭഗ്ഗാ, പുഞ്ജോ നത്ഥി അനാഗതേ;

ഉപ്പന്നാ യേപി തിട്ഠന്തി, ആരഗ്ഗേ സാസപൂപമാ’’തി. (മഹാനി. ൧൦, ൩൯);

യദി ചാനാഗതം പരമത്ഥതോ സിയാ, അഹുത്വാ സമ്ഭവന്തീതി വത്തും ന സക്കാ. പച്ചുപ്പന്നകാലേ അഹുത്വാ സമ്ഭവന്തീതി ചേ? ന, ധമ്മപ്പവത്തിമത്തത്താ കാലസ്സ. അഥ അത്തനോ സഭാവേന അഹുത്വാ സമ്ഭവന്തീതി, സിദ്ധമേതം അനാഗതം പരമത്ഥതോ നത്ഥീതി. യഞ്ച വുത്തം ‘‘അസതി അതീതേ കുസലാകുസലസ്സ കമ്മസ്സ ആയതിം ഫലം കഥം ഭവേയ്യാ’’തി, ന ഖോ പനേത്ഥ അതീതകമ്മതോ ഫലുപ്പത്തി ഇച്ഛിതാ, അഥ ഖോ തസ്സ കതത്താ തദാഹിതവിസേസതോ സന്താനതോ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ ‘‘കാമാവചരസ്സ കുസലസ്സ കമ്മസ്സ കതത്താ ഉപചിതത്താ വിപാകം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ഉപ്പന്നം ഹോതീ’’തി (ധ. സ. ൪൩൧). യസ്സ പന അതീതാനാഗതം പരമത്ഥതോ അത്ഥി, തസ്സ ഫലം നിച്ചമേവ അത്ഥീതി കിം തത്ഥ കമ്മസ്സ സാമത്ഥിയം. ഉപ്പാദനേ ചേ, സിദ്ധമിദം അഹുത്വാ ഭവതീതി. യം പന വുത്തം ‘‘അസതി അതീതാനാഗതേ കഥം തത്ഥ ഞാണം പവത്തേയ്യാ’’തി, യഥാ തം ആലമ്ബണം, തം തഥാ അത്ഥി, കഥഞ്ച തം ആലമ്ബണം, അഹോസി ഭവിസ്സതി ചാതി. ന ഹി കോചി അതീതം അനുസ്സരന്തോ അത്ഥീതി അനുസ്സരതി, അഥ ഖോ അഹോസീതി. യഥാ പന വത്തമാനം ആരമ്മണം അനുഭൂതം, തഥാ തം അതീതം അനുസ്സരതി. യഥാ ച വത്തമാനം ഭവിസ്സതി, തഥാ ബുദ്ധാദീഹി ഗയ്ഹതി. യദി ച തം തഥേവ അത്ഥി, വത്തമാനമേവ തം സിയാ. അഥ നത്ഥി, സിദ്ധം ‘‘അസന്തം ഞാണസ്സ ആരമ്മണം ഹോതീ’’തി. വിജ്ജമാനം വാ ഹി ചിത്തസഞ്ഞാതം അവിജ്ജമാനം വാ ആരമ്മണം ഏതേസം അത്ഥീതി ആരമ്മണാ, ചിത്തചേതസികാ, ന വിജ്ജമാനംയേവ ആരബ്ഭ പവത്തനതോ, തസ്മാ പച്ചുപ്പന്നമേവ ധരമാനസഭാവം ന അതീതാനാഗതന്തി ന തിട്ഠതി സബ്ബത്ഥിവാദോ. കേചി പന ‘‘ന അതീതാദീനം അത്ഥിതാപടിഞ്ഞായ സബ്ബത്ഥിവാദാ, അഥ ഖോ ആയതനസബ്ബസ്സ അത്ഥിതാപടിഞ്ഞായാ’’തി വദന്തി, തേസം മതേന സബ്ബേവ സാസനികാ സബ്ബത്ഥിവാദാ സിയുന്തി.

പദസോധനകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സബ്ബമത്ഥീതികഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.