൧. വാദയുത്തിപരിഹാനികഥാവണ്ണനാ

൨൩൯. ഇദം സുത്തന്തി ഇദം ലക്ഖണമത്തം ദട്ഠബ്ബം. ‘‘പഞ്ചിമേ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സമയവിമുത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ പരിഹാനായ സംവത്തന്തീ’’തി (അ. നി. ൫.൧൪൯-൧൫൦) ഇദമ്പി ഹി സുത്തം അനാഗാമിആദീനംയേവ പരിഹാനിനിസ്സയോ, ന അരഹതോ. സമയവിമുത്തോതി അട്ഠസമാപത്തിലാഭിനോ സേക്ഖസ്സേതം നാമം. യഥാഹ –

‘‘കതമോ ച പുഗ്ഗലോ സമയവിമുത്തോ? ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ കാലേന കാലം സമയേന സമയം അട്ഠ വിമോക്ഖേ കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതി, പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ഏകച്ചേ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തി. അയം വുച്ചതി പുഗ്ഗലോ സമയവിമുത്തോ’’തി (പു. പ. ൧).

‘‘പരിഹാനിധമ്മോ’’തി ച പുഥുജ്ജനോ ച ഏകച്ചോ ച സേക്ഖോ അധിപ്പേതോ, ന അരഹാതി. തസ്മാതി യസ്മാ യഥാദസ്സിതാനി സുത്താനി അനാഗാമിആദീനം പരിഹാനിലദ്ധിയാ നിസ്സയോ, ന അരഹതോ, തസ്മാ. തം നിസ്സായ തം അപേക്ഖിത്വാ യസ്മാ ‘‘അരഹതോപീ’’തി ഏത്ഥ അരഹതോപി പരിഹാനി, കോ പന വാദോ അനാഗാമിആദീനന്തി അയമത്ഥോ ലബ്ഭതി, തസ്മാ പി-സദ്ദസമ്പിണ്ഡിതമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘അരഹതോപി…പേ… യോജേതബ്ബ’’ന്തി ആഹ. യസ്മാ വാ കാമഞ്ചേത്ഥ ദുതിയസുത്തം സേക്ഖവസേന ആഗതം, പഠമതതിയസുത്താനി പന അസേക്ഖവസേനപി ആഗതാനീതി തേസം ലദ്ധി, തസ്മാ ‘‘അരഹതോപീ’’തി അട്ഠകഥായം വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ഇദം സുത്തം അരഹതോ’’തിആദി.

തതിയസ്മിന്തി ‘‘സബ്ബേസഞ്ഞേവ അരഹന്താനം പരിഹാനീ’’തി ഏതസ്മിം പഞ്ഹേ. സോ ഹി ‘‘സബ്ബേവ അരഹന്തോ’’തിആദിനാ ആഗതേസു തതിയോ പഞ്ഹോ. തേസന്തി മുദിന്ദ്രിയാനം. തതിയസ്മിമ്പീതി പി-സദ്ദോ വുത്തത്ഥസമുച്ചയോ. തേന പഠമപഞ്ഹം സമുച്ചിനോതി ‘‘തത്ഥപി തിക്ഖിന്ദ്രിയാ അധിപ്പേതാ’’തി.

സോയേവ ന പരിഹായതീതി സോതാപന്നോയേവ സോതാപന്നഭാവതോ ന പരിഹായതീതി അത്ഥോ. ന ചേത്ഥ സകദാഗാമിഭാവാപത്തിയാ സോതാപന്നഭാവാപഗമോ പരിഹാനി ഹോതി വിസേസാധിഗമഭാവതോ. പത്തവിസേസതോ ഹി പരിഹാനീതി. ഇതരേതി സകദാഗാമിആദികാ. ഉപരിമഗ്ഗത്ഥായാതി ഉപരിമഗ്ഗത്തയപടിലാഭത്ഥായ ‘‘നിയതോ’’തി വുത്തമത്ഥം അഗ്ഗഹേത്വാ.

വാദയുത്തിപരിഹാനികഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.