൧. മാതികാവണ്ണനാ

൧. ‘‘ധാതുകഥം ദേസയിത്വാ അനന്തരം തസ്സ ആഹ പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തി’’ന്തി വുത്തേ തത്ഥ കാരണം സമുദാഗമതോ പട്ഠായ വിഭാവേന്തോ ‘‘ധമ്മസങ്ഗഹേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ യദിപി ധമ്മസങ്ഗഹേ ഫസ്സാദീനം പഥവീആദീനഞ്ച ധമ്മാനം നാനാനയവിചിത്തോ അനുപദവിഭാഗോപി കതോ, ന സങ്ഗഹോ ഏവ, സോ പന തേസം കുസലത്തികാദിഹേതുദുകാദിതികദുകേഹി സങ്ഗഹസന്ദസ്സനത്ഥോതി വുത്തം ‘‘ധമ്മസങ്ഗഹേ തികദുകാദിവസേന സങ്ഗഹിതാനം ധമ്മാന’’ന്തി. തേനേവ ഹി തം പകരണം ‘‘ധമ്മസങ്ഗഹോ’’തി സമഞ്ഞം ലഭി. കാമഞ്ച ധമ്മസങ്ഗഹേപി ‘‘തസ്മിം ഖോ പന സമയേ ചത്താരോ ഖന്ധാ ഹോന്തീ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൫൮) ഖന്ധാദിവിഭാഗോ ദസ്സിതോ, സോ പന ന തഥാ സാതിസയോ, യഥാ വിഭങ്ഗപകരണേതി സാതിസയം തം ഗഹേത്വാ ആഹ ‘‘വിഭങ്ഗേ ഖന്ധാദിവിഭാഗം ദസ്സേത്വാ’’തി, യതോ തം ‘‘വിഭങ്ഗോ’’ത്വേവ പഞ്ഞായിത്ഥ. ധാതുകഥായാതി ആധാരേ ഭുമ്മം, തഥാ ‘‘ധമ്മസങ്ഗഹേ വിഭങ്ഗേ’’തി ഏത്ഥാപി. ആധാരോ ഹി സങ്ഗഹണവിഭജനപ്പഭേദവചനസങ്ഖാതാനം അവയവകിരിയാനം തംസമുദായഭൂതാനി പകരണാനി യഥാ ‘‘രുക്ഖേ സാഖാ’’തി. കരണവചനം വാ ഏതം, ധാതുകഥായ കരണഭൂതായാതി അത്ഥോ.

ഏത്ഥ ച അഭിഞ്ഞേയ്യധമ്മേ ദേസേന്തോ ദേസനാകുസലോ ഭഗവാ തികദുകവസേന താവ നേസം സങ്ഗഹം ദസ്സേന്തോ ധമ്മസങ്ഗണിം ദേസേത്വാ സങ്ഗഹപുബ്ബകത്താ വിഭാഗസ്സ തദനന്തരം ഖന്ധാദിവസേന വിഭാഗം ദസ്സേന്തോ വിഭങ്ഗം ദേസേസി. പുന യഥാവുത്തവിഭാഗസങ്ഗഹയുത്തേ ധമ്മേ സങ്ഗഹാസങ്ഗഹാദിനയപ്പഭേദതോ ദസ്സേന്തോ ധാതുകഥം ദേസേസി തസ്സാ അബ്ഭന്തരബാഹിരമാതികാസരീരകത്താ. ന ഹി സക്കാ ഖന്ധാദികേ കുസലാദികേ ച വിനാ സങ്ഗഹാസങ്ഗഹാദിനയം നേതുന്തി. തേനാഹ ‘‘തഥാസങ്ഗഹിതവിഭത്താന’’ന്തി. ഏവം സങ്ഗഹതോ വിഭാഗതോ പഭേദതോ ച ധമ്മാനം ദേസനാ യസ്സാ പഞ്ഞത്തിയാ വസേന ഹോതി, യോ ചായം യഥാവുത്തധമ്മുപാദാനോ പുഗ്ഗലവോഹാരോ, തസ്സ ച സമയവിമുത്താദിവസേന വിഭാഗോ, തം സബ്ബം വിഭാവേതും പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തി ദേസിതാതി ഇദമേതേസം ചതുന്നം പകരണാനം ദേസനാനുക്കമകാരണം ദട്ഠബ്ബം.

തേസന്തി ധമ്മാനം. സഭാവതോതി ‘‘ഫസ്സോ വേദനാ’’തിആദിസഭാവതോ. ഉപാദായാതി ‘‘പുഗ്ഗലോ സത്തോ പോസോ’’തിആദിനാ ഖന്ധേ ഉപാദായ. പഞ്ഞാപനം യായ തജ്ജാഉപാദാദിഭേദായ പഞ്ഞത്തിയാ ഹോതി, തം പഞ്ഞത്തിം. പഭേദതോതി ഖന്ധാദിസമയവിമുത്താദിവിഭാഗതോ. യായ പഞ്ഞത്തിയാ സഭാവതോ ഉപാദായ ച പഞ്ഞാപനന്തി സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘തത്ഥ യേ ധമ്മേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അസഭാവപഞ്ഞത്തിയാപി മൂലഭൂതം ഉപാദാനം സഭാവധമ്മോ ഏവ, കേവലം പന തേസം പവത്തിആകാരഭേദസന്നിസ്സയതോ വിസേസോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യേ ധമ്മേ…പേ… ഹോതീ’’തി ആഹ. തത്ഥ പുബ്ബാപരിയഭാവേന പവത്തമാനേതി ഇമിനാ പബന്ധസന്നിസ്സയതം ദസ്സേന്തോ സന്താനപഞ്ഞത്തിം വദതി, അസഭാവസമൂഹവസേനാതി ഇമിനാ സേസപഞ്ഞത്തിം. തിസ്സോ ഹി പഞ്ഞത്തിയോ സന്താനപഞ്ഞത്തി സമൂഹപഞ്ഞത്തി അവത്ഥാവിസേസപഞ്ഞത്തീതി. തത്ഥ പബന്ധോ സന്താനോ. സമുദായോ സമൂഹോ. ഉപ്പാദാദികോ ദഹരഭാവാദികോ ച അവത്ഥാവിസേസോ. തേസു അസഭാവഗ്ഗഹണേന വിനാ പബന്ധസമൂഹാനം അസഭാവത്തേ സിദ്ധേ അസഭാവസമൂഹവസേനാതി അസഭാവഗ്ഗഹണം പബന്ധസമൂഹവിനിമുത്തപഞ്ഞത്തിസന്ദസ്സനത്ഥന്തി തേന അവത്ഥാവിസേസപഞ്ഞത്തിയാ പരിഗ്ഗഹോ വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ.

തേസന്തി പുബ്ബേ യം-സദ്ദേന പരാമട്ഠാനം ഇന്ദ്രിയബദ്ധധമ്മാനം. തേനേവാഹ ‘‘അഞ്ഞേസഞ്ച ബാഹിരരൂപനിബ്ബാനാന’’ന്തി. സസഭാവസമൂഹസസഭാവപ്പഭേദവസേനാതി രൂപക്ഖന്ധാദിസസഭാവസമൂഹവസേന ചക്ഖായതനാദിസസഭാവവിസേസവസേന ച. ‘‘സസഭാവസമൂഹസഭാവഭേദവസേനാ’’തി ച പാഠോ. തത്ഥ സമൂഹസഭാവോതി സഭാവസന്താനം അവത്ഥാവിസേസവിധുരം സമൂഹവസേന ലക്ഖണമേവാഹ. തഥാ ഹി ഖന്ധപഞ്ഞത്തിയാപി സഭാവപഞ്ഞത്തിതാ വുത്താ. തായാതി ആയതനപഞ്ഞത്തിആദിപ്പഭേദായ സഭാവപഞ്ഞത്തിയാ. വിഭത്താ സഭാവപഞ്ഞത്തീതി ‘‘ഫസ്സോ ഫുസനാ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൨) വിഭത്താ ഫസ്സാദിസഭാവപഞ്ഞത്തി. സബ്ബാപീതി പി-സദ്ദേന സഭാവധമ്മേസു സാമഞ്ഞവസേന പവത്തം കുസലാദിപഞ്ഞത്തിം സങ്ഗണ്ഹാതി. രൂപാദിധമ്മാനം സമൂഹോ സന്താനേന പവത്തമാനോ അവത്ഥാവിസേസസഹിതോ ഏകത്തഗ്ഗഹണനിബന്ധനോ സത്തോതി വോഹരീയതീതി സോ സഭാവധമ്മോ നാമ പന ന ഹോതീതി ആഹ ‘‘പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തി പന അസഭാവപഞ്ഞത്തീ’’തി. തായാതി പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിയാ. യസ്മാ പന ധമ്മാനം പബന്ധോ സമൂഹോ ച ധമ്മസന്നിസ്സിതോതി വത്തബ്ബതം അരഹതി, തസ്മാ ‘‘പരിഞ്ഞേയ്യാദിസഭാവധമ്മേ ഉപാദായ പവത്തിതോ’’തി വുത്തം.

വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി പന ‘‘സഭാവപഞ്ഞത്തീ’’തി വുത്താ, അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി ‘‘അസഭാവപഞ്ഞത്തീ’’തി വുത്താ. സബ്ബാ പഞ്ഞത്തിയോതി ഉപാദായപഞ്ഞത്തികിച്ചപഞ്ഞത്തിആദയോ സബ്ബാ പഞ്ഞത്തിയോ. യദി സബ്ബാ പഞ്ഞത്തിയോ ഇധ ദസ്സിതാ ഹോന്തി, കഥം ‘‘പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തീ’’തി നാമം ജാതന്തി ആഹ ‘‘ഖന്ധാദിപഞ്ഞത്തീസൂ’’തിആദി. അഞ്ഞത്ഥാതി ധമ്മസങ്ഗഹാദീസു. യേ ധമ്മേതി യേ ഖന്ധാദിധമ്മേ. പഞ്ഞത്തിയാ വത്ഥുഭാവേനാതി പഞ്ഞാപനസ്സ അധിട്ഠാനഭാവേന. അധിട്ഠാനഞ്ഹി പഞ്ഞാപേതബ്ബധമ്മാ പഞ്ഞാപനസ്സ. ഏവഞ്ച കത്വാ ഖന്ധാദീഹി സദ്ധിം പുഗ്ഗലോ ഗഹിതോ. യേ ധമ്മേതി വാ യേ പഞ്ഞത്തിധമ്മേ. പഞ്ഞാപേതുകാമോതി നിക്ഖിപിതുകാമോ വത്ഥുഭേദതോ അസങ്കരതോ ഠപേതുകാമോ. പഞ്ഞത്തിപരിച്ഛേദന്തി ച വത്ഥുഭേദഭിന്നം പഞ്ഞത്തിഭൂതം പരിച്ഛേദം. ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

സാമഞ്ഞപ്പഭേദപഞ്ഞാപനാതി സാമഞ്ഞഭൂതാനം വിസേസഭൂതാനഞ്ച അത്ഥാനം പഞ്ഞാപനാ. തേസന്തി അത്ഥ-സദ്ദാപേക്ഖായ പുല്ലിങ്ഗനിദ്ദേസോ. തത്ഥാതി പഞ്ഞാപനായ അത്ഥദസ്സനഭൂതേസു ദസ്സനാദീസു. ഇദമേവംനാമകന്തി ഇദം രുപ്പനാദിഅത്ഥജാതം ഇത്ഥന്നാമകം രൂപക്ഖന്ധവേദനാക്ഖന്ധാദിസമഞ്ഞം. തംതംകോട്ഠാസികകരണന്തി രൂപവേദനാദിതംതംഅത്ഥവിഭാഗപരിയാപന്നതാപാദനം. തഥാ സഞ്ഞുപ്പാദാനമേവാതി ആഹ ‘‘ബോധനമേവ നിക്ഖിപനാ’’തി. ബോധനഞ്ഹി ബോധനേയ്യസന്താനേ ബോധേതബ്ബസ്സ അത്ഥസ്സ ഠപനന്തി കത്വാ ‘‘നിക്ഖിപനാ’’തി വുത്തം. ‘‘പഞ്ഞാപനാ’’തിആദിനാ ഭാവസാധനേന വത്വാ സാധനന്തരാമസനേന അത്ഥന്തരപരികപ്പാസങ്കാ സിയാതി തം നിവാരേതും ‘‘യോ പനായം…പേ… വേദിതബ്ബോ’’തി ആഹ. തേസം തേസം ധമ്മാനന്തി തംതംപഞ്ഞാപേതബ്ബധമ്മാനം. ദസ്സനഭൂതായ നാമപഞ്ഞത്തിയാ ദിട്ഠതായ, ഠപനഭൂതായ ഠപിതതായ. തംനിമിത്തതന്തി തസ്സ ദസ്സനസ്സ ഠപനസ്സ ച നിമിത്തകാരണതം. നിമിത്തഞ്ഹി കത്തുഭാവേന വോഹരീയതി യഥാ ‘‘ഭിക്ഖാ വാസേതീ’’തി, ‘‘അരിയഭാവകരാനി സച്ചാനി അരിയസച്ചാനീ’’തി ച.

പാളിയം അനാഗതതന്തി വിജ്ജമാനതാദിവിസേസവചനേന സഹ പാഠാനാരുള്ഹതം. വിജ്ജമാനസ്സ സതോതി വിജ്ജമാനസ്സ സമാനസ്സാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘വിജ്ജമാനഭൂതസ്സാതി അത്ഥോ’’തി ആഹ. തഥാതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥവസേന അവിജ്ജമാനസ്സ അനുപലബ്ഭമാനസ്സ. തം പന അനുപലബ്ഭമാനതം തഥാ-സദ്ദേന ബ്യതിരേകവസേന ദീപിതം പാകടതരം കാതും ‘‘യഥാ കുസലാദീനീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ വിനിവത്തസഭാവാനീതി വിഭത്തസഭാവാനി. ഉപലദ്ധീതി ഗഹണം. തേനാകാരേനാതി തേന രൂപവേദനാദിആകാരേന അവിജ്ജമാനസ്സ. അഞ്ഞേനാകാരേനാതി തതോ രൂപവേദനാദിതോ അഞ്ഞേന തബ്ബിനിമുത്തേന പഞ്ഞാപേതബ്ബപഞ്ഞാപനാകാരേന വിജ്ജമാനസ്സ. പഞ്ഞത്തിദുകേ വുത്തമേവ ‘‘അയഞ്ച വാദോ സേവത്ഥികഥായ പടിസിദ്ധോ’’തിആദിനാ. ലോകനിരുത്തിമത്തസിദ്ധസ്സാതി ഏത്ഥ മത്തഗ്ഗഹണം തസ്സ പഞ്ഞത്തിവത്ഥുസ്സ ന കേവലം വിജ്ജമാനസഭാവതാനിവത്തനത്ഥമേവ, അഥ ഖോ വിപരീതഗ്ഗാഹനിവത്തനത്ഥമ്പീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അനഭിനിവേസേന ചിത്തേനാ’’തി ആഹ. ചതുസച്ചപഞ്ചക്ഖന്ധാദിവിനിമുത്തം സച്ചന്തരഖന്ധന്തരാദികം പഞ്ചമസച്ചാദികം. സചേ തം കോചി അത്ഥീതി പടിജാനേയ്യ, അയാഥാവഗഹിതസ്സ തം വാചാവത്ഥുമത്തമേവസ്സാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സാഭിനിവേസേന…പേ… വുത്ത’’ന്തി. ഉദ്ദേസേ നിദ്ദേസേ ച സത്തവന്തം പധാനഭാവേന ആഗമനം സന്ധായാഹ ‘‘സരൂപതോ തിസ്സന്നം ആഗതത’’ന്തി. ഗുണഭാവേന പന ഉദ്ധംസോതപഞ്ഞാവിമുത്തപാസാണലേഖാദിഗ്ഗഹണേസു ഇതരാപി തിസ്സോ പഞ്ഞത്തിയോ ഇമസ്മിം പകരണേ ആഗതാ ഏവ.

യഥാവുത്തസ്സ…പേ… അവിരോധേനാതി ‘‘വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തീ’’തി ഏവം വുത്തപ്പകാരസ്സ അവിലോമനേന. ആചരിയവാദാതി ചേത്ഥ അത്തനോമതിയോ വേദിതബ്ബാ, അഞ്ഞത്ഥ പന അട്ഠകഥാ ച. യഥാ ച അവിരോധോ ഹോതി, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘തസ്മാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അവിജ്ജമാനത്താ പഞ്ഞാപേതബ്ബമത്തത്ഥേന പഞ്ഞത്തീതി ഏതേന ‘‘അവിജ്ജമാനാ പഞ്ഞത്തി അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തീ’’തി ഇമം സമാസവികപ്പമാഹ. അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തീതി ഏത്ഥ ഹി ദ്വേ സമാസാ അവിജ്ജമാനസ്സ, അവിജ്ജമാനാ വാ പഞ്ഞത്തീതി അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി. തേസു പുരിമേന നാമപഞ്ഞത്തി വുത്താ, ദുതിയേന ഉപാദാപഞ്ഞത്തിആദിഭേദാ ഇതരാപി. സസഭാവം വേദനാദികം. തജ്ജപരമത്ഥനാമലാഭതോതി തജ്ജസ്സ തദനുരൂപസ്സ പരമത്ഥസ്സ അന്വത്ഥസ്സ നാമസ്സ ലഭനതോ, അനുഭവനാദിസഭാവാനം ധമ്മാനം പരമത്ഥികസ്സ വേദനാദിനാമസ്സ ലഭനത്താതി അത്ഥോ. ഏതേന വിസേസനിവത്തിഅത്ഥോ മത്ത-സദ്ദോ, തേന ചായം വിസേസോ നിവത്തിതോതി ദസ്സേതി. പരതോ ലഭിതബ്ബന്തി പരം ഉപാദായ ലദ്ധബ്ബം യഥാ രൂപാദികേ ഉപാദായ സത്തോതി നിസ്സഭാവസമൂഹസന്താനാദി പഞ്ഞത്തിവത്ഥു. ഏകത്തേനാതി അനഞ്ഞത്തേന. അനുപലബ്ഭസഭാവതാ ഞാണേന അഗ്ഗഹേതബ്ബസഭാവതാ, യതോ തേ നവത്തബ്ബാതി വുച്ചന്തി.

സസൂകസാലിരാസിആദിആകാരേന സംകുചിതഗ്ഗോ വാസവവാസുദേവാദീനം വിയ മോലിവിസേസോ കിരീടം, സോ പന മകുടവിസേസോപി ഹോതിയേവാതി ആഹ ‘‘കിരീടം മകുട’’ന്തി. സബ്ബസമോരോധോതി സബ്ബാസം വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിആദീനം ഛന്നം പഞ്ഞത്തീനം അന്തോകരണം. സങ്ഖാതബ്ബപ്പധാനത്താതി ഇദം ലക്ഖണവചനം. ന ഹി സബ്ബാപി ഉപനിധാപഞ്ഞത്തിസങ്ഖാവസേന പവത്താ, നാപി സബ്ബാ സങ്ഖാതബ്ബപ്പധാനാ. ദുതിയം തതിയന്തിആദികം പന ഉപനിധാപഞ്ഞത്തിയാ, ദ്വേ തീണീതിആദികം ഉപനിക്ഖിത്തപഞ്ഞത്തിയാ ഏകദേസം ഉപലക്ഖണവസേന ദസ്സേന്തോ തസ്സ ച സങ്ഖ്യേയ്യപ്പധാനതായാഹ ‘‘സങ്ഖാതബ്ബപ്പധാനത്താ’’തി. പൂരണത്ഥോ ഹി സദ്ദോ തദത്ഥദീപനമുഖേന പൂരേതബ്ബമത്ഥം ദീപേതി. സോ ച സങ്ഖാവിസയോ പധാനോവാതി ദുതിയാദീനം പഞ്ഞത്തീനം സങ്ഖാതബ്ബപ്പധാനതാ വുത്താ. യാവ ഹി ദസസങ്ഖാ സങ്ഖ്യേയ്യപ്പധാനാതി. തഥാ ദ്വേ തീണീതിആദീനമ്പി പഞ്ഞത്തീനം. സങ്ഖാതബ്ബോ പന അത്ഥോ കോചി വിജ്ജമാനോ, കോചി അവിജ്ജമാനോ, കോചി സഹ വിസുഞ്ച തദുഭയം മിസ്സോതി ഛപി പഞ്ഞത്തിയോ ഭജതീതി.

ഇതരാതി ഉപാദാസമോധാനതജ്ജാസന്തതിപഞ്ഞത്തിയോ വുത്താവസേസാ ഉപനിധാപഞ്ഞത്തിഉപനിക്ഖിത്തപഞ്ഞത്തിയോ ച. സത്തരഥാദിഭേദാ ഉപാദാപഞ്ഞത്തി, ദീഘരസ്സാദിഭേദാ ഉപനിധാപഞ്ഞത്തി ച അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി. ഹത്ഥഗതാദിവിസിട്ഠാ ഉപനിധാപഞ്ഞത്തി, സമോധാനപഞ്ഞത്തി ച അവിജ്ജമാനേനഅവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി. തഥേവ ‘‘സുവണ്ണവണ്ണോ ബ്രഹ്മസ്സരോ’’തിആദികാ വിജ്ജമാനഗബ്ഭാ വിജ്ജമാനേനഅവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിം ഭജന്തീതി ആഹ ‘‘യഥായോഗം തം തം പഞ്ഞത്തി’’ന്തി. തേന വുത്തം ‘‘ദുതിയം തതിയം…പേ… ഭജന്തീ’’തി. യഞ്ഹീതിആദി യഥാവുത്തഉപനിധാഉപനിക്ഖിത്തപഞ്ഞത്തീനം അവിജ്ജമാനേനഅവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിഭാവസമത്ഥനം. തത്ഥ തഞ്ച സങ്ഖാനന്തി യം ‘‘പഠമം ഏക’’ന്തിആദികം സങ്ഖാനം, തഞ്ച സങ്ഖാമുഖേന ഗഹേതബ്ബരൂപം. ച-സദ്ദേന സങ്ഖ്യേയ്യം സങ്ഗണ്ഹാതി. തമ്പി ഹി പഞ്ഞാപേതബ്ബം പഞ്ഞത്തീതി. തസ്സാ പന പരമത്ഥതോ അഭാവോ വുത്തോയേവ. കിഞ്ചി നത്ഥീതി പരമത്ഥതോ കിഞ്ചി നത്ഥി. തഥാതി ഇമിനാ അവിജ്ജമാനേനഅവിജ്ജമാനഭാവന്തി ഏതം ആകഡ്ഢതി. തേനാഹ ‘‘ന ഹി…പേ… വിജ്ജമാനോ’’തി.

ഓകാസേതി അവീചിപരനിമ്മിതവസവത്തീപരിച്ഛിന്നേ പദേസേ. സോ ഹി കാമാധിട്ഠാനതോ ‘‘കാമോ’’തി വുച്ചതി. കമ്മനിബ്ബത്തക്ഖന്ധേസൂതി ഇമിനാ ഉത്തരപദലോപേന കാമഭവം ‘‘കാമോ’’തി വദതി. ഭണനം സദ്ദോ ചേതനാ വാ, തംസമങ്ഗിതായ തബ്ബിസിട്ഠേ പുഗ്ഗലേ ഭാണകോതി പഞ്ഞത്തീതി ആഹ ‘‘വിജ്ജമാനേനഅവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിപക്ഖം ഭജതീ’’തി. യേഭുയ്യേന രൂപായതനഗ്ഗഹണമുഖേന രൂപസങ്ഖാതേന സണ്ഠാനം ഗയ്ഹതീതി തസ്സ തേന അഭേദോപചാരം കത്വാ വുത്തം ‘‘രൂപായതനസങ്ഖാതേന സണ്ഠാനേനാ’’തി. യം അഭേദോപചാരം ഭിന്ദിതും അജാനന്താ നികായന്തരിയാ രൂപായതനം സണ്ഠാനസഭാവം പടിജാനന്തി. ‘‘കിസോ പുഗ്ഗലോ, ഥൂലോ പുഗ്ഗലോ, കിസോ ദണ്ഡോ, ഥൂലോ ദണ്ഡോ’’തിആദിനാ പുഗ്ഗലാദീനം പഞ്ഞാപനാ തഥാതഥാസന്നിവിട്ഠേ രൂപസങ്ഖാതേ കിസാദിസണ്ഠാനപഞ്ഞത്തി, ന രൂപായതനമത്തേതി ആഹ ‘‘സണ്ഠാനന്തി വാ രൂപായതനേ അഗ്ഗഹിതേ’’തി. പച്ചത്തധമ്മനാമവസേനാതി ‘‘പഥവീ ഫസ്സോ’’തിആദിനാ ധമ്മാനം തംതംനാമവസേന. കിച്ചപഞ്ഞത്തിആദിവിഭാഗേന പവത്തോ അയമ്പി ആചരിയവാദോ ‘‘കിച്ചപഞ്ഞത്തി ഏകച്ചാ ഭൂമിപഞ്ഞത്തി പച്ചത്തപഞ്ഞത്തി അസങ്ഖതപഞ്ഞത്തി ച വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി, ലിങ്ഗപഞ്ഞത്തി ഏകച്ചാ പച്ചത്തപഞ്ഞത്തി ച അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി, ഏകച്ചാ കിച്ചപഞ്ഞത്തി വിജ്ജമാനേനഅവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി, ഏകച്ചാ ഭൂമിസണ്ഠാനപഞ്ഞത്തി വിജ്ജമാനേന വാ അവിജ്ജമാനേന വാ അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തീ’’തി ദസ്സിതത്താ ‘‘ധമ്മകഥാ ഇത്ഥിലിങ്ഗ’’ന്തിആദീനം വിജ്ജമാനേനവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിഭാവോ, അവിജ്ജമാനേനഅവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിഭാവോ ച ദസ്സിതനയോതി ആഹ ‘‘സബ്ബസങ്ഗാഹകോതി ദട്ഠബ്ബോ’’തി. ഉപാദാപഞ്ഞത്തിആദിഭാവോ ചേത്ഥ കിച്ചപഞ്ഞത്തിആദീനം കിച്ചപഞ്ഞത്തിആദിഭാവോ ച താസം യഥാരഹം വിഭാവേതബ്ബോ.

൨. സങ്ഖേപപ്പഭേദവസേനാതി ‘‘യാവതാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ’’തി സബ്ബേപി ഖന്ധേ ഖന്ധഭാവസാമഞ്ഞേന സംഖിപനവസേന, ‘‘യാവതാ രൂപക്ഖന്ധോ’’തിആദിനാ ഖന്ധാനം തതോ സാമഞ്ഞതോ പകാരേഹി ഭിന്ദനവസേന ച. അയം അത്ഥോതി അയം പഞ്ഞത്തിസങ്ഖാതോ അത്ഥോ. സാമഞ്ഞതോ വാ ഹി ധമ്മാനം പഞ്ഞാപനം ഹോതി വിസേസതോ വാ. വിസേസോ ചേത്ഥ അത്തനോ സാമഞ്ഞാപേക്ഖായ വേദിതബ്ബോ, വിസേസാപേക്ഖായ പന സോപി സാമഞ്ഞം സമ്പജ്ജതീതി ‘‘കിത്താവതാ ഖന്ധാനം ഖന്ധപഞ്ഞത്തീ’’തി പുച്ഛായ സങ്ഖേപതോ വിസ്സജ്ജനവസേന ‘‘യാവതാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ’’തി വുത്തന്തി തത്ഥാപി ‘‘ഖന്ധാനം ഖന്ധപഞ്ഞത്തീ’’തി ആനേത്വാ യോജേതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘യാവതാ…പേ… പഞ്ഞത്തീ’’തി. ‘‘യാവതാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ, ഏത്താവതാ ഖന്ധാനം ഖന്ധപഞ്ഞത്തി. യാവതാ രൂപക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ, ഏത്താവതാ ഖന്ധാനം ഖന്ധപഞ്ഞത്തീ’’തി ഏവമേത്ഥ പാളിയോജനാ കാതബ്ബാ. ഏവഞ്ഹി സങ്ഖേപതോ പഭേദതോ ച ഖന്ധപഞ്ഞത്തി വിസ്സജ്ജിതാ ഹോതി. തഥാ ഹി ഇമസ്സേവ അത്ഥസ്സ അട്ഠകഥായം വുത്തഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘യത്തകേന…പേ… ആദികേനാ’’തി ആഹ. തത്ഥാതി തസ്മിം വിസ്സജ്ജനസ്സ അത്ഥവചനേ, തസ്മിം വാ വിസ്സജ്ജനപാഠേ തദത്ഥവചനേ ച. പഭേദനിദസ്സനമത്തന്തി പഭേദസ്സ ഉദാഹരണമത്തം. അവുത്തോപി സബ്ബോ ഭൂതുപാദികോ, സുഖാദികോ ച പഭേദോ. തം പന ഭൂമിമുഖേന ദസ്സേതും ‘‘രൂപക്ഖന്ധോ കാമാവചരോ’’തിആദി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ഏവം അട്ഠകഥായം ആഗതനയേന പാളിയാ അത്ഥയോജനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തം പകാരന്തരേന ദസ്സേതും ‘‘അയം വാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അയം വാതി വുച്ചമാനം സന്ധായാഹ. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം ഖന്ധപഞ്ഞത്തിവിസ്സജ്ജനേ. ഇദന്തി ഇദം പദം. യത്തകോ…പേ… ഖന്ധപഞ്ഞത്തിയാ പഭേദോതി ഇമിനാ സങ്ഖേപതോ വിത്ഥാരതോ ച ഖന്ധാനം പഭേദം പതി പഞ്ഞത്തിവിഭാഗോതി ദസ്സിതം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘വത്ഥുഭേദേന…പേ… ദസ്സേതീ’’തി. പകരണന്തരേതി വിഭങ്ഗപകരണേ. തത്ഥ ഹി സാതിസയം ഖന്ധാനം വിഭാഗപഞ്ഞത്തി വുത്താ. തേനാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഹി…പേ… കഥിതാ’’തി. ഏത്ഥ ച പഠമനയേ സമുഖേന, ദുതിയേ വത്ഥുമുഖേന പഞ്ഞത്തിയാ വിഭാഗാ ദസ്സിതാതി അയമേതേസം വിസേസോ.

ഏസ നയോതി ഇമിനാ ഖന്ധപഞ്ഞത്തിയാ വുത്തമത്ഥം ആയതനപഞ്ഞത്തിയാദീസു അതിദിസതി. തത്ഥ ‘‘യാവതാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ’’തി, ‘‘ഖന്ധാനം ഖന്ധപഞ്ഞത്തീ’’തി ഇദം പഞ്ഞത്തിനിദ്ദേസപാളിയാ ആദിപരിയോസാനഗ്ഗഹണമുഖേന ദസ്സനം. ‘‘യാവതാ ദ്വാദസായതനാനീ’’തി, ‘‘ആയതനാനം ആയതനപഞ്ഞത്തീ’’തി ഇമസ്സ അത്ഥോ ‘‘യത്തകേന പഞ്ഞാപനേന സങ്ഖേപതോ ദ്വാദസായതനാനീ’’തി ഏതേന ദസ്സിതോ, ‘‘യാവതാ ചക്ഖായതന’’ന്തിആദികസ്സ പന ‘‘പഭേദതോ ചക്ഖായതന’’ന്തിആദികേനാതി. തത്ഥ ‘‘ചക്ഖായതനം…പേ… ധമ്മായതന’’ന്തി പഭേദനിദസ്സനമത്തമേതം. ഏതേന അവുത്തോപി സബ്ബോ സങ്ഗഹിതോ ഹോതീതി ‘‘തത്രാപി ദസായതനാ കാമാവചരാ’’തിആദി വുത്തം. അയം വാ ഏത്ഥ പാളിയാ അത്ഥയോജനാ – ‘‘യാവതാ’’തി ഇദം സബ്ബേഹി പദേഹി യോജേത്വാ ‘‘യത്തകാനി ദ്വാദസായതനാനി…പേ… യത്തകോ ദ്വാദസന്നം ആയതനാനം, തപ്പഭേദാനഞ്ച ചക്ഖായതനാദീനം പഭേദോ, തത്തകോ ആയതനാനം ആയതനപഞ്ഞത്തിയാ പഭേദോ’’തി പകരണന്തരേ വുത്തേന വത്ഥുപഭേദേന ആയതനപഞ്ഞത്തിയാ പഭേദം ദസ്സേതീതിആദിനാ ഇതരപഞ്ഞത്തീസുപി നയോ യോജേതബ്ബോ.

൭. ‘‘ഛ പഞ്ഞത്തിയോ…പേ… പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തീ’’തി ഇമം അപേക്ഖിത്വാ ‘‘കിത്താവതാ…പേ… ഏത്താവതാ ഇന്ദ്രിയാനം ഇന്ദ്രിയപഞ്ഞത്തീ’’തി അയം പാളിപദേസോ നിദ്ദേസോപി സമാനോ പകരണന്തരേ വത്ഥുഭേദേന വുത്തം ഖന്ധാദിപഞ്ഞത്തിപ്പഭേദം ഉപാദായ ഉദ്ദേസോയേവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഉദ്ദേസമത്തേനേവാതി അത്ഥോ’’തി.

മാതികാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.