പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിപകരണ-അനുടീകാ

൧. മാതികാവണ്ണനാ

൧. ‘‘ധാതുകഥം ദേസയിത്വാ അനന്തരം തസ്സ ആഹ പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തി’’ന്തി വുത്തേ തത്ഥ കാരണം സമുദാഗമതോ പട്ഠായ വിഭാവേന്തോ ‘‘ധമ്മസങ്ഗഹേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ യദിപി ധമ്മസങ്ഗഹേ ഫസ്സാദീനം പഥവീആദീനഞ്ച ധമ്മാനം നാനാനയവിചിത്തോ അനുപദവിഭാഗോപി കതോ, ന സങ്ഗഹോ ഏവ, സോ പന തേസം കുസലത്തികാദിഹേതുദുകാദിതികദുകേഹി സങ്ഗഹസന്ദസ്സനത്ഥോതി വുത്തം ‘‘ധമ്മസങ്ഗഹേ തികദുകാദിവസേന സങ്ഗഹിതാനം ധമ്മാന’’ന്തി. തേനേവ ഹി തം പകരണം ‘‘ധമ്മസങ്ഗഹോ’’തി സമഞ്ഞം ലഭി. കാമഞ്ച ധമ്മസങ്ഗഹേപി ‘‘തസ്മിം ഖോ പന സമയേ ചത്താരോ ഖന്ധാ ഹോന്തീ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൫൮) ഖന്ധാദിവിഭാഗോ ദസ്സിതോ, സോ പന ന തഥാ സാതിസയോ, യഥാ വിഭങ്ഗപകരണേതി സാതിസയം തം ഗഹേത്വാ ആഹ ‘‘വിഭങ്ഗേ ഖന്ധാദിവിഭാഗം ദസ്സേത്വാ’’തി, യതോ തം ‘‘വിഭങ്ഗോ’’ത്വേവ പഞ്ഞായിത്ഥ. ധാതുകഥായാതി ആധാരേ ഭുമ്മം, തഥാ ‘‘ധമ്മസങ്ഗഹേ വിഭങ്ഗേ’’തി ഏത്ഥാപി. ആധാരോ ഹി സങ്ഗഹണവിഭജനപ്പഭേദവചനസങ്ഖാതാനം അവയവകിരിയാനം തംസമുദായഭൂതാനി പകരണാനി യഥാ ‘‘രുക്ഖേ സാഖാ’’തി. കരണവചനം വാ ഏതം, ധാതുകഥായ കരണഭൂതായാതി അത്ഥോ.

ഏത്ഥ ച അഭിഞ്ഞേയ്യധമ്മേ ദേസേന്തോ ദേസനാകുസലോ ഭഗവാ തികദുകവസേന താവ നേസം സങ്ഗഹം ദസ്സേന്തോ ധമ്മസങ്ഗണിം ദേസേത്വാ സങ്ഗഹപുബ്ബകത്താ വിഭാഗസ്സ തദനന്തരം ഖന്ധാദിവസേന വിഭാഗം ദസ്സേന്തോ വിഭങ്ഗം ദേസേസി. പുന യഥാവുത്തവിഭാഗസങ്ഗഹയുത്തേ ധമ്മേ സങ്ഗഹാസങ്ഗഹാദിനയപ്പഭേദതോ ദസ്സേന്തോ ധാതുകഥം ദേസേസി തസ്സാ അബ്ഭന്തരബാഹിരമാതികാസരീരകത്താ. ന ഹി സക്കാ ഖന്ധാദികേ കുസലാദികേ ച വിനാ സങ്ഗഹാസങ്ഗഹാദിനയം നേതുന്തി. തേനാഹ ‘‘തഥാസങ്ഗഹിതവിഭത്താന’’ന്തി. ഏവം സങ്ഗഹതോ വിഭാഗതോ പഭേദതോ ച ധമ്മാനം ദേസനാ യസ്സാ പഞ്ഞത്തിയാ വസേന ഹോതി, യോ ചായം യഥാവുത്തധമ്മുപാദാനോ പുഗ്ഗലവോഹാരോ, തസ്സ ച സമയവിമുത്താദിവസേന വിഭാഗോ, തം സബ്ബം വിഭാവേതും പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തി ദേസിതാതി ഇദമേതേസം ചതുന്നം പകരണാനം ദേസനാനുക്കമകാരണം ദട്ഠബ്ബം.

തേസന്തി ധമ്മാനം. സഭാവതോതി ‘‘ഫസ്സോ വേദനാ’’തിആദിസഭാവതോ. ഉപാദായാതി ‘‘പുഗ്ഗലോ സത്തോ പോസോ’’തിആദിനാ ഖന്ധേ ഉപാദായ. പഞ്ഞാപനം യായ തജ്ജാഉപാദാദിഭേദായ പഞ്ഞത്തിയാ ഹോതി, തം പഞ്ഞത്തിം. പഭേദതോതി ഖന്ധാദിസമയവിമുത്താദിവിഭാഗതോ. യായ പഞ്ഞത്തിയാ സഭാവതോ ഉപാദായ ച പഞ്ഞാപനന്തി സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘തത്ഥ യേ ധമ്മേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അസഭാവപഞ്ഞത്തിയാപി മൂലഭൂതം ഉപാദാനം സഭാവധമ്മോ ഏവ, കേവലം പന തേസം പവത്തിആകാരഭേദസന്നിസ്സയതോ വിസേസോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യേ ധമ്മേ…പേ… ഹോതീ’’തി ആഹ. തത്ഥ പുബ്ബാപരിയഭാവേന പവത്തമാനേതി ഇമിനാ പബന്ധസന്നിസ്സയതം ദസ്സേന്തോ സന്താനപഞ്ഞത്തിം വദതി, അസഭാവസമൂഹവസേനാതി ഇമിനാ സേസപഞ്ഞത്തിം. തിസ്സോ ഹി പഞ്ഞത്തിയോ സന്താനപഞ്ഞത്തി സമൂഹപഞ്ഞത്തി അവത്ഥാവിസേസപഞ്ഞത്തീതി. തത്ഥ പബന്ധോ സന്താനോ. സമുദായോ സമൂഹോ. ഉപ്പാദാദികോ ദഹരഭാവാദികോ ച അവത്ഥാവിസേസോ. തേസു അസഭാവഗ്ഗഹണേന വിനാ പബന്ധസമൂഹാനം അസഭാവത്തേ സിദ്ധേ അസഭാവസമൂഹവസേനാതി അസഭാവഗ്ഗഹണം പബന്ധസമൂഹവിനിമുത്തപഞ്ഞത്തിസന്ദസ്സനത്ഥന്തി തേന അവത്ഥാവിസേസപഞ്ഞത്തിയാ പരിഗ്ഗഹോ വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ.

തേസന്തി പുബ്ബേ യം-സദ്ദേന പരാമട്ഠാനം ഇന്ദ്രിയബദ്ധധമ്മാനം. തേനേവാഹ ‘‘അഞ്ഞേസഞ്ച ബാഹിരരൂപനിബ്ബാനാന’’ന്തി. സസഭാവസമൂഹസസഭാവപ്പഭേദവസേനാതി രൂപക്ഖന്ധാദിസസഭാവസമൂഹവസേന ചക്ഖായതനാദിസസഭാവവിസേസവസേന ച. ‘‘സസഭാവസമൂഹസഭാവഭേദവസേനാ’’തി ച പാഠോ. തത്ഥ സമൂഹസഭാവോതി സഭാവസന്താനം അവത്ഥാവിസേസവിധുരം സമൂഹവസേന ലക്ഖണമേവാഹ. തഥാ ഹി ഖന്ധപഞ്ഞത്തിയാപി സഭാവപഞ്ഞത്തിതാ വുത്താ. തായാതി ആയതനപഞ്ഞത്തിആദിപ്പഭേദായ സഭാവപഞ്ഞത്തിയാ. വിഭത്താ സഭാവപഞ്ഞത്തീതി ‘‘ഫസ്സോ ഫുസനാ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൨) വിഭത്താ ഫസ്സാദിസഭാവപഞ്ഞത്തി. സബ്ബാപീതി പി-സദ്ദേന സഭാവധമ്മേസു സാമഞ്ഞവസേന പവത്തം കുസലാദിപഞ്ഞത്തിം സങ്ഗണ്ഹാതി. രൂപാദിധമ്മാനം സമൂഹോ സന്താനേന പവത്തമാനോ അവത്ഥാവിസേസസഹിതോ ഏകത്തഗ്ഗഹണനിബന്ധനോ സത്തോതി വോഹരീയതീതി സോ സഭാവധമ്മോ നാമ പന ന ഹോതീതി ആഹ ‘‘പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തി പന അസഭാവപഞ്ഞത്തീ’’തി. തായാതി പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിയാ. യസ്മാ പന ധമ്മാനം പബന്ധോ സമൂഹോ ച ധമ്മസന്നിസ്സിതോതി വത്തബ്ബതം അരഹതി, തസ്മാ ‘‘പരിഞ്ഞേയ്യാദിസഭാവധമ്മേ ഉപാദായ പവത്തിതോ’’തി വുത്തം.

വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി പന ‘‘സഭാവപഞ്ഞത്തീ’’തി വുത്താ, അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി ‘‘അസഭാവപഞ്ഞത്തീ’’തി വുത്താ. സബ്ബാ പഞ്ഞത്തിയോതി ഉപാദായപഞ്ഞത്തികിച്ചപഞ്ഞത്തിആദയോ സബ്ബാ പഞ്ഞത്തിയോ. യദി സബ്ബാ പഞ്ഞത്തിയോ ഇധ ദസ്സിതാ ഹോന്തി, കഥം ‘‘പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തീ’’തി നാമം ജാതന്തി ആഹ ‘‘ഖന്ധാദിപഞ്ഞത്തീസൂ’’തിആദി. അഞ്ഞത്ഥാതി ധമ്മസങ്ഗഹാദീസു. യേ ധമ്മേതി യേ ഖന്ധാദിധമ്മേ. പഞ്ഞത്തിയാ വത്ഥുഭാവേനാതി പഞ്ഞാപനസ്സ അധിട്ഠാനഭാവേന. അധിട്ഠാനഞ്ഹി പഞ്ഞാപേതബ്ബധമ്മാ പഞ്ഞാപനസ്സ. ഏവഞ്ച കത്വാ ഖന്ധാദീഹി സദ്ധിം പുഗ്ഗലോ ഗഹിതോ. യേ ധമ്മേതി വാ യേ പഞ്ഞത്തിധമ്മേ. പഞ്ഞാപേതുകാമോതി നിക്ഖിപിതുകാമോ വത്ഥുഭേദതോ അസങ്കരതോ ഠപേതുകാമോ. പഞ്ഞത്തിപരിച്ഛേദന്തി ച വത്ഥുഭേദഭിന്നം പഞ്ഞത്തിഭൂതം പരിച്ഛേദം. ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

സാമഞ്ഞപ്പഭേദപഞ്ഞാപനാതി സാമഞ്ഞഭൂതാനം വിസേസഭൂതാനഞ്ച അത്ഥാനം പഞ്ഞാപനാ. തേസന്തി അത്ഥ-സദ്ദാപേക്ഖായ പുല്ലിങ്ഗനിദ്ദേസോ. തത്ഥാതി പഞ്ഞാപനായ അത്ഥദസ്സനഭൂതേസു ദസ്സനാദീസു. ഇദമേവംനാമകന്തി ഇദം രുപ്പനാദിഅത്ഥജാതം ഇത്ഥന്നാമകം രൂപക്ഖന്ധവേദനാക്ഖന്ധാദിസമഞ്ഞം. തംതംകോട്ഠാസികകരണന്തി രൂപവേദനാദിതംതംഅത്ഥവിഭാഗപരിയാപന്നതാപാദനം. തഥാ സഞ്ഞുപ്പാദാനമേവാതി ആഹ ‘‘ബോധനമേവ നിക്ഖിപനാ’’തി. ബോധനഞ്ഹി ബോധനേയ്യസന്താനേ ബോധേതബ്ബസ്സ അത്ഥസ്സ ഠപനന്തി കത്വാ ‘‘നിക്ഖിപനാ’’തി വുത്തം. ‘‘പഞ്ഞാപനാ’’തിആദിനാ ഭാവസാധനേന വത്വാ സാധനന്തരാമസനേന അത്ഥന്തരപരികപ്പാസങ്കാ സിയാതി തം നിവാരേതും ‘‘യോ പനായം…പേ… വേദിതബ്ബോ’’തി ആഹ. തേസം തേസം ധമ്മാനന്തി തംതംപഞ്ഞാപേതബ്ബധമ്മാനം. ദസ്സനഭൂതായ നാമപഞ്ഞത്തിയാ ദിട്ഠതായ, ഠപനഭൂതായ ഠപിതതായ. തംനിമിത്തതന്തി തസ്സ ദസ്സനസ്സ ഠപനസ്സ ച നിമിത്തകാരണതം. നിമിത്തഞ്ഹി കത്തുഭാവേന വോഹരീയതി യഥാ ‘‘ഭിക്ഖാ വാസേതീ’’തി, ‘‘അരിയഭാവകരാനി സച്ചാനി അരിയസച്ചാനീ’’തി ച.

പാളിയം അനാഗതതന്തി വിജ്ജമാനതാദിവിസേസവചനേന സഹ പാഠാനാരുള്ഹതം. വിജ്ജമാനസ്സ സതോതി വിജ്ജമാനസ്സ സമാനസ്സാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘വിജ്ജമാനഭൂതസ്സാതി അത്ഥോ’’തി ആഹ. തഥാതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥവസേന അവിജ്ജമാനസ്സ അനുപലബ്ഭമാനസ്സ. തം പന അനുപലബ്ഭമാനതം തഥാ-സദ്ദേന ബ്യതിരേകവസേന ദീപിതം പാകടതരം കാതും ‘‘യഥാ കുസലാദീനീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ വിനിവത്തസഭാവാനീതി വിഭത്തസഭാവാനി. ഉപലദ്ധീതി ഗഹണം. തേനാകാരേനാതി തേന രൂപവേദനാദിആകാരേന അവിജ്ജമാനസ്സ. അഞ്ഞേനാകാരേനാതി തതോ രൂപവേദനാദിതോ അഞ്ഞേന തബ്ബിനിമുത്തേന പഞ്ഞാപേതബ്ബപഞ്ഞാപനാകാരേന വിജ്ജമാനസ്സ. പഞ്ഞത്തിദുകേ വുത്തമേവ ‘‘അയഞ്ച വാദോ സേവത്ഥികഥായ പടിസിദ്ധോ’’തിആദിനാ. ലോകനിരുത്തിമത്തസിദ്ധസ്സാതി ഏത്ഥ മത്തഗ്ഗഹണം തസ്സ പഞ്ഞത്തിവത്ഥുസ്സ ന കേവലം വിജ്ജമാനസഭാവതാനിവത്തനത്ഥമേവ, അഥ ഖോ വിപരീതഗ്ഗാഹനിവത്തനത്ഥമ്പീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അനഭിനിവേസേന ചിത്തേനാ’’തി ആഹ. ചതുസച്ചപഞ്ചക്ഖന്ധാദിവിനിമുത്തം സച്ചന്തരഖന്ധന്തരാദികം പഞ്ചമസച്ചാദികം. സചേ തം കോചി അത്ഥീതി പടിജാനേയ്യ, അയാഥാവഗഹിതസ്സ തം വാചാവത്ഥുമത്തമേവസ്സാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സാഭിനിവേസേന…പേ… വുത്ത’’ന്തി. ഉദ്ദേസേ നിദ്ദേസേ ച സത്തവന്തം പധാനഭാവേന ആഗമനം സന്ധായാഹ ‘‘സരൂപതോ തിസ്സന്നം ആഗതത’’ന്തി. ഗുണഭാവേന പന ഉദ്ധംസോതപഞ്ഞാവിമുത്തപാസാണലേഖാദിഗ്ഗഹണേസു ഇതരാപി തിസ്സോ പഞ്ഞത്തിയോ ഇമസ്മിം പകരണേ ആഗതാ ഏവ.

യഥാവുത്തസ്സ…പേ… അവിരോധേനാതി ‘‘വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തീ’’തി ഏവം വുത്തപ്പകാരസ്സ അവിലോമനേന. ആചരിയവാദാതി ചേത്ഥ അത്തനോമതിയോ വേദിതബ്ബാ, അഞ്ഞത്ഥ പന അട്ഠകഥാ ച. യഥാ ച അവിരോധോ ഹോതി, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘തസ്മാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അവിജ്ജമാനത്താ പഞ്ഞാപേതബ്ബമത്തത്ഥേന പഞ്ഞത്തീതി ഏതേന ‘‘അവിജ്ജമാനാ പഞ്ഞത്തി അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തീ’’തി ഇമം സമാസവികപ്പമാഹ. അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തീതി ഏത്ഥ ഹി ദ്വേ സമാസാ അവിജ്ജമാനസ്സ, അവിജ്ജമാനാ വാ പഞ്ഞത്തീതി അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി. തേസു പുരിമേന നാമപഞ്ഞത്തി വുത്താ, ദുതിയേന ഉപാദാപഞ്ഞത്തിആദിഭേദാ ഇതരാപി. സസഭാവം വേദനാദികം. തജ്ജപരമത്ഥനാമലാഭതോതി തജ്ജസ്സ തദനുരൂപസ്സ പരമത്ഥസ്സ അന്വത്ഥസ്സ നാമസ്സ ലഭനതോ, അനുഭവനാദിസഭാവാനം ധമ്മാനം പരമത്ഥികസ്സ വേദനാദിനാമസ്സ ലഭനത്താതി അത്ഥോ. ഏതേന വിസേസനിവത്തിഅത്ഥോ മത്ത-സദ്ദോ, തേന ചായം വിസേസോ നിവത്തിതോതി ദസ്സേതി. പരതോ ലഭിതബ്ബന്തി പരം ഉപാദായ ലദ്ധബ്ബം യഥാ രൂപാദികേ ഉപാദായ സത്തോതി നിസ്സഭാവസമൂഹസന്താനാദി പഞ്ഞത്തിവത്ഥു. ഏകത്തേനാതി അനഞ്ഞത്തേന. അനുപലബ്ഭസഭാവതാ ഞാണേന അഗ്ഗഹേതബ്ബസഭാവതാ, യതോ തേ നവത്തബ്ബാതി വുച്ചന്തി.

സസൂകസാലിരാസിആദിആകാരേന സംകുചിതഗ്ഗോ വാസവവാസുദേവാദീനം വിയ മോലിവിസേസോ കിരീടം, സോ പന മകുടവിസേസോപി ഹോതിയേവാതി ആഹ ‘‘കിരീടം മകുട’’ന്തി. സബ്ബസമോരോധോതി സബ്ബാസം വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിആദീനം ഛന്നം പഞ്ഞത്തീനം അന്തോകരണം. സങ്ഖാതബ്ബപ്പധാനത്താതി ഇദം ലക്ഖണവചനം. ന ഹി സബ്ബാപി ഉപനിധാപഞ്ഞത്തിസങ്ഖാവസേന പവത്താ, നാപി സബ്ബാ സങ്ഖാതബ്ബപ്പധാനാ. ദുതിയം തതിയന്തിആദികം പന ഉപനിധാപഞ്ഞത്തിയാ, ദ്വേ തീണീതിആദികം ഉപനിക്ഖിത്തപഞ്ഞത്തിയാ ഏകദേസം ഉപലക്ഖണവസേന ദസ്സേന്തോ തസ്സ ച സങ്ഖ്യേയ്യപ്പധാനതായാഹ ‘‘സങ്ഖാതബ്ബപ്പധാനത്താ’’തി. പൂരണത്ഥോ ഹി സദ്ദോ തദത്ഥദീപനമുഖേന പൂരേതബ്ബമത്ഥം ദീപേതി. സോ ച സങ്ഖാവിസയോ പധാനോവാതി ദുതിയാദീനം പഞ്ഞത്തീനം സങ്ഖാതബ്ബപ്പധാനതാ വുത്താ. യാവ ഹി ദസസങ്ഖാ സങ്ഖ്യേയ്യപ്പധാനാതി. തഥാ ദ്വേ തീണീതിആദീനമ്പി പഞ്ഞത്തീനം. സങ്ഖാതബ്ബോ പന അത്ഥോ കോചി വിജ്ജമാനോ, കോചി അവിജ്ജമാനോ, കോചി സഹ വിസുഞ്ച തദുഭയം മിസ്സോതി ഛപി പഞ്ഞത്തിയോ ഭജതീതി.

ഇതരാതി ഉപാദാസമോധാനതജ്ജാസന്തതിപഞ്ഞത്തിയോ വുത്താവസേസാ ഉപനിധാപഞ്ഞത്തിഉപനിക്ഖിത്തപഞ്ഞത്തിയോ ച. സത്തരഥാദിഭേദാ ഉപാദാപഞ്ഞത്തി, ദീഘരസ്സാദിഭേദാ ഉപനിധാപഞ്ഞത്തി ച അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി. ഹത്ഥഗതാദിവിസിട്ഠാ ഉപനിധാപഞ്ഞത്തി, സമോധാനപഞ്ഞത്തി ച അവിജ്ജമാനേനഅവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി. തഥേവ ‘‘സുവണ്ണവണ്ണോ ബ്രഹ്മസ്സരോ’’തിആദികാ വിജ്ജമാനഗബ്ഭാ വിജ്ജമാനേനഅവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിം ഭജന്തീതി ആഹ ‘‘യഥായോഗം തം തം പഞ്ഞത്തി’’ന്തി. തേന വുത്തം ‘‘ദുതിയം തതിയം…പേ… ഭജന്തീ’’തി. യഞ്ഹീതിആദി യഥാവുത്തഉപനിധാഉപനിക്ഖിത്തപഞ്ഞത്തീനം അവിജ്ജമാനേനഅവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിഭാവസമത്ഥനം. തത്ഥ തഞ്ച സങ്ഖാനന്തി യം ‘‘പഠമം ഏക’’ന്തിആദികം സങ്ഖാനം, തഞ്ച സങ്ഖാമുഖേന ഗഹേതബ്ബരൂപം. ച-സദ്ദേന സങ്ഖ്യേയ്യം സങ്ഗണ്ഹാതി. തമ്പി ഹി പഞ്ഞാപേതബ്ബം പഞ്ഞത്തീതി. തസ്സാ പന പരമത്ഥതോ അഭാവോ വുത്തോയേവ. കിഞ്ചി നത്ഥീതി പരമത്ഥതോ കിഞ്ചി നത്ഥി. തഥാതി ഇമിനാ അവിജ്ജമാനേനഅവിജ്ജമാനഭാവന്തി ഏതം ആകഡ്ഢതി. തേനാഹ ‘‘ന ഹി…പേ… വിജ്ജമാനോ’’തി.

ഓകാസേതി അവീചിപരനിമ്മിതവസവത്തീപരിച്ഛിന്നേ പദേസേ. സോ ഹി കാമാധിട്ഠാനതോ ‘‘കാമോ’’തി വുച്ചതി. കമ്മനിബ്ബത്തക്ഖന്ധേസൂതി ഇമിനാ ഉത്തരപദലോപേന കാമഭവം ‘‘കാമോ’’തി വദതി. ഭണനം സദ്ദോ ചേതനാ വാ, തംസമങ്ഗിതായ തബ്ബിസിട്ഠേ പുഗ്ഗലേ ഭാണകോതി പഞ്ഞത്തീതി ആഹ ‘‘വിജ്ജമാനേനഅവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിപക്ഖം ഭജതീ’’തി. യേഭുയ്യേന രൂപായതനഗ്ഗഹണമുഖേന രൂപസങ്ഖാതേന സണ്ഠാനം ഗയ്ഹതീതി തസ്സ തേന അഭേദോപചാരം കത്വാ വുത്തം ‘‘രൂപായതനസങ്ഖാതേന സണ്ഠാനേനാ’’തി. യം അഭേദോപചാരം ഭിന്ദിതും അജാനന്താ നികായന്തരിയാ രൂപായതനം സണ്ഠാനസഭാവം പടിജാനന്തി. ‘‘കിസോ പുഗ്ഗലോ, ഥൂലോ പുഗ്ഗലോ, കിസോ ദണ്ഡോ, ഥൂലോ ദണ്ഡോ’’തിആദിനാ പുഗ്ഗലാദീനം പഞ്ഞാപനാ തഥാതഥാസന്നിവിട്ഠേ രൂപസങ്ഖാതേ കിസാദിസണ്ഠാനപഞ്ഞത്തി, ന രൂപായതനമത്തേതി ആഹ ‘‘സണ്ഠാനന്തി വാ രൂപായതനേ അഗ്ഗഹിതേ’’തി. പച്ചത്തധമ്മനാമവസേനാതി ‘‘പഥവീ ഫസ്സോ’’തിആദിനാ ധമ്മാനം തംതംനാമവസേന. കിച്ചപഞ്ഞത്തിആദിവിഭാഗേന പവത്തോ അയമ്പി ആചരിയവാദോ ‘‘കിച്ചപഞ്ഞത്തി ഏകച്ചാ ഭൂമിപഞ്ഞത്തി പച്ചത്തപഞ്ഞത്തി അസങ്ഖതപഞ്ഞത്തി ച വിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി, ലിങ്ഗപഞ്ഞത്തി ഏകച്ചാ പച്ചത്തപഞ്ഞത്തി ച അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി, ഏകച്ചാ കിച്ചപഞ്ഞത്തി വിജ്ജമാനേനഅവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തി, ഏകച്ചാ ഭൂമിസണ്ഠാനപഞ്ഞത്തി വിജ്ജമാനേന വാ അവിജ്ജമാനേന വാ അവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തീ’’തി ദസ്സിതത്താ ‘‘ധമ്മകഥാ ഇത്ഥിലിങ്ഗ’’ന്തിആദീനം വിജ്ജമാനേനവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിഭാവോ, അവിജ്ജമാനേനഅവിജ്ജമാനപഞ്ഞത്തിഭാവോ ച ദസ്സിതനയോതി ആഹ ‘‘സബ്ബസങ്ഗാഹകോതി ദട്ഠബ്ബോ’’തി. ഉപാദാപഞ്ഞത്തിആദിഭാവോ ചേത്ഥ കിച്ചപഞ്ഞത്തിആദീനം കിച്ചപഞ്ഞത്തിആദിഭാവോ ച താസം യഥാരഹം വിഭാവേതബ്ബോ.

൨. സങ്ഖേപപ്പഭേദവസേനാതി ‘‘യാവതാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ’’തി സബ്ബേപി ഖന്ധേ ഖന്ധഭാവസാമഞ്ഞേന സംഖിപനവസേന, ‘‘യാവതാ രൂപക്ഖന്ധോ’’തിആദിനാ ഖന്ധാനം തതോ സാമഞ്ഞതോ പകാരേഹി ഭിന്ദനവസേന ച. അയം അത്ഥോതി അയം പഞ്ഞത്തിസങ്ഖാതോ അത്ഥോ. സാമഞ്ഞതോ വാ ഹി ധമ്മാനം പഞ്ഞാപനം ഹോതി വിസേസതോ വാ. വിസേസോ ചേത്ഥ അത്തനോ സാമഞ്ഞാപേക്ഖായ വേദിതബ്ബോ, വിസേസാപേക്ഖായ പന സോപി സാമഞ്ഞം സമ്പജ്ജതീതി ‘‘കിത്താവതാ ഖന്ധാനം ഖന്ധപഞ്ഞത്തീ’’തി പുച്ഛായ സങ്ഖേപതോ വിസ്സജ്ജനവസേന ‘‘യാവതാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ’’തി വുത്തന്തി തത്ഥാപി ‘‘ഖന്ധാനം ഖന്ധപഞ്ഞത്തീ’’തി ആനേത്വാ യോജേതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘യാവതാ…പേ… പഞ്ഞത്തീ’’തി. ‘‘യാവതാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ, ഏത്താവതാ ഖന്ധാനം ഖന്ധപഞ്ഞത്തി. യാവതാ രൂപക്ഖന്ധോ…പേ… വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ, ഏത്താവതാ ഖന്ധാനം ഖന്ധപഞ്ഞത്തീ’’തി ഏവമേത്ഥ പാളിയോജനാ കാതബ്ബാ. ഏവഞ്ഹി സങ്ഖേപതോ പഭേദതോ ച ഖന്ധപഞ്ഞത്തി വിസ്സജ്ജിതാ ഹോതി. തഥാ ഹി ഇമസ്സേവ അത്ഥസ്സ അട്ഠകഥായം വുത്തഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘യത്തകേന…പേ… ആദികേനാ’’തി ആഹ. തത്ഥാതി തസ്മിം വിസ്സജ്ജനസ്സ അത്ഥവചനേ, തസ്മിം വാ വിസ്സജ്ജനപാഠേ തദത്ഥവചനേ ച. പഭേദനിദസ്സനമത്തന്തി പഭേദസ്സ ഉദാഹരണമത്തം. അവുത്തോപി സബ്ബോ ഭൂതുപാദികോ, സുഖാദികോ ച പഭേദോ. തം പന ഭൂമിമുഖേന ദസ്സേതും ‘‘രൂപക്ഖന്ധോ കാമാവചരോ’’തിആദി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ഏവം അട്ഠകഥായം ആഗതനയേന പാളിയാ അത്ഥയോജനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തം പകാരന്തരേന ദസ്സേതും ‘‘അയം വാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അയം വാതി വുച്ചമാനം സന്ധായാഹ. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം ഖന്ധപഞ്ഞത്തിവിസ്സജ്ജനേ. ഇദന്തി ഇദം പദം. യത്തകോ…പേ… ഖന്ധപഞ്ഞത്തിയാ പഭേദോതി ഇമിനാ സങ്ഖേപതോ വിത്ഥാരതോ ച ഖന്ധാനം പഭേദം പതി പഞ്ഞത്തിവിഭാഗോതി ദസ്സിതം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘വത്ഥുഭേദേന…പേ… ദസ്സേതീ’’തി. പകരണന്തരേതി വിഭങ്ഗപകരണേ. തത്ഥ ഹി സാതിസയം ഖന്ധാനം വിഭാഗപഞ്ഞത്തി വുത്താ. തേനാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഹി…പേ… കഥിതാ’’തി. ഏത്ഥ ച പഠമനയേ സമുഖേന, ദുതിയേ വത്ഥുമുഖേന പഞ്ഞത്തിയാ വിഭാഗാ ദസ്സിതാതി അയമേതേസം വിസേസോ.

ഏസ നയോതി ഇമിനാ ഖന്ധപഞ്ഞത്തിയാ വുത്തമത്ഥം ആയതനപഞ്ഞത്തിയാദീസു അതിദിസതി. തത്ഥ ‘‘യാവതാ പഞ്ചക്ഖന്ധാ’’തി, ‘‘ഖന്ധാനം ഖന്ധപഞ്ഞത്തീ’’തി ഇദം പഞ്ഞത്തിനിദ്ദേസപാളിയാ ആദിപരിയോസാനഗ്ഗഹണമുഖേന ദസ്സനം. ‘‘യാവതാ ദ്വാദസായതനാനീ’’തി, ‘‘ആയതനാനം ആയതനപഞ്ഞത്തീ’’തി ഇമസ്സ അത്ഥോ ‘‘യത്തകേന പഞ്ഞാപനേന സങ്ഖേപതോ ദ്വാദസായതനാനീ’’തി ഏതേന ദസ്സിതോ, ‘‘യാവതാ ചക്ഖായതന’’ന്തിആദികസ്സ പന ‘‘പഭേദതോ ചക്ഖായതന’’ന്തിആദികേനാതി. തത്ഥ ‘‘ചക്ഖായതനം…പേ… ധമ്മായതന’’ന്തി പഭേദനിദസ്സനമത്തമേതം. ഏതേന അവുത്തോപി സബ്ബോ സങ്ഗഹിതോ ഹോതീതി ‘‘തത്രാപി ദസായതനാ കാമാവചരാ’’തിആദി വുത്തം. അയം വാ ഏത്ഥ പാളിയാ അത്ഥയോജനാ – ‘‘യാവതാ’’തി ഇദം സബ്ബേഹി പദേഹി യോജേത്വാ ‘‘യത്തകാനി ദ്വാദസായതനാനി…പേ… യത്തകോ ദ്വാദസന്നം ആയതനാനം, തപ്പഭേദാനഞ്ച ചക്ഖായതനാദീനം പഭേദോ, തത്തകോ ആയതനാനം ആയതനപഞ്ഞത്തിയാ പഭേദോ’’തി പകരണന്തരേ വുത്തേന വത്ഥുപഭേദേന ആയതനപഞ്ഞത്തിയാ പഭേദം ദസ്സേതീതിആദിനാ ഇതരപഞ്ഞത്തീസുപി നയോ യോജേതബ്ബോ.

൭. ‘‘ഛ പഞ്ഞത്തിയോ…പേ… പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തീ’’തി ഇമം അപേക്ഖിത്വാ ‘‘കിത്താവതാ…പേ… ഏത്താവതാ ഇന്ദ്രിയാനം ഇന്ദ്രിയപഞ്ഞത്തീ’’തി അയം പാളിപദേസോ നിദ്ദേസോപി സമാനോ പകരണന്തരേ വത്ഥുഭേദേന വുത്തം ഖന്ധാദിപഞ്ഞത്തിപ്പഭേദം ഉപാദായ ഉദ്ദേസോയേവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഉദ്ദേസമത്തേനേവാതി അത്ഥോ’’തി.

മാതികാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. നിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧. ഏകകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧. പച്ചനീകധമ്മാനം ഝാപനട്ഠേന ഝാനം, തതോ സുട്ഠു വിമുച്ചനട്ഠേന വിമോക്ഖോതി നിപ്പരിയായേന ഝാനങ്ഗാനേവ വിമോക്ഖോതി അട്ഠകഥാഅധിപ്പായോ. ടീകാകാരേന പന ‘‘അഭിഭായതനം വിയ സസമ്പയുത്തം ഝാനം വിമോക്ഖോ’’തി മഞ്ഞമാനേന ‘‘അധിപ്പായേനാഹാ’’തി വുത്തം. ഝാനധമ്മാ ഹി സമ്പയുത്തധമ്മേഹി സദ്ധിംയേവ പടിപക്ഖതോ വിമുച്ചന്തി, ന വിനാ, തഥാ അഭിരതിവസേന ആരമ്മണേ നിരാസങ്കപ്പവത്തിപീതി അധിപ്പായോ. യഥാ വാ ഝാനങ്ഗാനം ഝാനപച്ചയേന പച്ചയഭാവതോ സവിസേസോ ഝാനപരിയായോ, ഏവം വിമോക്ഖകിച്ചയോഗതോ തേസം സവിസേസോ വിമോക്ഖപരിയായോ, തദുപചാരേന സമ്പയുത്താനം വേദിതബ്ബോ. പഠമം സമങ്ഗിഭാവത്ഥന്തി പടിലാഭം സന്ധായാഹ. ‘‘ഫുസിത്വാ വിഹരതീതി പടിലഭിത്വാ ഇരിയതീ’’തി ഹി വുത്തം. അട്ഠകഥായം ‘‘യേന ഹി സദ്ധിം…പേ… പടിലദ്ധാ നാമ ഹോന്തീ’’തി തേഹി സാധേതബ്ബസഹജാതാദിപച്ചയലാഭോയേവേത്ഥ പടിലാഭോ ദട്ഠബ്ബോ. യഥാ ഫസ്സോ യത്ഥ ഉപ്പന്നോ, തം ആരമ്മണം ഫുസതീതി വുച്ചതി, ഏവം സമ്പയുത്തധമ്മേപി തംസഭാവത്താതി ആഹ ‘‘സമ്ഫസ്സേന ഫുസനത്ഥ’’ന്തി. തസ്സ ‘‘വിവരതീ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. ഇതരേഹീതി ഉപചാരമ്പീതിആദിനാ ഉപചാരപുരിമപ്പനാപരപ്പനാനം പടിലാഭകാരണന്തി വചനേഹി. ഇതരേ കാരണത്ഥേതി ‘‘ഉപചാരേന…പേ… ഫുസതിയേവാ’’തി വുത്തേ കാരണത്ഥദീപകേ അത്ഥേ. ഫുസതി ഫലം അധിഗച്ഛതി ഏതായാതി കാരണഭാവസ്സ ഫുസനാപരിയായോ വേദിതബ്ബോ.

പഠമത്ഥമേവാതി സമങ്ഗിഭാവത്ഥമേവ. താനി അങ്ഗാനീതി ഇമിനാ ഝാനകോട്ഠാസഭാവേന വുത്തധമ്മായേവ ഗഹിതാ, ന ഫസ്സപഞ്ചമകഇന്ദ്രിയട്ഠകാദിഭാവേനാതി വുത്തം ‘‘സേസാ…പേ… സങ്ഗഹിതാനീ’’തി. ഏവം സതീതി സുഖസങ്ഖാതഝാനങ്ഗതോ വേദനാസോമനസ്സിന്ദ്രിയാനം സേസിതബ്ബഭാവേ സതി. ഏവഞ്ഹി നേസം ഫസ്സകതാ ഇതരസ്സ ഫസ്സിതബ്ബതാവ സിയാ. തേനാഹ ‘‘സുഖസ്സ ഫുസിതബ്ബത്താ’’തി. വേദയിതാധിപതേയ്യട്ഠേഹീതി ആരമ്മണാനുഭവനസങ്ഖാതേന വേദയിതസഭാവേന, തസ്സേവ സാതവിസേസസങ്ഖാതേന സമ്പയുത്തേഹി അനുവത്തനീയഭാവേന ച. ഉപനിജ്ഝായനഭാവോപി യഥാവുത്തവേദയിതാധിപതേയ്യട്ഠവിസിട്ഠോ ഓളാരികസ്സ ആരമ്മണസ്സ നിജ്ഝായനഭാവോ. അഭിന്നസഭാവോപി ഹി ധമ്മോ പുരിമവിസിട്ഠപച്ചയവിസേസസമ്ഭവേന വിസേസേന ഭിന്നാകാരോ ഹുത്വാ വിസിട്ഠഫലഭാവം ആപജ്ജതി. യഥേകംയേവ കമ്മം ചക്ഖാദിനിബ്ബത്തിഹേതുഭൂതം കമ്മം. തേന വുത്തം ‘‘വേദയിതാ…പേ… വുത്തത്താ’’തി. അങ്ഗാനീതി നായം തപ്പരഭാവേന ബഹുവചനനിദ്ദേസോ അനന്തഭാവതോ, കേവലഞ്ച അങ്ഗാനം ബഹുത്താ ബഹുവചനം, തേന കിം സിദ്ധം? പച്ചേകമ്പി യോജനാ സിദ്ധാ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘പച്ചേകമ്പി യോജനാ കാതബ്ബാ’’തി. യദി ‘‘സുഖം ഠപേത്വാ’’തി യോജനായം സേസാ തയോ ഖന്ധാ ഹോന്തി, സേസാ തയോ, ചത്താരോ ച ഖന്ധാ ഹോന്തീതി വത്തബ്ബം സിയാതി? ന, ചതൂസു തിണ്ണം അന്തോഗധത്താ. തേനാഹ ‘‘സബ്ബയോജനാ…പേ… വുത്ത’’ന്തി.

൨. അസമയവിമോക്ഖേനാതി ഹേട്ഠാമഗ്ഗവിമോക്ഖേന. സോ ഹി ലോകിയവിമോക്ഖോ വിയ അധിഗമവളഞ്ജനത്ഥം പകപ്പേതബ്ബസമയവിസേസാഭാവതോ ഏവം വുത്തോ. അഗ്ഗമഗ്ഗവിമോക്ഖോ പന ഏകച്ചാസവവിമുത്തിവചനതോ ഇധ നാധിപ്പേതോ. തേനാഹ ‘‘ഏകച്ചേ ആസവാ പരിക്ഖീണാ ഹോന്തീ’’തി. ഏകച്ചേഹി ആസവേഹി വിമുത്തോതി ദിട്ഠാസവാദീഹി സമുച്ഛേദവിമുത്തിയാ വിമുത്തോ. അസമയ…പേ… ലാഭേനാതി യഥാവുത്തഅസമയവിമോക്ഖസ്സ ഉപനിസ്സയഭൂതസ്സ അധിഗമേന. തതോ ഏവ സാതിസയേന, ഏകച്ചേഹി കാമാസവേഹി വിമുത്തോ വിക്ഖമ്ഭനവസേനാതി അത്ഥോ. സോ ഏവ ഏകച്ചസമയവിമോക്ഖലാഭീ യഥാവുത്തോ സമയവിമുത്തോ അസമയവിമോക്ഖവിസേസസ്സ വസേന സമയവിമോക്ഖപഞ്ഞത്തിയാ അധിപ്പേതത്താ. സോതി അസമയവിമോക്ഖൂപനിസ്സയസമയവിമോക്ഖലാഭീ. തേന സാതിസയേന സമയവിമോക്ഖേന. തഥാവിമുത്തോവ ഹോതീതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ഹേതുഅത്ഥോ. യസ്മാ തഥാവിമുത്തോ ഹോതി, തസ്മാ സമയവിമുത്തപഞ്ഞത്തിം ലദ്ധും അരഹതീതി പരിഞ്ഞാതത്ഥം ഹേതുനാ പതിട്ഠാപേതി. ബ്യതിരേകമുഖേനപി തമത്ഥം പാകടതരം കാതും ‘‘പുഥുജ്ജനോ പനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സമുദാചാരഭാവതോതി സമുദാചാരസ്സ സമ്ഭവതോ. സോതി ഝാനലാഭീ പുഥുജ്ജനോ.

യദി പുനരാവത്തകധമ്മതായ പുഥുജ്ജനോ സമയവിമുത്തോതി ന വുത്തോ, തദഭാവതോ കസ്മാ അരഹാ തഥാ ന വുത്തോതി ആഹ ‘‘അരഹതോ പനാ’’തിആദി. തദകാരണഭാവന്തി തേസം വിമോക്ഖാനം, തസ്സ വാ സമയവിമുത്തിഭാവസ്സ അകാരണഭാവം. സബ്ബോതി സുക്ഖവിപസ്സകോപി സമഥയാനികോപി അട്ഠവിമോക്ഖലാഭീപി. ബഹിഅബ്ഭന്തരഭാവാ അപേക്ഖാസിദ്ധാ, വത്തു അധിപ്പായവസേന ഗഹേതബ്ബരൂപാ ചാതി ആഹ ‘‘ബാഹിരാനന്തി ലോകുത്തരതോ ബഹിഭൂതാന’’ന്തി.

൩. രൂപതോ അഞ്ഞം ന രൂപന്തി തത്ഥ രൂപപടിഭാഗം കസിണരൂപാദി രൂപ-സദ്ദേന ഗഹിതന്തി തദഞ്ഞം പഠമതതിയാരുപ്പവിസയമത്തം അരൂപക്ഖന്ധനിബ്ബാനവിനിമുത്തം അരൂപ-സദ്ദേന ഗഹിതം ദട്ഠബ്ബം. പടിപക്ഖഭൂതേഹി കിലേസചോരേഹി അമൂസിതബ്ബം ഝാനമേവ ചിത്തമഞ്ജൂസം. സമാധിന്തി വാ സമാധിസീസേന ഝാനമേവ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

൪. അത്തനോ അനുരൂപേന പമാദേനാതി ഏത്ഥ അനാഗാമിനോ അധികുസലേസു ധമ്മേസു അസക്കച്ചഅസാതച്ചകിരിയാദിനാ. ഖീണാസവസ്സ പന താദിസേന പമാദപതിരൂപകേന, താദിസായ വാ അസക്കച്ചകിരിയായ. സാ ചസ്സ ഉസ്സുക്കാഭാവതോ വേദിതബ്ബാ. പടിപ്പസ്സദ്ധസബ്ബുസ്സുക്കാ ഹി തേ ഉത്തമപുരിസാ. സമയേന സമയന്തി സമയേ സമയേ. ഭുമ്മത്ഥേ ഹി ഏതം കരണവചനം ഉപയോഗവചനഞ്ച. അനിപ്ഫത്തിതോതി സമാപജ്ജിതും അസക്കുണേയ്യതോ. അസ്സാതി ‘‘തേസഞ്ഹീ’’തിആദിനാ വുത്തസ്സ ഇമസ്സ അട്ഠകഥാവചനസ്സ. തേനാതി യഥാഭതേന സുത്തേന.

൫. യേനാധിപ്പായേന ‘‘ധമ്മേഹീ’’തി വത്തബ്ബന്തി വുത്തം, തം വിവരന്തോ ‘‘ഇധാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഇധാതി ‘‘പരിഹാനധമ്മോ അപരിഹാനധമ്മോ’’തി ഏതസ്മിം പദദ്വയേ. തത്ഥാതി ‘‘കുപ്പധമ്മോ അകുപ്പധമ്മോ’’തി പദദ്വയേ. സതി വചനനാനത്തേ അത്ഥേവ വചനത്ഥനാനത്തന്തി ആഹ ‘‘വചനത്ഥനാനത്തമത്തേന വാ’’തി. വചനത്ഥഗ്ഗഹണമുഖേന ഗഹേതബ്ബസ്സ പന വിഭാവനത്ഥസ്സ നത്ഥേത്ഥ നാനത്തം, യതോ തേസം പരിയായന്തരതാസിദ്ധി.

൭-൮. സമാപത്തിചേതനാതി യായ ചേതനായ സമാപത്തിം നിബ്ബത്തേതി സമാപജ്ജതി ച. തേനാഹ ‘‘തദായൂഹനാ’’തി. ആരക്ഖപച്ചുപട്ഠാനാ സതീതി കത്വാ ആഹ ‘‘അനുരക്ഖണാ…പേ… സതീ’’തി. തേനാഹ ‘‘ഏകാരക്ഖോ സതാരക്ഖേന ചേതസാ വിഹരതീ’’തി. തഥാ ഹി സാ ‘‘കുസലാകുസലാനം ധമ്മാനം ഗതിയോ സമന്നേസതീ’’തി വുത്താ.

൧൧. അഗ്ഗമഗ്ഗട്ഠോപി ഇതരമഗ്ഗട്ഠാ വിയ അനുപച്ഛിന്നഭയത്താ ഭയൂപരതവോഹാരം ലഭതീതി ആഹ ‘‘അരഹത്തമഗ്ഗട്ഠോ ച…പേ… ഭയൂപരതോ’’തി.

൧൨. കേചീതി തിഹേതുകപടിസന്ധികേ മന്ദബുദ്ധികേ സന്ധായാഹ. തേന വുത്തം ‘‘ദുപ്പഞ്ഞാതി ഇമിനാ ഗയ്ഹന്തീ’’തി. ദുബ്ബലാ പഞ്ഞാ യേസം തേ ദുപ്പഞ്ഞാതി.

൧൪. അനിയതധമ്മസമന്നാഗതസ്സേവ പച്ചയവിസേസേന നിയതധമ്മപടിലാഭോതി ആഹ ‘‘യത്ഥ…പേ… ഹോന്തീ’’തി. തദഭാവാതി നിയതാനിയതവോമിസ്സായ പവത്തിയാ അഭാവാ.

൧൬. പരിയാദിയിതബ്ബാനീതി പരിയാദകേന മഗ്ഗേന ഖേപേതബ്ബാനി. തണ്ഹാദീനം പലിബുധനാദികിരിയായ മത്ഥകപ്പത്തിയാ സീസഭാവോ വേദിതബ്ബോ, നിബ്ബാനസ്സ പന വിസങ്ഖാരഭാവതോ സങ്ഖാരസീസതാ. തേനാഹ ‘‘സങ്ഖാരവിവേകഭൂതോ നിരോധോ’’തി. കേചി പന ‘‘സങ്ഖാരസീസം നിരോധസമാപത്തീ’’തി വദന്തി, തം തേസം മതിമത്തം പഞ്ഞത്തിമത്തസ്സ സീസഭാവാനുപപത്തിതോ തദുദ്ധഞ്ച സങ്ഖാരപ്പവത്തിസബ്ഭാവതോ. സഹ വിയാതി ഏകജ്ഝം വിയ. ഏതേന സമ-സദ്ദസ്സ അത്ഥമാഹ. സഹത്ഥോ ഹേസ സമ-സദ്ദോ. സംസിദ്ധിദസ്സനേനാതി സംസിദ്ധിയാ നിട്ഠാനസ്സ ഉപരമസ്സ ദസ്സനേന.

ഇധാതി ഇമിസ്സാ പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിപാളിയാ, ഇമിസ്സാ വാ തദട്ഠകഥായ. കിലേസപവത്തസീസാനന്തി കിലേസസീസപവത്തസീസാനം. തേസു ഹി ഗഹിതേസു ഇതരമ്പി പരിയാദിയിതബ്ബം കിലേസഭാവേന പരിയാദിയിതബ്ബതാസാമഞ്ഞേന ച ഗഹിതമേവ ഹോതീതി കിലേസവട്ടപരിയാദാനേന മഗ്ഗസ്സ ഇതരവട്ടാനമ്പി പരിയാദിയനം. വട്ടുപച്ഛേദകേന മഗ്ഗേനേവ ഹി ജീവിതിന്ദ്രിയമ്പി അനവസേസതോ നിരുജ്ഝതീതി. കസ്മാ പനേത്ഥ പവത്തസീസം വിസും ഗഹിതന്തി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘പവത്തസീസമ്പീ’’തിആദി. ഓധിസോ ച അനോധിസോ ച കിലേസപരിയാദാനേ സതി സിജ്ഝമാനാ പച്ചവേക്ഖണവാരാ തേന നിപ്ഫാദേതബ്ബാതി വുത്താ. തേനേവാഹ ‘‘കിലേസപരിയാദാനസ്സേവ വാരാ’’തി. ഇദാനി തമത്ഥം ആഗമേന സാധേന്തോ ‘‘വിമുത്തസ്മി’’ന്തിആദിമാഹ. ചുതിചിത്തേന ഹോതീതി ഇദം യഥാവുത്തസ്സ കിലേസപരിയാദാനസമാപനഭൂതസ്സ പച്ചവേക്ഖണവാരസ്സ ചുതിചിത്തേന പരിച്ഛിന്നത്താ വുത്തം, തസ്മാ ചുതിചിത്തേന പരിച്ഛേദകേന പരിച്ഛിന്നം ഹോതീതി അത്ഥോ.

൧൭. തിട്ഠേയ്യാതി ന ഉപഗച്ഛേയ്യ. ഠാനഞ്ഹി ഗതിനിവത്തി. തേന വുത്തം ‘‘നപ്പവത്തേയ്യാ’’തി.

൧൮. പയിരുപാസനായ ബഹൂപകാരത്താ പയിരുപാസിതബ്ബത്താ.

൨൦. അഗ്ഗവിജ്ജാ യസ്സ അനധിഗതവിജ്ജാദ്വയസ്സ ഹോതി, സോ ചേ പച്ഛാ വിജ്ജാദ്വയം അധിഗച്ഛതി, തസ്സ പഠമം അധിഗതവിജ്ജാദ്വയസ്സ വിയ അതേവിജ്ജതാഭാവാ യദിപി നിപ്പരിയായതാ തേവിജ്ജതാ, പഠമം അധിഗതവിജ്ജാദ്വയസ്സ പന സാ സവിസേസാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യായ കതകിച്ചതാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അഗ്ഗവിജ്ജാതി ആസവക്ഖയഞാണം, അഗ്ഗമഗ്ഗഞാണമേവ വാ വേദിതബ്ബം. സാ ച തേവിജ്ജതാതി യോജനാ.

൨൨. തത്ഥേവാതി സച്ചാഭിസമ്ബോധേ ഏവ.

൨൪. തന്തി നിരോധസമാപത്തിലാഭിനോ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തതാവചനം. വുത്തലക്ഖണൂപപത്തികോതി ദ്വീഹി ഭാഗേഹി ദ്വേ വാരേ വിമുത്തോതി ഏവം വുത്തലക്ഖണേന ഉപപത്തിതോ യുത്തിതോ സമന്നാഗതോ. ഏസേവ നയോതി യഥാ ചതുന്നം അരൂപസമാപത്തീനം ഏകേകതോ നിരോധതോ ച വുട്ഠായ അരഹത്തം പത്താനം വസേന പഞ്ച ഉഭതോഭാഗവിമുത്താ വുത്താ, തഥാ സേക്ഖഭാവം പത്താനം വസേന പഞ്ച കായസക്ഖിനോ ഹോന്തീതി കത്വാ വുത്തം.

ദസ്സനകാരണാതി ഇമിനാ ‘‘ദിസ്വാ’’തി ഏത്ഥ ത്വാ-സദ്ദോ ഹേതുഅത്ഥോതി ദസ്സേതി യഥാ ‘‘സീഹം ദിസ്വാ ഭയം ഹോതീ’’തിആദീസു. ദസ്സനേ സതി പരിക്ഖയോ, നാസതീതി ആഹ ‘‘ദസ്സനായത്തപരിക്ഖയത്താ’’തി. പുരിമകിരിയാതി ആസവാനം ഖയകിരിയായ പുരിമകിരിയാ. സമാനകാലത്തേപി ഹി കാരണകിരിയാ ഫലകിരിയായ പുരിമസിദ്ധാ വിയ വോഹരീയതി. തതോ നാമകായതോ മുച്ചനതോ. യതോ ഹി യേന മുച്ചിതബ്ബം, തം നിസ്സിതോ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘നാമനിസ്സിതകോ’’തി. തസ്സാതി കായദ്വയവിമുത്തിയാ ഉഭതോഭാഗവിമുത്തഭാവസ്സ. അരൂപലോകേ ഹി ഠിതാരഹന്തവസേനായമത്ഥോ വുത്തോ. തേനാഹ ‘‘സുത്തേ ഹീ’’തിആദി.

ദ്വീഹി ഭാഗേഹീതി വിക്ഖമ്ഭനസമുച്ഛേദഭാഗേഹി. ദ്വേ വാരേതി കിലേസാനം വിക്ഖമ്ഭനസമുച്ഛിന്ദനവസേന ദ്വിക്ഖത്തും. കിലേസേഹി വിമുത്തോതി ഇദം പഠമതതിയവാദാനം വസേന വുത്തം, ഇതരം ദുതിയവാദസ്സ. അരൂപജ്ഝാനം യദിപി രൂപസഞ്ഞാദീഹി വിമുത്തം തംസമതിക്കമാദിനാ പത്തബ്ബത്താ, പവത്തിനിവാരകേഹി പന കാമച്ഛന്ദാദീഹിയേവസ്സ വിമുത്തി സാതിസയാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘നീവരണസങ്ഖാതനാമകായതോ വിമുത്ത’’ന്തി ആഹ. യഞ്ചാപി അരൂപജ്ഝാനം രൂപലോകേ വിവേകട്ഠതാവസേനപി രൂപകായതോ വിമുത്തം, തം പന രൂപപടിബന്ധഛന്ദരാഗവിക്ഖമ്ഭനേനേവ ഹോതീതി വിക്ഖമ്ഭനമേവ പധാനന്തി വുത്തം ‘‘രൂപതണ്ഹാവിക്ഖമ്ഭനേന രൂപകായതോ ച വിമുത്തത്താ’’തി. ഏകദേസേന ഉഭതോഭാഗവിമുത്തം നാമ ഹോതി സമുച്ഛേദവിമുത്തിയാ അഭാവാ.

൨൫. ‘‘സത്തിസയോ’’തി വിയ സമുദായേ പവത്തോ വോഹാരോ അവയവേപി ദിസ്സതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അട്ഠവിമോക്ഖേകദേസേന…പേ… വുച്ചതീ’’തി.

൨൬. ഫുട്ഠാനന്തി ഫസ്സിതാനം, അധിഗതാനന്തി അത്ഥോ. അന്തോതി അന്തസദിസോ ഫസ്സനായ പരകാലോ. തദനന്തരോ ഹി തപ്പരിയോസാനോ വിയ ഹോതീതി. കാലവിസയോ ചായം അന്ത-സദ്ദോ, ന പന കാലത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘അധിപ്പായോ’’തി. നാമകായേകദേസതോതി നീവരണസങ്ഖാതനാമകായേകദേസതോ. ആലോചിതോ പകാസിതോ വിയ ഹോതി വിബന്ധവിക്ഖമ്ഭനേന ആലോചനേ പകാസനേ സമത്ഥസ്സ ഞാണചക്ഖുനോ അധിട്ഠാനസമുപ്പാദനതോ. ന തു വിമുത്തോതി വിമുത്തോതി ന വുച്ചതേവ.

൨൮. ഇമം പന നയന്തി ‘‘അപിച തേസ’’ന്തിആദിനാ ആഗതവിധിം. യേന വിസേസേനാതി യേന കാരണവിസേസേന. സോതി ദിട്ഠിപ്പത്തസദ്ധാവിമുത്താനം യഥാവുത്തോ പഞ്ഞായ വിസേസോ. പടിക്ഖേപോ കതോ കാരണസ്സ അവിഭാവിതത്താ. ഉഭതോഭാഗവിമുത്തോ വിയ, പഞ്ഞാവിമുത്തോ വിയ വാ സബ്ബഥാ അവിമുത്തസ്സ സാവസേസവിമുത്തിയമ്പി ദിട്ഠിപ്പത്തസ്സ വിയ പഞ്ഞായ സാതിസയായ അഭാവതോ സദ്ധാമത്തേന വിമുത്തഭാവോ ദട്ഠബ്ബോ. സദ്ധായ അധിമുത്തോതി ഇദം ആഗമനവസേന സദ്ധായ അധികഭാവം സന്ധായ വുത്തം, മഗ്ഗാധിഗമതോ പനസ്സ പച്ചക്ഖമേവ ഞാണദസ്സനം.

൩൧. ‘‘സോതോതി അരിയമഗ്ഗസ്സ നാമ’’ന്തി നിപ്പരിയായേന തംസമങ്ഗീ സോതാപന്നോതി അധിപ്പായേന ചോദകോ ‘‘അപി-സദ്ദോ കസ്മാ വുത്തോ’’തി ചോദനം ഉട്ഠാപേത്വാ ‘‘നനൂ’’തിആദിനാ അത്തനോ അധിപ്പായം വിവരതി. ഇതരോ ‘‘നാപന്ന’’ന്തിആദിനാ പരിഹരതി. സമന്നാഗതോ ഏവ നാമ ലോകുത്തരധമ്മാനം അകുപ്പസഭാവത്താ. ഇതരേഹീതി ദുതിയമഗ്ഗട്ഠാദീഹി. സോ ഏവാതി പഠമഫലട്ഠോ ഏവ. ഇധാതി ഇമസ്മിം സത്തക്ഖത്തുപരമനിദ്ദേസേ. സോതം വാ അരിയമഗ്ഗം ആദിതോ പന്നോ അധിഗതോതി സോതാപന്നോതി വുച്ചമാനേ ദുതിയമഗ്ഗട്ഠാദീനം നത്ഥേവ സോതാപന്നഭാവാപത്തി. സുത്തേ പന സോതം അരിയമഗ്ഗം ആദിതോ മരിയാദം അമുഞ്ചിത്വാവ പന്നോ പടിപജ്ജതീതി കത്വാ മഗ്ഗസമങ്ഗീ ‘‘സോതാപന്നോ’’തി വുത്തോ. പരിയായേന ഇതരോപി തസ്സ അപരിഹാനധമ്മത്താ സോതാപന്നോതി വേദിതബ്ബം. പഹീനാവസിട്ഠകിലേസപച്ചവേക്ഖണായ സമുദയസച്ചം വിയ ദുക്ഖസച്ചമ്പി പച്ചവേക്ഖിതം ഹോതി സച്ചദ്വയപരിയാപന്നത്താ കിലേസാനന്തി ആഹ ‘‘ചതുസച്ചപച്ചവേക്ഖണാദീന’’ന്തി. ആദി-സദ്ദേന ഫലപച്ചവേക്ഖണഉപരിമഗ്ഗഫലധമ്മേ ച സങ്ഗണ്ഹാതി.

൩൨. മഹാകുലമേവാതി ഉളാരകുലമേവ വുച്ചതി ‘‘കുലീനോ കുലപുത്തോ’’തിആദീസു വിയ.

൩൩. സജ്ഝാനകോ അപരിഹീനജ്ഝാനോ കാലകതോ ബ്രഹ്മലോകൂപഗോ ഹുത്വാ വട്ടജ്ഝാസയോ ചേ, ഉപരൂപരി നിബ്ബത്തിത്വാ നിബ്ബായതീതി ആഹ ‘‘അനാഗാമിസഭാഗോ’’തി. യതോ സോ ഝാനാനാഗാമീതി വുച്ചതി. തേനാഹ ‘‘അനാവത്തിധമ്മോ’’തി.

൩൬. പരയോഗേ ത്വാ-സദ്ദോ തദന്തോ ഹുത്വാ ‘‘പരസദ്ദയോഗേ’’തി വുത്തോ, അപ്പത്വാതി വുത്തം ഹോതീതി ‘‘അപ്പത്തം ഹുത്വാ’’തി ഇമിനാ വുച്ചതി.

൩൭. തേനാതി ‘‘ഉപഹച്ചാ’’തി പദേന. നനു ച വേമജ്ഝാതിക്കമോ ‘‘അതിക്കമിത്വാ വേമജ്ഝ’’ന്തി ഇമിനാ പകാസിതോ ഹോതീതി അധിപ്പായോ.

൪൦. തണ്ഹാവട്ടസോതാ തണ്ഹാവട്ടബന്ധാ. തസ്സാതി സോതസ്സ. സമ്ബന്ധേ ചേതം സാമിവചനം. ഉദ്ധംസോതസ്സ ഉപരിഭവൂപഗതാ ഏകംസികാതി ആഹ ‘‘യത്ഥ വാ തത്ഥ വാ ഗന്ത്വാ’’തി. തസ്സാതി ഉദ്ധംസോതസ്സ. തത്ഥാതി അവിഹേസു. ലഹുസാലഹുസഗതികാതി ലഹുകാലഹുകായുഗതികാ, ലഹുകാലഹുകഞാണഗതികാ വാ. ഉപ്പജ്ജിത്വാവ നിബ്ബായനകാദീഹീതി ആദി-സദ്ദേന ‘‘ആകാസം ലങ്ഘിത്വാ നിബ്ബായതീ’’തിആദിനാ വുത്താ തിസ്സോ ഉപമാ സങ്ഗണ്ഹാതി. അന്തരാഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീഹി അധിമത്തതാ, ഉദ്ധംസോതതോ അനധിമത്തതാ ച അസങ്ഖാരസസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീനം ന വേദിതബ്ബാതി യോജനാ. തേ ഏവാതി അന്തരാഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായിഉദ്ധംസോതാ ഏവ. യദി ഏവം അസങ്ഖാരസസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീനം ഉപമാവചനേന തതോ മഹന്തതരേഹി കസ്മാ വുത്തന്തി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘തതോ മഹന്ത…പേ… ദസ്സനത്ഥ’’ന്തി.

തേനാതി ‘‘നോ ചസ്സ, നോ ച മേ സിയാ’’തി വചനേന. തേനാതി വാ യഥാവുത്തേന തസ്സ അത്ഥവചനേന. ഇമസ്സ ദുക്ഖസ്സാതി ഇമസ്സ സമ്പതി വത്തമാനസ്സ വിഞ്ഞാണാദിദുക്ഖസ്സ. ഉദയദസ്സനം ഞാണം. ചതൂഹിപീതി ‘‘നോ ചസ്സാ’’തി ചതൂഹി പദേഹി. യം അത്ഥീതി യം പരമത്ഥതോ വിജ്ജതി. തേനാഹ ‘‘ഭൂതന്തി സസഭാവ’’ന്തി, ഭൂതന്തി ഖന്ധപഞ്ചകന്തി അത്ഥോ. യഥാഹ ‘‘ഭൂതമിദന്തി, ഭിക്ഖവേ, സമനുപസ്സഥാ’’തി. വിവട്ടമാനസോ വിവിച്ചമാനഹദയോ തണ്ഹാദിസോതതോ നിവത്തജ്ഝാസയോ. ഉപേക്ഖകോ ഹോതീതി ചത്തഭരിയോ വിയ പുരിസോ ഭയം നന്ദിഞ്ച പഹായ ഉദാസിനോ ഹോതി.

അവിസിട്ഠേതി ഹീനേ. വിസിട്ഠേതി ഉത്തമേ. ‘‘ഭവേ’’തി വത്വാ ‘‘സമ്ഭവേ’’തി വുച്ചമാനം അവുത്തവാചകം ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘പച്ചുപ്പന്നോ’’തിആദിമാഹ. ഭൂതമേവ വുച്ചതീതി യം ഭൂതന്തി വുച്ചതി, തദേവ ഭവോതി ച വുച്ചതി, ഭവതി അഹോസീതി വാ. സമ്ഭവതി ഏതസ്മാതി സമ്ഭവോ. തദാഹാരോ തസ്സ ഭവസ്സ പച്ചയോ. അനുക്കമേന മഗ്ഗപഞ്ഞായാതി വിപസ്സനാനുക്കമേന ലദ്ധായ അരിയമഗ്ഗപഞ്ഞായ. തേനാതി സേക്ഖേന.

ഏകകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ദുകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൬൩. കസ്സചീതി കസ്സചിപി. കഥഞ്ചീതി കേനചി പകാരേന, വിക്ഖമ്ഭനമത്തേനാപീതി വുത്തം ഹോതി. അജ്ഝത്തഗ്ഗഹണസ്സാതി അത്താനം അധികിച്ച ഉദ്ദിസ്സ പവത്തഗ്ഗാഹസ്സ.

൮൩. പുരിമഗ്ഗഹിതന്തി ‘‘കരിസ്സതി മേ’’തിആദിനാ ചിത്തേന പഠമം ഗഹിതം. തം കതന്തി തം താദിസം ഉപകാരം. പുഞ്ഞഫലം ഉപജീവന്തോ കതഞ്ഞുപക്ഖേ തിട്ഠതീതി വുത്തം ‘‘പുഞ്ഞഫലം അനുപജീവന്തോ’’തി.

൯൦. ഗുണപാരിപൂരിയാ പരിപുണ്ണോ യാവദത്ഥോ ഇധ തിത്തോതി ആഹ ‘‘നിട്ഠിതകിച്ചതായ നിരുസ്സുക്കോ’’തി.

ദുകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. തികനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൯൧. സേസസംവരഭേദേനാതി കായികവാചസികവീതിക്കമതോ സേസേന സംവരവിനാസേന. സോ പന ദ്വാരവസേന വുച്ചമാനോ മനോദ്വാരികോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘മനോസംവരഭേദേനാ’’തി. ഇദാനി തം പകാരഭേദേന ദസ്സേന്തോ ‘‘സതിസംവരാദിഭേദേന വാ’’തി ആഹ, മുട്ഠസച്ചാദിപ്പവത്തിയാതി അത്ഥോ. യം കിഞ്ചി സഭാവഭൂതം ചരിതമ്പി ‘‘സീല’’ന്തി വുച്ചതീതി അകുസലസ്സപി സീലപരിയായോ വുത്തോ.

൯൪. സമാനവിസയാനന്തി പഠമഫലാദികോ സമാനോ ഏവരൂപോ വിസയോ ഏതേസന്തി സമാനവിസയാ, തേസം.

൧൦൭. തദത്ഥോ തപ്പയോജനോ ലോകുത്തരസാധകോതി അത്ഥോ. തസ്സ പരമത്ഥസാസനസ്സ. മൂലേകദേസത്താതി മൂലഭാവേന ഏകദേസത്താ.

൧൧൮. ഉന്നളോ ഉഗ്ഗതതുച്ഛമാനോ.

൧൨൩. സീലസ്സ അനുഗ്ഗണ്ഹനം അപരിസുദ്ധിയം സോധനം അപാരിപൂരിയം പൂരണഞ്ചാതി ആഹ ‘‘സോധേതബ്ബേ ച വഡ്ഢേതബ്ബേ ചാ’’തി. അധിസീലം നിസ്സായാതി അധിസീലം നിസ്സയം കത്വാ ഉപ്പന്നപഞ്ഞായ.

൧൨൪. ഗൂഥസദിസത്തമേവ ദസ്സേതി, ന ഗൂഥകൂപസദിസത്തന്തി അധിപ്പായോ. ഗൂഥവസേനേവ ഹി കൂപസ്സപി ജിഗുച്ഛനീയതാതി. അയഞ്ച അത്ഥോ ഗൂഥരാസിയേവ ഗൂഥകൂപോതി ഇമസ്മിം പക്ഖേ നവത്തബ്ബോ സിയാ.

൧൩൦. സരഭങ്ഗസത്ഥാരാദയോ രൂപഭവാദികാമാദിപരിഞ്ഞം കത്വാ പഞ്ഞപേന്തോ ലോകിയം പരിഞ്ഞം സമ്മദേവ പഞ്ഞപേന്തീതി ആഹ ‘‘യേഭുയ്യേന ന സക്കോന്തീ’’തി. അസമത്ഥഭാവം വാ സന്ധായ നോ ച പഞ്ഞാപേതും സക്കോന്തീതി വുത്തന്തി യോജനാ.

തികനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ചതുക്കനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൩൩. പരേനാതി അഞ്ഞേന, ആണത്തേനാതി അത്ഥോ. ആണത്തിയാ അത്തനാ ചാതി ആണാപകസ്സ ആണത്തിയാ, അത്തനാ ച ആണത്തേന കതം തഞ്ച തസ്സ ആണാപകസ്സ യം വചീപയോഗേന കതന്തി യോജനാ. ആണത്തിയാ പാപസ്സാതി ആണാപനവസേന പസുതപാപസ്സ.

൧൪൮. ദേസനായ കരണഭൂതായ. ധമ്മാനന്തി ദേസനായ യഥാബോധേതബ്ബാനം സീലാദിധമ്മാനം.

൧൫൨. അനന്തരന്തി ഞാണസ്സ ഉപട്ഠിതന്തി അനന്തരം വുത്തം. കിം പന തന്തി ആഹ ‘‘വചന’’ന്തി. ലുജ്ജതീതി ഇദം യേന കാരണേന ലോക-സദ്ദോ തദത്ഥേ പവത്തോ, തം ദസ്സേതീതി ആഹ ‘‘കാരണയുത്ത’’ന്തി.

൧൫൬. സഹിതാസഹിതസ്സാതി കുസലസദ്ദയോഗേന സാമിവചനം ഭുമ്മത്ഥേതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സഹിതാസഹിതേതി അത്ഥോ’’തി. സഹിതഭാസനേന ദേസകസമ്പത്തി, സഹിതാസഹിതകോസല്ലേന സാവകസമ്പത്തി വേദിതബ്ബാ. പരിസസമ്പത്തിപി ഞാണസമ്പന്നസ്സ ധമ്മകഥികസ്സ പടിഭാനസമ്പദായ കാരണം ഹോതീതി ആഹ ‘‘സാവകസമ്പത്തിയാ ബോധേതും സമത്ഥതായാ’’തി.

൧൫൭. കുസലധമ്മേഹീതി സമഥവിപസ്സനാധമ്മേഹി. ചതുത്ഥോ വുത്തോ, യോ നേവ സങ്ഘം നിമന്തേതി, ന ദാനം ദേതി.

൧൬൬. യമിദം ‘‘കാലേനാ’’തി വുത്തന്തി ‘‘യോ തത്ഥ അവണ്ണോ, തമ്പി ഭണതി കാലേന. യോപി തത്ഥ വണ്ണോ, തമ്പി ഭണതി കാലേനാ’’തി യം ഇദം പാളിയം വുത്തം, തത്ര തസ്മിം വചനേ വാക്യേ യോ പുഗ്ഗലോ ‘‘കാലേന ഭണതീ’’തി വുത്തോ, സോ കീദിസോതി വിചാരണായ തസ്സ ദസ്സനത്ഥം ‘‘കാലഞ്ഞൂ ഹോതീ’’തിആദി പാളിയം വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ സങ്ഗഹേ ആഹാതി യോജനാ.

൧൬൮. പുബ്ബുപ്പന്നപച്ചയവിപത്തീതി തസ്മിം അത്തഭാവേ പഠമുപ്പന്നപച്ചയവിപത്തി. തേസം വിപത്തി പവത്തപ്പച്ചയവിപത്തീതി യോജനാ.

൧൭൩. തേസന്തി പഹീനാവസിട്ഠകിലേസാനം. വിമുത്തിദസ്സനമേവ ഹോതി വിമുത്തിഅത്ഥത്താ തംദസ്സനസ്സ.

൧൭൪. തന്താവുതാനം വത്ഥാനന്തി നിദ്ധാരണേ സാമിവചനം.

൧൭൮. നാമകായോതി നാമസമൂഹോ. ഇദമേവ ച ദ്വയന്തി സീലസംവരപൂരണം, സാജീവാവീതിക്കമനഞ്ചാതി ഇദമേവ ദ്വയം. തതോതി സാജീവാവീതിക്കമനതോ. കഥായ ഹലിദ്ദരാഗാദിസദിസതാതി യോജനാ. തേനാഹ ‘‘ന പുഗ്ഗലസ്സാ’’തി.

൧൭൯. ഇതി-സദ്ദേനാതി ‘‘ദാരുമാസകോ’’തി ഏത്ഥ വുത്തഇതി-സദ്ദേന. ഏവംപകാരേതി ഇമിനാപി സലാകാദികേ സങ്ഗണ്ഹാതി.

൧൮൧. അവിസടസുഖന്തി അവിക്ഖേപസുഖം.

൧൮൭. ഖന്ധധമ്മേസൂതി സങ്ഖതധമ്മേസു. തദലാഭേനാതി മഗ്ഗഫലാലാഭേന. അത്ഥേനാതി സീലാദിഅത്ഥേന.

ചതുക്കനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. പഞ്ചകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൯൧. യഥാ തേസു പടിപജ്ജിതബ്ബന്തി തേസു പഞ്ചസു പുഗ്ഗലേസു യഥാരഹം ഉപമേയ്യോപമാദസ്സനമുഖേന ഹിതൂപദേസപടിപത്തിയാ യഥാ അഞ്ഞേഹി പടിപജ്ജിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. കിരിയാവാചീ ആരമ്ഭ-സദ്ദോ അധിപ്പേതോ, ന ‘‘ആരമ്ഭകത്തുസ്സ കസാവപുച്ഛാ’’തിആദീസു വിയ ധമ്മവാചീതി ആഹ ‘‘ആരമ്ഭകിരിയാവാചകോ സദ്ദോ’’തി. ‘‘നിരുജ്ഝന്തീ’’തി വുത്തത്താ ‘‘മഗ്ഗകിച്ചവസേനാ’’തി വുത്തം.

൧൯൨. ഗഹണം ‘‘ഏവമേത’’ന്തി സമ്പടിച്ഛനം.

൧൯൯. ന ഏവം സമ്ബന്ധോ അസമാനജാതികത്താ.

പഞ്ചകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ഛക്കനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൦൨. ഇദം സച്ചാഭിസമ്ബോധാദികം സങ്ഗഹിതം ഹോതി ഫലസ്സ ഹേതുനാ അവിനാഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘സാമ’’ന്തിആദി. അനാചരിയകേന അത്തനാ ഉപ്പാദിതേനാതി ഇദം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേ വിജ്ജമാനഗുണകഥനം, ന തബ്ബിധുരധമ്മന്തരനിവത്തനം തഥാരൂപസ്സ അഞ്ഞസ്സ അഭാവതോ. തേനസ്സ സാചരിയകതാ, പരതോ ച ഉപ്പത്തി പടിക്ഖിത്താതി ഇമമത്ഥമാഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദിനാ. തത്ഥ സാചരിയകത്തം പരൂപദേസഹേതുകതാ, പരതോ ഉപ്പത്തി ഉപദേസേന വിനാപി സന്നിസ്സായ നിബ്ബത്തീതി അയമേതേസം വിസേസോ.

ഛക്കനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. സത്തകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൦൩. കുസലേസു ധമ്മേസൂതി ആധാരേ ഭുമ്മം, ന വിസയേതി ദസ്സേന്തോ ‘‘കുസലേസു ധമ്മേസു അന്തോഗധാ’’തി ആഹ. ഇദാനി വിസയലക്ഖണം ഏതം ഭുമ്മന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ബോധിപക്ഖിയധമ്മേസു വാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘തദുപകാരതായാ’’തി ഇദം കുസലേസു ധമ്മേസു സാധേതബ്ബേസൂതി ഇമമത്ഥം സന്ധായ വുത്തം. ഉമ്മുജ്ജനപഞ്ഞായാതി ഉമ്മുജ്ജാപനപഞ്ഞായ, ഉമ്മുജ്ജനാകാരേന വാ പവത്തപഞ്ഞായ. തേനേവാതി ഉമ്മുജ്ജനമത്തത്താ ഏവ. യഥാ ഹി ഞാണുപ്പാദോ സംകിലേസപക്ഖതോ ഉമ്മുജ്ജനം, ഏവം സദ്ധുപ്പാദോപീതി ആഹ ‘‘സദ്ധാസങ്ഖാതമേവ ഉമ്മുജ്ജന’’ന്തി. ചിത്തവാരോതി ചിത്തപ്പബന്ധവാരോ. പച്ചേകം ഠാനവിപസ്സനാപതരണപതിഗാധപ്പത്തിനിട്ഠത്താ തേസം പുഗ്ഗലാനം ‘‘അനേകേ പുഗ്ഗലാ’’തി വുത്തം. കസ്മാ? തേനത്തഭാവേന അരഹത്തസ്സ അഗ്ഗഹണതോ. തതിയപുഗ്ഗലാദിഭാവന്തി ഉമ്മുജ്ജിത്വാ ഠിതപുഗ്ഗലാദിഭാവം.

സത്തകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ദസകനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൨൦൯. സോതാപന്നാദയോതി വുത്തവിസേസയുത്താ സോതാപന്നസകദാഗാമിഝാനാനാഗാമിനോ. അസാ…പേ… പനാതി ഏത്ഥ പന-സദ്ദോ വിസേസത്ഥദീപനോ. തേന ‘‘അജ്ഝത്തസംയോജനാനം സമുച്ഛിന്നത്താ’’തി ഇദം വിസേസം ദീപേതീതി വേദിതബ്ബം.

ദസകനിദ്ദേസവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിപകരണ-അനുടീകാ സമത്താ.