നിദാനകഥാവണ്ണനാ

പരിച്ഛേദോ സത്തപ്പകരണഭാവോ. സന്നിവേസോ സത്തന്നം പകരണാനം തദവയവാനഞ്ച വവത്ഥാനം. സാഗരേഹി തഥാ ചിന്താതി ‘‘ഇമസ്സ അഭിധമ്മസ്സ ഗമ്ഭീരഭാവവിജാനനത്ഥം ചത്താരോ സാഗരാ വേദിതബ്ബാ’’തിആദിനാ നയേന ജലസാഗരാദീഹി സഹ നയസാഗരവിചാരോ. ‘‘സതഭാഗേന സഹസ്സഭാഗേന ധമ്മന്തരാ ധമ്മന്തരം സങ്കമിത്വാ സങ്കമിത്വാ ദേസേസീ’’തിആദിനാ ദേസനാഭേദേഹി അഭിധമ്മസ്സ ഗമ്ഭീരഭാവകഥാ ദേസനാഹി ഗമ്ഭീരതാ.

‘‘ഏവം തേമാസം നിരന്തരം ദേസേന്തസ്സാ’’തിആദിനാ ദേസനാകാലേ ഭഗവതോ സരീരസ്സ യാപിതാകാരവിചാരോ ദേസനാ…പേ… ഗഹണം. തഥാ ഥേരസ്സ…പേ…പി ചാതി ‘‘അഭിധമ്മേ വാചനാമഗ്ഗോ നാമാ’’തിആദിനാ അഭിധമ്മേ വാചനാമഗ്ഗസ്സ സാരിപുത്തത്ഥേരസമ്ബന്ധിതതാ തസ്സ ച തേനേവ ഉപ്പാദിതതാ. യോ ഹി ഭഗവതാ ദേവതാനം ദേസിതാകാരോ, സോ അപരിച്ഛിന്നവാരനയതന്തിതായ അനന്തോ അപരിമാണോ ന ഭിക്ഖൂനം വാചനായോഗ്ഗോ, യോ ച ഥേരസ്സ ദേസിതാകാരോ, സോ അതിസംഖിത്തതായ. നാതിസങ്ഖേപനാതിവിത്ഥാരഭൂതോ പന പാഠനയോ ഥേരപ്പഭാവിതോ വാചനാമഗ്ഗോതി.

വചനത്ഥവിജാനനേനാതിആദിനാ കുസലാ ധമ്മാതിആദിപദാനഞ്ഞേവ അത്ഥവണ്ണനം അകത്വാ അഭിധമ്മ-സദ്ദവിചാരസ്സ സമ്ബന്ധമാഹ. ‘‘യേ തേ മയാ ധമ്മാ അഭിഞ്ഞാ ദേസിതാ. സേയ്യഥിദം – ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ…പേ… സിക്ഖിതം സിക്ഖിംസു ദ്വേ ഭിക്ഖൂ അഭിധമ്മേ നാനാവാദാ’’തിആദിസുത്തവസേന കിഞ്ചാപി ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ ‘‘അഭിധമ്മോ’’തി വുച്ചന്തി, ധമ്മ-സദ്ദോ ച സമാധിആദീസു ദിട്ഠപ്പയോഗോ, പരിയത്തിധമ്മോ ഏവ പന ഇധ അധിപ്പേതോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സുത്തന്താധികാ പാളീതി അത്ഥോ’’തി ആഹ. തത്ഥ ധമ്മബ്യഭിചാരഭാവേന വിസേസതോ അഭിധമ്മോ വിയ സുത്തന്തോപി ‘‘ധമ്മോ’’തി വുച്ചതി. ‘‘യോ വോ, ആനന്ദ, മയാ ധമ്മോ ച വിനയോ ച ദേസിതോ പഞ്ഞത്തോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൧൬) അഞ്ഞത്ഥ ച സമ്ഭവതോ അഭി-സദ്ദേന നിവത്തേതബ്ബത്ഥം ദീപേതും ‘‘സുത്തന്താ’’തി വുത്തം. നനു ച അതിരേകവിസേസട്ഠാ ഭിന്നസഭാവാ യതോ തേ യഥാക്കമം അധികവിചിത്തപരിയായേഹി ബോധിതാ, തസ്മാ ‘‘ധമ്മാതിരേകധമ്മവിസേസട്ഠേഹീ’’തി ബഹുവചനേന ഭവിതബ്ബം, ന ഏകവചനേനാതി അനുയോഗം മനസി കത്വാ ആഹ ‘‘ദ്വിന്നമ്പി…പേ… ഏകവചനനിദ്ദേസോ കതോ’’തി.

പയോഗമേവ നാരഹതി ഉപസഗ്ഗ-സദ്ദാനം ധാതു-സദ്ദസ്സേവ പുരതോ പയോജനീയത്താ. അഥാപി പയുജ്ജേയ്യ അതിമാലാദീസു അതി-സദ്ദാദയോ വിയ. ഏവമ്പി യഥാ ‘‘അതിമാലാ’’തി ഏത്ഥ സമാസവസേന അനാവിഭൂതായ കമനകിരിയായ വിസേസകോ അതി-സദ്ദോ, ന മാലായ, ഏവമിധാപി അഭി-സദ്ദോ ന ധമ്മവിസേസകോ യുത്തോതി അധിപ്പായോ. അഞ്ഞസ്സപി ഹി ഉപസഗ്ഗസ്സാതി ഇദം രുള്ഹീവസേന, അത്ഥേ ഉപസജ്ജതീതി വാ ഉപസഗ്ഗസ്സ അന്വത്ഥസഞ്ഞതം ഗഹേത്വാ വുത്തം. അതിഛത്താദീസു ഹി അതി-സദ്ദോ ഇധ ഉപസഗ്ഗോതി അധിപ്പേതോ. തത്ഥ യഥാ കല്യാണോ പൂജിതോ വാ പുരിസോ അതിപുരിസോതി ഭവതി, ഏവം അതിരേകവിസേസട്ഠാനമ്പി കല്യാണപൂജിതത്ഥഭാവസമ്ഭവതോ കല്യാണം വാ പൂജിതം വാ ഛത്തം അതിഛത്തന്തി സദ്ദനയോ വേദിതബ്ബോ. കല്യാണപൂജിതഭാവാ ഹി ഗുണവിസേസയോഗേന ഇച്ഛിതബ്ബാ. ഗുണവിസേസോ ചേസ യദിദം പമാണാതിരേകോ ച വിചിത്തരൂപതാ ച. ഏവഞ്ച പന കത്വാ ‘‘അകിരിയായപീ’’തി വചനം സമത്ഥിതം ഭവതി. യഥാ ച അതിഛത്താദീസു, ഏവം അഭിധമ്മ-സദ്ദേപി ദട്ഠബ്ബം. അനേകത്ഥാ ഹി നിപാതാതി. തബ്ഭാവദീപകത്താതി അതിരേകവിസേസഭാവദീപകത്താ.

ഏകതോ അനാഗതത്താതി ഇദം സുത്തന്തേ ഏകതോ ആഗതാനം ഖന്ധായതനാദീനം സുത്തന്തഭാജനീയസ്സ ദിട്ഠത്താ ‘‘ഛ ഇമാനി, ഭിക്ഖവേ, ഇന്ദ്രിയാനീ’’തിആദിനാ (സം. നി. ൫.൪൯൫-൪൯൬) ചക്ഖാദീനം ഛന്നം ഇത്ഥിന്ദ്രിയാദീനം തിണ്ണം സുഖിന്ദ്രിയാദീനം പഞ്ചന്നം സദ്ധിന്ദ്രിയാദീനം പഞ്ചന്നം അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയാദീനഞ്ച തിണ്ണം വസേന വിസും വിസും സുത്തന്തഭാവേന ആഗതത്താ ഏകസുത്തഭാവേന അനാഗതാനം ബാവീസതിയാ ഇന്ദ്രിയാനം സുത്തന്തഭാജനീയസ്സ അദിട്ഠത്താ ച വുത്തം, ന സുത്തന്തേ ഏകതോ ആഗമനസ്സ സുത്തന്തഭാജനീയസ്സ കാരണത്താ. സുത്തന്തേ ഏകതോ സബ്ബേന സബ്ബഞ്ച അനാഗതാ ഹി ഭൂമന്തരപരിച്ഛേദപടിസമ്ഭിദാ സുത്തന്തഭാജനീയവസേന വിഭത്താ ദിസ്സന്തി, ഏകതോ ആഗതാനി ച സിക്ഖാപദാനി തഥാ ന വിഭത്താനി. വേരമണീനം വിയ പന സഭാവകിച്ചാദിവിഭാഗവിനിമുത്തോ ബാവീസതിയാ ഇന്ദ്രിയാനം സമാനോ വിഭജനപ്പകാരോ നത്ഥി, യോ സുത്തന്തഭാജനീയം സിയാതി ഇന്ദ്രിയവിഭങ്ഗേ സുത്തന്തഭാജനീയം നത്ഥീതി യുത്തം സിയാ.

യദിപി പച്ചയധമ്മവിനിമുത്തോ പച്ചയഭാവോ നാമ നത്ഥി, യഥാ പന പവത്തോ പച്ചയധമ്മോ പച്ചയുപ്പന്നധമ്മാനം പച്ചയോ ഹോതി, സോ തസ്സ പവത്തിആകാരവിസേസോ ഹേതുആദിഭാവോ തതോ അഞ്ഞോ വിയ പച്ചയധമ്മസ്സ പച്ചയഭാവോതി വുത്തോ, സോ ച ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ സമ്ഭവന്തീ’’തിആദീസു പധാനഭാവേന വുത്തോ. തത്ഥ ച ഗുണീഭൂതാ ഹേതുഹേതുഫലഭൂതാ അവിജ്ജാസങ്ഖാരാദയോതി വുത്തം ‘‘പച്ചയഭാവോ ഉദ്ദിട്ഠോ’’തി. ഉദ്ദിട്ഠധമ്മാനന്തിആദി ഉദ്ദേസേന പരിച്ഛിന്നാനംയേവ ഖന്ധാദീനം ഖന്ധവിഭങ്ഗാദീസു പഞ്ഹപുച്ഛകനയോ ദസ്സിതോ, ന ഇതോ അഞ്ഞഥാതി കത്വാ വുത്തം.

സുത്തന്തേ സങ്ഗീതിസുത്തന്താദികേ. പഞ്ച സിക്ഖാപദാനി പാണാതിപാതാ…പേ… പമാദട്ഠാനാ വേരമണീതി ഏവം ഉദ്ദിട്ഠാനി. അഞ്ഞോ പന വേരമണീനം വിഭജിതബ്ബപ്പകാരോ നത്ഥീതി ഇദം അതീതാനിച്ചാദിവിഭാഗോ വേരമണീനം ഖന്ധായതനാദീസു അന്തോഗധത്താ തബ്ബസേനേവ വിജാനിതബ്ബോ, തതോ പന അഞ്ഞോ അഭിധമ്മനയവിധുരോ വേരമണീനം വിഭജിതബ്ബപ്പകാരോ നത്ഥീതി അധിപ്പായേന വുത്തം. തഥാ ച പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗേ ‘‘ചക്ഖും അനിച്ചം…പേ… ജരാമരണം അനിച്ച’’ന്തി അനുപദധമ്മസമ്മസനകഥായം ന വേരമണിയോ ഉദ്ധടാ.

നനു ധമ്മസങ്ഗണീധാതുകഥാദീനമ്പി വസേന അഭിധമ്മപാളിയാ അതിരേകവിസേസഭാവോ ദസ്സേതബ്ബോതി? സച്ചമേതം, സോ പന ഏകന്തഅഭിധമ്മനയനിസ്സിതോ അവുത്തോപി സിദ്ധോതി കത്വാ ന ദസ്സിതോ. ഏതേന വാ നിദസ്സനേന സോപി സബ്ബോ നേതബ്ബോ. അഭിധമ്മനയസാമഞ്ഞേന വാ അഭിധമ്മഭാജനീയപഞ്ഹപുച്ഛകേഹി സോ വുത്തോ ഏവാതി ന വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബോ.

പഞ്ഹവാരാതി പുച്ഛനവിസ്സജ്ജനവസേന പവത്താ പാളിനയാ. ഏത്ഥേവാതി ധമ്മഹദയവിഭങ്ഗേ ഏവ. അപേക്ഖാവസികത്താ അപ്പമഹന്തഭാവസ്സ യതോ അപ്പമത്തികാ മഹാധാതുകഥാതന്തി ധമ്മഹദയവിഭങ്ഗവചനവസേന അവസേസാ, തം ദസ്സനത്ഥം ‘‘ധമ്മഹദയവിഭങ്ഗേ അനാഗന്ത്വാ മഹാധമ്മഹദയേ ആഗതതന്തിതോ’’തി വുത്തം. ധമ്മഹദയ…പേ… ആഗതതന്തിതോ രൂപകണ്ഡധാതുവിഭങ്ഗാദീസു അനാഗന്ത്വാ മഹാധാതുകഥായം ആഗതതന്തി അപ്പമത്തികാവാതി സമ്ബന്ധോ. അഥ ധാതുകഥായ വിത്ഥാരകഥാ മഹാധാതുകഥാ ധമ്മഹദയവിഭങ്ഗേ അനാഗന്ത്വാ മഹാധമ്മഹദയേ ആഗതതന്തിതോ ധാതുകഥായം അനാഗന്ത്വാ മഹാധാതുകഥായ ആഗതതന്തി അപ്പമത്തികാവാതി യോജേതബ്ബം.

ഉപലബ്ഭതീതി അനുലോമപച്ചനീയപഞ്ചകസ്സ, നുപലബ്ഭതീതി പച്ചനീയാനുലോമപഞ്ചകസ്സ ഉപലക്ഖണവസേന വുത്തം. സച്ചികട്ഠം നിസ്സയന്തി ‘‘സബ്ബത്ഥാ’’തിആദിനാ ദേസാദിഅനാമസനേന രൂപാദിസത്തപഞ്ഞാസധമ്മപ്പഭേദം സച്ചികട്ഠമേവ നിസ്സയഭൂതം. സബ്ബത്ഥാതി ഏത്ഥാപി ‘‘ഉപലബ്ഭതി നുപലബ്ഭതീതി പടിഞ്ഞായ ഗഹിതായ പടിക്ഖേപഗ്ഗഹണത്ഥ’’ന്തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധനീയം, തഥാ സബ്ബദാ സബ്ബേസൂതി ഏത്ഥാപി. യദി ഖന്ധായതനാദയോ ഗഹിതാ അട്ഠകഥായം ആഗതനയേന, അഥ പന വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. യോ സച്ചികട്ഠോതി സച്ചികട്ഠനിസ്സയം ഉപലക്ഖേതി. ഏതേഹീതി ഏതേഹി വചനേഹി. സച്ചികട്ഠദേസകാലപ്പദേസേഹി കഥം സച്ചികട്ഠാദീനം പദേസോ ഏകദേസഭൂതോ സബ്ബോതി വുച്ചതി? പദേസാനം പുഥുത്താ. ‘‘സബ്ബേസു പദേസേസൂ’’തി പച്ചേകം ഭേദാമസനവസേന ചായം പഞ്ഹോ പവത്തോതി ന പുരിമേഹി അവസേസോ.

ഉപലബ്ഭതി…പേ… മിച്ഛാതി ഏകന്തി ഉപലബ്ഭതീതി പടിഞ്ഞാഗ്ഗഹണപടിക്ഖേപഗ്ഗഹണനിഗ്ഗണ്ഹനാനം അനുലോമപടിലോമതോ പടിഞ്ഞാഠപനനിഗ്ഗഹപാപനാരോപനാനഞ്ച വസേന പവത്താ തന്തി പഠമപഞ്ചകസ്സ ഏകം അങ്ഗം ഏകോ അവയവോതി അത്ഥോ. ഏവം സേസേസുപി നേതബ്ബം. നിഗ്ഗഹസ്സ സുനിഗ്ഗഹഭാവം ഇച്ഛതോ സകവാദിനോ ‘‘ത്വം ചേ പന മഞ്ഞസി വത്തബ്ബേ ഖോ പുഗ്ഗലോ നുപലബ്ഭതീ’’തിആദിനാ (കഥാ. ൩) പടിഞ്ഞാഠപനേന, തേന ‘‘തവ തത്ഥ ഹേതായ പടിഞ്ഞായ ഹേവം പടിജാനന്തോ ഹേവം നിഗ്ഗഹേതബ്ബേ അഥ തം നിഗ്ഗണ്ഹാമ സുനിഗ്ഗഹിതോ ച ഹോതീ’’തി വത്വാ ‘‘ഹഞ്ചി പുഗ്ഗലോ നുപലബ്ഭതീ’’തിആദിനാ (കഥാ. ൨) പരവാദിനോ അത്തനോ പടികമ്മം യഥാ സകവാദീ ന നിബ്ബേഠേതി, ഏവം കരണം പടികമ്മവേഠനം. പരവാദിനോ പടികമ്മസ്സ ദുപ്പടികമ്മഭാവം ഇച്ഛതോ സകവാദിനോ തംനിദസ്സനേന ‘‘ഏസോ ചേ ദുന്നിഗ്ഗഹിതോ ഹേവ’’ന്തി പടികമ്മനിദസ്സനേന, ‘‘വത്തബ്ബേ ഖോ പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി…പേ… പരമത്ഥേനാതി (കഥാ. ൧). നോ ച മയം തയാ തത്ഥ ഹേതായ പടിഞ്ഞായ ഹേവം പടിജാനന്തോ ഹേവം നിഗ്ഗഹേതബ്ബാ. അഥ അമ്ഹേ നിഗ്ഗണ്ഹാസി ദുന്നിഗ്ഗഹിതാ ച ഹോമാ’’തി വത്വാ ‘‘ഹഞ്ചി പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീ’’തിആദിനാ (കഥാ. ൫) നിഗ്ഗഹസ്സ ദുന്നിഗ്ഗഹിതഭാവദസ്സനേന അനിഗ്ഗഹിതഭാവകരണം നിഗ്ഗഹനിബ്ബേഠനം. ‘‘തേന ഹി യം നിഗ്ഗണ്ഹാസി ഹഞ്ചി പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീ’’തിആദിം വത്വാ ‘‘തേന ഹി യേ കതേ നിഗ്ഗഹേ സേ നിഗ്ഗഹേ ദുക്കടേ സുകതേ പടികമ്മേ സുകതാ പടിപാദനാ’’തി സകവാദിനോ നിഗ്ഗഹസ്സ, അനിഗ്ഗഹഭാവാരോപനേന അത്തനോ പടികമ്മസ്സ സുപടികമ്മഭാവകരണേന ച സകവാദിനോ നിഗ്ഗഹസ്സ ഛേദോ വിനാസനം പുഗ്ഗലവാദനിസേധനവസേന സമുട്ഠിതത്താ. ധമ്മതായ അനുലോമനവസേന ഉട്ഠഹിത്വാ തബ്ബിലോമനവസേന പവത്തോ അനുലോമപച്ചനീകപഞ്ചകോ വുത്തവിപരിയായേന ദുതിയപഞ്ചകോ വേദിതബ്ബോ.

തദാധാരോതി തേ സച്ചികട്ഠപരമത്ഥാ രൂപാദയോ ആധാരാ ഏതസ്സാതി തദാധാരോ. ഏതേന ‘‘രൂപസ്മിം അത്താ’’തി ഏവംപകാരോ പുഗ്ഗലവാദോ ദസ്സിതോ ഹോതി. തേസം വാ ആധാരഭൂതോതി ഏതേന ‘‘അത്തനി രൂപ’’ന്തി ഏവംപകാരോ. അഞ്ഞത്ര വാ തേഹീതി തേഹി രൂപാദീഹി വിനാ. ആധാരാധേയ്യാദിഭാവേന അസംസട്ഠോ വിസുംയേവ വിനാ. തേന സത്താദിഗുണേഹി അവോകിണ്ണോ പുരിസോതി ഏവമാദികോ. തംസാമിഭൂതതായ വാ തദധീനഭാവേന ‘‘അഞ്ഞത്ര വാ തേഹീ’’തി വുത്തന്തി ‘‘രൂപവാ അത്താ’’തി ഏവംപകാരോ പുഗ്ഗലവാദോ ദസ്സിതോതി വേദിതബ്ബോ. അനഞ്ഞോതി ഏതേന ‘‘രൂപം അത്താ’’തി ഏവംപകാരോ. രുപ്പനാദിസഭാവോ രൂപക്ഖന്ധാദീനം വിസേസലക്ഖണം, സപ്പച്ചയാദിസഭാവോ സാമഞ്ഞലക്ഖണം. രൂപാദിതോ അഞ്ഞോ അനഞ്ഞോ വാ അഞ്ഞത്തേ ച തദാധാരാദിഭൂതോ ഉപലബ്ഭമാനോ ആപജ്ജതീതി അനുയുഞ്ജതി സകവാദീ പകാരന്തരസ്സ അസമ്ഭവതോ. പുഗ്ഗലവാദീ പുഗ്ഗലസ്സ രൂപാദീഹി ന അഞ്ഞത്തം ഇച്ഛതി രൂപാദി വിയ പച്ചക്ഖതോ അനുമാനതോ വാ ഗാഹയിതും അസക്കുണേയ്യത്താ തസ്സ ച കാരകവേദകഭാവസ്സ അയുജ്ജമാനകത്താ. നാപി അനഞ്ഞത്തം രുപ്പനസപ്പച്ചയാദിസഭാവപ്പസങ്ഗതോ പുഗ്ഗലസ്സേവ അഭാവപ്പസങ്ഗതോ ച. യഥേവ ഹി ന വിനാ ഇന്ധനേന അഗ്ഗി പഞ്ഞാപിയതി, ന ച അഞ്ഞം ഇന്ധനതോ അഗ്ഗിം സക്കാ പടിജാനിതും, നാപി അനഞ്ഞം. യദി ഹി അഞ്ഞോ സിയാ, ന ഉണ്ഹം ഇന്ധനം സിയാ. അഥ അനഞ്ഞോ, നിദ്ദഹിതബ്ബംയേവ ദാഹകം സിയാ. ഏവമേവ ന വിനാ രൂപാദീഹി പുഗ്ഗലോ പഞ്ഞാപിയതി, ന ച തേഹി അഞ്ഞോ, നാപി അനഞ്ഞോ സസ്സതുച്ഛേദഭാവപ്പസങ്ഗതോതി ലദ്ധിയം ഠത്വാ പുഗ്ഗലവാദീ ‘‘ന ഹേവാ’’തി പടിക്ഖിപതി. തത്ഥ അഗ്ഗിന്ധനോപമാ താവ യദി ലോകവോഹാരേന വുത്താ, അപളിത്തം കട്ഠാദിഇന്ധനം നിദ്ദഹിതബ്ബഞ്ച, പളിത്തം ഭാസുരുണ്ഹം അഗ്ഗി ദാഹകഞ്ച, തഞ്ച ഓജട്ഠമകരൂപം പുരിമപച്ഛിമകാലികം അനിച്ചം സങ്ഖതം പടിച്ചസമുപ്പന്നം, യദി ഏവം പുഗ്ഗലോ രൂപാദീഹി അഞ്ഞോ അനിച്ചോ ച ആപന്നോ. അഥ പരമത്ഥതോ, തസ്മിംയേവ കട്ഠാദികേ പളിത്തേ യം ഉസുമം സോ അഗ്ഗി, തംസഹജാതാനി തീണി ഭൂതാനി ഇന്ധനം, ഏവമ്പി സിദ്ധം ലക്ഖണഭേദതോ അഗ്ഗിന്ധനാനം അഞ്ഞത്തന്തി അഗ്ഗി വിയ ഇന്ധനതോ രൂപാദീഹി അഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോ അനിച്ചോ ച ആപന്നോതി ബ്യാഹതാതി വേദിതബ്ബം.

പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതീതി പടിജാനന്തസ്സ പകാരന്തരസ്സ അസമ്ഭവതോ വുത്തേസു പകാരേസു ഏകേന പകാരേന ഉപലബ്ഭമാനോ ഉപലബ്ഭതീതി ‘‘ആപന്ന’’ന്തി വുത്തം ‘‘പടിഞ്ഞായ ഏകത്താപന്ന’’ന്തി. ഏകത്താപന്നത്താ ഏവ അപ്പടിക്ഖിപിതബ്ബം, പുഗ്ഗലേ പടിസിദ്ധേ തദഭിനിവേസോപി അയാഥാവതോ പുഗ്ഗലവാദിനോ ഗഹിതാകാരസുഞ്ഞതാവിഭാവനേന സകട്ഠാനതോ ചാവിതോ പടിസേധിതോ ഏവ നാമ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘പുഗ്ഗലദിട്ഠിം പടിസേധേന്തോ’’തി. പുഗ്ഗലോയേവ വാ തഥാ പസ്സിതബ്ബത്താ ദിട്ഠി. ‘‘സാമീ നിവാസീ കാരകോ വേദകോ നിച്ചോ ധുവോ’’തി അഭിനിവേസവിസയഭൂതോ ഹി പരികപ്പമത്തസിദ്ധോ പുഗ്ഗലോ ഇധ പടിക്ഖിപീയതി, ‘‘ന ചത്താരോമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ’’തിആദിനാ വുത്തവോഹാരപുഗ്ഗലോതി അനനുയോഗോ ആകാസകുസുമസ്സ രത്തനീലാദിഭാവവിചാരണാ വിയാതി അത്ഥോ. പുബ്ബേ ‘‘നുപലബ്ഭതീ’’തി പടിജാനിത്വാ വിസേസചോദനായ അനാപജ്ജനതോ പുന ‘‘ന ഹേവാ’’തി പടിക്ഖേപോ പടിഞ്ഞായ ആപജ്ജനലേസോ. വഞ്ഝാപുത്തകസ്സ ദീഘരസ്സതാനുയോഗസ്സ വിയ സബ്ബേന സബ്ബം പരമത്ഥതോ അനുപലബ്ഭമാനസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ രൂപാദീഹി അഞ്ഞാനഞ്ഞതാനുയോഗസ്സ അനനുയോഗഭാവോ ഏവ ഇധ അവിപരീതത്ഥോ.

യംകാരണാതി ഏതേന ‘‘യതോനിദാന’’ന്തി ഏത്ഥ വിഭത്തിഅലോപോ ദട്ഠബ്ബോതി ദസ്സേതി. അജ്ഝാചരന്തീതി അഭിഭവന്തി. അഭിനന്ദനാദയോ തണ്ഹാദീഹി യഥാസങ്ഖ്യം യോജേതബ്ബാ, തണ്ഹാദിട്ഠീഹി വാ അഭിനന്ദനജ്ഝോസാനാനി, തീഹിപി അഭിവദനം അവിസേസേന വാ തീഹിപി തയോ യോജേതബ്ബാ. ഏത്ഥ ചേ നത്ഥി അഭിനന്ദിതബ്ബന്തിആദിനാ അഭിനന്ദനാദീനം അഭാവസൂചനേന ഫലൂപചാരതോ അഭിനന്ദനാദീനം സമുച്ഛേദപടിപ്പസ്സദ്ധിഭൂതം മഗ്ഗഫലം വുച്ചതി, തം പച്ചാമസനഞ്ച ഏസേവാതി ഇദന്തി കത്വാ വുത്തം ‘‘അഭി…പേ… ഫലം വാ’’തി.

‘‘ഞായതീതി ജാന’’ന്തി ഉക്കംസഗതിവിജാനനേന നിരവസേസം ഞേയ്യജാതം പരിഗ്ഗയ്ഹതീതി തബ്ബിസയായ ജാനാതികിരിയായ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണമേവ കരണം ഭവിതുമരഹതീതി ‘‘സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന ജാനിതബ്ബം ജാനാതീ’’തി വുത്തം. അഥ വാ പകരണവസേന, ‘‘ഭഗവാ’’തി സദ്ദന്തരസന്നിധാനേന വാ അയം അത്ഥോ വിഭാവേതബ്ബോ. പസ്സം പസ്സതീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ജാനന്താപി വിപല്ലാസവസേന ജാനന്തി തിത്ഥിയാ പഠമജ്ഝാനഅരൂപജ്ഝാനേഹി കാമരൂപപരിഞ്ഞാവാദിനോ. ജാനന്തോ ജാനാതിയേവ ഭഗവാ അനാഗാമിഅരഹത്തമഗ്ഗേഹി തംപരിഞ്ഞാവാദിതായ. അയഞ്ച അത്ഥോ ദുക്ഖക്ഖന്ധസുത്തവസേന (മ. നി. ൧.൧൬൩, ൧൭൫ ആദയോ) വിഭാവേതബ്ബോ. പഞ്ഞാചക്ഖുനാ ഉപ്പന്നത്താ വാ ചക്ഖുഭൂതോ. ഞാണഭൂതോതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. അഥ വാ ദിബ്ബചക്ഖുആദികം പഞ്ചവിധമ്പി ചക്ഖും ഭൂതോ പത്തോതി ചക്ഖുഭൂതോ. ഏവം ഞാണഭൂതോതിആദീസുപി ദട്ഠബ്ബം. സാമുക്കംസികായ ധമ്മദേസനായ സാതിസയോ ഭഗവതോ വത്തുആദിഭാവോതി വുത്തം ‘‘ചതുസച്ചധമ്മേ വദതീതി വത്താ’’തിആദി. ‘‘പവത്താ’’തി ഏത്ഥ പ-കാരസ്സ പകട്ഠത്ഥതം ദസ്സേതും ‘‘ചിരം…പേ… പവത്താ’’തി ആഹ. നിദ്ധാരേത്വാ നേതാ നിന്നേതാ.

‘‘ഏകൂനനവുതി ചിത്താനീ’’തി വുത്താ ചിത്തസഹചരിയായ യഥാ ‘‘കുന്താ പചരന്തീ’’തി. തേസഞ്ച പാളിപദേസാനം ഏകേകം പദം ഉദ്ധരിത്വാപി കിഞ്ചാപി കുസലത്തികപദാനിയേവ ഉദ്ധരിത്വാ ചിത്തുപ്പാദകണ്ഡേ ചിത്താനി വിഭത്താനി, കുസലത്തികേന പന സഭാവധമ്മസങ്ഗഹിതാനം സേസത്തികദുകപദാനം അസങ്ഗഹിതാനം അഭാവതോ കുസലത്തികപദുദ്ധാരേന നയദസ്സനഭൂതേന ഇതരത്തികദുകപദാനിപി ഉദ്ധടാനേവാതി വുത്തം. ഏവഞ്ച കത്വാ മാതികാഗ്ഗഹണം സമത്ഥിതം ഭവതി.

സോ ച ധമ്മോതി ‘‘തയോ കുസലഹേതൂ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൧൦൬൦) പുരിമായ പുരിമായ പാളിയാ പച്ഛിമാ പച്ഛിമാ അത്ഥനിദ്ദേസോതി വുത്തം. ‘‘സമാനേന്തീ’’തിസദ്ദസ്സ പടപടായതി-സദ്ദസ്സ വിയ സദ്ദനയോ ദട്ഠബ്ബോതി ദസ്സേതും ‘‘സമാനം കരോന്തീ’’തി വുത്തം. സമാനകരണഞ്ച ഊനപക്ഖിപനേന അധികാപനയനേന വാ ഹോതി, ഇധ ഊനപക്ഖിപനേനാതി ദസ്സേതും ‘‘പൂരേന്തീ’’തി വുത്തം. സമാനേതബ്ബന്തി ഏത്ഥാപീതി ‘‘പട്ഠാനം സമാനേതബ്ബ’’ന്തി ഏത്ഥ.

ബലവതാ ഞാണവേഗേന അഭിധമ്മപച്ചവേക്ഖണവസപ്പവത്തേന. ബലവതോ ഞാണവേഗസ്സ സബ്ബകിലേസക്ഖേപനവസപ്പവത്തസ്സ. ഗമ്ഭീരമേവ ഗമ്ഭീരഗതം ദിട്ഠിഗതന്തിആദീസു വിയ. നിരവസേസേനാതി ന കഞ്ചി അവസേസേത്വാ. പഞ്ചഖീലരഹിതേനാതി പഞ്ചചേതോഖീലരഹിതേന.

ഏകാധികേസു അട്ഠസു കിലേസസതേസൂതി ‘‘ജാതിമദോ’’തിആദിനാ ഏകകവസേന ആഗതാ തേസത്തതി, ‘‘കോധോ ച ഉപനാഹോ ചാ’’തിആദിനാ ദുകവസേന ഛത്തിംസ, ‘‘തീണി അകുസലമൂലാനീ’’തിആദിനാ തികവസേന പഞ്ചാധികം സതം, ‘‘ചത്താരോ ആസവാ’’തിആദിനാ ചതുക്കവസേന ഛപ്പഞ്ഞാസ, ‘‘പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയാനി സംയോജനാനീ’’തിആദിനാ പഞ്ചകവസേന പഞ്ചസത്തതി, ‘‘ഛ വിവാദമൂലാനീ’’തിആദിനാ ഛക്കവസേന ചതുരാസീതി, ‘‘സത്ത അനുസയാ’’തിആദിനാ സത്തകവസേന ഏകൂനപഞ്ഞാസ, ‘‘അട്ഠ കിലേസവത്ഥൂനീ’’തിആദിനാ അട്ഠകവസേന ചതുസട്ഠി, ‘‘നവ ആഘാതവത്ഥൂനീ’’തിആദിനാ നവകവസേന ഏകാസീതി, ‘‘ദസ കിലേസവത്ഥൂനീ’’തിആദിനാ ദസകവസേന സത്തതി, ‘‘അജ്ഝത്തികസ്സുപ്പാദായ അട്ഠാരസ തണ്ഹാവിചരിതാനീ’’തിആദിനാ അട്ഠാരസകവസേന അട്ഠസതന്തി ഏവം ഏകാധികേസു അട്ഠസു കിലേസസതേസു. സേസാ തേനവുതാധികം ഛസതം കിലേസാ. തേ ബ്രഹ്മജാലസുത്താഗതാഹി ദ്വാസട്ഠിയാ ദിട്ഠീഹി സഹ പഞ്ചപഞ്ഞാസാധികം സത്തസതം ഹോന്തി.

അഥ വാ ചുദ്ദസേകന്താകുസലാ, പഞ്ചവീസതി കുസലാബ്യാകതസാധാരണാ, ചുദ്ദസ കുസലത്തികസാധാരണാ, ഉപചയാദിദ്വയം ഏകം കത്വാ സത്തവീസതി രൂപാനി ചാതി ഇമേ അസീതി ധമ്മാ, ഇമേസു ഭാവദ്വയേ ഏകം ഠപേത്വാ അജ്ഝത്തികാ ഏകൂനാസീതി, ബാഹിരാ ഏകൂനാസീതീതി സബ്ബേപി അട്ഠപഞ്ഞാസാധികം സതം ഹോന്തി. ഇമേസു ഏകേകസ്മിം ദസന്നം ദസന്നം കിലേസാനം ഉപ്പജ്ജനതോ അസീതിഅധികം ദിയഡ്ഢകിലേസസഹസ്സം ഹോന്തി.

അഥ വാ തേപഞ്ഞാസ അരൂപധമ്മാ, അട്ഠാരസ രൂപരൂപാനി, ആകാസധാതു, ലക്ഖണരൂപാനി ചാതി പഞ്ചസത്തതി ധമ്മാ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാഭേദതോ പഞ്ഞാസസതം ഹോന്തി. തത്ഥ ഏകേകസ്മിം ദസ ദസ കിലേസാതിപി ദിയഡ്ഢകിലേസസഹസ്സം. തഥാ ഏത്ഥ വേദനം സുഖിന്ദ്രിയാദിവസേന പഞ്ചവിധം കത്വാ സത്തപഞ്ഞാസ അരൂപധമ്മാ, അട്ഠാരസ രൂപരൂപാനി ചാതി പഞ്ചസത്തതി വിപസ്സനൂപഗധമ്മാ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാഭേദതോ പഞ്ഞാസസതം ഹോന്തി. ഏതേസു ഏകേകസ്മിം ദസ ദസ കിലേസാതിപി ദിയഡ്ഢകിലേസസഹസ്സം.

അപരോ നയോ – ദ്വാദസഅകുസലചിത്തുപ്പാദേസു പഠമേ ഛ കിലേസാ, ദുതിയേ സത്ത, തതിയേ ഛ, ചതുത്ഥേ സത്ത, പഞ്ചമേ ഛ, ഛട്ഠേ സത്ത, സത്തമേ ഛ, അട്ഠമേ സത്ത, നവമേ പഞ്ച, ദസമേ ഛ, ഏകാദസമേ പഞ്ച, ദ്വാദസമേ ചത്താരോതി സബ്ബേ ദ്വാസത്തതി, ഇമേ പഞ്ചദ്വാരികാ പഞ്ചസു രൂപാദീസു ആരമ്മണേസു ഏകേകസ്മിം ദ്വാസത്തതീതി സട്ഠിഅധികാനി തീണി സതാനി, മനോദ്വാരികാ പന ഛസു ആരമ്മണേസു ഏകേകസ്മിം ദ്വാസത്തതി ദ്വാസത്തതീതി കത്വാ ദ്വത്തിംസാധികാനി ചത്താരി സതാനി, സബ്ബാനിപി ദ്വാനവുതിഅധികാനി സത്തസതാനി, താനി അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാവിസയതായ ചതുരാസീതിഅധികം ദിയഡ്ഢകിലേസസഹസ്സം ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബം.

അഥ വാ രൂപാരമ്മണാദീനി പഞ്ച, അവസേസരൂപവേദനാസഞ്ഞാസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണവസേന പഞ്ച ധമ്മാരമ്മണകാ സേസാ ചാതി ദസ, തേ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാഭേദതോ വീസതി, പഞ്ഞത്തി ചാതി ഏകവീസതിയാ ആരമ്മണേസു ദ്വാസത്തതി ദ്വാസത്തതി കിലേസാതി ദ്വാദസാധികം ദിയഡ്ഢകിലേസസഹസ്സം ഹോന്തി.

അഥ വാ ദ്വാദസസു അകുസലചിത്തുപ്പാദേസു പഠമേ വീസതി ധമ്മാ, ദുതിയേ ദ്വാവീസതി, തതിയേ വീസതി, ചതുത്ഥേ ദ്വാവീസതി, പഞ്ചമേ ഏകൂനവീസതി, ഛട്ഠേ ഏകൂനവീസതി, സത്തമേ ഏകൂനവീസതി, അട്ഠമേ ഏകവീസതി, നവമേ ഏകൂനവീസതി, ദസമേ ഏകവീസതി, ഏകാദസമേ സോളസ, ദ്വാദസമേ സോളസാതി സബ്ബേ അകുസലധമ്മാ ഛത്തിംസാധികാനി ദ്വേ സതാനി, ഇമേ ഛസു ആരമ്മണേസു പച്ചേകം ഛത്തിം സാധികാനി ദ്വേ സതാനി, സബ്ബേ സോളസാധികാനി ചത്താരി സതാനി ച സഹസ്സം ഹോന്തീതി ഏവമ്പി ദിയഡ്ഢകിലേസസഹസ്സം വേദിതബ്ബം.

ഇതരേസന്തി തണ്ഹാവിചരിതാനം ‘‘അതീതാനി ഛത്തിംസാ’’തിആദിനാ അതീതാദിഭാവാമസനതോ. ഖേപനേതി അരിയമഗ്ഗേന സമുച്ഛിന്ദനേ. ‘‘ദിയഡ്ഢകിലേസസഹസ്സം ഖേപേത്വാ’’തി ഹി വുത്തം. പരമത്ഥതോ അതീതാദീനം മഗ്ഗേന അപ്പഹാതബ്ബത്താ ‘‘അതീതാദിഭാവാമസനാ അഗ്ഗഹണം ഖേപനേ’’തി വുത്തം. യം പന പട്ഠാനേ ‘‘ദസ്സനേന പഹാതബ്ബോ ധമ്മോ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബസ്സ ധമ്മസ്സ അനന്തരപച്ചയേന പച്ചയോ’’തിആദിനാ തികേ, തഥാ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാതീതതികതികേ ‘‘അതീതാ ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാ’’തിആദിനാ ച തീസു കാലേസു ദസ്സനാദിപഹാതബ്ബവചനം കതം, തം അതീതാദീനം സംകിലിട്ഠതായ അപായഗമനീയതായ ച ദസ്സനപഹാതബ്ബേഹി നിരതിസയത്താ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ന ഭാസിതത്ഥവചനന്തി ഇദം ‘‘ഹിതപരിയായവചന’’ന്തി ഏതേന നിവത്തിതസ്സ ഏകദേസകഥനം. യഥാ ഹി അയം അത്ഥ-സദ്ദോ ന ഭാസിതത്ഥവചനം, ഏവം വിസയപ്പയോജനാദിവചനമ്പി ന ഹോതീതി. യഥാവുത്തസ്സാതി ഹിതപരിയായസ്സ. ‘‘ന ഹഞ്ഞദത്ഥത്ഥിപസംസലാഭാ’’തി പദസ്സ നിദ്ദേസേ ‘‘അത്തത്ഥോ വാ പരത്ഥോ വാ’’തിആദിനാ (മഹാനി. ൬൯) കിഞ്ചാപി സുത്തനിരപേക്ഖം അത്തത്ഥാദയോ വുത്താ സുത്തത്ഥഭാവേന അനിദ്ദിട്ഠത്താ, തേസു പന ഏകോപി അത്ഥപ്പഭേദോ സുത്തേന ദീപേതബ്ബതം നാതിക്കമതീതി ആഹ ‘‘തേ സുത്തം സൂചേതീ’’തി. ഇമസ്മിം വികപ്പേ അത്ഥ-സദ്ദോ ഭാസിതത്ഥവചനമ്പി ഹോതി. പുരിമകാ ഹി പഞ്ച അത്ഥപ്പഭേദാ ഹിതപരിയായാ, തതോ പരേ ഛ ഭാസിതത്ഥപ്പഭേദാ, പച്ഛിമകാ പന ഉഭയസഭാവാ. തത്ഥ ദുരധിഗമതായ വിഭാവനേ അലദ്ധഗാധോ ഗമ്ഭീരോ, ന വിവടോ ഗുള്ഹോ, മൂലുദകാദയോ വിയ പംസുനാ അക്ഖരസന്നിവേസാദിനാ തിരോഹിതോ പടിച്ഛന്നോ, നിദ്ധാരേത്വാ ഞാപേതബ്ബോ നേയ്യോ, യഥാരുതവസേനേവ വേദിതബ്ബോ നീതോ. അനവജ്ജനിക്കിലേസവോദാനാ പരിയായവസേന വുത്താ, കുസലവിപാകകിരിയധമ്മവസേന വാ. പരമത്ഥോ നിബ്ബാനം, അവിപരീതസഭാവോ ഏവ വാ. സാതിസയം പകാസിതാനി തപ്പരഭാവേന പകാസിതത്താ. ‘‘ഏത്തകം തസ്സ ഭഗവതോ സുത്താഗതം സുത്തപരിയാപന്ന’’ന്തി (പാചി. ൧൨൪൨), ‘‘സകവാദേ പഞ്ചസുത്തസതാനീ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ; കഥാ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ) ച ഏവമാദീസു സുത്ത-സദ്ദോ ഉപചരിതോതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘ഇദമേവ അത്ഥാനം സൂചനതോ സുത്തന്തി വുത്ത’’ന്തി. ഏകന്തഹിതപടിലാഭസംവത്തനികാ സുത്തന്തദേസനാതി ഇദമ്പി വിനേയ്യാനം ഹിതസമ്പാപനേ സുത്തന്തദേസനായ തപ്പരഭാവംയേവ സന്ധായ വുത്തം. തപ്പരഭാവോ ച വിനേയ്യജ്ഝാസയാനുലോമതോ ദട്ഠബ്ബോ, തഥാ അത്തത്ഥാദിപ്പകാസനപധാനതാപി. ഇതരേഹീതി വിനയാഭിധമ്മേഹി.

രത്തിആദീസൂതി രത്തിരാജവിനയേസു വിസയഭൂതേസു. നനു ച ‘‘അഭിരത്തീ’’തി അവുത്തത്താ രത്തിഗ്ഗഹണം ന കത്തബ്ബം, ‘‘അഭിഞ്ഞാതാ അഭിലക്ഖിതാ’’തി ച ഞാണലക്ഖണകിരിയാവിസേസകോ അഭി-സദ്ദോതി? ന, ‘‘അഭിഞ്ഞാതാ അഭിലക്ഖിതാ’’തി അഭി-സദ്ദവിസിട്ഠാനം ഞാതലക്ഖിതസദ്ദാനം രത്തിസദ്ദേന സമാനാധികരണതായ രത്തിവിസയത്താ. ഏത്ഥ ച വാചകസദ്ദസന്നിധാനേ നിപാതാനം തദത്ഥജോതകമത്തത്താ ലക്ഖിതസദ്ദത്ഥജോതകോ അഭി-സദ്ദോ ലക്ഖണേ വത്തതീതി വുത്തോ. അഭിലക്ഖിതസദ്ദപരിയായോ ച അഭിഞ്ഞാതസദ്ദോതി ദട്ഠബ്ബോ, അഭിവിനയസദ്ദസ്സ പന അഭിപുരിസസ്സ വിയ സമാസസിദ്ധി ദട്ഠബ്ബാ. അനേകത്ഥാ ഹി നിപാതാ, അനേകത്ഥഭേദോ ച സദ്ദാനം പയോഗവിസയോതി.

കിഞ്ചാപി ദേസനാദയോ ദേസേതബ്ബാദിനിരപേക്ഖാ ന സന്തി, ആണാദയോ പന വിസേസതോ ദേസകാദിഅധീനാതി തംതംവിസേസയോഗവസേന തേസം ഭേദോ വുത്തോ. യഥാ ഹി ആണാവിധാനം വിസേസതോ ആണാരഹാധീനം തത്ഥ കോസല്ലയോഗതോ, ഏവം വോഹാരപരമത്ഥവിധാനാനി ച വിധായകാധീനാനീതി ആണാദിവിധിനോ ദേസകായത്തതാ വുത്താ. അപരാധജ്ഝാസയാനുരൂപം വിയ ധമ്മാനുരൂപമ്പി സാസനം വിസേസതോ തഥാവിനേതബ്ബപുഗ്ഗലാപേക്ഖന്തി വുത്തം ‘‘സാസിതബ്ബ…പേ… തബ്ബഭാവേനാ’’തി. സംവരാസംവരനാമരൂപാനം വിയ വിനിവേഠേതബ്ബായ ദിട്ഠിയാപി കഥനം സതി വാചാവത്ഥുസ്മിം, നാസതീതി വിസേസതോ തദധീനന്തി ആഹ ‘‘കഥേതബ്ബസ്സ…പേ… കഥാ’’തി. ഉപാരമ്ഭാദീതി ഉപാരമ്ഭനിസ്സരണധമ്മകോസരക്ഖണാനി. പരിയാപുണനാദീതി പരിയാപുണനസുപ്പടിപത്തിദുപ്പടിപത്തിയോ.

തന്തിസമുദായോ അവയവതന്തിയാ ആധാരോ യഥാ ‘‘രുക്ഖേ സാഖാ’’തി. ന ചോദേതബ്ബമേതം സമുഖേന, വിസയവിസയിമുഖേന വാ വിനയാദീനംയേവ ഗമ്ഭീരഭാവസ്സ വുത്തത്താതി അധിപ്പായോ. ധമ്മോ ഹി വിനയാദയോ, തേസഞ്ച വിസയോ അത്ഥോ, ധമ്മത്ഥവിസയാ ച ദേസനാപടിവേധാതി. ‘‘പടിവേധസ്സാ’’തിആദിനാ ധമ്മത്ഥാനം ദുപ്പടിവിദ്ധത്താ ദേസനായ ഉപ്പാദേതും അസക്കുണേയ്യത്താ പടിവേധസ്സ ഉപ്പാദേതുഞ്ച പടിവിജ്ഝിതുഞ്ച അസക്കുണേയ്യത്താ ദുക്ഖോഗാഹതം ദസ്സേതി.

ധമ്മാനുരൂപം യഥാധമ്മന്തി ച അത്ഥോ യുജ്ജതി. ദേസനാപി ഹി പടിവേധോ വിയ അവിപരീതം സവിസയവിഭാവനതോ ധമ്മാനുരൂപം പവത്തതി യതോ ‘‘അവിപരീതാഭിലാപോ’’തി വുച്ചതി. ധമ്മനിരുത്തിം ദസ്സേതീതി ഏതേന ദേസനാസദ്ദസഭാവാതി ദീപേതി. തഥാ ഹി നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദായ പരിത്താരമ്മണാദിഭാവോ പാളിയം വുത്തോ, അട്ഠകഥായഞ്ച ‘‘തംതംസഭാവനിരുത്തിസദ്ദം ആരമ്മണം കത്വാ’’തിആദിനാ സദ്ദാരമ്മണതാ. ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ അയം സദ്ദോ വാചകോതി വചനവചനീയം വവത്ഥപേത്വാ തംതംവചനീയവിഭാവനവസേന പവത്തിതോ ഹി സദ്ദോ ദേസനാതി. നനു ച ‘‘ധമ്മോ തന്തീ’’തി ഇമസ്മിം പക്ഖേ ധമ്മസ്സപി സദ്ദസഭാവത്താ ധമ്മദേസനാനം വിസേസോ ന സിയാതി? ന, തേസം തേസം അത്ഥാനം ബോധകഭാവേന ഞാതോ ഉഗ്ഗഹിതാദിവസേന ച പുബ്ബേ പവത്തിതോ സദ്ദപ്പബന്ധോ ധമ്മോ, പച്ഛാ പരേസം അവബോധനത്ഥം പവത്തിതോ തദത്ഥപ്പകാസനകോ സദ്ദോ ദേസനാതി. അഥ വാ യഥാവുത്തസദ്ദസമുട്ഠാപകോ ചിത്തുപ്പാദോ ദേസനാ മുസാവാദാദയോ വിയ. വചനസ്സ പവത്തനന്തി ച യഥാവുത്തചിത്തുപ്പാദമാഹ. സോ ഹി വചനം പവത്തേതി, തം വാ ഏതേന പവത്തീയതീതി പവത്തനം. ദേസീയതി അത്ഥോ ഏതേനാതി ദേസനാ. പകാരേഹി ഞാപീയതി ഏതേന, പകാരതോ ഞാപേതീതി വാ പഞ്ഞത്തീതി വുച്ചതീതി. തേനേവാഹ ‘‘അധിപ്പായോ’’തിആദി. അഭിസമേതി, അഭിസമീയതി വാ ഏതേനാതി അഭിസമയോതി ഏവമ്പി അഭിസമയത്ഥോ സമ്ഭവതി. അഭിസമേതബ്ബതോ പന അഭിസമയോതി ദുതിയവികപ്പേ പടിവേധോയേവാതി.

വുത്തനയേന വേദിതബ്ബാതി അവിജ്ജാസങ്ഖാരാദീനം ധമ്മത്ഥാനം ദുപ്പടിവിജ്ഝതായ ദുക്ഖോഗാഹതാ, തേസം പഞ്ഞാപനസ്സ ദുക്കരഭാവതോ തംദേസനായ പടിവേധനസങ്ഖാതസ്സ പടിവേധസ്സ ഉപ്പാദനവിസയികരണാനം അസക്കുണേയ്യതായ ദുക്ഖോഗാഹതാ വേദിതബ്ബാ.

കാരണേ ഫലവോഹാരേന തേ ധമ്മാ ദുക്ഖായ സംവത്തന്തീതി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഉപാരമ്ഭ…പേ… ഹേതുഭാവേനാ’’തി. അഞ്ഞം അത്ഥന്തി ഉപാരമ്ഭം നിസ്സരണഞ്ച. നിട്ഠാപേത്വാതി കഥനവസേന പരിയോസാപേത്വാ. തസ്സ ‘‘ആരദ്ധ’’ന്തി ഏതേന സമ്ബന്ധോ. ഉദ്ദാനസങ്ഗഹാദിഭേദോ സങ്ഗീതോതി പാഠോ യുത്തോ, ‘‘സങ്ഗീതിയാ’’തി പന ലിഖന്തി. പുരിമം വാ സങ്ഗീതിയാതി ഭാവേന ഭാവലക്ഖണേ ഭുമ്മം, പച്ഛിമം അധികരണേ. പിടകാദീതി പിടകനികായങ്ഗധമ്മക്ഖന്ധാനി.

തത്ഥ അങ്ഗേസു സുത്തങ്ഗമേവ ന സമ്ഭവതി ‘‘സഗാഥകം സുത്തം ഗേയ്യം, നിഗ്ഗാഥകം സുത്തം വേയ്യാകരണ’’ന്തി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.പഠമമഹാസങ്ഗീതികഥാ; പാരാ. അട്ഠ. ൧.പഠമമഹാസങ്ഗീതികഥാ; ധ. സ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ) വുത്തത്താ, മങ്ഗലസുത്താദീനഞ്ച സുത്തങ്ഗസങ്ഗഹോ ന സിയാ ഗാഥാഭാവതോ ധമ്മപദാദീനം വിയ, ഗേയ്യങ്ഗസങ്ഗഹോ വാ സിയാ സഗാഥകത്താ സഗാഥാവഗ്ഗസ്സ വിയ, തഥാ ഉഭതോവിഭങ്ഗാദീസു സഗാഥകപദേസാനന്തി? വുച്ചതേ –

സുത്തന്തി സാമഞ്ഞവിധി, വിസേസവിധയോ പരേ;

സനിമിത്താ നിരുള്ഹത്താ, സഹതാഞ്ഞേന നാഞ്ഞതോ. (നേത്തി. അട്ഠ. സങ്ഗഹവാരവണ്ണനാ);

സബ്ബസ്സപി ഹി ബുദ്ധവചനസ്സ സുത്തന്തി അയം സാമഞ്ഞവിധി. തേനേവാഹ ആയസ്മാ മഹാകച്ചായനോ നേത്തിയം ‘‘നവവിധസുത്തന്തപരിയേട്ഠീ’’തി (നേത്തി. സങ്ഗഹവാര). ‘‘ഏത്തകം തസ്സ ഭഗവതോ സുത്താഗതം സുത്തപരിയാപന്നം (പാചി. ൧൨൪൨) സകവാദേ പഞ്ച സുത്തസതാനീ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ; കഥാ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ) ഏവമാദി ച ഏതസ്സ അത്ഥസ്സ സാധകം, തദേകദേസേസു പന ഗേയ്യാദയോ വിസേസവിധയോ തേന തേന നിമിത്തേന പതിട്ഠിതത്താ. തഥാ ഹി ഗേയ്യസ്സ സഗാഥകത്തം തബ്ഭാവനിമിത്തം. ലോകേപി ഹി സസിലോകം സഗാഥകം വാ ചുണ്ണിയഗന്ഥം ‘‘ഗേയ്യ’’ന്തി വദന്തി. ഗാഥാവിരഹേ പന സതി പുച്ഛം കത്വാ വിസ്സജ്ജനഭാവോ വേയ്യാകരണസ്സ. പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനഞ്ഹി ബ്യാകരണന്തി വുച്ചതി. ബ്യാകരണമേവ വേയ്യാകരണന്തി.

ഏവം സന്തേ സഗാഥകാനമ്പി പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനവസേന പവത്താനം വേയ്യാകരണഭാവോ ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി വേയ്യാകരണാദിസഞ്ഞാനം അനോകാസഭാവതോ ‘‘ഗാഥാവിരഹേ പന സതീ’’തി വിസേസിതത്താ ച. തഥാ ഹി ധമ്മപദാദീസു കേവലം ഗാഥാബന്ധേസു സഗാഥകത്തേപി സോമനസ്സഞാണമയികഗാഥാപടിസംയുത്തേസു ‘‘വുത്തഞ്ഹേത’’ന്തിആദിവചനസമ്ബന്ധേസു അബ്ഭുതധമ്മപടിസംയുത്തേസു ച സുത്തവിസേസേസു യഥാക്കമം ഗാഥാഉദാനഇതിവുത്തകഅബ്ഭുതധമ്മസഞ്ഞാ പതിട്ഠിതാ, തഥാ സതിപി ഗാഥാബന്ധഭാവേ ഭഗവതോ അതീതാസു ജാതീസു ചരിയാനുഭാവപ്പകാസകേസു ജാതകസഞ്ഞാ. സതിപി പഞ്ഹവിസ്സജ്ജനഭാവേ സഗാഥകത്തേ ച കേസുചി സുത്തന്തേസു വേദസ്സ ലഭാപനതോ വേദല്ലസഞ്ഞാ പതിട്ഠിതാതി ഏവം തേന തേന സഗാഥകത്താദിനാ നിമിത്തേന തേസു തേസു സുത്തവിസേസേസു ഗേയ്യാദിസഞ്ഞാ പതിട്ഠിതാതി വിസേസവിധയോ സുത്തങ്ഗതോ പരേ ഗേയ്യങ്ഗാദയോ. യം പനേത്ഥ ഗേയ്യങ്ഗാദിനിമിത്തരഹിതം, തം സുത്തങ്ഗം വിസേസസഞ്ഞാപരിഹാരേന സാമഞ്ഞസഞ്ഞായ പവത്തനതോതി.

നനു ച സഗാഥകം സുത്തം ഗേയ്യം, നിഗ്ഗാഥകം സുത്തം വേയ്യാകരണന്തി സുത്തങ്ഗം ന സമ്ഭവതീതി ചോദനാ തദവത്ഥാതി? ന, സോധിതത്താ. സോധിതഞ്ഹി പുബ്ബേ ഗാഥാവിരഹേ സതി പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനഭാവോ വേയ്യാകരണഭാവസ്സ നിമിത്തന്തി. യഞ്ച വുത്തം ‘‘ഗാഥാഭാവതോ മങ്ഗലസുത്താദീനം സുത്തങ്ഗസങ്ഗഹോ ന സിയാ’’തി, തം ന, നിരുള്ഹത്താ. നിരുള്ഹോ ഹി മങ്ഗലസുത്താദീസു സുത്തഭാവോ. ന ഹി താനി ധമ്മപദബുദ്ധവംസാദയോ വിയ ഗാഥാഭാവേന പഞ്ഞാതാനി, കിന്തു സുത്തഭാവേനേവ. തേനേവ ഹി അട്ഠകഥായം സുത്തനാമകന്തി നാമഗ്ഗഹണം കതം. യം പന വുത്തം ‘‘സഗാഥകത്താ ഗേയ്യങ്ഗസങ്ഗഹോ വാ സിയാ’’തി, തദപി നത്ഥി. യസ്മാ സഹതാഞ്ഞേന. സഹ ഗാഥാഹീതി സഗാഥകം, സഹഭാവോ ച നാമ അത്തതോ അഞ്ഞേന ഹോതി, ന ച മങ്ഗലസുത്താദീസു ഗാഥാവിനിമുത്തോ കോചി സുത്തപ്പദേസോ അത്ഥി, യോ ‘‘സഹ ഗാഥാഹീ’’തി വുച്ചേയ്യ, ന ച സമുദായോ നാമ കോചി അത്ഥി. യദപി വുത്തം ‘‘ഉഭതോവിഭങ്ഗാദീസു സഗാഥകപ്പദേസാനം ഗേയ്യങ്ഗസങ്ഗഹോ സിയാ’’തി, തദപി ന, അഞ്ഞതോ. അഞ്ഞാ ഏവ ഹി താ ഗാഥാ ജാതകാദിപരിയാപന്നത്താ. അതോ ന താഹി ഉഭതോവിഭങ്ഗാദീനം ഗേയ്യങ്ഗഭാവോതി ഏവം സുത്താദീനം അങ്ഗാനം അഞ്ഞമഞ്ഞസങ്കരാഭാവോ വേദിതബ്ബോ.

ജിനസാസനം അഭിധമ്മോ. പടിവിദ്ധട്ഠാനം പടിവേധഭൂമി പടിവേധാവത്ഥാ, പടിവേധഹേതു വാ. ‘‘സോ ഏവം പജാനാമി സമ്മാദിട്ഠിപച്ചയാപി വേദയിത’’ന്തി (സം. നി. ൫.൧൧-൧൨) വുത്തം. പാളിയം പന ‘‘സോ ഏവം പജാനാമി മിച്ഛാദിട്ഠിപച്ചയാപി വേദയിതം. സമ്മാദിട്ഠിപച്ചയാപി വേദയിത’’ന്തി ആഗതം (സം. നി. ൫.൧൧-൧൨). പച്ചയാദീഹീതി പച്ചയസഭാവവൂപസമതദുപായാദീഹി. പരവാദിചോദനം പത്വാതി അട്ഠകഥായം ആഗതം പരവാദിചോദനം പത്വാ. അധിഗ…പേ… രൂപേനാതി അധിഗന്തബ്ബോ ച സോ ദേസേതബ്ബോ ചാതി അധിഗന്തബ്ബദേസേതബ്ബോ, സോ ഏവ ധമ്മോ, തദനുരൂപേന. ഏത്ഥ ച യഥാധമ്മസാസനത്താ യഥാധിഗതധമ്മദേസനാഭാവതോ അഭിധമ്മസ്സ അഭിസമ്ബോധി അധിഗമനിദാനം. ദേസകാലാദിയേവ ദേസനാനിദാനം. യം പന അട്ഠകഥായം ‘‘ദേസനാനിദാനം യാവ ധമ്മചക്കപ്പവത്തനാ’’തി വുത്തം, തം അഭിധമ്മദേസനാവിസേസേന ധമ്മചക്കപ്പവത്തനന്തി കത്വാ വുത്തം. ധമ്മചക്കപ്പവത്തനസുത്തേ വാ ദേസിതേഹി അരിയസച്ചേഹി സകലാഭിധമ്മപദത്ഥസങ്ഗഹതോ, പരമത്ഥതോ അഭിധമ്മഭൂതാനം വാ സമ്മാദിട്ഠിആദീനം തത്ഥ ദേസിതത്താ വുത്തം. തത്തകാനംയേവ ദേസനാരുള്ഹതായ അഡ്ഢഛക്കേസു ജാതകസതേസു പരിപാചനം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ന ഹി ഏത്തകാസു ഏവ ജാതീസു പുഞ്ഞാദിസമ്ഭാരസമ്ഭരണം, കിം പന കാരണം ഏത്തകാ ഏവ ജാതിയോ ദേസിതാതി? തദഞ്ഞേസം അട്ഠുപ്പത്തിയാ അഭാവതോ.

സുമേധകഥാവണ്ണനാ

ഉപ്പന്നേ ബുദ്ധേ തതോ അത്താനം സേയ്യതോ വാ സദിസതോ വാ ദഹന്തോ ഝാനാഭിഞ്ഞാഹി പരിഹായതി, ന തഥാ സുമേധപണ്ഡിതോ അട്ഠാസീതി തസ്സ ഝാനാഭിഞ്ഞാഹി അപരിഹാനി ദട്ഠബ്ബാ. തേനേവാഹ ‘‘താപസേഹി അസമോ’’തി. യഥാ നിബ്ബാനം, അഞ്ഞം വാ നിച്ചാഭിമതം അവിപരീതവുത്തിതായ സബ്ബകാലം തഥാഭാവേന ‘‘സസ്സത’’ന്തി വുച്ചതി, ഏവം ബുദ്ധാനം വചനന്തി തസ്സ സസ്സതതാ വുത്താ. തേനേവാഹ ‘‘അവിപരീതമേവാ’’തി. ഉപപാരമീആദിവിഭാഗേന അനേകപ്പകാരതാ. സമാദാനാധിട്ഠാനന്തി സമാദാനസ്സ അധിട്ഠാനം പവത്തനം കരണന്തി അത്ഥോ. ഞാണതേജേനാതി പാരമീപവിചയഞാണപ്പഭാവേന. മഹാനുഭാവഞ്ഹി തം ഞാണം ബോധിസമ്ഭാരേസു അനാവരണം അനാചരിയകം മഹാബോധിസമുപ്പത്തിയാ അനുരൂപപുബ്ബനിമിത്തഭൂതം. തഥാ ഹി തം മനുസ്സപുരിസഭാവാദിആധാരമേവ ജാതം. കായാദീസു അസുഭസഞ്ഞാദിഭാവേന സുദ്ധഗോചരാ. ‘‘അഞ്ഞഥാ’’തി പദസ്സ പകരണപരിച്ഛിന്നം അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ലീനതാ’’തി ആഹ. ലീനതാതി ച സങ്കോചോ വീരിയഹാനി വീരിയാരമ്ഭസ്സ അധിപ്പേതത്താ. തേനാഹ ‘‘ഏസാ മേ വീരിയപാരമീ’’തി.

നിദാനകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.