൧൦. പഠമസങ്ഘഭേദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൧൦. ദസമേ യേ ദുബ്ബലാ ഹോന്തി അപ്പഥാമാ, ന സക്കോന്തി അരഞ്ഞകാദീനി സേവന്താ ദുക്ഖസ്സന്തം കാതും, തേ സന്ധായാഹ ‘‘ബഹൂനം കുലപുത്താനം മഗ്ഗന്തരായായ സംവത്തന്തീ’’തി. അധിവാസനഖന്തിസമ്പന്നോതി ‘‘ഖമോ ഹോതി സീതസ്സാ’’തിആദിനാ വുത്തസീതുണ്ഹാദിസഹനലക്ഖണായ ഖന്തിയാ സമന്നാഗതോ. ബ്യഞ്ജനപദമേവ പരമം അസ്സാതി പദപരമോ. യസ്സ ഹി പുഗ്ഗലസ്സ ബഹുമ്പി സുണതോ ബഹുമ്പി ഭണതോ ബഹുമ്പി ധാരയതോ ബഹുമ്പി വാചയതോ ന തായ ജാതിയാ ധമ്മാഭിസമയോ ഹോതി, അയം ‘‘പദപരമോ’’തി വുച്ചതി. അഭിസമ്ഭുണിത്വാതി നിപ്ഫാദേത്വാ. നാഭിസമ്ഭുണാതീതി ന സമ്പാദേതി, അരഞ്ഞവാസം സമ്പാദേതും ന സക്കോതീതി വുത്തം ഹോതി. ധമ്മതോ അപേതം ഉദ്ധമ്മം. അസബ്ബഞ്ഞൂ അസ്സാതി തേസം അനുരൂപസ്സ അജാനനതോ അസബ്ബഞ്ഞൂ ഭവേയ്യ. ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, അസേനാസനികേന വസ്സം ഉപഗന്തബ്ബ’’ന്തി (മഹാവ. ൨൦൪) വചനതോ ‘‘ചത്താരോ പന…പേ… പടിക്ഖിത്തമേവാ’’തി വുത്തം. ഇദമേവ വചനം സന്ധായ പാളിയമ്പി ‘‘അട്ഠ മാസേ ഖോ മയാ ദേവദത്ത രുക്ഖമൂലസേനാസനം അനുഞ്ഞാത’’ന്തി വുത്തം.

തീഹി കോടീഹീതി തീഹി ആകാരേഹി, തീഹി കാരണേഹീതി അത്ഥോ. തദുഭയവിമുത്തപരിസങ്കിതന്തി ദിട്ഠം സുതന്തി ഇദം ഉഭയം അനിസ്സായ ‘‘കിം നു ഖോ ഇദം ഭിക്ഖും ഉദ്ദിസ്സ വധിത്വാ സമ്പാദിത’’ന്തി കേവലമേവ പരിസങ്കിതം. മച്ഛബന്ധനം ജാലം, വാഗുരാ മിഗബന്ധനീ. കപ്പതീതി യദി തേസം വചനേന ആസങ്കാ ഉപച്ഛിന്നാ ഹോതി, വട്ടതി. പവത്തമംസന്തി വിക്കായികമംസം. മങ്ഗലാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന ആഹുനപാഹുനാദികേ സങ്ഗണ്ഹാതി. ഭിക്ഖൂനംയേവ അത്ഥായാതി ഏത്ഥ അട്ഠാനപ്പയുത്തോ ഏവ-സദ്ദോ, ഭിക്ഖൂനം അത്ഥായ അകതമേവാതി സമ്ബന്ധിതബ്ബം. തസ്മാ ‘‘ഭിക്ഖൂനഞ്ച ദസ്സാമ, മങ്ഗലാദീനഞ്ച അത്ഥായ ഭവിസ്സതീ’’തി മിസ്സേത്വാ കതമ്പി ന വട്ടതീതി വേദിതബ്ബം. കേചി പന ‘‘ഭിക്ഖൂനംയേവാതി അവധാരണേന ഭിക്ഖൂനഞ്ച അഞ്ഞേസഞ്ച അത്ഥായ കതം വട്ടതീ’’തി വദന്തി, തം ന സുന്ദരം. യത്ഥ ച നിബ്ബേമതികോ ഹോതീതി ഭിക്ഖൂനം അത്ഥായ കതേപി സബ്ബേന സബ്ബം പരിസങ്കിതാഭാവമാഹ. തമേവത്ഥം ആവികാതും ‘‘സചേ പനാ’’തിആദി വുത്തം. ഇതരേസം വട്ടതീതി അജാനന്താനം വട്ടതി, ജാനതോ ഏവേത്ഥ ആപത്തി ഹോതീതി. തേയേവാതി യേ ഉദ്ദിസ്സ കതം, തേയേവ. ഉദ്ദിസകതമംസപരിഭോഗതോ അകപ്പിയമംസപരിഭോഗസ്സ വിസേസം ദസ്സേതും ‘‘അകപ്പിയമംസം പനാ’’തിആദി വുത്തം. പുരിമസ്മിം സചിത്തകാ ആപത്തി, ഇതരസ്മിം അചിത്തകാ. തേനാഹ ‘‘അകപ്പിയമംസം അജാനിത്വാ ഭുഞ്ജന്തസ്സപി ആപത്തിയേവാ’’തി. ‘‘പരിഭോഗകാലേ പുച്ഛിത്വാ പരിഭുഞ്ജിസ്സാമീതി വാ ഗഹേത്വാ പുച്ഛിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബ’’ന്തി വചനതോ അകപ്പിയമംസം അജാനിത്വാ ഗണ്ഹന്തസ്സ പടിഗ്ഗഹണേന അനാപത്തി സിയാ. അജാനിത്വാപി ഭുഞ്ജന്തസ്സേവ ഹി ആപത്തി വുത്താ. വത്തന്തി വദന്തീതി ഇമിനാ ആപത്തി നത്ഥീതി ദസ്സേതി.

സല്ലേഖാ വുത്തി ഏതേസന്തി സല്ലേഖവുത്തിനോ. ബാഹുലികോതി ഏകസ്സ ല-കാരസ്സ ലോപം കത്വാ വുത്തം. കപ്പന്തി ആയുകപ്പം. സങ്ഘഭേദകോ ഹി ഏകം കപ്പം അസീതിഭാഗേ കത്വാ തതോ ഏകഭാഗമത്തം കാലം നിരയേ തിട്ഠേയ്യാതി ആയുകപ്പം സന്ധായ ‘‘കപ്പം നിരയമ്ഹി പച്ചതീ’’തി വുത്തം. കപ്പട്ഠകഥായം (വിഭ. അട്ഠ. ൮൦൯) പന ‘‘സണ്ഠഹന്തേ ഹി കപ്പേ കപ്പവേമജ്ഝേ വാ സങ്ഘഭേദം കത്വാ കപ്പവിനാസേയേവ മുച്ചതി. സചേപി ഹി സ്വേ കപ്പോ വിനസ്സിസ്സതീതി അജ്ജ സങ്ഘഭേദം കരോതി, സ്വേവ മുച്ചതി, ഏകദിവസമേവ നിരയേ പച്ചതീ’’തി വുത്തം. തത്ഥാപി കപ്പവിനാസേയേവാതി ആയുകപ്പവിനാസേയേവാതി അത്ഥേ സതി നത്ഥി വിരോധോ. സണ്ഠഹന്തേതി ഇദമ്പി ‘‘സ്വേ വിനസ്സിസ്സതീ’’തി വിയ അഭൂതപരികപ്പനവസേന വുത്തം. ‘‘ഏകദിവസമേവ നിരയേ പച്ചതീ’’തി ഏത്ഥാപി തതോ പരം കപ്പാഭാവേ ആയുകപ്പസ്സപി അഭാവതോതി അവിരോധതോ അത്ഥയോജനാ ദട്ഠബ്ബാ. ബ്രഹ്മം പുഞ്ഞന്തി സേട്ഠം പുഞ്ഞം. കപ്പം സഗ്ഗമ്ഹി മോദതീതി ഏത്ഥാപി ആയുകപ്പമേവ.

൪൧൧. ലദ്ധിനാനാസംവാസകേനാതി ഭാവപ്പധാനോയം നിദ്ദേസോ, ലദ്ധിനാനാസംവാസകഭാവേനാതി അത്ഥോ. കമ്മനാനാസംവാസകേനാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. അഞ്ഞഥാ നാനാസംവാസകേന സഹിതസ്സ സമാനസംവാസകസ്സപി സങ്ഘസ്സ അസമാനസംവാസകത്തം ആപജ്ജേയ്യ. തത്ഥ ലദ്ധിനാനാസംവാസകോ നാമ ഉക്ഖിത്താനുവത്തകോ. സോ ഹി അത്തനോ ലദ്ധിയാ നാനാസംവാസകോ ജാതോതി ‘‘ലദ്ധിനാനാസംവാസകോ’’തി വുച്ചതി. കമ്മനാനാസംവാസകോ നാമ ഉക്ഖേപനീയകമ്മകതോ. സോ ഹി ഉക്ഖേപനീയകമ്മവസേന നാനാസംവാസകോ ഹോതീതി ‘‘കമ്മനാനാസംവാസകോ’’തി വുച്ചതി. വിരഹിതോതി വിമുത്തോ. കായസാമഗ്ഗീദാനം തേസു തേസു സങ്ഘകമ്മേസു ഹത്ഥപാസൂപഗമനവസേന വേദിതബ്ബം.

‘‘ഭേദായ പരക്കമേയ്യാ’’തി വിസും വുത്തത്താ ഭേദനസംവത്തനികസ്സ അധികരണസ്സ സമാദായ പഗ്ഗണ്ഹതോ പുബ്ബേപി പക്ഖപരിയേസനാദിവസേന സങ്ഘഭേദായ പരക്കമന്തസ്സ സമനുഭാസനകമ്മം കാതബ്ബന്തി വേദിതബ്ബം. ഇമാനി വത്ഥൂനീതി അട്ഠാരസ ഭേദകരവത്ഥൂനി. കമ്മേനാതി അപലോകനാദീസു ചതൂസു കമ്മേസു അഞ്ഞതരേന കമ്മേന. ഉദ്ദേസേനാതി പഞ്ചസു പാതിമോക്ഖുദ്ദേസേസു അഞ്ഞതരേന ഉദ്ദേസേന. വോഹാരേനാതി താഹി താഹി ഉപപത്തീഹി ‘‘അധമ്മം ധമ്മോ’’തിആദിഅട്ഠാരസഭേദകരവത്ഥുദീപകേന വോഹാരേന. അനുസ്സാവനായാതി ‘‘നനു തുമ്ഹേ ജാനാഥ മയ്ഹം ഉച്ചാകുലാ പബ്ബജിതഭാവം ബഹുസ്സുതഭാവഞ്ച, മാദിസോ നാമ ഉദ്ധമ്മം ഉബ്ബിനയം സത്ഥുസാസനം ഗാഹേയ്യാതി ചിത്തമ്പി ഉപ്പാദേതും തുമ്ഹാകം യുത്തം, കിം മയ്ഹം അവീചി നീലുപ്പലവനം വിയ സീതലോ, കിമഹം അപായതോ ന ഭായാമീ’’തിആദിനാ നയേന കണ്ണമൂലേ വചീഭേദം കത്വാ അനുസ്സാവനേന. സലാകഗ്ഗാഹേനാതി ഏവം അനുസ്സാവേത്വാ തേസം ചിത്തം ഉപത്ഥമ്ഭേത്വാ അനിവത്തിധമ്മേ കത്വാ ‘‘ഗണ്ഹഥ ഇമം സലാക’’ന്തി സലാകഗ്ഗാഹേന. പഞ്ചഹി കാരണേഹി സങ്ഘഭേദോ ഹോതീതി ഏത്ഥ കമ്മമേവ ഉദ്ദേസോ വാ സങ്ഘഭേദേ പധാനകാരണന്തി വേദിതബ്ബം. വോഹാരാനുസ്സാവനസലാകഗ്ഗാഹാ പന പുബ്ബഭാഗാ. അട്ഠാരസവത്ഥുദീപനവസഏന ഹി വോഹരന്തേന തത്ഥ രുചിജനനത്ഥം അനുസ്സാവേത്വാ സലാകായ ഗഹിതായപി അഭിന്നോവ ഹോതി സങ്ഘോ. യദാ പന ഏവം ചത്താരോ വാ അതിരേകാ വാ സലാകം ഗഹേത്വാ ആവേണികകമ്മം വാ ഉദ്ദേസം വാ കരോന്തി, തദാ സങ്ഘോ ഭിന്നോ നാമ ഹോതി. അബ്ഭുസ്സിതന്തി അബ്ഭുഗ്ഗതം. അച്ഛേയ്യാതി വിഹരേയ്യ, പവത്തേയ്യാതി അത്ഥോ.

‘‘ലജ്ജീ രക്ഖിസ്സതീ’’തി വചനതോ ആപത്തിഭയേന ആരോചനം ലജ്ജീനംയേവ ഭാരോതി ആഹ ‘‘ലജ്ജീഹി ഭിക്ഖൂഹീ’’തി. അലജ്ജിസ്സപി അനാരോചേന്തസ്സ ആപത്തിയേവ ‘‘യേ പസ്സന്തി, യേ സുണന്തീ’’തി വചനതോ. സമാഗച്ഛതൂതി ഏകീ ഭവതു. ഏകീഭാവോ ച സമാനലദ്ധിവസേന ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഏകലദ്ധികോ ഹോതൂ’’തി. സമ്പത്തിയാതി സീലാദിസമ്പത്തിയാ. പടിനിസ്സജ്ജന്തസ്സ അനാപത്തിഭാവതോ ‘‘സോത്ഥിഭാവോ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ’’തി വുത്തം. അപ്പടിനിസ്സജ്ജതോ ദുക്കടന്തി വിസും വിസും വദന്താനം ഗണനായ ദുക്കടം. പഹോന്തേനാതി ഗന്തും സമത്ഥേന അഗിലാനേന. സങ്ഘഭേദസ്സ ഗരുകഭാവതോ അവസ്സം കത്തബ്ബതാദസ്സനത്ഥം ‘‘ദൂരേപി ഭാരോയേവാ’’തി വുത്തം, ആപത്തി പന അദ്ധയോജനബ്ഭന്തരേ ഗന്തും സമത്ഥസ്സ അഗിലാനസ്സേവ വേദിതബ്ബാ.

൪൧൬. അസമനുഭാസന്തസ്സാതി കമ്മകാരകേ കത്തുനിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘അസമനുഭാസിയമാനസ്സാ’’തി. തതിയകമ്മവാചായ പടിനിസ്സജ്ജന്തോ ഞത്തിയാ ദുക്കടം ദ്വീഹി കമ്മവാചാഹി ഥുല്ലച്ചയേ ച ആപജ്ജതിയേവാതി ആഹ ‘‘പടിനിസ്സജ്ജന്തസ്സ സങ്ഘാദിസേസേന അനാപത്തീ’’തി. അസ്സാതി ദേവദത്തസ്സ. കതേന ഭവിതബ്ബന്തി സമനുഭാസനകമ്മേന കതേന ഭവിതബ്ബം. അത്തനോ രുചിമത്തേന വദേയ്യാതിആദികമ്മികത്താ അപ്പടിനിസ്സജ്ജന്തസ്സപി അനാപത്തീതി അധിപ്പായേന വദേയ്യ. അപഞ്ഞത്തേ സിക്ഖാപദേ സമനുഭാസനകമ്മസ്സേവ അഭാവതോ ‘‘ന ഹി പഞ്ഞത്തം സിക്ഖാപദം വീതിക്കമന്തസ്സാ’’തി വുത്തം. സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേന്തേനേവ ഹി സമനുഭാസനകമ്മം അനുഞ്ഞാതം. ഉദ്ദിസ്സ അനുഞ്ഞാതതോതി ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, രോമന്ഥകസ്സ രോമന്ഥന’’ന്തിആദിം (ചൂളവ. ൨൭൩) ഉദ്ദിസ്സ അനുഞ്ഞാതം സന്ധായ വദന്തി. അനാപത്തിയന്തി അനാപത്തിവാരേ. ആപത്തിം രോപേതബ്ബോതി അനിസ്സജ്ജനപച്ചയാ ആപന്നപാചിത്തിയാപത്തിം ഉക്ഖേപനീയകമ്മകരണത്ഥം ആരോപേതബ്ബോതി അത്ഥോ.

ആപത്തിയേവ ന ജാതാതി സങ്ഘാദിസേസാപത്തി ന ജാതായേവാതി അത്ഥോ. സാ പനേസാതി സാ പന ഏസാ അനാപത്തി. തിവങ്ഗികന്തി കായവാചാചിത്തവസേന തിവങ്ഗികം, കായവാചാചിത്തതോ സമുട്ഠാതീതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘നപ്പടിനിസ്സജ്ജാമീ’’തി സഞ്ഞായ അഭാവേന മുച്ചനതോ സഞ്ഞാവിമോക്ഖം. സചിത്തകന്തി ‘‘നപ്പടിനിസ്സജ്ജാമീ’’തി ജാനനചിത്തേന സചിത്തകം. ഭേദായ പരക്കമനം, ധമ്മകമ്മേന സമനുഭാസനം, കമ്മവാചാപരിയോസാനം, അപ്പടിനിസ്സജ്ജനന്തി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി.

പഠമസങ്ഘഭേദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.