൪. ചതുത്ഥപാരാജികം

ചതുസച്ചവിദൂതി ചത്താരി സച്ചാനി സമാഹടാനി ചതുസച്ചം, തം അവേദി പടിവിജ്ഝീതി ചതുസച്ചവിദൂ. സതിപി സാവകാനം പച്ചേകബുദ്ധാനഞ്ച ചതുസച്ചവിദുഭാവേ അനഞ്ഞപുബ്ബകത്താ ഭഗവതോ ചതുസച്ചദസ്സനസ്സ തത്ഥ ച സബ്ബഞ്ഞുതായ ബലേസു ച വസീഭാവസ്സ പത്തിതോ പരസന്താനേസു പസാരിതഭാവേന പാകടത്താ ച ഭഗവാവ വിസേസേന ‘‘ചതുസച്ചവിദൂ’’തി ഥോമനം അരഹതി.

വഗ്ഗുമുദാതീരിയഭിക്ഖുവത്ഥുവണ്ണനാ

൧൯൩. അധിട്ഠേമാതി സംവിദഹാമ. ദൂതകമ്മന്തി ഗിഹീനം പണ്ണം വാ സാസനം വാ ഗഹേത്വാ തത്ഥ തത്ഥ ഗമനം. ഇരിയാപഥം സണ്ഠപേത്വാതി പധാനാനുരൂപം കത്വാ. പുച്ഛന്താനം വാതി ‘‘അയ്യാ സന്തഇരിയാപഥാ അതിവിയ ഉപസന്താ, കതരം വിസേസമധിഗച്ഛിംസൂ’’തി പുച്ഛന്താനം. അനാഗതസമ്ബന്ധേ പന അസതീതി ‘‘ഭാസിതോ ഭവിസ്സതീ’’തി പാഠസേസം കത്വാ അനാഗതസമ്ബന്ധേ അസതി. ‘‘ഭാസിതോ’’തി അതീതവചനം കഥം അനാഗതവചനേന സമ്ബന്ധമുപഗച്ഛതീതി ആഹ ‘‘ലക്ഖണം പന സദ്ദസത്ഥതോ പരിയേസിതബ്ബ’’ന്തി. ഈദിസേ ഹി ഠാനേ ‘‘ധാതുസമ്ബന്ധേ പച്ചയാ’’തി ഇമിനാ ലക്ഖണേന ധാത്വത്ഥസമ്ബന്ധേ സതി അയഥാകാലവിഹിതാപി പച്ചയാ സാധവോ ഭവന്തീതി സദ്ദസത്ഥവിദൂ വദന്തി.

൧൯൪. വണ്ണവാതി ഇമിനാ സകലസരീരാനുഗതവണ്ണസ്സ മനാപതാ വുത്താ. പസന്നമുഖവണ്ണാതി ഇമിനാ സകലസരീരവണ്ണതോപി അധികതരം മുഖവണ്ണസ്സ മനാപതാ വുത്താ. വിപ്പസന്നഛവിവണ്ണാതി ഇമിനാ പന വിജ്ജമാനസ്സേവ സരീരവണ്ണസ്സ അതിവിയ പസന്നതാ വുത്താ. യസ്മാ ഇന്ദ്രിയാനം ഊനത്തം വാ പൂരണത്തം വാ നത്ഥി, തസ്മാ ‘‘അഭിനിവിട്ഠോകാസസ്സ പരിപുണ്ണത്താ’’തി വുത്തം. ഛട്ഠസ്സ അഭിനിവിട്ഠോകാസോ ഹദയവത്ഥു, പഞ്ചപസാദാനം അഭിനിവിട്ഠോകാസസ്സ പരിപുണ്ണതാവചനേനേവ ഹദയവത്ഥുആദിസകലസരീരസ്സ പരിപുണ്ണതാ ദസ്സിതായേവ ഹോതീതി ആഹ – ‘‘മനച്ഛട്ഠാനം ഇന്ദ്രിയാന’’ന്തി. യഥാ തന്തി ഏത്ഥ തന്തി നിപാതമത്തം. ഭന്തമിഗപ്പടിഭാഗാതി കത്തബ്ബാകത്തബ്ബസ്സ അജാനനതോ ഭന്തമിഗസദിസാ. ചതുചക്കന്തി ചതുഇരിയാപഥം. ഇരിയാപഥോ ഹി ഇധ പവത്തനട്ഠേന ‘‘ചക്ക’’ന്തി അധിപ്പേതോ. നവദ്വാരന്തി നവഹി വണമുഖേഹി നവദ്വാരം. ദുക്ഖന്തി സീസരോഗാദിദുക്ഖം. സബ്ബകിച്ചേസൂതി പത്തപചനചീവരരജനയോഗട്ഠാനാദികിച്ചേസു. യാപേതുന്തി വഹിതും പവത്തേതും. തേനാഹ ‘‘ഗമേതു’’ന്തി.

൧൯൫. സന്തോതി ഇമിനാ തേസം വിജ്ജമാനതം ദസ്സേതി, സംവിജ്ജമാനാതി ഇമിനാ പന തേസം ഉപലബ്ഭമാനതം ദസ്സേതി. തേനാഹ – ‘‘അത്ഥി ചേവ ഉപലബ്ഭന്തി ചാ’’തി. ഉപലബ്ഭന്തീതി ദിസ്സന്തി, ഞായന്തീതി അത്ഥോ. പന്ഥദൂഹനകമ്മന്തി പന്ഥഘാതനകമ്മം. ഹനന്തോതി മാരേന്തോ. ഘാതേന്തോതി മാരാപേന്തോ. അഥ വാ ഹനന്തോതി ബന്ധനതാളനാദീഹി ഹിംസന്തോ. ഘാതേന്തോതി മാരേന്തോ. ഛിന്ദന്തോതി പരേസം ഹത്ഥാദീനി ഛിന്ദന്തോ. പചന്തോതി ദണ്ഡേന ഉപ്പീളേന്തോ. പചനഞ്ഹേത്ഥ ദഹനം വിബാധനം അധിപ്പേതം. പചന്തോതി വാ തജ്ജേന്തോ താസേന്തോ. അഥ വാ പചന്തോതി ഗാമേസു അഗ്ഗിപാതനവസേന ഗേഹാദീനി ഝാപേത്വാ തത്ഥ അജേളകാദീനി പചന്തോ.

യേ സിക്ഖാപദേസു ബഹുലഗാരവാ ന ഹോന്തി ആപത്തിവീതിക്കമബഹുലാ, തേ സിക്ഖാപദേസു അതിബ്ബഗാരവാ. ഉദ്ധതേതി അകപ്പിയേ കപ്പിയസഞ്ഞിതായ കപ്പിയേ അകപ്പിയസഞ്ഞിതായ അവജ്ജേ വജ്ജസഞ്ഞിതായ വജ്ജേ അവജ്ജസഞ്ഞിതായ ച ഉദ്ധച്ചപകതികേ. ഉന്നളേതി ഉഗ്ഗതനളേ, ഉട്ഠിതതുച്ഛമാനേതി വുത്തം ഹോതി. ചപലേതി പത്തചീവരമണ്ഡനാദിനാ ചാപല്ലേന യുത്തേ. മുഖരേതി മുഖഖരേ, ഖരവചനേതി വുത്തം ഹോതി. വികിണ്ണവാചേതി അസംയതവചനേ ദിവസമ്പി നിരത്ഥകവചനപ്പലാപിനേ. മുട്ഠാ നട്ഠാ സതി ഏതേസന്തി മുട്ഠസ്സതീ, സതിവിരഹിതേതി വുത്തം ഹോതി. അസമ്പജാനേതി നിപ്പഞ്ഞേ. പാകതിന്ദ്രിയേതി സംവരാഭാവേന ഗിഹികാലേ വിയ വിവടഇന്ദ്രിയേ. ആചരിയുപജ്ഝായേഹി പരിച്ചത്തകേതി ധമ്മേന ആമിസേന ച അസങ്ഗഹേത്വാ ആചരിയുപജ്ഝായേഹി പരിച്ചത്തേ അനാഥേ അപ്പതിട്ഠേ. ലാഭഗരുകേതി പച്ചയഗരുകേ.

ഇരിയാപഥസണ്ഠപനാദീനീതി ആദി-സദ്ദേന പച്ചയപടിസേവനസാമന്തജപ്പാനം ഗഹണം വേദിതബ്ബം. മഹാനിദ്ദേസേ (മഹാനി. ൮൭) ഹി ഇരിയാപഥസണ്ഠപനപച്ചയപടിസേവനസാമന്തജപ്പനവസേന തിവിധം കുഹകവത്ഥു ആഗതം. തത്ഥ പാപിച്ഛസ്സേവ സതോ സമ്ഭാവനാധിപ്പായകതേന ഇരിയാപഥേന വിമ്ഹാപനം ഇരിയാപഥസണ്ഠപനസങ്ഖാതം കുഹകവത്ഥു. തഥാ ചീവരാദീഹി നിമന്തിതസ്സ തദത്ഥികസ്സേവ സതോ പാപിച്ഛതം നിസ്സായ പടിക്ഖേപനേന തേ ച ഗഹപതികേ അത്തനി സുപ്പതിട്ഠിതസദ്ധേ ഞത്വാ പുന തേസം ‘‘അഹോ അയ്യോ അപ്പിച്ഛോ, ന കിഞ്ചി പടിഗ്ഗണ്ഹിതും ഇച്ഛതി, സുലദ്ധം വത നോ അസ്സ, സചേ അപ്പമത്തകമ്പി കിഞ്ചി പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യാ’’തി നാനാവിധേഹി ഉപായേഹി പണീതാനി ചീവരാദീനി ഉപനേന്താനം തദനുഗ്ഗഹകാമതംയേവ ആവികത്വാ പടിഗ്ഗഹണേന ച തതോ പഭുതി അസീതിസകടഭാരേഹി ഉപനാമനഹേതുഭൂതം വിമ്ഹാപനം പച്ചയപടിസേവനസങ്ഖാതം കുഹകവത്ഥൂതി വേദിതബ്ബം. പാപിച്ഛസ്സേവ പന സതോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാധിഗമപരിദീപനവാചായ തഥാ തഥാ വിമ്ഹാപനം സാമന്തജപ്പനസങ്ഖാതം കുഹകവത്ഥൂതി വേദിതബ്ബം. ചിത്തലപബ്ബതാദിവിഹാരോ ലോകസമ്മതസേനാസനം നാമ. ലോകസമ്മത …പേ… ഉപായേഹി സംവണ്ണിയമാനഗുണോതി സമ്ബന്ധോ. പരിപാചേതുന്തി പരിണാമേതും. സുദ്ധചിത്തേന അത്തനോ ഗന്ഥധുരാദികമ്മം കത്വാ വിചരന്താനം തമ്മൂലകപച്ചയപരിഭോഗേ ദോസാഭാവം ദസ്സേതും ‘‘യേ പനാ’’തിആദി വുത്തം. ഭിക്ഖാചാരേ അസമ്പജ്ജമാനേതി ഗോചരഗാമേ ഭിക്ഖായ ചരിത്വാ ലഭിതബ്ബപിണ്ഡപാതേ അസമ്പജ്ജന്തേ. തേ ച വത്തസീസേന സബ്ബമ്പേതം കരോന്തി, ന ലാഭനിമിത്തം. തേന വുത്തം ‘‘തന്തിപവേണിഘടനകാ സാസനജോതകാ’’തി.

കിച്ഛേനാതി ന ദുക്ഖായ പടിപദായ. ബുദ്ധാനഞ്ഹി ചത്താരോപി മഗ്ഗാ സുഖാപടിപദാവ ഹോന്തി, പാരമീപൂരണകാലേ പന സരാഗദോസമോഹസ്സേവ സതോ ആഗതാനം യാചകാനം അലങ്കതപ്പടിയത്തം സീസം കന്തിത്വാ ഗലലോഹിതം നീഹരിത്വാ സുഅഞ്ജിതാനി അക്ഖീനി ഉപ്പാടേത്വാ കുലവംസപ്പതിട്ഠാപകം പുത്തം മനാപചാരിനിം ഭരിയന്തി ഏവമാദീനി ദേന്തസ്സ അഞ്ഞാനിപി ഖന്തിവാദീസദിസേസു അത്തഭാവേസു ഛേജ്ജഭേജ്ജാദീനി പാപുണന്തസ്സ ആഗമനീയപടിപദം സന്ധായേതം വുത്തം. കസിരേനാതി തസ്സേവ വേവചനം.

ഏകസ്സേവ ദാതും അസക്കുണേയ്യതായ ഗരുഭാവതോ ‘‘ഗരുഭണ്ഡാനീ’’തി വുത്തം, സബ്ബേസം ഭാജേത്വാപി ഗഹേതും അസക്കുണേയ്യതായ ‘‘ഗരുപരിക്ഖാരാനീ’’തി വുത്തം. സാധാരണപരിക്ഖാരഭാവേനാതി സങ്ഘികത്താ സബ്ബഭിക്ഖുസാധാരണപരിക്ഖാരഭാവേന. സങ്ഗണ്ഹാതി ഉപലാപേതീതി ഇദം അഥേയ്യചിത്തം സന്ധായ വുത്തം. തേനേവാഹ – ‘‘തഥാഭാവതോ ഥേനേത്വാ’’തി, അവിസ്സജ്ജിയഅവേഭങ്ഗിയഭാവതോ ഥേനേത്വാതി അത്ഥോ. ഗരുഭണ്ഡഞ്ഹി കുലസങ്ഗഹത്ഥായ വിസ്സജ്ജേന്തോ വിഭജന്തോ ച തസ്സ അവിസ്സജ്ജിയഅവഏഭങ്ഗിയഭാവം ഥേനേതി. കുലദൂസകദുക്കടം ആപജ്ജതീതി ഏത്ഥ ‘‘യോ വിസ്സജ്ജേയ്യ, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തി വുത്തത്താ വിസ്സജ്ജനപച്ചയാ ഥുല്ലച്ചയേനപി ന മുച്ചതി.

അസന്തന്തി അവിജ്ജമാനം. അഭൂതന്തി അനുപ്പന്നം. അനുപ്പന്നത്താ ഹി തസ്സ തം അസന്തന്തി. പുരിമസ്സ പച്ഛിമം കാരണവചനം. ഉല്ലപതീതി ഉഗ്ഗതായുകോ ലപതി. സീലഞ്ഹി ഭിക്ഖുനോ ആയു, തം തസ്സ തഥാലപനസമകാലമേവ വിഗച്ഛതി. അസന്തസമ്ഭാവനായാതി അത്തനോ അവിജ്ജമാനഗുണേഹി സമ്ഭാവനായ. ഏവഞ്ഹി ഗണ്ഹതാ…പേ… ഥേനേത്വാ ഗഹിതാ ഹോന്തീതി ഏത്ഥ അസന്തസമ്ഭാവനായ രട്ഠപിണ്ഡസ്സ ഥേനേത്വാ ഗഹിതത്താ ലോകുത്തരധമ്മോപി ഥേനിതോയേവ ഹോതി. കിതവസ്സേവാതി കിതവസ്സ സകുണഗ്ഗഹണമിവ. കേരാടികസ്സാതി സഠസ്സ. ഗോത്തം വുച്ചതി സാധാരണനാമം, മത്ത-സദ്ദോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോ, തസ്മാ സമണാതി ഗോത്തമത്തം അനുഭവന്തി ധാരേന്തീതി ഗോത്രഭുനോ, നാമമത്തസമണാതി വുത്തം ഹോതി.

വഗ്ഗുമുദാതീരിയഭിക്ഖുവത്ഥുവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അധിമാനവത്ഥുവണ്ണനാ

൧൯൬. ഹേട്ഠിമമഗ്ഗേഹി ഞാതമരിയാദായ ഏവ ജാനനതോ അഞ്ഞാ അഗ്ഗമഗ്ഗപഞ്ഞാ, തസ്സാ ഫലഭാവതോ അഗ്ഗഫലപഞ്ഞാ തംസഹഗതാ സമ്മാസങ്കപ്പാദയോ ച അഞ്ഞാതി വുത്താതി ആഹ ‘‘അഞ്ഞം ബ്യാകരിംസൂതി അരഹത്തം ബ്യാകരിംസൂ’’തി. അരിയസാവകസ്സ താവ നുപ്പജ്ജതീതി പഹീനാധിമാനപച്ചയത്താ നുപ്പജ്ജതി. സീലവതോപി…പേ… നുപ്പജ്ജതി അകാരകഭാവതോ. തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാതി കലാപസമ്മസനവസേന തിലക്ഖണം ആരോപേത്വാ. ആരദ്ധവിപസ്സകസ്സാതി ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനായ ആരദ്ധവിപസ്സകസ്സ. സുദ്ധസമഥലാഭീ വിപസ്സനായ കമ്മം അകത്വാപി കിലേസസമുദാചാരം അപസ്സന്തോ കേവലം അഞ്ഞാണബലേന ‘‘അരിയോഹമസ്മീ’’തി മഞ്ഞതീതി ആഹ ‘‘സുദ്ധസമഥലാഭിം വാ’’തി. ‘‘അരഹാ അഹ’’ന്തി മഞ്ഞതി ഉച്ചവാലങ്കവാസീ മഹാനാഗത്ഥേരോ വിയ.

തലങ്ഗരവാസീ ധമ്മദിന്നത്ഥേരോ കിര നാമ ഏകോ പഭിന്നപ്പടിസമ്ഭിദോ മഹാഖീണാസവോ മഹതോ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ഓവാദദായകോ അഹോസി. സോ ഏകദിവസം അത്തനോ ദിവാട്ഠാനേ നിസീദിത്വാ ‘‘കിന്നു ഖോ അമ്ഹാകം ആചരിയസ്സ ഉച്ചവാലങ്കവാസീമഹാനാഗത്ഥേരസ്സ സമണഭാവകിച്ചം മത്ഥകപ്പത്തം, നോ’’തി ആവജ്ജേന്തോ പുഥുജ്ജനഭാവമേവസ്സ ദിസ്വാ ‘‘മയി അഗച്ഛന്തേ പുഥുജ്ജനകാലകിരിയമേവ കരിസ്സതീ’’തി ച ഞത്വാ ഇദ്ധിയാ വേഹാസം ഉപ്പതിത്വാ ദിവാട്ഠാനേ നിസിന്നസ്സ ഥേരസ്സ സമീപേ ഓരോഹിത്വാ വന്ദിത്വാ വത്തം ദസ്സേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ‘‘കിം, ആവുസോ ധമ്മദിന്ന, അകാലേ ആഗതോസീ’’തി ച വുത്തോ ‘‘പഞ്ഹം, ഭന്തേ, പുച്ഛിതും ആഗതോമ്ഹീ’’തി ആഹ. തതോ ‘‘പുച്ഛാവുസോ, ജാനമാനാ കഥയിസ്സാമാ’’തി വുത്തോ പഞ്ഹസഹസ്സം പുച്ഛി. ഥേരോ പുച്ഛിതം പുച്ഛിതം പഞ്ഹം അസജ്ജമാനോവ കഥേസി. തതോ ‘‘അതിതിക്ഖം വോ, ഭന്തേ, ഞാണം, കദാ തുമ്ഹേഹി അയം ധമ്മോ അധിഗതോ’’തി വുത്തോ ‘‘ഇതോ സട്ഠിവസ്സകാലേ, ആവുസോ’’തി ആഹ. സമാധിമ്ഹി, ഭന്തേ, വളഞ്ജേഥാതി. ന ഇദം, ആവുസോ, ഭാരിയന്തി. തേന ഹി, ഭന്തേ, ഏകം ഹത്ഥിം മാപേഥാതി. ഥേരോ സബ്ബസേതം ഹത്ഥിം മാപേസി. ഇദാനി, ഭന്തേ, യഥാ അയം ഹത്ഥീ അഞ്ജിതകണ്ണോ പസാരിതനങ്ഗുട്ഠോ സോണ്ഡം മുഖേ പക്ഖിപിത്വാ ഭേരവം കോഞ്ചനാദം കരോന്തോ തുമ്ഹാകം അഭിമുഖം ആഗച്ഛതി, തഥാ നം കരോഥാതി. ഥേരോ തഥാ കത്വാ വേഗേന ആഗച്ഛതോ ഹത്ഥിസ്സ ഭേരവം ആകാരം ദിസ്വാ ഉട്ഠായ പലായിതും ആരദ്ധോ. തമേനം ഖീണാസവത്ഥേരോ ഹത്ഥം പസാരേത്വാ ചീവരകണ്ണേ ഗഹേത്വാ ‘‘ഭന്തേ, ഖീണാസവസ്സ സാരജ്ജം നാമ ഹോതീ’’തി ആഹ. സോ തസ്മിം കാലേ അത്തനോ പുഥുജ്ജനഭാവം ഞത്വാ ‘‘അവസ്സയോ മേ, ആവുസോ, ധമ്മദിന്ന ഹോഹീ’’തി വത്വാ പാദമൂലേ ഉക്കുടികം നിസീദി. ‘‘ഭന്തേ, തുമ്ഹാകം അവസ്സയോ ഭവിസ്സാമിച്ചേവാഹം ആഗതോ, മാ ചിന്തയിത്ഥാ’’തി കമ്മട്ഠാനം കഥേസി. ഥേരോ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ചങ്കമം ഓരുയ്ഹ തതിയേ പദവാരേ അഗ്ഗഫലം അരഹത്തം പാപുണി. ഥേരോ കിര ദോസചരിതോ അഹോസി.

അധിമാനവത്ഥുവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സവിഭങ്ഗസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൯൭-൧൯൮. യസ്മാ പനാതിആദി ‘‘അസന്തം അഭൂതം അസംവിജ്ജമാന’’ന്തി ഏതേസം കാരണവചനം. തത്ഥ യന്തി യം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം. അനഭിജാനന്തി അത്തനി അത്ഥിഭാവം അജാനന്തോ. സമുദാചരതീതി ‘‘അത്ഥി മയ്ഹം ഏസ ധമ്മോ’’തി കഥേതി ജാനാപേതി വാ. ‘‘അസന്തം അഭൂത’’ന്തി ഇമസ്സ കാരണവചനം സന്താനേ അനുപ്പന്നോതി. ഞാണേന ച അസച്ഛികതോതി ഇദം പന ‘‘അസംവിജ്ജമാന’’ന്തി ഏതസ്സ കാരണവചനം. പകതിമനുസ്സേഹി ഉത്തരിതരാനം ബുദ്ധാദിഉത്തമപുരിസാനം അധിഗമധമ്മോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മോതി ആഹ ‘‘ഉത്തരിമനുസ്സാന’’ന്തിആദി. തന്തി ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം. അഥ പദഭാജനേ ബഹുവചനനിദ്ദേസോ കസ്മാ കതോതി ആഹ ‘‘പദഭാജനേ പനാ’’തിആദി. കിഞ്ചാപി ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മോ അബ്യാകതോപി ഹോതി, ആരോഗ്യട്ഠേന പന ബാഹിതികസുത്തേ വിയ ‘‘കുസലേ ധമ്മേ’’തി വുത്തം. അസ്സാതി ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മസ്സ. ഖണലയമുഹുത്ത-സദ്ദാ അഞ്ഞത്ഥ ഭിന്നത്ഥാപി ഹോന്തി, ഇധ പന ഖണപരിയായവസേനേവ ‘‘തം ഖണം തം ലയം തം മുഹുത്ത’’ന്തി പാളിയം വുത്തം.

അധിഗന്തബ്ബതോ അധിഗമോ, ഝാനാദി, അധിഗമസ്സ പുച്ഛാ അധിഗമപുച്ഛാ. തേനാഹ ‘‘ഝാനവിമോക്ഖാദീസൂ’’തിആദി. ഉപായപുച്ഛാതി അധിഗമുപായപുച്ഛാ. കിന്തീതി കേന പകാരേന, കേന വിധിനാതി അത്ഥോ. കതമേസം ത്വം ധമ്മാനം ലാഭീതി ഇദം പന പുബ്ബേ ‘‘കിം തേ അധിഗത’’ന്തി അനിദ്ധാരിതഭേദാ ഝാനാദിവിസേസാ പുച്ഛിതാതി ഇദാനി തേസം നിദ്ധാരേത്വാ പുച്ഛനാകാരദസ്സനം.

തസ്മാതി യസ്മാ യഥാവുത്തേഹി ഛഹാകാരേഹി അധിഗമബ്യാകരണം സോധേതബ്ബം, തസ്മാ. ഏത്താവതാവാതി ഏത്തകേന ബ്യാകരണമത്തേനേവ ന സക്കാതബ്ബോ. ബ്യാകരണഞ്ഹി ഏകച്ചസ്സ അയാഥാവതോപി ഹോതീതി. ഇമേസു പന ഛസു ഠാനേസു സോധനത്ഥം വത്തബ്ബോതി യഥാ നാമ ജാതരൂപപതിരൂപകമ്പി ജാതരൂപം വിയ ഖായതീതി ജാതരൂപം നിഘംസനതാപനച്ഛേദനേഹി സോധേതബ്ബം, ഏവമേവ ഇമേസു ഇദാനേവ വുത്തേസു ഛസു ഠാനേസു പക്ഖിപിത്വാ സോധനത്ഥം വത്തബ്ബോ. വിമോക്ഖാദീസൂതി ആദി-സദ്ദേന സമാധിസമാപത്തിഞാണദസ്സനമഗ്ഗഭാവനാഫലസച്ഛികിരിയാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. പാകടോ ഹോതീതി അധിഗതവിസേസസ്സ സതിസമ്മോസാഭാവതോ. സേസപുച്ഛാസുപി പാകടോ ഹോതീതി പദേ ഏസേവ നയോ.

സബ്ബേസഞ്ഹി അത്തനാ അധിഗതമഗ്ഗേന പഹീനകിലേസാ പാകടാ ഹോന്തീതി ഇദം യേഭുയ്യവസേന വുത്തം. കസ്സചി ഹി അത്തനാ അധിഗതമഗ്ഗവജ്ഝകിലേസേസു സന്ദേഹോ ഉപ്പജ്ജതിയേവ മഹാനാമസ്സ സക്കസ്സ വിയ. സോ ഹി സകദാഗാമീ സമാനോപി ‘‘തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏവം ഹോതി ‘കോ സു നാമ മേ ധമ്മോ അജ്ഝത്തം അപ്പഹീനോ, യേന മേ ഏകദാ ലോഭധമ്മാപി ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠന്തി, ദോസധമ്മാപി ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠന്തി, മോഹധമ്മാപി ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠന്തീ’’’തി (മ. നി. ൧.൧൭൫) ഭഗവന്തം പുച്ഛി. അയം കിര രാജാ സകദാഗാമിമഗ്ഗേന ലോഭദോസമോഹാ നിരവസേസാ പഹീയന്തീതി സഞ്ഞീ അഹോസി. കിം അരിയസാവകസ്സ ഏവം സന്ദേഹോ ഉപ്പജ്ജതീതി? ആമ ഉപ്പജ്ജതി. കസ്മാ? പണ്ണത്തിയം അകോവിദത്താ. ‘‘അയം കിലേസോ അസുകമഗ്ഗവജ്ഝോ’’തി ഇമിസ്സാ പണ്ണത്തിയാ അകോവിദസ്സ ഹി അരിയസാവകസ്സ ഏവം ഹോതി. കിം തസ്സ പച്ചവേക്ഖണാ നത്ഥീതി? അത്ഥി, സാ പന ന സബ്ബേസം പരിപുണ്ണാ ഹോതി. ഏകോ ഹി പഹീനകിലേസമേവ പച്ചവേക്ഖതി, ഏകോ അവസിട്ഠകിലേസമേവ, ഏകോ മഗ്ഗമേവ, ഏകോ ഫലമേവ, ഏകോ നിബ്ബാനമേവ. ഇമാസു പന പഞ്ചസു പച്ചവേക്ഖണാസു ഏകം വാ ദ്വേ വാ നോ ലദ്ധും ന വട്ടതി. ഇതി യസ്സ പച്ചവേക്ഖണാ ന പരിപുണ്ണാ, തസ്സ മഗ്ഗവജ്ഝകിലേസപണ്ണത്തിയം അകോവിദത്താ ഏവം ഹോതി. ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാകുസലാതി സജ്ഝായമഗ്ഗസംവണ്ണനാസു നിപുണാ.

യായ പടിപദായ യസ്സ അരിയമഗ്ഗോ ആഗച്ഛതി, സാ പുബ്ബഭാഗപടിപത്തി ആഗമനപടിപദാ. സോധേതബ്ബാതി സുദ്ധാ ഉദാഹു ന സുദ്ധാതി വിചാരണവസേന സോധേതബ്ബാ. ന സുജ്ഝതീതി തത്ഥ തത്ഥ പമാദപടിപത്തിസബ്ഭാവതോ. അപനേതബ്ബോതി അത്തനോ പടിഞ്ഞായ അപനേതബ്ബോ. ‘‘സുജ്ഝതീ’’തി വത്വാ സുജ്ഝനാകാരം ദസ്സേതും ‘‘ദീഘരത്ത’’ന്തിആദി വുത്തം. പഞ്ഞായതീതി ഏത്ഥാപി ‘‘യദീ’’തി പദം ആനേത്വാ യദി സോ ഭിക്ഖു തായ പടിപദായ പഞ്ഞായതീതി സമ്ബന്ധോ. ചതൂസു പച്ചയേസു അലഗ്ഗത്താ ‘‘ആകാസേ പാണിസമേന ചേതസാ’’തി വുത്തം. വുത്തസദിസന്തി തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ബ്യാകരണം ഇമസ്മിം സുത്തേ വുത്തേന സദിസം, സമന്തി അത്ഥോ.

ഖീണാസവപടിപത്തിസദിസാ പടിപദാ ഹോതീതി ദീഘരത്തം സുവിക്ഖമ്ഭിതകിലേസത്താ. ഖീണാസവസ്സ നാമ…പേ… ന ഹോതീതി പഹീനവിപല്ലാസത്താ ജീവിതനികന്തിയാ ച അഭാവതോ ന ഹോതി. പുഥുജ്ജനസ്സ പന അപ്പഹീനവിപല്ലാസത്താ ജീവിതനികന്തിസബ്ഭാവതോ ച അപ്പമത്തകേനപി ഹോതി.

തത്രിമാനി വത്ഥൂനി – ദീഘഭാണകഅഭയത്ഥേരോ കിര ഏകം പിണ്ഡപാതികം പരിഗ്ഗഹേതും അസക്കോന്തോ ദഹരസ്സ സഞ്ഞം അദാസി. സോ തം നഹായമാനം കല്യാണീനദീമുഖദ്വാരേ നിമുജ്ജിത്വാ പാദേ അഗ്ഗഹേസി. പിണ്ഡപാതികോ ‘‘കുമ്ഭീലോ’’തി സഞ്ഞായ മഹാസദ്ദം അകാസി, തദാ നം ‘‘പുഥുജ്ജനോ’’തി ജാനിംസു. ചന്ദമുഖതിസ്സരാജകാലേ പന മഹാവിഹാരേ സങ്ഘത്ഥേരോ ഖീണാസവോ ദുബ്ബലചക്ഖുകോ വിഹാരേയേവ അച്ഛതി. തം രാജാ ‘‘ഥേരം പരിഗ്ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ഭിക്ഖൂസു ഭിക്ഖാചാരം ഗതേസു അപ്പസദ്ദോ ഉപസങ്കമിത്വാ സപ്പോ വിയ പാദേ അഗ്ഗഹേസി. ഥേരോ സിലാഥമ്ഭോ വിയ നിച്ചലോ ഹുത്വാ ‘‘കോ ഏത്ഥാ’’തി ആഹ. അഹം, ഭന്തേ, തിസ്സോതി. സുഗന്ധം വായസി നോ തിസ്സാതി. ഏവം ഖീണാസവസ്സ ഭയം നാമ നത്ഥി. ഏകച്ചോ പന പുഥുജ്ജനോപി അതിസൂരോ ഹോതി നിബ്ഭയോ, സോ രജനീയേന ആരമ്മണേന പരിഗ്ഗണ്ഹിതബ്ബോ. വസഭരാജാപി ഹി ഏകം ഥേരം പരിഗ്ഗണ്ഹമാനോ ഘരേ നിസീദാപേത്വാ തസ്സ സന്തികേ ബദരസാളവം മദ്ദമാനോ നിസീദി. മഹാഥേരസ്സ ഖേളോ ചലിതോ, ഥേരസ്സ പുഥുജ്ജനഭാവോ ആവിഭൂതോ. ഖീണാസവസ്സ ഹി രസതണ്ഹാ നാമ സുപ്പഹീനാ, ദിബ്ബേസുപി രസേസു നികന്തി നാമ ന ഹോതി. തസ്മാ ഇമേഹി ഉപായേഹി പരിഗ്ഗഹേത്വാ സചസ്സ ഭയം വാ ഛമ്ഭിതത്തം വാ രസതണ്ഹാ വാ ഉപ്പജ്ജതി, ‘‘ന ത്വം അരഹാ’’തി അപനേതബ്ബോ.

അസന്തഗുണസമ്ഭാവനലക്ഖണാ പാപിച്ഛാതി ആഹ – ‘‘യാ സാ ഇധേകച്ചോ…പേ… ആദിനാ നയേനാ’’തി. ആദി-സദ്ദേന ‘‘അസ്സദ്ധോ സമാനോ ‘സദ്ധോതി മം ജനോ ജാനാതൂ’തി ഇച്ഛതി, അപ്പസ്സുതോവ സമാനോ ‘ബഹുസ്സുതോതി മം ജനോ ജാനാതൂ’തി ഇച്ഛതി, സങ്ഗണികാരാമോവ സമാനോ ‘പവിവിത്തോതി മം ജനോ ജാനാതൂ’തി ഇച്ഛതി, കുസീതോവ സമാനോ ‘ആരദ്ധവീരിയോതി മം ജനോ ജാനാതൂ’തി ഇച്ഛതി, മുട്ഠസ്സതീവ സമാനോ ‘ഉപട്ഠിതസ്സതീതി മം ജനോ ജാനാതൂ’തി ഇച്ഛതി, അസമാഹിതോവ സമാനോ ‘സമാഹിതോതി മം ജനോ ജാനാതൂ’തി ഇച്ഛതി, ദുപ്പഞ്ഞോവ സമാനോ ‘പഞ്ഞവാതി മം ജനോ ജാനാതൂ’തി ഇച്ഛതി, അഖീണാസവോവ സമാനോ ‘ഖീണാസവോതി മം ജനോ ജാനാതൂ’തി ഇച്ഛതി, യാ ഏവരൂപാ ഇച്ഛാ ഇച്ഛാഗതാ പാപിച്ഛതാ രാഗോ സാരാഗോ ചിത്തസ്സ സാരാഗോ, അയം വുച്ചതി പാപിച്ഛതാ’’തി (വിഭ. ൮൫൧) ഏവം വുത്തം പാളിപദേസം സങ്ഗണ്ഹാതി. പാപികായാതി ലാമികായ ഇച്ഛായ. അപകതോതി പാപികായ ഇച്ഛായ സമ്മാആജീവതോ അപേതോ കതോതി ഇച്ഛായ അപകതോ. തഥാഭൂതോ ച മിച്ഛാജീവേന അഭിഭൂതോ പരാജിതോ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അഭിഭൂതോ പരാജിതോ’’തി.

സാമഞ്ഞം ദുപ്പരാമട്ഠം നിരയായുപകഡ്ഢതീതി യഥാ കുസോ യേന ദുഗ്ഗഹിതോ, തസ്സ ഹത്ഥം അനുകന്തതി ഫാലേതി, ഏവമേവ സമണധമ്മസങ്ഖാതം സാമഞ്ഞമ്പി ഖണ്ഡസീലാദിതായ ദുപ്പരാമട്ഠം നിരയായ ഉപകഡ്ഢതി, നിരയേ നിബ്ബത്താപേതീതി അത്ഥോ. സിഥിലോതി ഓലീയിത്വാ കരണേന സിഥിലഗ്ഗാഹേന കതോ. പരിബ്ബാജോതി ഖണ്ഡാദിഭാവപ്പത്തോ സമണധമ്മോ. ഭിയ്യോ ആകിരതേ രജന്തി അബ്ഭന്തരേ വിജ്ജമാനം രാഗരജാദിം ഏവരൂപോ സമണധമ്മോ അപനേതും ന സക്കോതി, അഥ ഖോ തസ്സ ഉപരി അപരമ്പി രാഗരജാദിം ആകിരതീതി അത്ഥോ. ഭിക്ഖുഭാവോതി പാരാജികം ആപജ്ജിത്വാ ‘‘സമണോ അഹ’’ന്തി പടിജാനനതോ വോഹാരമത്തസിദ്ധോ ഭിക്ഖുഭാവോ. അജാനമേവാതി പാഠേ ഏവാതി അവധാരണത്ഥേ നിപാതോ. അജാനമേവന്തി പാഠേ പന ഏവം ജാനാമി ഏവം പസ്സാമീതി അവചന്തി യോജേതബ്ബം.

പദഭാജനീയവണ്ണനാ

൧൯൯. അസുഭജ്ഝാനാദീനീതി ആദി-സദ്ദേന കായഗതാസതിജ്ഝാനഞ്ച കസിണജ്ഝാനഞ്ച സങ്ഗണ്ഹാതി. തേന ‘‘കായഗതാസതിജ്ഝാനം പഥവീകസിണജ്ഝാനം സമാപജ്ജി’’ന്തിആദിം വദന്തോപി പാരാജികോവ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. വിമോക്ഖോതി ഏത്ഥ വി-സദ്ദോ വിസേസത്ഥോ വിവിധത്ഥോ വാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സുട്ഠു മുത്തോ’’തിആദി. വിമോക്ഖോതി ചത്താരോ അരിയമഗ്ഗാ. തസ്സ സഗുണതോ സുഞ്ഞതാദിനാമലാഭം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സോ പനായ’’ ന്തിആദി. മഗ്ഗോ ഹി നാമ പഞ്ചഹി കാരണേഹി നാമം ലഭതി സരസേന വാ പച്ചനീകേന വാ സഗുണേന വാ ആരമ്മണേന വാ ആഗമനേന വാ. സചേ ഹി സങ്ഖാരുപേക്ഖാ അനിച്ചതോ സങ്ഖാരേ സമ്മസിത്വാ വുട്ഠാതി, അനിമിത്തവിമോക്ഖേന വിമുച്ചതി, സചേ ദുക്ഖതോ സമ്മസിത്വാ വുട്ഠാതി, അപ്പണിഹിതവിമോക്ഖേന വിമുച്ചതി, സചേ അനത്തതോ സമ്മസിത്വാ വുട്ഠാതി, സുഞ്ഞതവിമോക്ഖേന വിമുച്ചതി, ഇദം സരസതോ നാമം നാമ. യസ്മാ പനേസ അനിച്ചാനുപസ്സനായ സങ്ഖാരാനം ഘനവിനിബ്ഭോഗം കത്വാ നിച്ചനിമിത്തധുവനിമിത്തസസ്സതനിമിത്താനി പജഹന്തോ ആഗതോ, തസ്മാ അനിമിത്തോ. ദുക്ഖാനുപസ്സനായ പന സുഖസഞ്ഞം പഹായ പണിധിം പത്ഥനം സുക്ഖാപേത്വാ ആഗതത്താ അപ്പണിഹിതോ. അനത്താനുപസ്സനായ അത്തസത്തപുഗ്ഗലസഞ്ഞം പഹായ സങ്ഖാരാനം സുഞ്ഞതോ ദിട്ഠത്താ സുഞ്ഞതോതി ഇദം പച്ചനീകതോ നാമം നാമ.

രാഗാദീഹി പനേസ സുഞ്ഞതത്താ സുഞ്ഞതോ. രൂപനിമിത്താദീനം രാഗനിമിത്താദീനംയേവ വാ അഭാവേന അനിമിത്തോ. രാഗാദിപണിധിആദീനം അഭാവതോ അപ്പണിഹിതോതി ഇദമസ്സ സഗുണതോ നാമം. സ്വായം സുഞ്ഞതം അനിമിത്തം അപ്പണിഹിതഞ്ച നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കരോതീതി സുഞ്ഞതോ അനിമിത്തോ അപ്പണിഹിതോതി വുച്ചതി, ഇദമസ്സ ആരമ്മണതോ നാമം. ആഗമനം പന ദുവിധം വിപസ്സനാഗമനം മഗ്ഗാഗമനഞ്ച. തത്ഥ മഗ്ഗേ വിപസ്സനാഗമനം ലബ്ഭതി, ഫലേ മഗ്ഗാഗമനം. അനത്താനുപസ്സനാ ഹി സുഞ്ഞതാ നാമ, സുഞ്ഞതവിപസ്സനായ മഗ്ഗോ സുഞ്ഞതോ. അനിച്ചാനുപസ്സനാ അനിമിത്താ നാമ, അനിമിത്തവിപസ്സനായ മഗ്ഗോ അനിമിത്തോ. ഇദം പന നാമം ന അഭിധമ്മപരിയായേന ലബ്ഭതി. തഥാ ഹി തം സങ്ഖാരനിമിത്തസ്സ അവിജഹനതോ ന നിപ്പരിയായേന അനിമിത്തം, സുത്തന്തപരിയായേന പന ലബ്ഭതി. തത്ര ഹി ഗോത്രഭുഞാണം അനിമിത്തം നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കത്വാ അനിമിത്തനാമകം ഹുത്വാ സയം ആഗമനിയട്ഠാനേ ഠത്വാ മഗ്ഗസ്സ നാമം ദേതീതി വദന്തി, തേന മഗ്ഗോ അനിമിത്തോതി വുത്തോ. മഗ്ഗാഗമനേന പന ഫലം അനിമിത്തന്തി യുജ്ജതിയേവ. ദുക്ഖാനുപസ്സനാ സങ്ഖാരേസു പണിധിം സുക്ഖാപേത്വാ ആഗതത്താ അപ്പണിഹിതാ നാമ, അപ്പണിഹിതവിപസ്സനായ മഗ്ഗോ അപ്പണിഹിതോ, അപ്പണിഹിതമഗ്ഗസ്സ ഫലം അപ്പണിഹിതം. ഏവം വിപസ്സനാ അത്തനോ നാമം മഗ്ഗസ്സ ദേതി, മഗ്ഗോ ഫലസ്സാതി ഇദം ആഗമനതോ നാമം. സുഞ്ഞത്താതി വിവിത്തത്താ. ന ഹി മഗ്ഗേ രാഗാദയോ സന്തി, ഉപരൂപരി ഉപ്പജ്ജനകരാഗാദീനം കാരണത്താ രാഗാദയോ നിമിത്തന്തി ആഹ ‘‘രാഗദോസമോഹനിമിത്തേഹീ’’തി. സവിഗ്ഗഹാനം വിയ ഉപട്ഠാനമ്പേത്ഥ നിമിത്തന്തി വദന്തി. രാഗാദയോവ പവത്തിട്ഠാനട്ഠേന പണിധീതി ആഹ ‘‘രാഗദോസമോഹപണിധീന’’ന്തി.

വത്ഥുവിജ്ജാദിം സന്ധായ അവചനതോ ‘‘വിജ്ജാനം ലാഭീമ്ഹീ’’തി വുത്തേപി ഹോതി. ഏകേകകോട്ഠാസവസേനാതി സതിപട്ഠാനചതുക്കാദിഏകേകകോട്ഠാസവസേന. കിഞ്ചാപി മഹാഅട്ഠകഥായമ്പി ഏകേകകോട്ഠാസവസേനേവ ദസ്സിതം, തത്ഥ പന ‘‘ലോകുത്തരാനം സതിപട്ഠാനാന’’ന്തിആദിനാ പച്ചേകം ലോകുത്തര-സദ്ദം യോജേത്വാ ഏകേകകോട്ഠാസവസേനേവ വുത്തം, ഇധ ലോകുത്തര-സദ്ദേന വിനാതി അയമേത്ഥ വിസേസോ. തത്ഥാതി തേസു കോട്ഠാസേസു.

നനു ച ‘‘കിലേസപ്പഹാനമേവാ’’തി കസ്മാ വുത്തം. ന ഹി കിലേസാനം പഹാനമത്തം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മോ ഹോതീതി യോ വദേയ്യ, തം സന്ധായ കിലേസപ്പഹാനസ്സ മഗ്ഗകിച്ചത്താ കിച്ചവസേന മഗ്ഗോ ദീപിതോതി ദസ്സേതും ‘‘തം പനാ’’തിആദി വുത്തം. കാമരാഗം സന്ധായ ‘‘തതിയമഗ്ഗേന ഹി രാഗദോസാനം പഹാന’’ന്തി വുത്തം, ന പന രൂപരാഗഅരൂപരാഗേ സന്ധായ. ന ഹി തേ തേന പഹീയന്തി ചതുത്ഥമഗ്ഗേന പഹാതബ്ബത്താ.

രാഗാ ചിത്തം വിനീവരണതാതി രാഗാ ചിത്തസ്സ വിനീവരണതാതി വുത്തം ഹോതി. രാഗാ വിമുത്തസ്സ ചിത്തസ്സ തസ്സേവ രാഗനീവരണസ്സ അഭാവേന വിഗതനീവരണത്താ വിനീവരണതാതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി.

യാ ച പഞ്ച വിജ്ജാതി യോജേതബ്ബം. നിബ്ബട്ടിതലോകുത്തരത്താതി വിസുംയേവ ലോകതോ അപഗതലോകുത്തരത്താ. യഥാ വിനാ ലോകുത്തര-സദ്ദേന ‘‘സതിപട്ഠാനാദീനം ലാഭീമ്ഹീ’’തി വുത്തേപി പാരാജികം ഹോതി, ഏവമിധാപി ‘‘അത്ഥപടിസമ്ഭിദായ ലാഭീമ്ഹീതി വുത്തേപി ഹോതിയേവാ’’തി വത്തും യുജ്ജതി. കിഞ്ചാപി യുജ്ജതി, അഥ ഖോ മഹാഅട്ഠകഥായം വിഭാഗേന വുത്തത്താ ന സക്കാ ഏവമിദം വത്തുന്തി ദസ്സേതും ‘‘മഹാഅട്ഠകഥായം പന…പേ… ന സക്കാ അഞ്ഞം പമാണം കാതു’’ന്തി വുത്തം. തമ്പി തത്ഥേവ പടിക്ഖിത്തന്തി സമ്ബന്ധോ.

സുദ്ധികവാരകഥാവണ്ണനാ

൨൦൦. ഉല്ലപനാകാരന്തി സമാപജ്ജിന്തിആദിഉല്ലപനാകാരം. ആപത്തിഭേദന്തി ‘‘ന പടിവിജാനന്തസ്സ ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തിആദിആപത്തിഭേദം. പുന ആനേത്വാ പഠമജ്ഝാനാദീഹി ന യോജിതന്തി ഏത്ഥ ‘‘പഠമജ്ഝാനേനാ’’തി പാഠോതി ഗണ്ഠിപദേ വുത്തം, തദേവ യുത്തം.

കത്തുസാധനോപി ഭണിത-സദ്ദോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അഥ വാ’’തിആദി. യേന ചിത്തേന മുസാ ഭണതി, തേനേവ ചിത്തേന ന സക്കാ ‘‘മുസാ ഭണാമീ’’തി ജാനിതും, അന്തരന്തരാ പന അഞ്ഞേന ചിത്തേന ‘‘മുസാ ഭണാമീ’’തി ജാനാതീതി വുത്തം ‘‘ഭണന്തസ്സ ഹോതി മുസാ ഭണാമീ’’തി. അയമേത്ഥ അത്ഥോ ദസ്സിതോതി തീഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ മുസാവാദോതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ ദസ്സിതോ. ന സക്കാ ന ഭവിതുന്തി പുബ്ബഭാഗതോ പട്ഠായ ആഭോഗം കത്വാ ഭണിതത്താ ന സക്കാ ന ഭവിതും. ആപത്തിയാ ന കാരേതബ്ബോതി പുബ്ബഭാഗക്ഖണേ ‘‘മുസാ ഭണിസ്സാമീ’’തി ആഭോഗം വിനാ സഹസാ ഭണന്തസ്സ വചനക്ഖണേ ‘‘മുസാ ഏത’’ന്തി ഉപട്ഠിതേപി നിവത്തേതുമസക്കുണേയ്യതായ അവിസയഭാവതോ ആപത്തിയാ ന കാരേതബ്ബോ. ദവാതി സഹസാ. രവാതി അഞ്ഞം വത്തുകാമസ്സ ഖലിത്വാ അഞ്ഞഭണനം.

തം ജാനാതീതി തംഞാണം, തസ്സ ഭാവോ തംഞാണതാ, ഞാണസ്സ അത്ഥസംവേദനന്തി അത്ഥോ. ഞാണസമോധാനന്തി ഞാണസ്സ ബഹുഭാവോ, ഏകചിത്തുപ്പാദേ അനേകഞാണതാതി അത്ഥോ. ന ഹി സക്കാ…പേ… ജാനിതുന്തി ആരമ്മണകരണസ്സ അഭാവതോ വുത്തം. അസമ്മോഹാവബോധോ ച ഈദിസസ്സ ഞാണസ്സ നത്ഥി, ‘‘ഭണിസ്സാമീ’’തി പവത്തചിത്തം ‘‘ഭണാമീ’’തി പവത്തചിത്തസ്സ പച്ചയോ ഹുത്വാ നിരുജ്ഝതി, തഞ്ച ‘‘ഭണിത’’ന്തി പവത്തചിത്തസ്സ പച്ചയോ ഹുത്വാതി ആഹ – ‘‘പുരിമം പുരിമം പന…പേ… നിരുജ്ഝതീ’’തി. തസ്മിം പുബ്ബഭാഗേ സതി ‘‘സേസദ്വയം ന ഹേസ്സതീ’’തി ഏതം നത്ഥി, അവസ്സം ഹോതിയേവാതി വുത്തം ഹോതി, ഭണിസ്സാമീതി പുബ്ബഭാഗേ സതി ‘‘ഭണാമി ഭണിത’’ന്തി ഏതം ദ്വയം ന ന ഹോതി, ഹോതിയേവാതി അധിപ്പായോ. ഏകം വിയ പകാസതീതി അനേകക്ഖണേ ഉപ്പന്നമ്പി ചിത്തം ഏകക്ഖണേ ഉപ്പന്നസദിസം ഹുത്വാ പകാസതി. സമാപജ്ജിന്തിആദീനീതി ആദി-സദ്ദേന സമാപജ്ജാമി, സമാപന്നോതി ഇമാനി ദ്വേ സങ്ഗണ്ഹാതി. തത്ഥ സമാപജ്ജിം, സമാപന്നോതി ഇമേസം അസതിപി കാലനാനത്തേ വചനവിസേസം സന്ധായ വിസും ഗഹണം.

൨൦൭. സകഭാവപരിച്ചജനവസേനാതി അത്തനോ സന്തകഭാവസ്സ പരിച്ചജനവസേന. മഗ്ഗുപ്പത്തിതോ പുബ്ബേ വിയ ‘‘സരാഗോ സദോസോ’’തി വത്തബ്ബതാഭാവതോ ചത്തമ്പി കേചി ഗണ്ഹന്തി, നയിദമേവന്തി ദസ്സനത്ഥം ‘‘വന്തോ’’തി വുത്തം. ന ഹി യം യേന വന്തം, സോ പുന തം ആദിയതി. തേനാഹ ‘‘അനാദിയനഭാവദസ്സനവസേനാ’’തി. വന്തമ്പി കിഞ്ചി സന്തതിലഗ്ഗം സിയാ, നയിദമേവന്തി ദസ്സനത്ഥം ‘‘മുത്തോ’’തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘സന്തതിതോ വിമോചനവസേനാ’’തി. മുത്തമ്പി കിഞ്ചി മുത്തബന്ധനം വിയ ഫലം കുഹിഞ്ചി തിട്ഠതി, ന ഏവമിദന്തി ദസ്സനത്ഥം ‘‘പഹീനോ’’തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ക്വചി അനവട്ഠാനദസ്സനവസേനാ’’തി. യഥാ കിഞ്ചി ദുന്നിസ്സട്ഠം പുന ആദായ സമ്മദേവ നിസ്സട്ഠം പടിനിസ്സട്ഠന്തി വുച്ചതി, ഏവം വിപസ്സനായ നിസ്സട്ഠം ആദിന്നസദിസം മഗ്ഗേന പഹീനം പടിനിസ്സട്ഠം നാമ ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘പടിനിസ്സട്ഠോ’’തി വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ആദിന്നപുബ്ബസ്സ പടിനിസ്സഗ്ഗദസ്സനവസേനാ’’തി. ഉക്ഖേടിതോതി ഉത്താസിതോ, ഉത്താസേത്വാ പലാപിതോതി വുത്തം ഹോതി. യോ ച ഉത്താസേത്വാ പലാപിതോ, ന പുന സോ തം ഠാനം ആഗച്ഛതീതി ആഹ ‘‘പുന അനല്ലീയനഭാവദസ്സനവസേനാ’’തി, പുന ആഗന്ത്വാ സന്താനേ അനുപ്പത്തിഭാവദസ്സനവസേനാതി അത്ഥോ. ഖിട-സദ്ദം സദ്ദസത്ഥവിദൂ ഉത്താസത്ഥേ പഠന്തീതി ആഹ – ‘‘സ്വായമത്ഥോ സദ്ദസത്ഥതോ പരിയേസിതബ്ബോ’’തി. അണുയേവ അണുസഹഗതം, അതിഖുദ്ദകന്തി വുത്തം ഹോതി.

സുദ്ധികവാരകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വത്തുകാമവാരകഥാവണ്ണനാ

൨൧൫. കേവലഞ്ഹിയന്തി കേവലഞ്ഹി അയം. ‘‘വാരോ’’തി അജ്ഝാഹരിതബ്ബം. തങ്ഖണഞ്ഞേവ ജാനാതീതി ‘‘പഠമജ്ഝാനം സമാപജ്ജി’’ന്തിആദിമ്ഹി വുത്തേ തദത്ഥസ്സ പകതിയാ വിജാനനലക്ഖണം സന്ധായ വുത്തം. ഏവം പന വചീഭേദം അകത്വാ പക്കമനാദീസു അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ‘‘മം അരഹാതി ജാനാതൂ’’തി തമ്ഹാ ആവാസാ പഠമം പക്കമതീതി ആഗതവത്ഥുമ്ഹി വിയ തസ്മിം ഖണേ അവിദിതേപി നിക്ഖന്തമത്തേ പാരാജികം. ജാനനലക്ഖണന്തി ‘‘തങ്ഖണേ ജാനനം നാമ ഈദിസ’’ന്തി വുത്തലക്ഖണം. വിഞ്ഞത്തിപഥേതി കായവചീവിഞ്ഞത്തീനം ഗഹണയോഗ്ഗേ പദേസേ, പകതിചക്ഖുനാ പകതിസോതേന ച ദട്ഠും സോതുഞ്ച അരഹട്ഠാനേതി വുത്തം ഹോതി. തേന വിഞ്ഞത്തിപഥം അതിക്കമിത്വാ ഠിതോ ചേ കോചി ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ ദിബ്ബായ ച സോതധാതുയാ ദിസ്വാ സുത്വാ ച ജാനാതി, ന പാരാജികന്തി ദീപേതി. അസ്സുതപുബ്ബസ്സ ‘‘കിമിദം വുത്ത’’ന്തി സംസയുപ്പത്തിസബ്ഭാവതോ ‘‘സുതം ഹോതീ’’തി വുത്തം. പഠമം വചനമത്തം അസ്സുതപുബ്ബേനപി ‘‘പഠമജ്ഝാനം സമാപജ്ജി’’ന്തി വുത്തേ ‘‘കിമിദ’’ന്തി സന്ദേഹം അനുപ്പാദേത്വാ ‘‘ഝാനം നാമ കിരേസ സമാപജ്ജീ’’തി ഏത്തകമത്തേപി ഞാതേ പാരാജികം ഹോതിയേവ.

അനാപത്തിഭേദകഥാവണ്ണനാ

൨൨൨. അനുല്ലപനാധിപ്പായസ്സാതി അതിക്കമിത്വാ അവത്തുകാമസ്സ, ‘‘ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മോ അയ’’ന്തി അസല്ലക്ഖേന്തസ്സാതി അധിപ്പായോ. സരൂപതോ പന ‘‘അനാപത്തി ഭിക്ഖു അനുല്ലപനാധിപ്പായസ്സാ’’തി വിനീതവത്ഥൂസു തത്ഥ തത്ഥ ആഗതവത്ഥുവസേന വേദിതബ്ബോ. ‘‘ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മോ അയ’’ന്തി അസല്ലക്ഖേത്വാ വദന്തോപി വോഹാരതോ അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തോ നാമ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തസ്സാ’’തി.

പദഭാജനീയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഭായന്തോപീതി ‘‘ഇമസ്സ മയി നത്ഥിഭാവം അഞ്ഞേപി ജാനന്താ അത്ഥി നു ഖോ’’തി ഭായന്തോപി.

വിനീതവത്ഥുവണ്ണനാ

൨൨൩. സേക്ഖഭൂമിയന്തി ഇമിനാ ഝാനഭൂമിമ്പി സങ്ഗണ്ഹാതി. തിണ്ണം വിവേകാനന്തി കായചിത്തഉപധിവിവേകാനം.

പിണ്ഡായ ചരണസ്സ ഭോജനപരിയോസാനത്താ വുത്തം ‘‘യാവ ഭോജനപരിയോസാന’’ന്തി. ഭുത്വാ ആഗച്ഛന്തസ്സപി പുന വുത്തനയേനേവ സമ്ഭാവനിച്ഛായ ചീവരസണ്ഠപനാദീനി കരോന്തസ്സ ദുക്കടമേവ.

൨൨൫. ആരാധനീയോ, ആവുസോ, ധമ്മോ ആരദ്ധവീരിയേനാതി വത്ഥുദ്വയം ഏകസദിസമ്പി ദ്വീഹി ഭിക്ഖൂഹി വിസും വിസും ആരോചിതത്താ ഭഗവതാ വിനിച്ഛിനിതം സബ്ബമ്പി വിനീതവത്ഥൂസു ആരോപേതബ്ബന്തി പാളിയം ആരോപിതം.

൨൨൬. പസാദഭഞ്ഞന്തി കേവലം പസാദമത്തേന ഭണനം, ന പന ‘‘സഭാവതോ ഏതേ അരഹന്തോയേവാ’’തി ചിന്തേത്വാ. തേനേവേത്ഥ അനാപത്തി വുത്താ. യദി പന ‘‘ഏതേ സഭാവതോ അരഹന്തോയേവാ’’തി മഞ്ഞമാനോ ‘‘ആയന്തു ഭോന്തോ അരഹന്തോ’’തിആദീനി വദതി, ന സമ്പടിച്ഛിതബ്ബം.

൨൨൭. പദസാ ഗമനം സന്ധായ കതികായ കതത്താ ‘‘യാനേന വാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ വിജ്ജാമയിദ്ധിം സന്ധായ ‘‘ഇദ്ധിയാ’’തി വുത്തം. അഞ്ഞമഞ്ഞം രക്ഖന്തീതി ‘‘യോ ഇമമ്ഹാ ആവാസാ പഠമം പക്കമിസ്സതി, തം മയം ‘അരഹാ’തി ജാനിസ്സാമാ’’തി ഏവം കതികായ കതത്താ അപുബ്ബാചരിമം അസുദ്ധചിത്തേന ഗച്ഛന്താപി സഹ നിക്ഖന്തഭാവതോ അഞ്ഞമഞ്ഞം രക്ഖന്തി. കേചി പന ‘‘ഹത്ഥപാസം അവിജഹിത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഹത്ഥം ഗണ്ഹന്തോ വിയ ഗച്ഛന്തോപി ‘ഉട്ഠേഥ ഗച്ഛാമ, ഏഥ ഗച്ഛാമാ’തി ഏവം സംവിദഹിത്വാ ഗമനേ പുബ്ബാപരം ഗച്ഛന്തോപി നാപജ്ജതീ’’തി വദന്തി. ഏതം പന അധമ്മികം കതികവത്തന്തി ‘‘ഇധ അരഹന്തോയേവ വസന്തൂതി യദി ഭിക്ഖൂ കതികം കരോന്തി, ഏതം അധമ്മികം കതികവത്ത’’ന്തി ചൂളഗണ്ഠിപദേ വുത്തം. ഹേട്ഠാ വുത്തം പന സബ്ബമ്പി കതികവത്തം സന്ധായ ഏതം വുത്തന്തി അമ്ഹാകം ഖന്തി, വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം. നാനാവേരജ്ജകാതി നാനാജനപദവാസിനോ. സങ്ഘലാഭോതി യഥാവുഡ്ഢം അത്തനോ പാപുണനകോട്ഠാസോ. അയഞ്ച പടിക്ഖേപോ ഇമിനാവ നീഹാരേന ബഹിസീമട്ഠാനം അവിസേസേന സങ്ഘലാഭസ്സ സാമിഭാവാപാദനം സന്ധായ കതോ. വിസേസതോ പന ബഹിസീമട്ഠാനമ്പി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഏകേകകോട്ഠാസതോ ‘‘ഏത്തകം ദാതും, ഈദിസം വാ ദാതും, ഏത്തകാനം വാ ദാതും, ഈദിസസ്സ വാ ദാതും രുച്ചതി സങ്ഘസ്സാ’’തി അപലോകനകമ്മം കത്വാ ദാതും വട്ടതി.

൨൨൮. ആയസ്മാ ച ലക്ഖണോതിആദീസു കോ പനായസ്മാ ലക്ഖണോ, കസ്മാ ചസ്സ ലക്ഖണോതി നാമം അഹോസി, കോ ചായസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ, കസ്മാ ച സിതം പാത്വാകാസീതി തം സബ്ബം പകാസേതും ‘‘യ്വായ’’ന്തിആദി ആരദ്ധം. ലക്ഖണസമ്പന്നേനാതി പുരിസലക്ഖണസമ്പന്നേന. ബ്രഹ്മസമേനാതി ബ്രഹ്മത്തഭാവസമേന. ഈസകം ഹസിതം സിതന്തി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘മന്ദഹസിത’’ന്തി. അട്ഠികസങ്ഖലികന്തി നയിദം അവിഞ്ഞാണകം അട്ഠിസങ്ഖലികമത്തം, അഥ ഖോ ഏകോ പേതോതി ആഹ ‘‘പേതലോകേ നിബ്ബത്തം സത്ത’’ന്തി. ഏതേ അത്തഭാവാതി പേതത്തഭാവാ. ന ആപാഥം ആഗച്ഛന്തീതി ദേവത്തഭാവാ വിയ പകതിയാ ആപാഥം ന ആഗച്ഛന്തി. തേസം പന രുചിയാ ആപാഥം ആഗച്ഛേയ്യും. മനുസ്സാനം ദുക്ഖാഭിഭൂതാനം അനാഥഭാവദസ്സനപദട്ഠാനാ കരുണാതി ആഹ ‘‘കാരുഞ്ഞേ കത്തബ്ബേ’’തി. അത്തനോ ച സമ്പത്തിം ബുദ്ധഞാണസ്സ ച സമ്പത്തിന്തി പച്ചേകം സമ്പത്തി-സദ്ദോ യോജേതബ്ബോ. തദുഭയം വിഭാവേതും ‘‘തഞ്ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘അത്തനോ ച സമ്പത്തിം അനുസ്സരിത്വാ സിതം പാത്വാകാസീ’’തി പദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ധമ്മധാതൂതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം സന്ധായ വദതി, ധമ്മധാതൂതി വാ ധമ്മാനം സഭാവോ. ഉപപത്തീതി ജാതി. ഉപപത്തിസീസേന ഹി തഥാരൂപം അത്തഭാവം വദതി. ദുസ്സദ്ധാപയാ ഹോന്തി, തദസ്സ തേസം ദീഘരത്തം അഹിതായ ദുക്ഖായ. ദുസ്സദ്ധാപയാതി ഇദഞ്ച ന ലക്ഖണത്ഥേരം സന്ധായ വുത്തം, യേ പന സുണന്തി ‘‘ഏവം കിര വുത്ത’’ന്തി, തേ സന്ധായ. അഥ ലക്ഖണത്ഥേരോ കസ്മാ ന അദ്ദസ, കിമസ്സ ദിബ്ബചക്ഖു നത്ഥീതി? നോ നത്ഥി, മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ പന ആവജ്ജേന്തോ അദ്ദസ, ഇതരോ അനാവജ്ജനേന ന അദ്ദസ.

വിതുഡേന്തീതി വിനിവിജ്ഝിത്വാ ഡേന്തി, അസിധാരൂപമേഹി തിഖിണേഹി ലോഹതുണ്ഡകേഹി വിജ്ഝിത്വാ വിജ്ഝിത്വാ ഇതോ ചിതോ ച ഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘വിനിവിജ്ഝിത്വാ ഗച്ഛന്തീ’’തി. ‘‘വിതുദന്തീ’’തി വാ പാഠോ. ഫാസുളന്തരികാഹീതി ഭുമ്മത്ഥേ നിസ്സക്കവചനം. ലോഹതുണ്ഡകേഹീതി ലോഹസലാകാസദിസേഹി, കാളലോഹമയേഹേവ വാ തുണ്ഡകേഹി. പസാദുസ്സദാതി ഇമിനാ അട്ഠിസങ്ഘാതമത്തം ഹുത്വാ പഞ്ഞായമാനാനമ്പി കായപ്പസാദസ്സ ബലവഭാവം ദസ്സേതി. പക്കഗണ്ഡസദിസാതി ഇമിനാ പന അതിവിയ മുദുസഭാവതം ദസ്സേതി. അച്ഛരിയം വതാതി ഗരഹനച്ഛരിയം നാമേതം.

ചക്ഖുഭൂതാതി സമ്പത്തദിബ്ബചക്ഖുകാ, ലോകസ്സ ചക്ഖുഭൂതാതി ഏവം വാ ഏത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. യത്രാതി ഹേതുഅത്ഥേ നിപാതോതി ആഹ ‘‘യത്രാതി കാരണവചന’’ന്തി. അപ്പമാണേ സത്തനികായേ, തേ ച ഖോ വിഭാഗേന കാമഭവാദിഭേദേ ഭവേ, നിരയാദിഭേദാ ഗതിയോ, നാനത്തകായനാനത്തസഞ്ഞീആദിവിഞ്ഞാണട്ഠിതിയോ, തഥാരൂപേ സത്താവാസേ ച സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഞ്ച മേ ഉപനേതും പച്ചക്ഖം കരോന്തേന.

ഗോഘാതകോതി ഗുന്നം അഭിണ്ഹം ഹനനകോ. തേനാഹ ‘‘വധിത്വാ വധിത്വാ’’തി. തസ്സാതി ഗുന്നം ഹനനകമ്മസ്സ. അപരാപരിയകമ്മസ്സാതി അപരാപരിയവേദനീയകമ്മസ്സ. ബലവതാ ഗോഘാതകകമ്മേന വിപാകേ ദീയമാനേ അലദ്ധോകാസം അപരാപരിയവേദനീയം, തസ്മിം വിപക്കവിപാകേ ഇദാനി ലദ്ധോകാസം ‘‘അവസേസകമ്മ’’ന്തി വുത്തം. കമ്മസഭാഗതായാതി കമ്മസ്സ സഭാഗഭാവേന സദിസഭാവേന. ആരമ്മണസഭാഗതായാതി ആരമ്മണസ്സ സഭാഗഭാവേന സദിസഭാവേന. യാദിസേ ഹി ആരമ്മണേ പുബ്ബേ തം കമ്മം തസ്സ ച വിപാകോ പവത്തോ, താദിസേയേവ ആരമ്മണേ ഇദം കമ്മം ഇമസ്സ വിപാകോ ച പവത്തോതി കത്വാ വുത്തം ‘‘തസ്സേവ കമ്മസ്സ വിപാകാവസേസേനാ’’തി. ഭവതി ഹി തംസദിസേപി തബ്ബോഹാരോ യഥാ സോ ഏവ തിത്തിരോ, താനിയേവ ഓസധാനീതി. യസ്മാ കമ്മസരിക്ഖകവിസയേ ‘‘കമ്മം വാ കമ്മനിമിത്തം വാ’’തി ദ്വയമേവ വുത്തം, യസ്മാ ച ഗതിനിമിത്തം വിയ കമ്മം കമ്മനിമിത്തഞ്ച കമ്മതോ ഭിന്നം വിസും ഹുത്വാ ന തിട്ഠതി, തസ്മാ സരിക്ഖകവിപാകദാനസ്സ കാരണഭാവതോ യത്ഥ കമ്മസരിക്ഖകേന വിപാകേന ഭവിതബ്ബം, തത്ഥ കമ്മം വാ കമ്മനിമിത്തം വാ ഗഹേത്വാ പടിസന്ധി ഹോതീതി വദന്തി. തേനേവാഹ – ‘‘തസ്സ കിര…പേ… നിമിത്തം അഹോസീ’’തി. തത്ഥ നിമിത്തം അഹോസീതി പുബ്ബേ കതൂപചിതസ്സ പേതൂപപത്തിനിബ്ബത്തനവസേന കതോകാസസ്സ തസ്സ കമ്മസ്സ നിമിത്തഭൂതം ഇദാനി തഥാ ഉപട്ഠഹന്തം തസ്സ വിപാകസ്സ നിമിത്തം ആരമ്മണം അഹോസി. സോതി ഗോഘാതകോ. അട്ഠികസങ്ഖലികപേതോ ജാതോ കമ്മസരിക്ഖകവിപാകവസേന.

൨൨൯. പേസിയോ കത്വാതി ഗാവിം വധിത്വാ വധിത്വാ ഗോമംസം ഫാലേത്വാ പേസിയോ കത്വാ. സുക്ഖാപേത്വാതി കാലന്തരം ഠപനത്ഥം സുക്ഖാപേത്വാ. സുക്ഖാപിതമംസപേസീനഞ്ഹി വല്ലൂരസമഞ്ഞാതി. നിപ്പക്ഖചമ്മേതി വിഗതപക്ഖചമ്മേ. ഉരബ്ഭേ ഹന്തീതി ഓരബ്ഭികോ. ഏളകേതി അജേ. നിവാപപുട്ഠേതി അത്തനാ ദിന്നനിവാപേന പോസിതേ അസിനാ വധിത്വാ വധിത്വാ വിക്കിണന്തോ. ഏകം മിഗന്തി ദീപകമിഗം. കാരണാഹീതി യാതനാഹി. ഞത്വാതി കമ്മട്ഠാനം ഞത്വാ. പേസുഞ്ഞുപസംഹാരവസേന ഇതോ സുതം അമുത്ര, അമുത്ര വാ സുതം ഇധ സൂചേതീതി സൂചകോ. അനയബ്യസനം പാപേസി മനുസ്സേതി സമ്ബന്ധോ.

വിനിച്ഛയാമച്ചോതി രഞ്ഞാ അഡ്ഡകരണേ ഠപിതോ വിനിച്ഛയമഹാമത്തോ. സോ ഹി ഗാമജനകായം കൂടട്ഠേന വഞ്ചേതീതി ‘‘ഗാമകൂടോ’’തി വുച്ചതി. കേചി ‘‘താദിസോയേവ ഗാമജേട്ഠകോ ഗാമകൂടോ’’തി വദന്തി. സമേന ഭവിതബ്ബം ധമ്മട്ഠോതി വത്തബ്ബതോ. രഹസ്സങ്ഗേ നിസീദനവസേന വിസമാ നിസജ്ജാ അഹോസി. ഫുസന്തോതി ഥേയ്യായ ഫുസന്തോ.

൨൩൦. അനിസ്സരോതി മാതുഗാമോ സസാമികോ അത്തനോ ഫസ്സേ അനിസ്സരോ. ധംസിത്വാതി ഭസ്സിത്വാ അപഗന്ത്വാ. മങ്ഗനവസേന ഉലതീതി മങ്ഗുലി, വിരൂപബീഭച്ഛഭാവേന പവത്തതീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘വിരൂപം ദുദ്ദസികം ബീഭച്ഛ’’ന്തി.

ഉദ്ധം ഉദ്ധം അഗ്ഗിനാ പക്കസരീരതായ ഉപ്പക്കം, ഹേട്ഠതോ പഗ്ഘരണവസേന കിലിന്നസരീരതായ ഓകിലിനീ, ഇതോ ചിതോ ച അങ്ഗാരസമ്പരികിണ്ണതായ ഓകിരിനീ. തേനാഹ ‘‘സാ കിരാ’’തിആദി. അങ്ഗാരചിതകേതി അങ്ഗാരസഞ്ചയേ. സരീരതോ പഗ്ഘരന്തി അസുചിദുഗ്ഗന്ധജേഗുച്ഛാനി സേദഗതാനി. തസ്സ കിര രഞ്ഞോതി കാലിങ്ഗസ്സ രഞ്ഞോ. നാടകിനീതി നച്ചനകിച്ചേ അധിഗതാ ഇത്ഥീ. സേദന്തി സേദനം, താപനന്തി അത്ഥോ.

അസീസകം കബന്ധം ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി കമ്മായൂഹനകാലേ തഥാ നിമിത്തഗ്ഗഹണപരിചയതോ. ലാമകഭിക്ഖൂതി ഹീനാചാരതായ ലാമകോ, ഭിക്ഖുവേസതായ ഭിക്ഖാഹാരേന ജീവനതോ ച ഭിക്ഖു. ചിത്തകേളിന്തി ചിത്തരുചിയം തം തം കീളന്തോ. അയമേവാതി ഭിക്ഖുവത്ഥുസ്മിം വുത്തനയോ ഏവ.

൨൩൧. നിസ്സേവാലപണകകദ്ദമോതി തിലബീജകാദിഭേദേന സേവാലേന നീലമണ്ഡൂകപിട്ഠിവണ്ണേന ഉദകപിട്ഠം ഛാദേത്വാ നിബ്ബത്തപണകേന കദ്ദമേന ച വിരഹിതോ. സുന്ദരേഹി തിത്ഥേഹീതി സുഖാവഗാഹണട്ഠാനതായ കദ്ദമാദിദോസവിരഹതോ ച സുന്ദരേഹി തിത്ഥേഹി. തതോ ഉദകദഹതോ തംഹേതു, തം ഉപനിസ്സായാതി അത്ഥോ. നാഗഭവനഗതോപി ഹി സോ രഹദോ തതോ ഉപരിമനുസ്സലോകേ ജലാസയേന സമ്ബന്ധോ ഹോതി. തേന വുത്തം ‘‘തതോ അയം തപോദാ സന്ദതീ’’തി. അഥ വാ തതോതി നാഗഭവനേ ഉദകദഹതോ അയം തപോദാ സന്ദതി. തഞ്ഹി ഉപരിഭൂമിതലം ആരോഹതി, ഉണ്ഹഭാവേന തപനതോ തപം ഉദകം ഏതിസ്സാതി അന്വത്ഥനാമവസേന തപോദാതി വുച്ചതി. പേതലോകോതി പേതാനം ആവാസട്ഠാനം. കേചി പന ‘‘പേതലോകോതി ലോഹകുമ്ഭീനിരയാ ഇധാധിപ്പേതാ’’തി വദന്തി, നഗരസ്സ പന പരിതോ പബ്ബതപാദവനന്തരേസു ബഹൂ പേതാവാസാപി സന്തേവ. സ്വായമത്ഥോ പേതവത്ഥുപാളിയാ ലക്ഖണസംയുത്തേന ഇമായ ച വിനീതവത്ഥുപാളിയാ ദീപേതബ്ബോ.

കതഹത്ഥാതി ഥിരതരം ലക്ഖേസു അവിരജ്ഝനസരക്ഖേപാ. ഈദിസാ പന തത്ഥ വസീഭൂതാ കതഹത്ഥാ നാമ ഹോന്തി, തസ്മാ യോ സിപ്പമേവ ഉഗ്ഗണ്ഹാതി, സോ കതഹത്ഥോ നാമ ന ഹോതി, ഇമേ പന കതഹത്ഥാ, ചിണ്ണവസീഭാവാതി വുത്തം ഹോതി. സിപ്പദസ്സനവസേന കതം രാജകുലാനി ഉപേച്ച അസനം സരക്ഖേപോ ഏതേഹീതി കതുപാസനാ, രാജകുലാദീസു ദസ്സിതസിപ്പാതി വുത്തം ഹോതി. പഭഗ്ഗോതി പരാജിതോ.

൨൩൨. ദോസദസ്സന പുബ്ബക രൂപ വിരാഗ ഭാവനാ സങ്ഖാത പടിപക്ഖ ഭാവനാവസേന പടിഘസഞ്ഞാനം സുപ്പഹീനത്താ മഹതാപി സദ്ദേന അരൂപസമാപത്തിതോ ന വുട്ഠാതി, തഥാ പന ന സുപ്പഹീനത്താ സബ്ബരൂപാവചരസമാപത്തിതോ വുട്ഠാനം സിയാതി ഇധ ആനേഞ്ജസമാധീതി ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാപത്തി അധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘അനേജം അചലം കായവാചാവിപ്ഫന്ദവിരഹിതം ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാധി’’ന്തി. അഞ്ഞത്ഥ പന സമാധിപച്ചനീകാനം അതിദൂരതായ ന ഇഞ്ജതീതി ആനേഞ്ജോതി അരൂപാവചരസമാധി വുച്ചതി. സമാധിപരിപന്ഥകേ ധമ്മേതി വിതക്കവിചാരാദികേ സന്ധായ വദതി. വിതക്കാദീസു ആദീനവസല്ലക്ഖണസ്സ ന സുട്ഠുകതഭാവം സന്ധായാഹ ‘‘ന സുട്ഠു പരിസോധേത്വാ’’തി.

നനു ചായമായസ്മാ മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഭഗവതോ പഠമവസ്സേവ അഭിനവപ്പത്തഅരഹത്തോ, ഇദഞ്ച ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മപാരാജികം വീസതിമവസ്സതോ ഉപരി പഞ്ഞത്തം, കഥം ഇമസ്സ വത്ഥുനോ ഇമസ്മിം പാരാജികേ ഭഗവതാ വിനിച്ഛിതഭാവോ വുത്തോതി? നായം ദോസോ. അയഞ്ഹേത്ഥ ആചരിയാനം കഥാമഗ്ഗോ – അപഞ്ഞത്തേപി സിക്ഖാപദേ ഥേരസ്സ വചനം സുത്വാ ‘‘അത്തനോ അപ്പതിരൂപം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം ഏസ വദതീ’’തി മഞ്ഞമാനാ ഭിക്ഖൂ ഥേരസ്സ ദോസം ആരോപേന്താ ഉജ്ഝായിംസു. ഭഗവാ ച ഥേരസ്സ തഥാവചനേ കാരണം ദസ്സേത്വാ നിദ്ദോസഭാവം കരോന്തോ ‘‘അനാപത്തി, ഭിക്ഖവേ, മോഗ്ഗല്ലാനസ്സാ’’തി ആഹ. സങ്ഗീതികാരകാ പന ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാധികാരത്താ തമ്പി വത്ഥും ആനേത്വാ ഇധ ആരോപേസുന്തി.

സാവകാനം ഉപ്പടിപാടിയാ അനുസ്സരണം നത്ഥീതി ദസ്സേതും ‘‘ന ഉപ്പടിപാടിയാ’’തി ആഹ. അസഞ്ഞസമാപത്തിന്തി സഞ്ഞാവിരാഗഭാവനായ വായോകസിണനിബ്ബത്തിതം ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാപത്തിം വദതി. പുബ്ബേനിവാസഞാണം ചുതിപടിസന്ധിം ഗണ്ഹന്തമ്പി അനന്തരപച്ചയക്കമവന്താനം അരൂപധമ്മാനം വസേനേവ ഗണ്ഹാതീതി ആഹ – ‘‘തതിയേ അത്തഭാവേ ചുതിമേവ അദ്ദസാ’’തി. നയതോ സല്ലക്ഖേസീതി വട്ടേ സംസരണകസത്താനം ഖന്ധാനം അഭാവകാലോ നാമ നത്ഥി, അസഞ്ഞഭവേ പന അചിത്തകാ ഹുത്വാ പഞ്ച കപ്പസതാനി പവത്തന്തി, ഇമിനാ നയേന സല്ലക്ഖേസി. ദുക്കരം കതന്തി ഖന്ധവികലസ്സ പുബ്ബേനിവാസസ്സ അനുസ്സരണം ഠപേത്വാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധം ന സക്കാ അഞ്ഞേഹി കാതുന്തി നയതോ സല്ലക്ഖേന്തേനപി ദുക്കരം കതന്തി അധിപ്പായോ. പടിവിദ്ധാതി പടിവിദ്ധസദിസാ. യഥാ നാമ കോചി ധനുസിപ്പേ കതഹത്ഥോ ഏകം കേസസങ്ഖാതം വാലം സതക്ഖത്തും വിദാലേത്വാ തതോ ഏകം അംസും ഗഹേത്വാ വാതിങ്ഗണഫലസ്സ മജ്ഝട്ഠാനേ ബന്ധിത്വാ അപരം അംസും കണ്ഡസ്സ അഗ്ഗകോടിയം യഥാ തസ്സ അംസുസ്സ ഊകാമത്തം വാ ലിക്ഖാമത്തം വാ കണ്ഡസ്സ അഗ്ഗകോടിതോ അധികം ഹുത്വാ തിട്ഠതി, ഏവം ബന്ധിത്വാ ഉസഭമത്തേ ഠാനേ ഠിതോ കണ്ഡബദ്ധായ വാലകോടിയാ വാതിങ്ഗണബദ്ധം വാലസ്സ കോടിം പടിവിജ്ഝേയ്യ, ഏവമേവ ഇമിനാപി കതം ദുക്കരന്തി വുത്തം ഹോതി. ഏതദഗ്ഗന്തി ഏസോ അഗ്ഗോ. യദിദന്തി യോ അയം. ലിങ്ഗവിപല്ലാസവസേനേതം വുത്തം.

വിനീതവത്ഥുവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിഗമനവണ്ണനാ

൨൩൩. ഇധാതി ഇമസ്മിം ഭിക്ഖുവിഭങ്ഗേ. ഉദ്ദിട്ഠാതി ഇധ പാതിമോക്ഖവസേന അനോസാരിതത്താ ചത്താരോ പാരാജികാവ ഉദ്ദിട്ഠാ കഥിതാതി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. യദി ഏവം ഹേട്ഠാ ഥുല്ലച്ചയദുക്കടാനമ്പി വുത്തത്താ പാരാജികാവ ഉദ്ദിട്ഠാതി കസ്മാ വുത്താതി? പാരാജികാധികാരത്താ സന്തേസുപി ഥുല്ലച്ചയദുക്കടേസു ഇധ പാരാജികാവ വുത്താ. യേസം…പേ… അസംവാസോതി ഇമമത്ഥം വാ ദീപേതുകാമോ തംസമ്ബന്ധേന ‘‘ഉദ്ദിട്ഠാ ചത്താരോ പാരാജികാ’’തി ആഹ. തത്ഥായസ്മന്തേതിആദികം പന അനുഞ്ഞാതപാതിമോക്ഖുദ്ദേസക്കമോപി അയമേവ, നാഞ്ഞോതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ഭിക്ഖുനീനം അസാധാരണാനി ചത്താരീതി ഉബ്ഭജാണുമണ്ഡലികാ വജ്ജപടിച്ഛാദികാ ഉക്ഖിത്താനുവത്തികാ അട്ഠവത്ഥുകാതി ഇമാനി ചത്താരി ഭിക്ഖുനീനം ഭിക്ഖൂഹി അസാധാരണാനി നാമ. ഏതേസു ഉബ്ഭജാണുമണ്ഡലികാ നാമ യാ കായസംസഗ്ഗരാഗേന അവസ്സുതാ തേനേവ രാഗേന അവസ്സുതസ്സ മനുസ്സപുരിസസ്സ അക്ഖകാനം അധോ ജാണുമണ്ഡലാനം കപ്പരാനഞ്ച ഉപരി യേന കേനചി സരീരാവയവേന ആമസനാദിം സാദിയതി, തസ്സാ അധിവചനം. യാ പന ഭിക്ഖുനീ അഞ്ഞിസ്സാ ഭിക്ഖുനിയാ പാരാജികസങ്ഖാതം വജ്ജം ജാനം പടിച്ഛാദേതി, സാ വജ്ജപടിച്ഛാദികാ നാമ. സമഗ്ഗേന പന സങ്ഘേന ഉക്ഖിത്തം ഭിക്ഖും യാ ഭിക്ഖുനീ യംദിട്ഠികോ സോ ഹോതി, തസ്സാ ദിട്ഠിയാ ഗഹണവസേന അനുവത്തതി, സാ ഉക്ഖിത്താനുവത്തികാ നാമ. യാ പന കായസംസഗ്ഗരാഗേന തിന്താ തഥാവിധസ്സേവ പുരിസസ്സ ഹത്ഥഗ്ഗഹണം വാ സങ്ഘാടികണ്ണഗ്ഗഹണം വാ സാദിയതി, കായസംസഗ്ഗസങ്ഖാതസ്സ അസദ്ധമ്മസ്സ പടിസേവനത്ഥായ പുരിസസ്സ ഹത്ഥപാസേ സന്തിട്ഠതി വാ, തത്ഥ ഠത്വാ സല്ലപതി വാ, സങ്കേതം വാ ഗച്ഛതി, പുരിസസ്സ ആഗമനം വാ സാദിയതി, കേനചി വാ പടിച്ഛന്നോകാസം പവിസതി, ഹത്ഥപാസേ വാ ഠത്വാ കായം ഉപസംഹരതി, അയം അട്ഠവത്ഥുകാ നാമാതി വേദിതബ്ബം.

വത്ഥുവിപന്നാതി പബ്ബജ്ജുപസമ്പദായ അവത്ഥുഭാവതോ വത്ഥുവിപന്നാ. നേസഞ്ഹി ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, പണ്ഡകോ പബ്ബാജേതബ്ബോ, യോ പബ്ബാജേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തിആദിനാ പബ്ബജ്ജാ ഉപസമ്പദാ ച പടിക്ഖിത്താ. തസ്മാ തേ ഭിക്ഖുഭാവായ അഭബ്ബത്താ പാരാജികാപന്നസദിസതായ ‘‘പാരാജികാ’’തി വുത്താ. തബ്ഭാവഭാവിതായ ഭിക്ഖുഭാവോ വസതി ഏത്ഥാതി വത്ഥു, പുഗ്ഗലാനം ഭിക്ഖുഭാവാരഹതാ. സാ പന പബ്ബജ്ജക്ഖന്ധകാഗതസബ്ബദോസവിരഹിതസമ്പത്തിയുത്തതാ. തം വിപന്നം പണ്ഡകഭാവാദിയോഗേന യേസം തേ വത്ഥുവിപന്നാ. അഹേതുകപടിസന്ധികാതി ഇമിനാ തേസം വിപാകാവരണേന സമന്നാഗതഭാവം ദസ്സേന്തോ മഗ്ഗാവരണേ കാരണമാഹ. പാരാജികാപന്നസദിസത്താ പാരാജികാ. ഥേയ്യസംവാസകാദികമ്മം മാതുഘാതാദികം വിയ ആനന്തരിയം ന ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഇമേസം തിണ്ണം സഗ്ഗോ അവാരിതോ’’തി.

ദീഘതായ ലമ്ബമാനം അങ്ഗജാതമേതസ്സാതി ലമ്ബീ. സോ ഏത്താവതാ ന പാരാജികോ, അഥ ഖോ യദാ അനഭിരതിയാ പീളിതോ അത്തനോ അങ്ഗജാതം മുഖേ വാ വച്ചമഗ്ഗേ വാ പവേസേതി, തദാ പാരാജികോ ഹോതി. മുദു പിട്ഠി ഏതസ്സാതി മുദുപിട്ഠികോ, കതപരികമ്മായ മുദുകായ പിട്ഠിയാ സമന്നാഗതോ. സോപി യദാ അനഭിരതിയാ പീളിതോ അത്തനോ അങ്ഗജാതം അത്തനോ മുഖവച്ചമഗ്ഗേസു അഞ്ഞതരം പവേസേതി, തദാ പാരാജികോ ഹോതി. പരസ്സ അങ്ഗജാതം അത്തനോ മുഖേന ഗണ്ഹാതീതി യോ അനഭിരതിയാ പീളിതോ പരസ്സ സുത്തസ്സ വാ പമത്തസ്സ വാ അങ്ഗജാതം അത്തനോ മുഖേന ഗണ്ഹാതി. പരസ്സ അങ്ഗജാതേ അഭിനിസീദതീതി യോ അനഭിരതിയാ പീളിതോ പരസ്സ അങ്ഗജാതം കമ്മനിയം ദിസ്വാ അത്തനോ വച്ചമഗ്ഗേന തസ്സൂപരി നിസീദതി, തം അത്തനോ വച്ചമഗ്ഗം പവേസേതീതി അത്ഥോ.

ഏത്ഥാഹ – മാതുഘാതകപിതുഘാതകഅരഹന്തഘാതകാ തതിയപാരാജികം ആപന്നാ, ഭിക്ഖുനീദൂസകോ ലമ്ബീആദയോ ചത്താരോ പഠമപാരാജികം ആപന്നാ ഏവാതി കഥം ചതുവീസതീതി? വുച്ചതേ – മാതുഘാതകാദയോ ഹി ചത്താരോ ഇധ അനുപസമ്പന്നാ ഏവ അധിപ്പേതാ, ലമ്ബീആദയോ ചത്താരോ കിഞ്ചാപി പഠമപാരാജികേന സങ്ഗഹിതാ, യസ്മാ പന ഏതേന പരിയായേന മേഥുനം ധമ്മം അപ്പടിസേവിനോ ഹോന്തി, തസ്മാ വിസും വുത്താതി. ഏതേന പരിയായേനാതി ഉഭിന്നം രാഗപരിയുട്ഠാനസങ്ഖാതേന പരിയായേന. ദുതിയവികപ്പേ കച്ചിത്ഥാതി ഏത്ഥ കച്ചി അത്ഥാതി പദച്ഛേദോ വേദിതബ്ബോ.

നിഗമനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഇതി സമന്തപാസാദികായ വിനയസംവണ്ണനായ സാരത്ഥദീപനിയം

ചതുത്ഥപാരാജികവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.