൩. തതിയപാരാജികം

തീഹീതി കായവചീമനോദ്വാരേഹി. വിഭാവിതന്തി പകാസിതം, ദേസിതം പഞ്ഞത്തന്തി വുത്തം ഹോതി.

പഠമപഞ്ഞത്തിനിദാനവണ്ണനാ

൧൬൨. തിക്ഖത്തും പാകാരപരിക്ഖേപവഡ്ഢനേനാതി തിക്ഖത്തും പാകാരപരിക്ഖേപേന നഗരഭൂമിയാ വഡ്ഢനേന. വിസാലീഭൂതത്താതി ഗാവുതന്തരം ഗാവുതന്തരം പുഥുഭൂതത്താ. ബാരാണസിരഞ്ഞോ കിര (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൪൬; ഖു. പാ. അട്ഠ. ൬. രതനസുത്തവണ്ണനാ) അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിമ്ഹി ഗബ്ഭോ സണ്ഠാസി, സാ ഞത്വാ രഞ്ഞോ നിവേദേസി, രാജാ ഗബ്ഭപരിഹാരം അദാസി. സാ സമ്മാ പരിഹരിയമാനാ ഗബ്ഭപരിപാകകാലേ വിജായനഘരം പാവിസി. പുഞ്ഞവന്തീനം പച്ചൂസസമയേ ഗബ്ഭവുട്ഠാനം ഹോതി, സാ ച താസം അഞ്ഞതരാ, തേന പച്ചൂസസമയേ അലത്തകപടലബന്ധുജീവകപുപ്ഫസദിസം മംസപേസിം വിജായി. തതോ ‘‘അഞ്ഞാ ദേവിയോ സുവണ്ണബിമ്ബസദിസേ പുത്തേ വിജായന്തി, അഗ്ഗമഹേസീ മംസപേസിന്തി രഞ്ഞോ പുരതോ മമ അവണ്ണോ ഉപ്പജ്ജേയ്യാ’’തി ചിന്തേത്വാ തേന അവണ്ണഭയേന തം മംസപേസിം ഏകസ്മിം ഭാജനേ പക്ഖിപിത്വാ പടികുജ്ജിത്വാ രാജമുദ്ദികായ ലഞ്ഛേത്വാ ഗങ്ഗായ സോതേ പക്ഖിപാപേസി. മനുസ്സേഹി ഛഡ്ഡിതമത്തേ ദേവതാ ആരക്ഖം സംവിദഹിംസു. സുവണ്ണപട്ടികഞ്ചേത്ഥ ജാതിഹിങ്ഗുലകേന ‘‘ബാരാണസിരഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസിയാ പജാ’’തി ലിഖിത്വാ ബന്ധിംസു. തതോ തം ഭാജനം ഊമിഭയാദീഹി അനുപദ്ദുതം ഗങ്ഗാസോതേന പായാസി.

തേന ച സമയേന അഞ്ഞതരോ താപസോ ഗോപാലകകുലം നിസ്സായ ഗങ്ഗാതീരേ വിഹരതി. സോ പാതോവ ഗങ്ഗം ഓതിണ്ണോ തം ഭാജനം ആഗച്ഛന്തം ദിസ്വാ പംസുകൂലസഞ്ഞായ അഗ്ഗഹേസി. അഥേത്ഥ തം അക്ഖരപട്ടികം രാജമുദ്ദികാലഞ്ഛനഞ്ച ദിസ്വാ മുഞ്ചിത്വാ തം മംസപേസിം അദ്ദസ. ദിസ്വാനസ്സ ഏതദഹോസി ‘‘സിയാ ഗബ്ഭോ, തഥാ ഹിസ്സ ദുഗ്ഗന്ധപൂതിഭാവോ നത്ഥീ’’തി. ഉദകപ്പവാഹേനാഗതസ്സപി ഹി ഉസ്മാ ന വിഗച്ഛതി, ഉസ്മാ ച നാമ ഈദിസായ സവിഞ്ഞാണകതായ ഭവേയ്യാതി ‘‘സിയാ ഗബ്ഭോ’’തി ചിന്തേസി. പുഞ്ഞവന്തതായ പന ദുഗ്ഗന്ധം നാഹോസി സഉസുമഗതായ പൂതിഭാവോ ച. ഏവം പന ചിന്തേത്വാ അസ്സമം നേത്വാ നം സുദ്ധേ ഓകാസേ ഠപേസി. അഥ അഡ്ഢമാസച്ചയേന ദ്വേ മംസപേസിയോ അഹേസും. താപസോ ദിസ്വാ സാധുകതരം ഠപേസി. തതോ പുന അഡ്ഢമാസച്ചയേന ഏകമേകിസ്സാ പേസിയാ ഹത്ഥപാദസീസാനമത്ഥായ പഞ്ച പഞ്ച പിളകാ ഉട്ഠഹിംസു. അഥ തതോ അഡ്ഢമാസച്ചയേന ഏകാ മംസപേസി സുവണ്ണബിമ്ബസദിസോ ദാരകോ, ഏകാ ദാരികാ അഹോസി. തേസു താപസസ്സ പുത്തസിനേഹോ ഉപ്പജ്ജി, ദാരകാനം പുഞ്ഞുപനിസ്സയതോ അങ്ഗുട്ഠകതോ ചസ്സ ഖീരം നിബ്ബത്തി. തതോ പഭുതി ച ഖീരഭത്തം അലഭിത്ഥ. താപസോ ഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ ഖീരം ദാരകാനം മുഖേ ആസിഞ്ചതി. തേസം പന യം യം ഉദരം പവിസതി, തം സബ്ബം മണിഭാജനഗതം വിയ ദിസ്സതി. ചരിമഭവേ ബോധിസത്തേ കുച്ഛിഗതേ ബോധിസത്തമാതു വിയ ഉദരച്ഛവിയാ അച്ഛവിപ്പസന്നതായ ഏവം തേ നിച്ഛവീ അഹേസും. അപരേ ആഹു ‘‘സിബ്ബിത്വാ ഠപിതാ വിയ നേസം അഞ്ഞമഞ്ഞം ലീനാ ഛവി അഹോസീ’’തി. ഏവം തേ നിച്ഛവിതായ വാ ലീനച്ഛവിതായ വാ ‘‘ലിച്ഛവീ’’തി പഞ്ഞായിംസു.

താപസോ ദാരകേ പോസേന്തോ ഉസ്സൂരേ ഗാമം ഭിക്ഖായ പവിസതി, അതിദിവാ പടിക്കമതി. തസ്സ തം ബ്യാപാരം ഞത്വാ ഗോപാലകാ ആഹംസു – ‘‘ഭന്തേ, പബ്ബജിതാനം ദാരകപോസനം പലിബോധോ, അമ്ഹാകം ദാരകേ ദേഥ, മയം പോസേസ്സാമ, തുമ്ഹേ അത്തനോ കമ്മം കരോഥാ’’തി. താപസോ ‘‘സാധൂ’’തി പടിസ്സുണി. ഗോപാലകാ ദുതിയദിവസേ മഗ്ഗം സമം കത്വാ പുപ്ഫേഹി ഓകിരിത്വാ ധജപടാകാ ഉസ്സാപേത്വാ തൂരിയേഹി വജ്ജമാനേഹി അസ്സമം ആഗതാ. താപസോ ‘‘മഹാപുഞ്ഞാ ദാരകാ, അപ്പമാദേനേവ വഡ്ഢേഥ, വഡ്ഢേത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം ആവാഹം കരോഥ, പഞ്ചഗോരസേന രാജാനം തോസേത്വാ ഭൂമിഭാഗം ഗഹേത്വാ നഗരം മാപേഥ, തത്ഥ കുമാരം അഭിസിഞ്ചഥാ’’തി വത്വാ ദാരകേ അദാസി. തേ ‘‘സാധൂ’’തി പടിസ്സുണിത്വാ ദാരകേ നേത്വാ പോസേസും. ദാരകാ വുഡ്ഢിമന്വായ കീളന്താ വിവാദട്ഠാനേസു അഞ്ഞേ ഗോപാലകദാരകേ ഹത്ഥേനപി പാദേനപി പഹരന്തി, തേ രോദന്തി. ‘‘കിസ്സ രോദഥാ’’തി ച മാതാപിതൂഹി വുത്താ ‘‘ഇമേ നിമ്മാതാപിതികാ താപസപോസിതാ അമ്ഹേ അതീവ പഹരന്തീ’’തി വദന്തി. തതോ നേസം പോസകമാതാപിതരോപി ‘‘ഇമേ ദാരകാ അഞ്ഞേ ദാരകേ വിഹേസേന്തി ദുക്ഖാപേന്തി, ന ഇമേ സങ്ഗഹേതബ്ബാ, വജ്ജേതബ്ബാ ഇമേ’’തി ആഹംസു. തതോ പഭുതി കിര സോ പദേസോ ‘‘വജ്ജീ’’തി വുച്ചതി യോജനസതപരിമാണേന.

അഥ തം പദേസം ഗോപാലകാ രാജാനം തോസേത്വാ അഗ്ഗഹേസും. തത്ഥ ച നഗരം മാപേത്വാ സോളസവസ്സുദ്ദേസികം കുമാരം അഭിസിഞ്ചിത്വാ രാജാനം അകംസു. രജ്ജസമ്പത്തിദായകസ്സ കമ്മസ്സ കതത്താ അസമ്ഭിന്നേ ഏവ രാജകുലേ ഉപ്പന്നത്താ ച രാജകുമാരസ്സ പുഞ്ഞാനുഭാവസഞ്ചോദിതാ ദേവതാധിഗ്ഗഹിതാ അകംസൂതി കേചി. ദാരകസ്സ ദാരികായ സദ്ധിം വാരേയ്യം കത്വാ കതികം അകംസു ‘‘ബാഹിരതോ ദാരികാ ന ആനേതബ്ബാ, ഇതോ ദാരികാ ന കസ്സചി ദാതബ്ബാ’’തി. തേസം പഠമസംവാസേന ദ്വേ ദാരകാ ജാതാ ധീതാ ച പുത്തോ ച. ഏവം സോളസക്ഖത്തും ദ്വേ ദ്വേ ജാതാ. തതോ തേസം ദാരകാനം യഥാക്കമം വഡ്ഢന്താനം ആരാമുയ്യാനനിവാസട്ഠാനപരിവാരസമ്പത്തിം ഗഹേതും അപ്പഹോന്തം നഗരം തിക്ഖത്തും ഗാവുതന്തരേന ഗാവുതന്തരേന പരിക്ഖിപിംസു. തസ്സ പുനപ്പുനം വിസാലീകതത്താ ‘‘വേസാലീ’’ത്വേവ നാമം ജാതം. തേന വുത്തം – ‘‘തിക്ഖത്തും പാകാരപരിക്ഖേപവഡ്ഢനേന വിസാലീഭൂതത്താ വേസാലീതി വുച്ചതീ’’തി.

ഇദമ്പി ച നഗരന്തി ന കേവലം രാജഗഹസാവത്ഥിയോ യേവാതി ദസ്സേതി. തത്ഥ മഹാവനം നാമാതിആദി മജ്ഝിമഭാണകസംയുത്തഭാണകാനം സമാനട്ഠകഥാ. മജ്ഝിമട്ഠകഥായഞ്ഹി (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൪൬) സംയുത്തട്ഠകഥായഞ്ച (സം. നി. അട്ഠ. ൩.൫.൯൮൪-൯൮൫) ഇമിനാവ നയേന വുത്തം. ദീഘനികായട്ഠകഥായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൩൫൯) പന ‘‘മഹാവനേതി ബഹിനഗരേ ഹിമവന്തേന സദ്ധിം ഏകാബദ്ധം ഹുത്വാ ഠിതം സയംജാതം വനം അത്ഥി, യം മഹന്തഭാവേനേവ മഹാവനന്തി വുച്ചതി, തസ്മിം മഹാവനേ. കൂടാഗാരസാലായന്തി തസ്മിം വനസണ്ഡേ സങ്ഘാരാമം പതിട്ഠാപേസും. തത്ഥ കണ്ണികം യോജേത്വാ ഥമ്ഭാനം ഉപരി കൂടാഗാരസാലാസങ്ഖേപേന ദേവവിമാനസദിസം പാസാദം അകംസു, തം ഉപാദായ സകലോപി സങ്ഘാരാമോ കൂടാഗാരസാലാതി പഞ്ഞായിത്ഥാ’’തി വുത്തം. വനമജ്ഝേ കതത്താ ‘‘വനം നിസ്സായാ’’തി വുത്തം. ആരാമേതി സങ്ഘാരാമേ. ഹംസവട്ടകച്ഛദനേനാതി ഹംസവട്ടകപടിച്ഛന്നേന, ഹംസമണ്ഡലാകാരേനാതി അത്ഥോ.

അനേകപരിയായേനാതി ഏത്ഥ പരിയായ-സദ്ദോ കാരണവചനോതി ആഹ ‘‘അനേകേഹി കാരണേഹീ’’തി, അയം കായോ അവിഞ്ഞാണകോപി സവിഞ്ഞാണകോപി ഏവമ്പി അസുഭോ ഏവമ്പി അസുഭോതി നാനാവിധേഹി കാരണേഹീതി അത്ഥോ. അസുഭാകാരസന്ദസ്സനപ്പവത്തന്തി കേസാദിവസേന തത്ഥാപി വണ്ണാദിതോ അസുഭാകാരസ്സ സബ്ബസോ ദസ്സനവസേന പവത്തം. കായവിച്ഛന്ദനിയകഥന്തി അത്തനോ പരസ്സ ച കരജകായേ വിച്ഛന്ദനുപ്പാദനകഥം. മുത്തം വാതിആദിനാ ബ്യതിരേകമുഖേന കായസ്സ അമനുഞ്ഞതം ദസ്സേതി. തത്ഥ ആദിതോ തീഹി പദേഹി അദസ്സനീയതായ അസാരകതായ മജ്ഝേ ചതൂഹി ദുഗ്ഗന്ധതായ, അന്തേ ഏകേന ലേസമത്തേനപി മനുഞ്ഞതാഭാവമസ്സ ദസ്സേതി. അഥ ഖോതിആദിനാ അന്വയതോ സരൂപേനേവ അമനുഞ്ഞതായ ദസ്സനം. ഛന്ദോതി ദുബ്ബലരാഗോ. രാഗോതി ബലവരാഗോ. ‘‘കേസാ ലോമാദീ’’തി സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിഭാഗേന ദസ്സേതും ‘‘യേപി ഹീ’’തിആദി വുത്തം. അസുഭാതി ആഗന്തുകേന സുഭാകാരേന വിരഹിതത്താ അസുഭാ. അസുചിനോതി അത്തനോ സഭാവേനേവ അസുചിനോ. പടികൂലാതി നാഗരികസ്സ അസുചികട്ഠാനം വിയ ജിഗുച്ഛനീയത്താ പടികൂലാ.

കേസാ നാമേതേ വണ്ണതോപി പടികൂലാ, സണ്ഠാനതോപി ഗന്ധതോപി ആസയതോപി ഓകാസതോപി പടികൂലാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സോ ച നേസം…പേ… പഞ്ചഹി കാരണേഹി വേദിതബ്ബോ’’തി ആഹ. മനുഞ്ഞേപി (വിസുദ്ധി. ൧.൩൮൩; വിഭ. അട്ഠ. ൩൫൬) ഹി യാഗുപത്തേ വാ ഭത്തപത്തേ വാ കേസവണ്ണം കിഞ്ചി ദിസ്വാ ‘‘കേസമിസ്സകമിദം, ഹരഥ ന’’ന്തി ജിഗുച്ഛന്തി, ഏവം കേസാ വണ്ണതോ പടികൂലാ. രത്തിം പരിഭുഞ്ജന്താപി കേസസണ്ഠാനം അക്കവാകം വാ മകചിവാകം വാ ഛുപിത്വാ തഥേവ ജിഗുച്ഛന്തി, ഏവം സണ്ഠാനതോപി പടികൂലാ. തേലമക്ഖനപുപ്ഫധൂപാദിസങ്ഖാരവിരഹിതാനഞ്ച കേസാനം ഗന്ധോ പരമജേഗുച്ഛോ ഹോതി, തതോ ജേഗുച്ഛതരോ അഗ്ഗിമ്ഹി പക്ഖിത്താനം. കേസാ ഹി വണ്ണസണ്ഠാനതോ അപ്പടികൂലാപി സിയും, ഗന്ധേന പന പടികൂലായേവ. യഥാ ഹി ദഹരസ്സ കുമാരകസ്സ വച്ചം വണ്ണതോ ഹലിദ്ദിവണ്ണം, സണ്ഠാനതോപി ഹലിദ്ദിപിണ്ഡസണ്ഠാനം, സങ്കാരട്ഠാനേ ഛഡ്ഡിതഞ്ച ഉദ്ധുമാതകകാളസുനഖസരീരം വണ്ണതോ താലപക്കവണ്ണം, സണ്ഠാനതോ വട്ടേത്വാ വിസ്സട്ഠമുദിങ്ഗസണ്ഠാനം, ദാഠാപിസ്സ സുമനമകുളസദിസാതി ഉഭയമ്പി വണ്ണസണ്ഠാനതോ സിയാ അപ്പടികൂലം, ഗന്ധേന പന പടികൂലമേവ, ഏവം കേസാപി സിയും വണ്ണസണ്ഠാനതോ അപ്പടികൂലാ, ഗന്ധേന പന പടികൂലായേവാതി.

യഥാ പന അസുചിട്ഠാനേ ഗാമനിസ്സന്ദേന ജാതാനി സൂപേയ്യപണ്ണാനി നാഗരികമനുസ്സാനം ജേഗുച്ഛാനി ഹോന്തി അപരിഭോഗാനി, ഏവം കേസാപി പുബ്ബലോഹിതമുത്തകരീസപിത്തസേമ്ഹാദിനിസ്സന്ദേന ജാതത്താ ജേഗുച്ഛാതി ഇദം തേസം ആസയതോ പാടികുല്യം. ഇമേ ച കേസാ നാമ ഗൂഥരാസിമ്ഹി ഉട്ഠിതകണ്ണകം വിയ ഏകതിംസകോട്ഠാസരാസിമ്ഹി ജാതാ, തേ സുസാനസങ്കാരട്ഠാനാദീസു ജാതസാകം വിയ പരിഖാദീസു ജാതകമലകുവലയാദിപുപ്ഫം വിയ ച അസുചിട്ഠാനേ ജാതത്താ പരമജേഗുച്ഛാതി ഇദം തേസം ഓകാസതോ പാടികുല്യം. യഥാ ച കേസാനം, ഏവം സബ്ബകോട്ഠാസാനഞ്ച വണ്ണസണ്ഠാനഗന്ധാസയോകാസവസേന പഞ്ചധാ പടികൂലതാ വേദിതബ്ബാതി ആഹ ‘‘ഏവം ലോമാദീന’’ന്തി. പഞ്ചപഞ്ചപ്പഭേദേനാതി ഏത്ഥ ബാഹിരത്ഥസമാസോ ദട്ഠബ്ബോ പഞ്ച പഞ്ച പഭേദാ ഏതസ്സാതി പഞ്ചപഞ്ചപ്പഭേദോതി.

സംവണ്ണേന്തോതി വിത്ഥാരേന്തോ. അസുഭായാതി അസുഭമാതികായ. ഫാതികമ്മന്തി ബഹുലീകാരോ. പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനം പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതന്തി ഏത്ഥ കാമച്ഛന്ദോ ബ്യാപാദോ ഥിനമിദ്ധം ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം വിചികിച്ഛാതി ഇമേസം പഞ്ചന്നം നീവരണാനം പഹാനവസേന പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനതാ വേദിതബ്ബാ. ന ഹി ഏതേസു അപ്പഹീനേസു ഝാനം ഉപ്പജ്ജതി, തേനസ്സേതാനി പഹാനങ്ഗാനീതി വുച്ചന്തി. കിഞ്ചാപി ഹി ഝാനക്ഖണേ അഞ്ഞേപി അകുസലാ ധമ്മാ പഹീയന്തി, തഥാപി ഏതാനേവ വിസേസേന ഝാനന്തരായകരാനി. കാമച്ഛന്ദേന ഹി നാനാവിസയപലോഭിതം ചിത്തം ന ഏകത്താരമ്മണേ സമാധിയതി, കാമച്ഛന്ദാഭിഭൂതം വാ ചിത്തം ന കാമധാതുപ്പഹാനായ പടിപദം പടിപജ്ജതി, ബ്യാപാദേന ച ആരമ്മണേ പടിഹഞ്ഞമാനം ന നിരന്തരം പവത്തതി, ഥിനമിദ്ധാഭിഭൂതം അകമ്മഞ്ഞം ഹോതി, ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചപരേതം അവൂപസന്തമേവ ഹുത്വാ പരിബ്ഭമതി, വിചികിച്ഛായ ഉപഹതം ഝാനാധിഗമസാധികം പടിപദം നാരോഹതി. ഇതി വിസേസേന ഝാനന്തരായകരത്താ ഏതാനേവ പഹാനങ്ഗാനീതി വുത്താനി.

യസ്മാ പന വിതക്കോ ആരമ്മണേ ചിത്തം അഭിനിരോപേതി, വിചാരോ അനുപ്പബന്ധതി, തേഹി അവിക്ഖേപായ സമ്പാദിതപയോഗസ്സ ചേതസോ പയോഗസമ്പത്തിസമ്ഭവാ പീതി പീനനം, സുഖഞ്ച ഉപബ്രൂഹനം കരോതി, അഥ നം സസമ്പയുത്തധമ്മം ഏതേഹി അഭിനിരോപനാനുബന്ധനപീനനഉപബ്രൂഹനേഹി അനുഗ്ഗഹിതാ ഏകഗ്ഗതാ ഏകത്താരമ്മണേ സമം സമ്മാ ആധിയതി, തസ്മാ വിതക്കോ വിചാരോ പീതി സുഖം ചിത്തേകഗ്ഗതാതി ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഉപ്പത്തിവസേന പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതതാ വേദിതബ്ബാ. ഉപ്പന്നേസു ഹി ഏതേസു പഞ്ചസു ഝാനം ഉപ്പന്നം നാമ ഹോതി, തേനസ്സ ഏതാനി പഞ്ച സമന്നാഗതങ്ഗാനീതി വുച്ചന്തി. തസ്മാ ന ഏതേഹി സമന്നാഗതം അഞ്ഞദേവ ഝാനം നാമ അത്ഥീതി ഗഹേതബ്ബം. യഥാ പന അങ്ഗമത്തവസേനേവ ചതുരങ്ഗിനീ സേനാ, പഞ്ചങ്ഗികം തൂരിയം അട്ഠങ്ഗികോ ച മഗ്ഗോതി വുച്ചതി, ഏവമിദമ്പി അങ്ഗമത്തവസേനേവ ‘‘പഞ്ചങ്ഗിക’’ന്തി വാ ‘‘പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗത’’ന്തി വാ വുച്ചതീതി വേദിതബ്ബം.

ഏതാനി ച പഞ്ചങ്ഗാനി കിഞ്ചാപി ഉപചാരക്ഖണേപി അത്ഥി, അഥ ഖോ ഉപചാരേ പകതിചിത്തതോ ബലവതരാനി, ഇധ പന ഉപചാരതോപി ബലവതരാനി രൂപാവചരക്ഖണപ്പത്താനി. ഏത്ഥ ഹി വിതക്കോ സുവിസദേന ആകാരേന ആരമ്മണേ ചിത്തം അഭിനിരോപയമാനോ ഉപ്പജ്ജതി, വിചാരോ അതിവിയ ആരമ്മണം അനുമജ്ജമാനോ, പീതിസുഖം സബ്ബാവന്തമ്പി കായം ഫരമാനം. തേനേവ വുത്തം ‘‘നാസ്സ കിഞ്ചി സബ്ബാവതോ കായസ്സ വിവേകജേന പീതിസുഖേന അപ്ഫുടം ഹോതീ’’തി. ചിത്തേകഗ്ഗതാപി ഹേട്ഠിമമ്ഹി സമുഗ്ഗപടലേ ഉപരിമം സമുഗ്ഗപടലം വിയ ആരമ്മണേ സുഫുസിതാ ഹുത്വാ ഉപ്പജ്ജതി. അയമേതേസം ഇതരേഹി വിസേസോ, തസ്മാ ‘‘പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗത’’ന്തി അപ്പനാഝാനമേവ വിസേസേത്വാ വുത്തം.

തിവിധകല്യാണം ദസലക്ഖണസമ്പന്നന്തി ഏത്ഥ പന ഝാനസ്സ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനവസേന തിവിധകല്യാണതാ, തേസംയേവ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനാനം ലക്ഖണവസേന ദസലക്ഖണസമ്പന്നതാ വേദിതബ്ബാ. വിത്ഥാരനയം പനേത്ഥ സയമേവ പകാസയിസ്സതി. കിലേസചോരേഹി അനഭിഭവനീയത്താ ഝാനം ‘‘ചിത്തമഞ്ജൂസ’’ന്തി വുത്തം. നിസ്സായാതി പാദകം കത്വാ.

ദസലക്ഖണവിഭാവനേനേവ തിവിധകല്യാണതാപി വിഭാവിതാ ഹോതീതി ദസലക്ഖണം താവ ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്രിമാനീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പാരിപന്ഥികതോ ചിത്തവിസുദ്ധീതിആദീനം പദാനം അത്ഥോ ‘‘തത്രായം പാളീ’’തിആദിനാ വുത്തപാളിവണ്ണനായമേവ ആവി ഭവിസ്സതി. തത്രാതി തസ്മിം ദസലക്ഖണവിഭാവനേ. പടിപദാവിസുദ്ധീതി പടിപജ്ജതി ഝാനം ഏതായാതി പടിപദാ, ഗോത്രഭുപരിയോസാനോ പുബ്ബഭാഗിയോ ഭാവനാനയോ. പരിപന്ഥതോ വിസുജ്ഝനം വിസുദ്ധി, പടിപദായ വിസുദ്ധി പടിപദാവിസുദ്ധി. സാ പനായം യസ്മാ ഝാനസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ ലബ്ഭതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘പടിപദാവിസുദ്ധി ആദീ’’തി. ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാതി വിസോധേതബ്ബതാദീനം അഭാവതോ ഝാനപരിയാപന്നായ തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖായ കിച്ചനിപ്ഫത്തിയാ അനുബ്രൂഹനാ. സാ പനായം യസ്മാ വിസേസതോ ഝാനസ്സ ഠിതിക്ഖണേ ലബ്ഭതി, തേന വുത്തം ‘‘ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാ മജ്ഝേ’’തി. സമ്പഹംസനാതി തത്ഥ ധമ്മാനം അനതിവത്തനാദിസാധകസ്സ ഞാണസ്സ കിച്ചനിപ്ഫത്തിവസേന പരിയോദപനാ. സാ പന യസ്മാ ഝാനസ്സ ഓസാനക്ഖണേ പാകടാ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘സമ്പഹംസനാ പരിയോസാന’’ന്തി. ഇമാനി തീണി ലക്ഖണാനീതി പരിപന്ഥതോ ചിത്തസ്സ വിസുജ്ഝനാകാരോ, മജ്ഝിമസ്സ സമഥനിമിത്തസ്സ പടിപജ്ജനാകാരോ, തത്ഥ പക്ഖന്ദനാകാരോതി ഇമാനി തീണി ഝാനസ്സ ആദിതോ ഉപ്പാദക്ഖണേ അപ്പനാപ്പത്തിലക്ഖണാനി. തേഹി ആകാരേഹി വിനാ അപ്പനാപ്പത്തിയാ അഭാവതോ അസതി ച അപ്പനായം തദഭാവതോ ആദികല്യാണഞ്ചേവ വിസുദ്ധിപടിപദത്താ യഥാവുത്തേഹി ലക്ഖണേഹി സമന്നാഗതത്താ ച തിലക്ഖണസമ്പന്നഞ്ച. ഇമിനാ നയേന മജ്ഝപരിയോസാനലക്ഖണാനഞ്ച യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

കേചി പന ‘‘പടിപദാവിസുദ്ധി നാമ സസമ്ഭാരികോ ഉപചാരോ, ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാ നാമ അപ്പനാ, സമ്പഹംസനാ നാമ പച്ചവേക്ഖണാ’’തി വണ്ണയന്തി, തം ന യുത്തം. തഥാ ഹി സതി അഝാനധമ്മേഹി ഝാനസ്സ ഗുണസംകിത്തനം നാമ കതം ഹോതി. ന ഹി ഭൂമന്തരം ഭൂമന്തരപരിയാപന്നം ഹോതി, പാളിയാ ചേതം വിരുജ്ഝതി. ‘‘ഏകത്തഗതം ചിത്തം പടിപദാവിസുദ്ധിപക്ഖന്ദഞ്ചേവ ഹോതി ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹിതഞ്ച ഞാണേന ച സമ്പഹംസിത’’ന്തി (പടി. മ. ൧.൧൫൮) ഹി പാളിയം വുത്തം. ഏത്ഥ ഹി ഏകത്തഗതം ചിത്തന്തി ഇന്ദ്രിയാനം ഏകരസഭാവേന ഏകഗ്ഗതായ ച സിഖാപ്പത്തിയാ തദനുഗുണം ഏകത്തഗതം സസമ്പയുത്തം അപ്പനാപ്പത്തം ചിത്തം വുത്തം, തസ്സേവ ച പടിപദാവിസുദ്ധിപക്ഖന്ദതാദി അനന്തരം വുച്ചതേ. തസ്മാ പാളിയം ഏകസ്മിംയേവ അപ്പനാചിത്തക്ഖണേ പടിപദാവിസുദ്ധിആദീനം വുത്തത്താ അന്തോഅപ്പനായമേവ പരികമ്മാഗമനവസേന പടിപദാവിസുദ്ധി, തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖായ കിച്ചവസേന ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാ, ധമ്മാനം അനതിവത്തനാദിഭാവസാധനേന പരിയോദാപകസ്സ ഞാണസ്സ കിച്ചനിപ്ഫത്തിവസേന സമ്പഹംസനാ ച വേദിതബ്ബാ.

കഥം? യസ്മിം (പടി. മ. അട്ഠ. ൨.൧.൧൫൮; വിസുദ്ധി. ൧.൧൭൫) വാരേ അപ്പനാ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മിം യോ നീവരണസങ്ഖാതോ കിലേസഗണോ തസ്സ ഝാനസ്സ പരിപന്ഥോ, തതോ ചിത്തം വിസുജ്ഝതി, വിസുദ്ധത്താ ആവരണവിരഹിതം ഹുത്വാ മജ്ഝിമം സമഥനിമിത്തം പടിപജ്ജതി. മജ്ഝിമം സമഥനിമിത്തം നാമ സമപ്പവത്തോ അപ്പനാസമാധിയേവ, ലീനുദ്ധച്ചസങ്ഖാതാനം ഉഭിന്നം അന്താനം അനുപഗമനേന മജ്ഝിമോ, സവിസേസം പച്ചനീകധമ്മാനം വൂപസമനതോ സമഥോ, യോഗിനോ സുഖവിസേസാനം കാരണഭാവതോ നിമിത്തന്തി കത്വാ. തസ്സ പന അപ്പനാചിത്തസ്സ അനന്തരപച്ചയഭൂതം ഗോത്രഭുചിത്തം സതിപി പരിത്തമഹഗ്ഗതഭാവഭേദേ പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നഭാവഭേദേ ച ഏകിസ്സായേവ സന്തതിയാ പരിണാമൂപഗമനതോ ഏകസന്തതിപരിണാമനയേന തഥത്തം അപ്പനാസമാധിവസേന സമാഹിതഭാവം ഉപഗച്ഛമാനം മജ്ഝിമം സമഥനിമിത്തം പടിപജ്ജതി നാമ. ഏവം പടിപന്നത്താ തഥത്തുപഗമനേന തത്ഥ പക്ഖന്ദതി നാമ. യസ്മിഞ്ഹി ഖണേ തഥത്തം മജ്ഝിമം സമഥനിമിത്തം പടിപജ്ജതി, തസ്മിംയേവ ഖണേ തഥത്തുപഗമനേന അപ്പനാസമാധിനാ സമാഹിതഭാവൂപഗമനേന തത്ഥ പക്ഖന്ദതി നാമ. ഏവം താവ പുരിമസ്മിം ഗോത്രഭുചിത്തേ വിജ്ജമാനാ പരിപന്ഥവിസുദ്ധിമജ്ഝിമസമഥപ്പടിപത്തിപക്ഖന്ദനാകാരാ ആഗമനവസേന നിപ്ഫജ്ജമാനാ പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേയേവ പടിപദാവിസുദ്ധീതി വേദിതബ്ബാ. തേയേവ ഹി ആകാരാ പച്ചയവിസേസതോ ഝാനക്ഖണേ നിപ്ഫജ്ജമാനാ പടിപദാവിസുദ്ധീതി വുത്താ.

ഏവം വിസുദ്ധസ്സ പന തസ്സ ചിത്തസ്സ പുന സോധേതബ്ബാഭാവതോ വിസോധനേ ബ്യാപാരം അകരോന്തോ വിസുദ്ധം ചിത്തം അജ്ഝുപേക്ഖതി നാമ. സമഥഭാവൂപഗമനേന സമഥപ്പടിപന്നസ്സ പുന സമാധാനേ ബ്യാപാരം അകരോന്തോ സമഥപ്പടിപന്നം അജ്ഝുപേക്ഖതി നാമ. സമഥപ്പടിപന്നഭാവതോ ഏവ ചസ്സ കിലേസസംസഗ്ഗം പഹായ ഏകത്തേന ഉപട്ഠിതസ്സ പുന ഏകത്തുപട്ഠാനേ ബ്യാപാരം അകരോന്തോ ഏകത്തുപട്ഠാനം അജ്ഝുപേക്ഖതി നാമ. ഏവം തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖായ കിച്ചവസേന ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാ വേദിതബ്ബാ.

യേ പനേതേ ഏവം ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹിതേ തസ്മിം ഝാനചിത്തേ ജാതാ സമാധിപഞ്ഞാസങ്ഖാതാ യുഗനദ്ധധമ്മാ അഞ്ഞമഞ്ഞം അനതിവത്തമാനാ ഹുത്വാ പവത്താ, യാനി ച സദ്ധാദീനി ഇന്ദ്രിയാനി നാനാകിലേസേഹി വിമുത്തത്താ വിമുത്തിരസേന ഏകരസാനി ഹുത്വാ പവത്താനി, യഞ്ചേസ തദുപഗം തേസം അനതിവത്തനഏകരസസഭാവാനം അനുച്ഛവികം വീരിയം വാഹയതി, യാ ചസ്സ തസ്മിം ഖണേ പവത്താ ആസേവനാ, സബ്ബേപി തേ ആകാരാ യസ്മാ ഞാണേന സംകിലേസവോദാനേസു തം തം ആദീനവഞ്ച ആനിസംസഞ്ച ദിസ്വാ തഥാ തഥാ സമ്പഹംസിതത്താ വിസോധിതത്താ പരിയോദാപിതത്താ നിപ്ഫന്നാ, തസ്മാ ധമ്മാനം അനതിവത്തനാദിഭാവസാധനേന പരിയോദാപകസ്സ ഞാണസ്സ കിച്ചനിപ്ഫത്തിവസേന സമ്പഹംസനാ വേദിതബ്ബാതി വുത്തം.

അഥ കസ്മാ സമ്പഹംസനാവ ‘‘പരിയോസാന’’ന്തി വുത്താ, ന ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാതി? യസ്മാ തസ്മിം ഭാവനാചിത്തേ ഉപേക്ഖാവസേന ഞാണം പാകടം ഹോതി, തസ്മാ ഞാണകിച്ചഭൂതാ സമ്പഹംസനാ ‘‘പരിയോസാന’’ന്തി വുത്താ. തഥാ ഹി അപ്പനാകാലേ ഭാവനായ സമപ്പവത്തിയാ പടിപക്ഖസ്സ ച സുപ്പഹാനതോ പഗ്ഗഹാദീസു ബ്യാപാരസ്സ അകാതബ്ബതോ അജ്ഝുപേക്ഖനാവ ഹോതി. യം സന്ധായ വുത്തം ‘‘സമയേ ചിത്തസ്സ അജ്ഝുപേക്ഖനാ വിസുദ്ധം ചിത്തം അജ്ഝുപേക്ഖതീ’’തി ച ആദി. സാ പനായം അജ്ഝുപേക്ഖനാ ഞാണസ്സ കിച്ചസിദ്ധിയാ ഹോതി വിസേസതോ ഞാണസാധനത്താ അപ്പനാബ്യാപാരസ്സ, തസ്മാ ഞാണകിച്ചഭൂതാ സമ്പഹംസനാ ‘‘പരിയോസാന’’ന്തി വുത്താ. ഏവം തിവിധായ പടിപദാവിസുദ്ധിയാ ലദ്ധവിസേസായ തിവിധായ ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനായ സാതിസയം പഞ്ഞിന്ദ്രിയസ്സ അധിമത്തഭാവേന ചതുബ്ബിധാപി സമ്പഹംസനാ സിജ്ഝതീതി ആഗമനുപേക്ഖാഞാണകിച്ചവസേന ദസപി ആകാരാ ഝാനേ ഏവ വേദിതബ്ബാ.

ഏവം തിവിധത്തഗതം ചിത്തന്തിആദീനി തസ്സേവ ചിത്തസ്സ ഥോമനവചനാനി. തത്ഥ ഏവം തിവിധത്തഗതന്തി ഏവം യഥാവുത്തേന വിധിനാ പടിപദാവിസുദ്ധിപക്ഖന്ദനഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനഞാണസമ്പഹംസനാവസേന തിവിധഭാവം ഗതം. വിതക്കസമ്പന്നന്തി കിലേസക്ഖോഭവിരഹിതത്താ വിതക്കേന സുന്ദരഭാവമുപഗതം. ചിത്തസ്സ അധിട്ഠാനസമ്പന്നന്തി തസ്മിംയേവ ആരമ്മണേ ചിത്തസ്സ നിരന്തരപ്പവത്തിസങ്ഖാതേന അധിട്ഠാനേന സമ്പന്നം അനൂനം. യഥാ അധിട്ഠാനവസിയം അധിട്ഠാനന്തി ഝാനപ്പവത്തി, തഥാ ഇധാപി ചിത്തസ്സ അധിട്ഠാനന്തി ചിത്തേകഗ്ഗതാപി യുജ്ജതി. തേന ഹി ഏകസ്മിംയേവ ആരമ്മണേ ചിത്തം അധിട്ഠാതി, ന ഏത്ഥ വിക്ഖിപതീതി. സമാധിസമ്പന്നന്തി വിസും വുത്തത്താ പന വുത്തനയേനേവ ഗഹേതബ്ബോ. അഥ വാ സമാധിസ്സേവ ഝാനങ്ഗസങ്ഗഹിതത്താ ‘‘ചിത്തസ്സ അധിട്ഠാനസമ്പന്ന’’ന്തി ഝാനങ്ഗപഞ്ചകവസേന വുത്തം. സമാധിസമ്പന്നന്തി ഇന്ദ്രിയസങ്ഗഹിതത്താ ഇന്ദ്രിയപഞ്ചകവസേന.

അസുഭസഞ്ഞാപരിചിതേനാതി സകലം കായം അസുഭന്തി പവത്തായ സഞ്ഞായ സഹഗതത്താ ഝാനം അസുഭസഞ്ഞാ, തേന പരിചിതേന പരിഭാവിതേന. ചേതസാതി ചിത്തേന. ബഹുലന്തി അഭിണ്ഹം. വിഹരതോതി വിഹരന്തസ്സ, അസുഭസമാപത്തിബഹുലസ്സാതി അത്ഥോ. മേഥുനധമ്മസമാപത്തിയാതി മേഥുനധമ്മേന സമങ്ഗിഭാവതോ. പടിലീയതീതി ഏകപസ്സേന നിലീയതി നിലീനം വിയ ഹോതി. പടികുടതീതി സങ്കുചതി. പടിവത്തതീതി നിവത്തതി. ന സമ്പസാരീയതീതി ന വിസരതി, അഭിരതിവസേന ന പക്ഖന്ദതീതി അത്ഥോ. അഥ വാ പടിലീയതീതി സങ്കുചതി തത്ഥ പടികൂലതായ സണ്ഠിതത്താ. പടികുടതീതി അപസക്കതി ന ഉപസക്കതി. പടിവത്തതീതി നിവത്തതി, തതോ ഏവ ന സമ്പസാരീയതീതി. ന്ഹാരുദദ്ദുലന്തി ന്ഹാരുഖണ്ഡം ന്ഹാരുവിലേഖനം വാ.

അദ്ധമാസന്തി അച്ചന്തസംയോഗേ ഉപയോഗവചനം. പടിസല്ലീയിതുന്തി യഥാവുത്തകാലം പടി പടി ദിവസേ ദിവസേ സമാപത്തിയം ധമ്മചിന്തായ ചിത്തം നിലീയിതും. പയുത്തവാചന്തി പച്ചയപടിസംയുത്തവാചം, ബുദ്ധാ ഇമേസു ദിവസേസു പിണ്ഡായ ന ചരന്തി, വിഹാരേയേവ നിസീദന്തി, തേസം ദിന്നം മഹപ്ഫലം ഹോതീതി ആദിവചനം.

കല്യാണൂപനിസ്സയവസേനാതി പബ്ബജ്ജായ ഉപനിസ്സയവസേന. പരേ കിരാതി കിര-സദ്ദോ അരുചിസൂചനത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഇദം പന ഇച്ഛാമത്ത’’ന്തി, പവത്തിഅജാനനം ആരോചയിതാഭാവോ ഞാതേ നിവാരണഞ്ചാതി ഇദം തേസം ഇച്ഛാമത്തം, ന പന കാരണന്തി അത്ഥോ. അപരേ പന വദന്തി ‘‘ഏതസ്മിം കിര അഡ്ഢമാസേ ന കോചി ബുദ്ധവേനേയ്യോ അഹോസി, അഥ സത്ഥാ ഇമം അഡ്ഢമാസം ഫലസമാപത്തിസുഖേന വീതിനാമേസ്സാമി, ഇതി മയ്ഹഞ്ചേവ സുഖവിഹാരോ ഭവിസ്സതി, അനാഗതേ ച പച്ഛിമാ ജനതാ ‘സത്ഥാപി ഗണം പഹായ ഏകകോ വിഹാസി, കിമങ്ഗം പന മയ’ന്തി ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജിസ്സതി, തദസ്സ ഭവിസ്സതി ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാതി ഇമിനാ കാരണേന ഏവമാഹാ’’തി. നേവ കോചി ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമതീതി ഠപേത്വാ പിണ്ഡപാതനീഹാരകം അഞ്ഞോ കോചി നേവ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമതി, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ പന സത്ഥു വചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ ഏകം ഭിക്ഖും അദാസി. സോ പാതോവ ഗന്ധകുടിപരിവേണസമ്മജ്ജനമുഖോദകദന്തകട്ഠദാനാദീനി സബ്ബകിച്ചാനി തസ്മിം തസ്മിം ഖണേ കത്വാ അപഗച്ഛതി.

അനേകകാരണസമ്മിസ്സോതി ഏത്ഥ കായസ്സ അസുചിദുഗ്ഗന്ധജേഗുച്ഛപടികൂലതാവ അനേകകാരണം. മണ്ഡനകപകതികോതി അലങ്കാരകസഭാവോ. കോചി തരുണോപി യുവാ ന ഹോതി, കോചി യുവാപി മണ്ഡനകജാതികോ ന ഹോതി യഥാ ഉപസന്തസഭാവോ ആലസിയബ്യസനാദീഹി വാ അഭിഭൂതോ, ഇധ പന ദഹരോ ചേവ യുവാ ച മണ്ഡനകജാതികോ ച അധിപ്പേതോ. പഠമയോബ്ബനം നാമ പന്നരസവസ്സതോ യാവ ദ്വത്തിംസ സംവച്ഛരാനി, സോളസവസ്സതോ വാ യാവ തേത്തിംസ വസ്സാനി. കുണപന്തി മതകളേവരം, അഹിസ്സ കുണപം അഹികുണപം. ഏവം ഇതരാനിപി. അതിപടികൂലജിഗുച്ഛനീയസഭാവതോ ചേത്ഥ ഇമാനേവ തീണി വുത്താനീതി വേദിതബ്ബാനി. അഞ്ഞേസഞ്ഹി സസസൂകരാദീനം കുണപം മനുസ്സാ കടുകഭണ്ഡാദീഹി അഭിസങ്ഖരിത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തിപി, ഇമേസം പന കുണപം അഭിനവമ്പി ജിഗുച്ഛന്തിയേവ, കോ പന വാദോ കാലാതിക്കമേന പൂതിഭൂതേ. അതിപടികൂലജിഗുച്ഛനീയതാ ച നേസം അതിവിയ ദുഗ്ഗന്ധതായ, സാ ച അഹീനം തിഖിണകോപതായ കുക്കുരമനുസ്സാനം ഓദനകുമ്മാസൂപചയതായ ച സരീരസ്സ ഹോതീതി വദന്തി.

സമണകുത്തകോതി സമണകിച്ചകോ, കാസാവനിവാസനാദിവസേന സമണകിച്ചകാരീതി വുത്തം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘സമണവേസധാരകോ’’തി. സബ്ബമകംസൂതി പുഥുജ്ജനാ സാവജ്ജേപി തത്ഥ അനവജ്ജസഞ്ഞിനോ ഹുത്വാ കരണകാരാപനസമനുഞ്ഞതാദിഭേദം സബ്ബമകംസു. ലോഹിതകന്തി ഏത്ഥ ‘‘ലോഹിതഗത’’ന്തിപി പഠന്തി. വഗ്ഗൂതി മതാ വഗ്ഗുമതാ. പുഞ്ഞസമ്മതാതി പുജ്ജഭവഫലനിബ്ബത്തനേന സത്താനം പുനനേന വിസോധനേന പുഞ്ഞന്തി സമ്മതാ. പവാഹേസ്സാമീതി ഗമയിസ്സാമി, വിസോധേസ്സാമീതി അത്ഥോ.

൧൬൩. മാരധേയ്യം വുച്ചതി തേഭൂമകാ ധമ്മാ. വചനത്ഥതോ പന മാരസ്സ ധേയ്യം മാരധേയ്യം. ധേയ്യന്തി ഠാനം വത്ഥു നിവാസോ ഗോചരോ. മാരോ വാ ഏത്ഥ ധിയതി തിട്ഠതി പവത്തതീതി മാരധേയ്യം, മാരോതി ചേത്ഥ കിലേസമാരോ അധിപ്പേതോ, കിലേസമാരവസേനേവ ച ദേവപുത്തമാരസ്സ കാമഭവേ ആധിപച്ചന്തി. മാരവിസയം നാതിക്കമിസ്സതീതി ചിന്തേത്വാതി ഏവമയം സംവേഗം പടിലഭിത്വാ മാരവിസയം അതിക്കമേയ്യാപി, മയാ പന ഏവം വുത്തേ ഉപ്പന്നം സംവേഗം പടിപ്പസ്സമ്ഭേത്വാ മാരവിസയം നാതിക്കമിസ്സതീതി ഏവം ചിന്തേത്വാ. ദ്വിവചനന്തി ദ്വിക്ഖത്തും വചനം, ആമേഡിതവചനന്തി വുത്തം ഹോതി. നിയോജേന്തീതി ഏത്ഥ അയം അന്ധബാലാ ദേവതാ ഏവം ഉപ്പന്നസംവേഗമൂലകം സമണധമ്മം കത്വാ ‘‘അയം മാരവിസയം അതിക്കമേയ്യാപീ’’തി ചിന്തേത്വാ അത്തനോ അഞ്ഞാണതായ ‘‘മതാ സംസാരതോ മുച്ചന്തീ’’തി ഏവംലദ്ധികാപി സമാനാ അത്തനോ ലദ്ധിവസേന മതാ ഭിക്ഖൂ സംസാരതോ മുച്ചന്തീതി ഇമമത്ഥം അനുപപരിക്ഖിത്വാ തം തത്ഥ നിയോജേസീതി വേദിതബ്ബം.

കിഞ്ചാപി അസുഭകഥം കഥേന്തേന ഭഗവതാ യഥാ തേസം ഭിക്ഖൂനം മരണഭയം ന ഭവിസ്സതി, തഥാ ദേസിതത്താ ഭിക്ഖൂനഞ്ച തം ധമ്മകഥം സുത്വാ അസുഭഭാവനാനുയോഗേന കായേ വിഗതഛന്ദരാഗതായ മരണസ്സ അഭിപത്ഥിതഭാവതോ ഭയം നത്ഥി, തം പന അസിഹത്ഥം തഥാ വിചരന്തം ദിസ്വാ തദഞ്ഞേസം ഭിക്ഖൂനം ഉപ്പജ്ജനകഭയം സന്ധായ ‘‘ഹോതിയേവ ഭയ’’ന്തിആദി വുത്തന്തി വദന്തി. ‘‘അത്തനാപി അത്താനം ജീവിതാ വോരോപേന്തി, അഞ്ഞമഞ്ഞമ്പി ജീവിതാ വോരോപേന്തീ’’തി വുത്തത്താ ‘‘സബ്ബാനിപി താനി പഞ്ച ഭിക്ഖുസതാനി ജീവിതാ വോരോപേസീ’’തി ഇദം യേഭുയ്യവസേന വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം. അപ്പകഞ്ഹി ഊനമധികം വാ ഗണനൂപഗം ന ഹോതീതി ‘‘പഞ്ചസതാനീ’’തി വുത്തം. തസ്മാ യേ ച അത്തനാവ അത്താനം അഞ്ഞമഞ്ഞഞ്ച ജീവിതാ വോരോപേസും, തേ ഠപേത്വാ അവസേസേ പുഥുജ്ജനഭിക്ഖൂ സബ്ബേ ച അരിയേ അയം ജീവിതാ വോരോപേസീതി വേദിതബ്ബം.

൧൬൪. പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോതി ഏത്ഥ പടിസല്ലാനന്തി തേഹി തേഹി സത്തസങ്ഖാരേഹി പടിനിവത്തിത്വാ അപസക്കിത്വാ സല്ലാനം നിലീയനം വിവേചനം, കായചിത്തേഹി തതോ വിവിത്തതാ ഏകീഭാവോതി വുത്തം ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ഏകീഭാവതോ’’തി, പവിവേകതോതി അത്ഥോ. ഏകീഭാവോതി ഹി കായചിത്തവിവേകോ വുത്തോ. വുട്ഠിതോതി തതോ ദുവിധവിവേകതോ ഭവങ്ഗുപ്പത്തിയാ രൂപാരമ്മണാദിസങ്ഖാരസമായോഗേന ഗഹട്ഠപബ്ബജിതാദിസത്തസമാഗമേന ച അപേതോ. ഉദ്ദേസം പരിപുച്ഛം ഗണ്ഹന്തീതി അത്തനോ അത്തനോ ആചരിയാനം സന്തികേ ഗണ്ഹന്തി. കാമം ദസാനുസ്സതിഗ്ഗഹണേനേവ ആനാപാനസ്സതിപി ഗഹിതാ, സാ പന തത്ഥ സന്നിപതിതഭിക്ഖൂസു ബഹൂനം സപ്പായാ സാത്ഥികാ ച, തസ്മാ പുന ഗഹിതാ. തഥാ ഹി ഭഗവാ തമേവ കമ്മട്ഠാനം തേസം ഭിക്ഖൂനം കഥേസി. ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞാ അസുഭകമ്മട്ഠാനസദിസാ, ചത്താരോ പന ആരുപ്പാ ആദികമ്മികാനം അനനുരൂപാതി തേസം ഇധ അഗ്ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം.

വേസാലിം ഉപനിസ്സായാതി വേസാലീനഗരം ഗോചരഗാമം കത്വാ. ഉപട്ഠാനസാലായന്തി ധമ്മസഭായം. മുഹുത്തേനേവാതി സത്ഥരി സദ്ധമ്മേ ച ഗാരവേന ഉപഗതഭിക്ഖൂനം വചനസമനന്തരമേവ ഉട്ഠഹിംസൂതി കത്വാ വുത്തം. ബുദ്ധകാലേ കിര ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ സന്ദേസം സിരസാ സമ്പടിച്ഛിതും ഓഹിതസോതാ വിഹരന്തി. യസ്സാതി യസ്സ കത്തബ്ബസ്സ. കാലന്തി ദേസനാകാലം സന്ധായ വദതി.

പഠമപഞ്ഞത്തിനിദാനവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ആനാപാനസ്സതിസമാധികഥാവണ്ണനാ

൧൬൫. അരഹത്തപ്പത്തിയാതി അരഹത്തപ്പത്തിഅത്ഥായ. അഞ്ഞം പരിയായന്തി അരഹത്താധിഗമത്ഥായ അഞ്ഞമ്പി കാരണം. ആചിക്ഖന്തോതി പസംസാപുബ്ബകം ദേസേന്തോ, പസംസാ ച തത്ഥ അഭിരുചിജനനേന ഉസ്സാഹനത്ഥാ. തഞ്ഹി സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ‘‘ഭഗവാ ഇമം സമാധിം അനേകേഹി ആകാരേഹി പസംസതി, സന്തോ കിരായം സമാധി പണീതോ ച അസേചനകോ ച സുഖോ ച വിഹാരോ, പാപധമ്മേ ച ഠാനസോ അന്തരധാപേതീ’’തി സഞ്ജാതാഭിരുചിനോ ഉസ്സാഹജാതാ സക്കച്ചം അനുയുഞ്ജിതബ്ബം പടിപജ്ജിതബ്ബം മഞ്ഞന്തി.

അത്ഥയോജനക്കമന്തി അത്ഥഞ്ച യോജനക്കമഞ്ച. ഭഗവാ അത്തനോ പച്ചക്ഖഭൂതം സമാധിം ദേസനാനുഭാവേന തേസമ്പി ഭിക്ഖൂനം ആസന്നം പച്ചക്ഖഞ്ച കരോന്തോ സമ്പിണ്ഡനവസേന ‘‘അയമ്പി ഖോ’’തിആദിമാഹ. അസ്സാസപസ്സാസപരിഗ്ഗാഹികാതി ദീഘരസ്സാദിവിസേസേഹി സദ്ധിം അസ്സാസപസ്സാസേ പരിച്ഛിജ്ജ ഗാഹികാ, തേ ആരബ്ഭ പവത്താതി അത്ഥോ.

ഇദാനി യഥാവുത്തമത്ഥം പാളിയാ വിഭാവേന്തോ ആഹ ‘‘വുത്തഞ്ഹേത’’ന്തിആദി. തത്ഥ നോ പസ്സാസോ നോ അസ്സാസോതി സോ സോയേവ അത്ഥോ പടിസേധേന വിസേസേത്വാ വുത്തോ. അസ്സാസവസേനാതി അസ്സാസം ആരമ്മണം കത്വാതി വുത്തം ഹോതി. പസ്സാസവസേനാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ഉപട്ഠാനം സതീതി അസമ്മുസ്സനതായ തമേവ അസ്സാസം പസ്സാസഞ്ച ഉപഗന്ത്വാ ഠാനം സതി നാമാതി അത്ഥോ. ഏത്താവതാ ആനാപാനേസു സതി ആനാപാനസ്സതീതി അയമത്ഥോ വുത്തോ ഹോതി. ഇദാനി സതിവസേനേവ പുഗ്ഗലം നിദ്ദിസിതുകാമേന ‘‘യോ അസ്സസതി, തസ്സുപട്ഠാതി, യോ പസ്സസതി, തസ്സുപട്ഠാതീ’’തി വുത്തം. യോ അസ്സസതി, തസ്സ സതി അസ്സാസം ഉപഗന്ത്വാ തിട്ഠതി. യോ പസ്സസതി, തസ്സ സതി പസ്സാസം ഉപഗന്ത്വാ തിട്ഠതീതി അത്ഥോ.

യുത്തോതി സമ്പയുത്തോ. ആനാപാനസ്സതിയന്തി ആനാപാനസ്സതിയം പച്ചയഭൂതായന്തി അത്ഥോ. പുരിമസ്മിഞ്ഹി അത്ഥേ സമാധിസ്സ സതിയാ സഹജാതാദിപച്ചയഭാവോ വുത്തോ സമ്പയുത്തവചനതോ, ദുതിയസ്മിം പന ഉപനിസ്സയഭാവോപി. ഉപചാരജ്ഝാനസഹഗതാ ഹി സതി അപ്പനാസമാധിസ്സ ഉപനിസ്സയോ ഹോതീതി ഉഭയഥാപി സഹജാതാദീനം സത്തന്നമ്പി പച്ചയാനം വസേന പച്ചയഭാവം ദസ്സേതി. ‘‘പുന ചപരം, ഉദായി, അക്ഖാതാ മയാ സാവകാനം പടിപദാ, യഥാപടിപന്നാ മേ സാവകാ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ ഭാവേന്തീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൨൪൭) ഉപ്പാദനവഡ്ഢനട്ഠേന ഭാവനാതി വുച്ചതീതി തദുഭയവസേന അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഭാവിതോതി ഉപ്പാദിതോ വഡ്ഢിതോ ചാ’’തി ആഹ. തത്ഥ ഭാവം വിജ്ജമാനതം ഇതോ ഗതോതി ഭാവിതോ, ഉപ്പാദിതോ പടിലദ്ധമത്തോതി അത്ഥോ. ഉപ്പന്നോ പന ലദ്ധാസേവനോ ഭാവിതോ, പഗുണഭാവം ആപാദിതോ വഡ്ഢിതോതി അത്ഥോ. ബഹുലീകതോതി ബഹുലം പവത്തിതോ. തേന ആവജ്ജനാദിവസീഭാവപ്പത്തിമാഹ. യോ ഹി വസീഭാവം ആപാദിതോ, സോ ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ സമാപജ്ജിതബ്ബതോ പുനപ്പുനം പവത്തിസ്സതി. തേന വുത്തം ‘‘പുനപ്പുനം കതോ’’തി. യഥാ ‘‘ഇധേവ, ഭിക്ഖവേ, സമണോ (മ. നി. ൧.൧൩൯; അ. നി. ൪.൨൪൧) വിവിച്ചേവ കാമേഹീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൨൬; സം. നി. ൨.൧൫൨) ച ഏവമാദീസു പഠമപദേ വുത്തോ ഏവ-സദ്ദോ ദുതിയാദീസുപി വുത്തോയേവ ഹോതി, ഏവമിധാപീതി ആഹ ‘‘ഉഭയത്ഥ ഏവ-സദ്ദേന നിയമോ വേദിതബ്ബോ’’തി.

ഉഭയപദനിയമേന ലദ്ധഗുണം ദസ്സേതും ‘‘അയം ഹീ’’തിആദി വുത്തം. അസുഭകമ്മട്ഠാനന്തി അസുഭാരമ്മണം ഝാനമാഹ. തഞ്ഹി അസുഭേസു യോഗകമ്മഭാവതോ യോഗിനോ സുഖവിസേസാനം കാരണഭാവതോ ച ‘‘അസുഭകമ്മട്ഠാന’’ന്തി വുച്ചതി. കേവലന്തി ഇമിനാ ആരമ്മണം നിവത്തേതി. പടിവേധവസേനാതി ഝാനപടിവേധവസേന. ഝാനഞ്ഹി ഭാവനാവിസേസേന ഇജ്ഝന്തം അത്തനോ വിസയം പടിവിജ്ഝന്തമേവ പവത്തതി യഥാസഭാവതോ പടിവിജ്ഝീയതി ചാതി പടിവേധോതി വുച്ചതി. ഓളാരികാരമ്മണത്താതി ബീഭച്ഛാരമ്മണത്താ. പടികൂലാരമ്മണത്താതി ജിഗുച്ഛിതബ്ബാരമ്മണത്താ. പരിയായേനാതി കാരണേന ലേസന്തരേന വാ. ആരമ്മണസന്തതായപീതി അനുക്കമേന വിചേതബ്ബതം പത്താരമ്മണസ്സ പരമസുഖുമതം സന്ധായാഹ. സന്തേ ഹി സന്നിസിന്നേ ആരമ്മണേ പവത്തമാനോ ധമ്മോ സയമ്പി സന്നിസിന്നോവ ഹോതി. തേനാഹ – ‘‘സന്തോ വൂപസന്തോ നിബ്ബുതോ’’തി, നിബ്ബുതസബ്ബപരിളാഹോതി അത്ഥോ. ആരമ്മണസന്തതായ തദാരമ്മണാനം ധമ്മാനം സന്തതാ ലോകുത്തരധമ്മാരമ്മണാഹി പച്ചവേക്ഖണാഹി ദീപേതബ്ബാ.

നാസ്സ സന്തപണീതഭാവാവഹം കിഞ്ചി സേചനന്തി അസേചനകോ, അസേചനകത്താ അനാസിത്തകോ, അനാസിത്തകത്താ ഏവ അബ്ബോകിണ്ണോ അസമ്മിസ്സോ പരികമ്മാദിനാ, തതോയേവ പാടിയേക്കോ, വിസുംയേവേകോ ആവേണികോ അസാധാരണോ. സബ്ബമേതം സരസതോ ഏവ സന്തഭാവം ദസ്സേതും വുത്തം, പരികമ്മം വാ സന്തഭാവനിമിത്തം. പരികമ്മന്തി ച കസിണകരണാദിനിമിത്തുപ്പാദപരിയോസാനം, താദിസം ഇധ നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. തദാ ഹി കമ്മട്ഠാനം നിരസ്സാദത്താ അസന്തം അപ്പണീതം സിയാ. ഉപചാരേന വാ നത്ഥി ഏത്ഥ സന്തതാതി യോജനാ. യഥാ ഉപചാരക്ഖണേ നീവരണവിഗമേന അങ്ഗപാതുഭാവേന ച പരേസം സന്തതാ ഹോതി, ന ഏവമിമസ്സ. അയം പന ആദിമനസി…പേ… പണീതോ ചാതി യോജനാ. കേചീതി ഉത്തരവിഹാരവാസികേ സന്ധായാഹ. അനാസിത്തകോതി ഉപസേചനേന അനാസിത്തകോ. തേനാഹ ‘‘ഓജവന്തോ’’തി, ഓജവന്തസദിസോതി അത്ഥോ. മധുരോതി ഇട്ഠോ. ചേതസികസുഖപ്പടിലാഭസംവത്തനം തികചതുക്കജ്ഝാനവസേന ഉപേക്ഖായ വാ സന്തഭാവേന സുഖഗതികത്താ സബ്ബേസമ്പി വസേന വേദിതബ്ബം. ഝാനസമുട്ഠാനപണീതരൂപഫുടസരീരതാവസേന പന കായികസുഖപ്പടിലാഭസംവത്തനം ദട്ഠബ്ബം, തഞ്ച ഖോ ഝാനതോ വുട്ഠിതകാലേ. ഇമസ്മിം പക്ഖേ അപ്പിതപ്പിതക്ഖണേതി ഇദം ഹേതുമ്ഹി ഭുമ്മവചനം ദട്ഠബ്ബം.

അവിക്ഖമ്ഭിതേതി ഝാനേന സകസന്താനതോ അനീഹടേ അപ്പഹീനേ. അകോസല്ലസമ്ഭൂതേതി അകോസല്ലം വുച്ചതി അവിജ്ജാ, തതോ സമ്ഭൂതേ. അവിജ്ജാപുബ്ബങ്ഗമാ ഹി സബ്ബേ പാപധമ്മാ. ഖണേനേവാതി അത്തനോ പവത്തിക്ഖണേനേവ. അന്തരധാപേതീതി ഏത്ഥ അന്തരധാപനം വിനാസനം. തം പന ഝാനകത്തുകസ്സ ഇധാധിപ്പേതത്താ പരിയുട്ഠാനപ്പഹാനം ഹോതീതി ആഹ ‘‘വിക്ഖമ്ഭേതീ’’തി. വൂപസമേതീതി വിസേസേന ഉപസമേതി. വിസേസേന ഉപസമനം പന സമ്മദേവ ഉപസമനം ഹോതീതി ആഹ ‘‘സുട്ഠു ഉപസമേതീ’’തി.

നനു ച അഞ്ഞോപി സമാധി അത്തനോ പവത്തിക്ഖണേനേവ പടിപക്ഖധമ്മേ അന്തരധാപേതി വൂപസമേതി, അഥ കസ്മാ അയമേവ സമാധി ഏവം വിസേസേത്വാ വുത്തോതി? പുബ്ബഭാഗതോ പട്ഠായ നാനാവിതക്കവൂപസമനസബ്ഭാവതോ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ആനാപാനസ്സതി ഭാവേതബ്ബാ വിതക്കുപച്ഛേദായാ’’തി (അ. നി. ൯.൧; ഉദാ. ൩൧). അപിച തിക്ഖപഞ്ഞസ്സ ഞാണുത്തരസ്സേതം കമ്മട്ഠാനം, ഞാണുത്തരസ്സ ച കിലേസപ്പഹാനം ഇതരേഹി സാതിസയം യഥാ സദ്ധാധിമുത്തേഹി ദിട്ഠിപ്പത്തസ്സ, തസ്മാ ഇമം വിസേസം സന്ധായ ‘‘ഠാനസോ അന്തരധാപേതി വൂപസമേതീ’’തി വുത്തം. അഥ വാ നിമിത്തപാതുഭാവേ സതി ഖണേനേവ അങ്ഗപാതുഭാവസബ്ഭാവതോ അയമേവ സമാധി ‘‘ഠാനസോ അന്തരധാപേതി വൂപസമേതീ’’തി വുത്തോ യഥാ തം മഹതോ അകാലമേഘസ്സ ഉട്ഠിതസ്സ ധാരാനിപാതേ ഖണേനേവ പഥവിയം രജോജല്ലസ്സ വൂപസമോ. തേനേവാഹ ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, മഹാ അകാലമേഘോ ഉട്ഠിതോ’’തിആദി. സാസനികസ്സ ഝാനഭാവനാ യേഭുയ്യേന നിബ്ബേധഭാഗിയാവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘നിബ്ബേധഭാഗിയത്താ’’തി. ബുദ്ധാനം പന ഏകംസേന നിബ്ബേധഭാഗിയാവ ഹോതി. ഇമമേവ ഹി കമ്മട്ഠാനം ഭാവേത്വാ സബ്ബേപി സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ സമ്മാസമ്ബോധിം അധിഗച്ഛന്തി, അരിയമഗ്ഗസ്സ പാദകഭൂതോ അയം സമാധി അനുക്കമേന വഡ്ഢിത്വാ അരിയമഗ്ഗഭാവം ഉപഗതോ വിയ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അനുപുബ്ബേന അരിയമഗ്ഗവുഡ്ഢിപ്പത്തോ’’തി. അയം പനത്ഥോ വിരാഗനിരോധപടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനാനം വസേന സമ്മദേവ യുജ്ജതി.

കഥന്തി ഇദം പുച്ഛനാകാരവിഭാവനപദം, പുച്ഛാ ചേത്ഥ കഥേതുകമ്യതാവസേന അഞ്ഞേസം അസമ്ഭവതോ, സാ ച ഉപരി ദേസനം ആരുള്ഹാനം സബ്ബേസം പകാരവിസേസാനം ആമസനവസേനാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘കഥന്തി…പേ… വിത്ഥാരേതുകമ്യതാപുച്ഛാ’’തി ആഹ. കഥം ബഹുലീകതോതി ഏത്ഥാപി ആനാപാനസ്സതിസമാധീതി പദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. തത്ഥ കഥന്തി ആനാപാനസ്സതിസമാധിബഹുലീകാരം നാനപ്പകാരതോ വിത്ഥാരേതുകമ്യതാപുച്ഛാ. ബഹുലീകതോ ആനാപാനസ്സതിസമാധീതി തഥാ പുട്ഠധമ്മനിദസ്സനന്തി ഇമമത്ഥം ‘‘ഏസേവ നയോ’’തി ഇമിനായേവ അതിദിസ്സതി. ഹേട്ഠാ പപഞ്ചവസേന വുത്തമത്ഥം സുഖഗ്ഗഹണത്ഥം സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ’’തി ആഹ, പിണ്ഡത്ഥോതി വുത്തം ഹോതി.

തമത്ഥന്തി തം ‘‘കഥം ഭാവിതോ’’തിആദിനാ പുച്ഛാവസേന സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം. ‘‘ഇധ തഥാഗതോ ലോകേ ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൯൧; അ. നി. ൩.൬൧) ഇധ-സദ്ദോ ലോകം ഉപാദായ വുത്തോ. ‘‘ഇധേവ തിട്ഠമാനസ്സാ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൩൬൯) ഓകാസം. ‘‘ഇധാഹം, ഭിക്ഖവേ, ഭുത്താവീ അസ്സം പവാരിതോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൦) പദപൂരണമത്തം. ‘‘ഇധ ഭിക്ഖു ധമ്മം പരിയാപുണാതീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൫.൭൩) പന സാസനം. ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ’’തി ഇധാപി സാസനമേവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്മിം സാസനേ ഭിക്ഖൂ’’തി വത്വാ തമേവത്ഥം പാകടം കത്വാ ദസ്സേതും ‘‘അയം ഹീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സബ്ബപ്പകാരആനാപാനസ്സതിസമാധിനിബ്ബത്തകസ്സാതി സബ്ബപ്പകാരഗ്ഗഹണം സോളസ പകാരേ സന്ധായ. തേ ഹി ഇമസ്മിംയേവ സാസനേ. ബാഹിരകാ ഹി ജാനന്താ ആദിതോ ചതുപ്പകാരമേവ ജാനന്തി. തേനാഹ ‘‘അഞ്ഞസാസനസ്സ തഥാഭാവപ്പടിസേധനോ’’തി, യഥാവുത്തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ നിസ്സയഭാവപ്പടിസേധനോതി അത്ഥോ. ഏതേന ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ’’തി ഇദം അന്തോഗധഏവ-സദ്ദന്തി ദസ്സേതി. സന്തി ഹി ഏകപദാനിപി അവധാരണാനി യഥാ വായുഭക്ഖോതി. തേനേവാഹ ‘‘ഇധേവ, ഭിക്ഖവേ, സമണോ’’തിആദി. പരിപുണ്ണസമണകരണധമ്മോ ഹി യോ, സോ സബ്ബപ്പകാരആനാപാനസ്സതിസമാധിനിബ്ബത്തകോ. പരപ്പവാദാതി പരേസം അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം നാനപ്പകാരവാദാ തിത്ഥായതനാനി.

അരഞ്ഞാദികസ്സേവ ഭാവനാനുരൂപസേനാസനതം ദസ്സേതും ‘‘ഇമസ്സ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ദുദ്ദമോ ദമഥം അനുപഗതോ ഗോണോ കൂടഗോണോ. യഥാ ഥനേഹി സബ്ബസോ ഖീരം ന പഗ്ഘരതി, ഏവം ദോഹപടിബന്ധിനീ കൂടധേനു. അസ്സാതി ഗോപസ്സ. രൂപസദ്ദാദികേ പടിച്ച ഉപ്പജ്ജനകഅസ്സാദോ രൂപാരമ്മണാദിരസോ. പുബ്ബേ ആചിണ്ണാരമ്മണന്തി പബ്ബജിതതോ പുബ്ബേ, അനാദിമതി വാ സംസാരേ പരിചിതാരമ്മണം. ഉപചാരവസേന ഉപനിസീദതി, അപ്പനാവസേന ഉപനിപജ്ജതീതി യോജേതബ്ബം.

ഇധാതി ഇമസ്മിം സാസനേ. നിബന്ധേയ്യാതി ബന്ധേയ്യ. സതിയാതി സമ്മദേവ കമ്മട്ഠാനസല്ലക്ഖണവസപ്പവത്തായ സതിയാ. ആരമ്മണേതി കമ്മട്ഠാനാരമ്മണേ. ദള്ഹന്തി ഥിരം, യഥാ സതോകാരിസ്സ ഉപചാരപ്പനാഭേദോ സമാധി ഇജ്ഝതി, തഥാ ഥാമഗതം കത്വാതി അത്ഥോ.

മുദ്ധഭൂതന്തി സന്തതാദിവിസേസഗുണവന്തതായ ബുദ്ധാദീഹി അരിയേഹി സമാസേവിതഭാവതോ ച മുദ്ധസദിസം, ഉത്തമന്തി അത്ഥോ. വിസേസാധിഗമദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരപദട്ഠാനന്തി സബ്ബേസം ബുദ്ധാനം ഏകച്ചാനം പച്ചേകബുദ്ധാനം ബുദ്ധസാവകാനഞ്ച വിസേസാധിഗമസ്സ ചേവ അഞ്ഞകമ്മട്ഠാനേന അധിഗതവിസേസാനം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരസ്സ ച പദട്ഠാനഭൂതം. വത്ഥുവിജ്ജാചരിയോ വിയ ഭഗവാ യോഗീനം അനുരൂപനിവാസട്ഠാനുപദിസ്സനതോ. ഭിക്ഖു ദീപിസദിസോ അരഞ്ഞേ ഏകകോ വിഹരിത്വാ പടിപക്ഖനിമ്മഥനേന ഇച്ഛിതത്ഥസാധനതോ. ഫലമുത്തമന്തി സാമഞ്ഞഫലമാഹ. പരക്കമജവയോഗ്ഗഭൂമിന്തി ഭാവനുസ്സാഹജവസ്സ യോഗ്ഗകരണഭൂമിഭൂതം.

ഏവം വുത്തലക്ഖണേസൂതി അഭിധമ്മപരിയായേന സുത്തന്തപരിയായേന വുത്തലക്ഖണേസു. രുക്ഖസമീപന്തി ‘‘യാവതാ മജ്ഝന്ഹികേ കാലേ സമന്താ ഛായാ ഫരതി, നിവാതേ പണ്ണാനി പതന്തി, ഏത്താവതാ രുക്ഖമൂലന്തി വുച്ചതീ’’തി ഏവം വുത്തം രുക്ഖസ്സ സമീപട്ഠാനം. അവസേസസത്തവിധസേനാസനന്തി പബ്ബതം കന്ദരം ഗിരിഗുഹം സുസാനം വനപ്പത്ഥം അബ്ഭോകാസം പലാലപുഞ്ജന്തി ഏവം വുത്തം. ഉതുത്തയാനുകൂലം ധാതുചരിയാനുകൂലന്തി ഗിമ്ഹാദിഉതുത്തയസ്സ സേമ്ഹാദിധാതുത്തയസ്സ മോഹാദിചരിതത്തയസ്സ ച അനുകൂലം. തഥാ ഹി ഗിമ്ഹകാലേ അരഞ്ഞം അനുകൂലം സോമ്മസീതലഭാവതോ, ഹേമന്തേ രുക്ഖമൂലം ഹിമപാതനിവാരണതോ, വസ്സകാലേ സുഞ്ഞാഗാരം വസ്സനിവാരണഗേഹസമ്ഭവതോ. സേമ്ഹധാതുകസ്സ സേമ്ഹപകതികസ്സ അരഞ്ഞം അനുകൂലം ദൂരം ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖാചരണേന സേമ്ഹസ്സ വൂപസമനതോ, പിത്തധാതുകസ്സ രുക്ഖമൂലം അനുകൂലം സീതവാതസമ്ഫസ്സസമ്ഭവതോ, വാതധാതുകസ്സ സുഞ്ഞാഗാരം അനുകൂലം വാതനിവാരണതോ. മോഹചരിതസ്സ അരഞ്ഞം അനുകൂലം. മഹാഅരഞ്ഞേ ഹി ചിത്തം ന സങ്കുചതി വിവടങ്ഗണഭാവതോ, ദോസചരിതസ്സ രുക്ഖമൂലം അനുകൂലം പസാദനീയഭാവതോ, രാഗചരിതസ്സ സുഞ്ഞാഗാരം അനുകൂലം വിസഭാഗാരമ്മണാനം പവേസനിവാരണതോ. അലീനാനുദ്ധച്ചപക്ഖികന്തി അസങ്കോചാവിക്ഖേപപക്ഖികം. സയനഞ്ഹി കോസജ്ജപക്ഖികം, ഠാനചങ്കമനാനി ഉദ്ധച്ചപക്ഖികാനി, ന ഏവം നിസജ്ജാ. തതോ ഏവ തസ്സാ സന്തതാ. നിസജ്ജായ ദള്ഹഭാവം പല്ലങ്കാഭുജനേന, അസ്സാസപസ്സാസാനം പവത്തനസുഖതം ഉപരിമകായസ്സ ഉജുകട്ഠപനേന, ആരമ്മണപരിഗ്ഗഹൂപായം പരിമുഖം സതിയാ ഠപനേന ദസ്സേന്തോ.

ഊരുബദ്ധാസനന്തി ഊരൂനമധോബന്ധനവസേന നിസജ്ജാ. ഹേട്ഠിമകായസ്സ അനുജുകം ഠപനം നിസജ്ജാവചനേനേവ ബോധിതന്തി. ഉജും കായന്തി ഏത്ഥ കായ-സദ്ദോ ഉപരിമകായവിസയോതി ആഹ – ‘‘ഉപരിമം സരീരം ഉജുകം ഠപേത്വാ’’തി. തം പന ഉജുകട്ഠപനം സരൂപതോ പയോജനതോ ച ദസ്സേതും ‘‘അട്ഠാരസാ’’തിആദി വുത്തം. ന പണമന്തീതി ന ഓണമന്തി. ന പരിപതതീതി ന വിഗച്ഛതി വീഥിം ന വിലങ്ഘേതി, തതോ ഏവ പുബ്ബേനാപരം വിസേസുപ്പത്തിയാ വുഡ്ഢിം ഫാതിം ഉപഗച്ഛതി. ഇധ പരി-സദ്ദോ അഭി-സദ്ദേന സമാനത്ഥോതി ആഹ ‘‘കമ്മട്ഠാനാഭിമുഖ’’ന്തി, ബഹിദ്ധാ പുഥുത്താരമ്മണതോ നിവാരേത്വാ കമ്മട്ഠാനംയേവ പുരക്ഖത്വാതി അത്ഥോ. പരീതി പരിഗ്ഗഹട്ഠോ ‘‘പരിണായികാ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൧൬, ൨൦) വിയ. നിയ്യാനട്ഠോ പടിപക്ഖതോ നിഗ്ഗമനട്ഠോ, തസ്മാ പരിഗ്ഗഹിതനിയ്യാനന്തി സബ്ബഥാ ഗഹിതാസമ്മോസം പരിച്ചത്തസമ്മോസം സതിം കത്വാ, പരമം സതിനേപക്കം ഉപട്ഠപേത്വാതി അത്ഥോ. സതോവാതി സതിയാ സമന്നാഗതോ ഏവ സരന്തോ ഏവ അസ്സസതി, നാസ്സ കാചി സതിവിരഹിതാ അസ്സാസപ്പവത്തി ഹോതീതി അത്ഥോ. സതോ പസ്സസതീതി ഏത്ഥാപി സതോവ പസ്സസതീതി ഏവ-സദ്ദോ ആനേത്വാ വത്തബ്ബോ. സതോകാരീതി സതോ ഏവ ഹുത്വാ സതിയാ ഏവ വാ കാതബ്ബസ്സ കത്താ, കരണസീലോ വാ.

ബാത്തിംസായ ആകാരേഹീതി ചതൂസു ചതുക്കേസു ആഗതാനി ദീഘരസ്സാദീനി സോളസ പദാനി അസ്സാസപസ്സാസവസേന ദ്വിധാ വിഭജിത്വാ വുത്തേഹി ദീഘമസ്സാസം ആദിം കത്വാ പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സിപസ്സാസപരിയന്തേഹി ബാത്തിംസാകാരേഹി. യദി ‘‘സതോവ അസ്സസതി, സതോ പസ്സസതീ’’തി ഏതസ്സ വിഭങ്ഗേ വുത്തം, അഥ കസ്മാ ‘‘അസ്സസതി പസ്സസതി’’ച്ചേവ അവത്വാ ‘‘സതോകാരീ’’തി വുത്തം? ഏകരസം ദേസനം കാതുകാമതായ. പഠമചതുക്കേ പദദ്വയമേവ ഹി വത്തമാനകാലവസേന ആഗതം, ഇതരാനി അനാഗതകാലവസേന, തസ്മാ ഏകരസം ദേസനം കാതുകാമതായ സബ്ബത്ഥ ‘‘സതോകാരി’’ച്ചേവ വുത്തം. ദീഘംഅസ്സാസവസേനാതി ദീഘഅസ്സാസവസേന, വിഭത്തിഅലോപം കത്വാ നിദ്ദേസോ. ദീഘന്തി വാ ഭഗവതാ വുത്തഅസ്സാസവസേന. ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപന്തി വിക്ഖേപസ്സ പടിപക്ഖഭാവതോ അവിക്ഖേപോതി ലദ്ധനാമം ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗഭാവം പജാനതോ സതി ഉപട്ഠിതാ ആരമ്മണം ഉപഗന്ത്വാ ഠിതാ ഹോതി. തായ സതിയാ തേന ഞാണേനാതി യഥാവുത്തായ സതിയാ യഥാവുത്തേന ച ഞാണേന. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ദീഘം അസ്സാസം ആരമ്മണഭൂതം അവിക്ഖിത്തചിത്തസ്സ അസമ്മോഹതോ വാ സമ്പജാനന്തസ്സ തത്ഥ സതി ഉപട്ഠിതാവ ഹോതി, തം സമ്പജാനന്തസ്സ ആരമ്മണകരണവസേന അസമ്മോഹവസേന വാ സമ്പജഞ്ഞം, തദധീനസതിസമ്പജഞ്ഞേന തംസമങ്ഗീ യോഗാവചരോ സതോകാരീ നാമ ഹോതീതി. പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ അസ്സാസവസേനാതി പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ ഹുത്വാ അസ്സസനസ്സ വസേന. ‘‘പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സിഅസ്സാസവസേനാ’’തി വാ പാഠോ, തസ്സ പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സിനോ അസ്സാസാ പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സിഅസ്സാസാ, തേസം വസേനാതി അത്ഥോ.

അന്തോ ഉട്ഠിതസസനം അസ്സാസോ, ബഹി ഉട്ഠിതസസനം പസ്സാസോതി ആഹ – ‘‘അസ്സാസോതി ബഹിനിക്ഖമനവാതോ’’തിആദി. സുത്തന്തട്ഠകഥായം പന ബഹി ഉട്ഠഹിത്വാപി അന്തോ സസനതോ അസ്സാസോ, അന്തോ ഉട്ഠഹിത്വാപി ബഹി സസനതോ പസ്സാസോതി കത്വാ ഉപ്പടിപാടിയാ വുത്തം. അഥ വാ മാതുകുച്ഛിയം ബഹി നിക്ഖമിതും അലദ്ധോകാസോ നാസികാവാതോ മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖന്തമത്തേ പഠമം ബഹി നിക്ഖമതീതി വിനയട്ഠകഥായം ഉപ്പത്തിക്കമേന ‘‘ആദിമ്ഹി സാസോ അസ്സാസോ’’തി ബഹിനിക്ഖമനവാതോ വുത്തോ. തേനേവാഹ ‘‘സബ്ബേസമ്പി ഗബ്ഭസേയ്യകാന’’ന്തിആദി. സുത്തന്തട്ഠകഥായം പന പവത്തിയം ഭാവനാരമ്ഭസമയേ പഠമം നാസികാവാതസ്സ അന്തോ ആകഡ്ഢിത്വാ പച്ഛാ ബഹി വിസ്സജ്ജനതോ പവത്തിക്കമേന ‘‘ആദിമ്ഹി സാസോ അസ്സാസോ’’തി അന്തോപവിസനവാതോ വുത്തോ. സുത്തന്തനയോയേവ ചേത്ഥ ‘‘അസ്സാസാദിമജ്ഝപരിയോസാനം സതിയാ അനുഗച്ഛതോ അജ്ഝത്തം വിക്ഖേപഗതേന ചിത്തേന കായോപി ചിത്തമ്പി സാരദ്ധാ ച ഹോന്തി ഇഞ്ജിതാ ച ഫന്ദിതാ ച, പസ്സാസാദിമജ്ഝപരിയോസാനം സതിയാ അനുഗച്ഛതോ ബഹിദ്ധാ വിക്ഖേപഗതേന ചിത്തേന കായോപി ചിത്തമ്പി സാരദ്ധാ ച ഹോന്തി ഇഞ്ജിതാ ച ഫന്ദിതാ ചാ’’തി (പടി. മ. ൧.൧൫൭) ഇമായ പാളിയാ സമേതി. ‘‘ഭാവനാരമ്ഭേ പവത്തിക്കമസ്സേവ ഇച്ഛിതത്താ സുന്ദരതരോ’’തി വദന്തി. താലും ആഹച്ച നിബ്ബായതീതി താലും ആഹച്ച നിരുജ്ഝതി. തേന കിര സമ്പതിജാതോ ബാലദാരകോ ഖിപിതം കരോതി. ഏവം താവാതിആദി യഥാവുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ നിഗമനം. കേചി ‘‘ഏവം താവാതി അനേന പവത്തിക്കമേന അസ്സാസോ ബഹിനിക്ഖമനവാതോതി ഗഹേതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ’’തി വദന്തി.

അദ്ധാനവസേനാതി കാലദ്ധാനവസേന. അയഞ്ഹി അദ്ധാന-സദ്ദോ കാലസ്സ ദേസസ്സ ച വാചകോതി. തത്ഥ ദേസദ്ധാനം ഉദാഹരണഭാവേന ദസ്സേത്വാ കാലദ്ധാനസ്സ വസേന അസ്സാസപസ്സാസാനം ദീഘരസ്സതം വിഭാവേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഓകാസദ്ധാനന്തി ഓകാസഭൂതം അദ്ധാനം. ഫരിത്വാതി ബ്യാപേത്വാ. ചുണ്ണവിചുണ്ണാപി അനേകകലാപഭാവേന, ദീഘമദ്ധാനന്തി ദീഘം പദേസം. തസ്മാതി സണികം പവത്തിയാ ദീഘസന്താനതായ ദീഘാതി വുച്ചന്തി. ഏത്ഥ ച ഹത്ഥിആദിസരീരേ സുനഖാദിസരീരേ ച അസ്സാസപസ്സാസാനം ദേസദ്ധാനവിസിട്ഠേന കാലദ്ധാനവസേനേവ ദീഘരസ്സതാ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ ‘‘സണികം പൂരേത്വാ സണികമേവ നിക്ഖമന്തി, സീഘം പൂരേത്വാ സീഘമേവ നിക്ഖമന്തീ’’തി വചനതോ. മനുസ്സേസൂതി സമാനപ്പമാണേസുപി മനുസ്സസരീരേസു. ദീഘം അസ്സസന്തീതി ദീഘം അസ്സാസപ്പബന്ധം പവത്തേന്തീതി അത്ഥോ. പസ്സസന്തീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. സുനഖസസാദയോ വിയ രസ്സം അസ്സസന്തി പസ്സസന്തി ചാതി യോജനാ. ഇദം പന ദീഘം രസ്സഞ്ച അസ്സസനം പസ്സസനഞ്ച തേസം സത്താനം സരീരസ്സ സഭാവോതി ദട്ഠബ്ബം. തേസന്തി തേസം സത്താനം. തേതി അസ്സാസപസ്സാസാ. ഇത്തരമദ്ധാനന്തി അപ്പകം കാലം. നവഹാകാരേഹീതി ഭാവനമനുയുഞ്ജന്തസ്സ പുബ്ബേനാപരം അലദ്ധവിസേസസ്സ കേവലം അദ്ധാനവസേന ആദിതോ വുത്താ തയോ ആകാരാ, തേ ച ഖോ ഏകച്ചോ അസ്സാസം സുട്ഠു സല്ലക്ഖേതി, ഏകച്ചോ പസ്സാസം, ഏകച്ചോ തദുഭയന്തി ഇമേസം തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം വസേന. കേചി പന ‘‘അസ്സസതിപി പസ്സസതിപീതി ഏകജ്ഝം വചനം ഭാവനായ നിരന്തരം പവത്തിദസ്സനത്ഥ’’ന്തി വദന്തി. ഛന്ദവസേന പുബ്ബേ വിയ തയോ, തഥാ പാമോജ്ജവസേനാതി ഇമേഹി നവഹി ആകാരേഹി.

കാമഞ്ചേത്ഥ ഏകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ തയോ ഏവ ആകാരാ ലബ്ഭന്തി, തന്തിവസേന പന സബ്ബേസം പാളിആരുള്ഹത്താ തേസം വസേന പരികമ്മസ്സ കാതബ്ബത്താ ച ‘‘തത്രായം ഭിക്ഖു നവഹാകാരേഹീ’’തി വുത്തം. ഏവം പജാനതോതി ഏവം യഥാവുത്തേഹി ആകാരേഹി അസ്സാസപസ്സാസേ പജാനതോ, തത്ഥ മനസികാരം പവത്തേന്തസ്സ. ഏകേനാകാരേനാതി ദീഘംഅസ്സാസാദീസു ചതൂസു ആകാരേസു ഏകേന ആകാരേന, നവസു തീസു വാ ഏകേന. തഥാ ഹി വക്ഖതി –

‘‘ദീഘോ രസ്സോ ച അസ്സാസോ,

പസ്സാസോപി ച താദിസോ;

ചത്താരോ വണ്ണാ വത്തന്തി,

നാസികഗ്ഗേവ ഭിക്ഖുനോ’’തി. (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൧൬൫);

അയം ഭാവനാ അസ്സാസപസ്സാസകായാനുപസ്സനാതി കത്വാ വുത്തം ‘‘കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനഭാവനാ സമ്പജ്ജതീ’’തി.

ഇദാനി പാളിവസേനേവ തേ നവ ആകാരേ ഭാവനാവിധിഞ്ച ദസ്സേതും ‘‘യഥാഹാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ ‘‘കഥം പജാനാതീ’’തി പജാനനവിധിം കഥേതുകമ്യതായ പുച്ഛതി. ദീഘം അസ്സാസന്തി വുത്തലക്ഖണം ദീഘം അസ്സാസം. അദ്ധാനസങ്ഖാതേതി അദ്ധാനന്തി സങ്ഖം ഗതേ ദീഘേ കാലേ, ദീഘം ഖണന്തി അത്ഥോ. കോട്ഠാസപരിയായോ വാ സങ്ഖാത-സദ്ദോ ‘‘ഥേയ്യസങ്ഖാത’’ന്തിആദീസു വിയ, തസ്മാ അദ്ധാനസങ്ഖാതേതി അദ്ധാനകോട്ഠാസേ ദേസഭാഗേതി അത്ഥോ. ഛന്ദോ ഉപ്പജ്ജതീതി ഭാവനായ പുബ്ബേനാപരം വിസേസം ആവഹന്തിയാ ലദ്ധസ്സാദത്താ തത്ഥ സാതിസയോ കത്തുകാമതാലക്ഖണോ കുസലച്ഛന്ദോ ഉപ്പജ്ജതി. ഛന്ദവസേനാതി തഥാപവത്തഛന്ദസ്സ വസേന വിസേസഭാവനമനുയുഞ്ജന്തസ്സ കമ്മട്ഠാനം വുഡ്ഢിം ഫാതിം ഗമേന്തസ്സ. തതോ സുഖുമതരന്തി യഥാവുത്തഛന്ദപ്പവത്തിയാ പുരിമകതോ സുഖുമതരം. ഭാവനാബലേന ഹി പടിപ്പസ്സദ്ധദരഥപരിളാഹതായ കായസ്സ അസ്സാസപസ്സാസാ സുഖുമതരാ ഹുത്വാ പവത്തന്തി. പാമോജ്ജം ഉപ്പജ്ജതീതി അസ്സാസപസ്സാസാനം സുഖുമതരഭാവേന ആരമ്മണസ്സ സന്തതരതായ കമ്മട്ഠാനസ്സ ച വീഥിപ്പടിപന്നതായ ഭാവനാചിത്തസഹഗതോ പമോദോ ഖുദ്ദികാദിഭേദാ തരുണപീതി ഉപ്പജ്ജതി. ചിത്തം വിവത്തതീതി അനുക്കമേന അസ്സാസപസ്സാസാനം അതിവിയ സുഖുമതരഭാവപ്പത്തിയാ അനുപട്ഠഹനേ വിചേതബ്ബാകാരപ്പത്തേഹി തേഹി ചിത്തം വിനിവത്തതീതി കേചി. ഭാവനാബലേന പന സുഖുമതരഭാവപ്പത്തേസു അസ്സാസപസ്സാസേസു തത്ഥ പടിഭാഗനിമിത്തേ ഉപ്പന്നേ പകതിഅസ്സാസപസ്സാസതോ ചിത്തം നിവത്തതി. ഉപേക്ഖാ സണ്ഠാതീതി തസ്മിം പടിഭാഗനിമിത്തേ ഉപചാരപ്പനാഭേദേ സമാധിമ്ഹി ഉപ്പന്നേ പുന ഝാനനിബ്ബത്തനത്ഥം ബ്യാപാരാഭാവതോ അജ്ഝുപേക്ഖനം ഹോതി, സാ പനായം ഉപേക്ഖാ തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖാതി വേദിതബ്ബാ.

ഇമേഹി നവഹി ആകാരേഹീതി ഇമേഹി യഥാവുത്തേഹി നവഹി പകാരേഹി പവത്താ. ദീഘം അസ്സാസപസ്സാസാ കായോതി ദീഘാകാരാ അസ്സാസപസ്സാസാ ചുണ്ണവിചുണ്ണാപി സമൂഹട്ഠേന കായോ. അസ്സാസപസ്സാസേ നിസ്സായ ഉപ്പന്നനിമിത്തമ്പി ഏത്ഥ അസ്സാസപസ്സാസസാമഞ്ഞവസേന വുത്തം. ഉപട്ഠാനം സതീതി തം ആരമ്മണം ഉപഗന്ത്വാ തിട്ഠതീതി സതി ഉപട്ഠാനം നാമ. അനുപസ്സനാ ഞാണന്തി സമഥവസേന നിമിത്തസ്സ അനുപസ്സനാ വിപസ്സനാവസേന അസ്സാസപസ്സാസേ തന്നിസ്സയഞ്ച കായം ‘‘രൂപ’’ന്തി, ചിത്തം തംസമ്പയുത്തധമ്മേ ച ‘‘അരൂപ’’ന്തി വവത്ഥപേത്വാ നാമരൂപസ്സ അനുപസ്സനാ ച ഞാണം തത്ഥ യഥാഭൂതാവബോധോ. കായോ ഉപട്ഠാനന്തി സോ കായോ ആരമ്മണകരണവസേന ഉപഗന്ത്വാ സതി ഏത്ഥ തിട്ഠതീതി ഉപട്ഠാനം നാമ. ഏത്ഥ ച ‘‘കായോ ഉപട്ഠാന’’ന്തി ഇമിനാ ഇതരകായസ്സപി സങ്ഗഹോതി തഥാ വുത്തം സമ്മസനചാരസ്സപി ഇധ ഇച്ഛിതത്താ. നോ സതീതി സോ കായോ സതി നാമ ന ഹോതി. സതി ഉപട്ഠാനഞ്ചേവ സതി ച സരണട്ഠേന ഉപട്ഠാനട്ഠേന ച. തായ സതിയാതി യഥാവുത്തായ സതിയാ. തേന ഞാണേനാതി യഥാവുത്തേനേവ ഞാണേന. തം കായന്തി തം അസ്സാസപസ്സാസകായഞ്ചേവ തന്നിസ്സയരൂപകായഞ്ച. അനുപസ്സതീതി ഝാനസമ്പയുത്തഞാണേന ചേവ വിപസ്സനാഞാണേന ച അനു അനു പസ്സതി. തേന വുച്ചതി കായേ കായാനുപസ്സനാ സതിപട്ഠാനഭാവനാതി തേന അനുപസ്സനേന യഥാവുത്തേ കായേ അയം കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനഭാവനാതി വുച്ചതി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യാ അയം യഥാവുത്തേ അസ്സാസപസ്സാസകായേ തസ്സ നിസ്സയഭൂതേ കരജകായേ ച കായസ്സേവ അനുപസ്സനാ അനുദകഭൂതായ മരീചിയാ ഉദകാനുപസ്സനാ വിയ ന അനിച്ചാദിസഭാവേ കായേ നിച്ചാദിഭാവാനുപസ്സനാ, അഥ ഖോ യഥാരഹം അനിച്ചദുക്ഖാനത്താ സുഭഭാവസ്സേവ അനുപസ്സനാ. അഥ വാ കായേ ‘‘അഹന്തി വാ, മമന്തി വാ, ഇത്ഥീതി വാ, പുരിസോ’’തി വാ ഗഹേതബ്ബസ്സ കസ്സചി അഭാവതോ താദിസം അനനുപസ്സിത്വാ കായമത്തസ്സേവ അനുപസ്സനാ കായാനുപസ്സനാ, തായ കായാനുപസ്സനായ സമ്പയുത്താ സതിയേവ ഉപട്ഠാനം സതിപട്ഠാനം, തസ്സ ഭാവനാ വഡ്ഢനാ കായാനുപസ്സനാ സതിപട്ഠാനഭാവനാതി.

ഏസേവ നയോതി ‘‘നവഹി ആകാരേഹീ’’തിആദിനാ വുത്തവിധിം രസ്സ-പദേ അതിദിസ്സതി. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം യഥാദസ്സിതേ ‘‘കഥം ദീഘം അസ്സസന്തോ’’തിആദിനാ ആഗതേ പാളിനയേ. ഇധാതി ഇമസ്മിം രസ്സപദവസേന ആഗതേ പാളിനയേ. അയന്തി യോഗാവചരോ. അദ്ധാനവസേനാതി ദീഘകാലവസേന. ഇത്തരവസേനാതി പരിത്തകാലവസേന. ഇമേഹി ആകാരേഹീതി ഇമേഹി നവഹി ആകാരേഹി.

താദിസോതി ദീഘോ രസ്സോ ച. ചത്താരോ വണ്ണാതി ചത്താരോ ആകാരാ തേ ച ദീഘാദയോ ഏവ. നാസികഗ്ഗേവ ഭിക്ഖുനോതി ഗാഥാസുഖത്ഥം രസ്സം കത്വാ വുത്തം. നാസികഗ്ഗേ വാതി വാ-സദ്ദോ അനിയമത്ഥോ, തേന ഉത്തരോട്ഠം സങ്ഗണ്ഹാതി.

സബ്ബകായപ്പടിസംവേദീതി സബ്ബസ്സ കായസ്സ പടി പടി പച്ചേകം സമ്മദേവ വേദനസീലോ ജാനനസീലോ, തസ്സ വാ പടി പടി സമ്മദേവ വേദോ ഏതസ്സ അത്ഥി, തം വാ പടി പടി സമ്മദേവ വേദമാനോതി അത്ഥോ. തത്ഥ തത്ഥ സബ്ബ-ഗ്ഗഹണേന അസ്സാസാദികായസ്സ അനവസേസപരിയാദാനേ സിദ്ധേപി അനേകകലാപസമുദായഭാവതോ തസ്സ സബ്ബേസമ്പി ഭാഗാനം സംവേദനദസ്സനത്ഥം പടി-സദ്ദഗ്ഗഹണം, തത്ഥ സക്കച്ചകാരിഭാവദസ്സനത്ഥം സം-സദ്ദഗ്ഗഹണന്തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘സകലസ്സാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ യഥാ സമാനേസുപി അസ്സാസപസ്സാസേസു യോഗിനോ പടിപത്തിവിധാനേ പച്ചേകം സക്കച്ചംയേവ പടിപജ്ജിതബ്ബന്തി ദസ്സേതും വിസും ദേസനാ കതാ, ഏവം തമേവത്ഥം ദീപേതും സതിപി അത്ഥസ്സ സമാനതായ ‘‘സകലസ്സാ’’തിആദിനാ പദദ്വയസ്സ വിസും വിസും അത്ഥവണ്ണനാ കതാതി വേദിതബ്ബാ. പാകടം കരോന്തോതി വിഭൂതം കരോന്തോ, സബ്ബസോ വിഭാവേന്തോതി അത്ഥോ. പാകടീകരണം വിഭാവനം തത്ഥ അസമ്മുയ്ഹനഞാണേനേവ നേസം പവത്തനേന ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏവം വിദിതം കരോന്തോ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ തസ്മാതി യസ്മാ ഞാണസമ്പയുത്തചിത്തേനേവ അസ്സാസപസ്സാസേ പവത്തേതി, ന വിപ്പയുത്തചിത്തേന, തസ്മാ ഏവംഭൂതോ സബ്ബകായപ്പടിസംവേദീ അസ്സസിസ്സാമി പസ്സസിസ്സാമീതി സിക്ഖതീതി വുച്ചതി ബുദ്ധാദീഹീതി യോജനാ. ചുണ്ണവിചുണ്ണവിസടേതി അനേകകലാപതായ ചുണ്ണവിചുണ്ണഭാവേന വിസടേ. ആദി പാകടോ ഹോതി സതിയാ ഞാണസ്സ ച വസേന കതപുബ്ബാഭിസങ്ഖാരസ്സ പവത്തത്താ. താദിസേന ഭവിതബ്ബന്തി ചതുത്ഥപുഗ്ഗലസദിസേന ഭവിതബ്ബം, പഗേവ സതിം ഞാണഞ്ച പച്ചുപട്ഠപേത്വാ തീസുപി ഠാനേസു ഞാണസമ്പയുത്തമേവ ചിത്തം പവത്തേതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ.

ഏവന്തി വുത്തപ്പകാരേന സബ്ബകായപ്പടിസംവേദനവസേനേവ. ഘടതീതി ഉസ്സഹതി. വായമതീതി വായാമം കരോതി, മനസികാരം പവത്തേതീതി അത്ഥോ. തഥാഭൂതസ്സാതി ആനാപാനസ്സതിം ഭാവേന്തസ്സ. സംവരോതി സതി വീരിയമ്പി വാ. തായ സതിയാതി യാ സാ ആനാപാനേ ആരബ്ഭ പവത്താ സതി, തായ. തേന മനസികാരേനാതി യോ സോ തത്ഥ സതിപുബ്ബങ്ഗമോ ഭാവനാമനസികാരോ, തേന സദ്ധിന്തി അധിപ്പായോ. ആസേവതീതി ‘‘തിസ്സോ സിക്ഖായോ’’തി വുത്തേ അധികുസലധമ്മേ ആസേവതി. തദാസേവനഞ്ഹേത്ഥ സിക്ഖനന്തി അധിപ്പേതം. പുരിമനയേതി പുരിമസ്മിം ഭാവനാനയേ, പഠമവത്ഥുദ്വയേതി അധിപ്പായോ. തത്ഥാപി കാമം ഞാണുപ്പാദനം ലബ്ഭതേവ അസ്സാസപസ്സാസാനം യാഥാവതോ ദീഘരസ്സഭാവാവബോധസബ്ഭാവതോ, തഥാപി തം ന ദുക്കരം യഥാപവത്താനം തേസം ഗഹണമത്തഭാവതോതി തത്ഥ വത്തമാനകാലപ്പയോഗോ കതോ. ഇദം പന ദുക്കരം പുരിസസ്സ ഖുരധാരായം ഗമനസദിസം, തസ്മാ സാതിസയേനേത്ഥ പുബ്ബാഭിസങ്ഖാരേന ഭവിതബ്ബന്തി ദീപേതും അനാഗതകാലപ്പയോഗോ കതോതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ യസ്മാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഞാണുപ്പാദനാദീസൂതി ആദി-സദ്ദേന കായസങ്ഖാരപസ്സമ്ഭനപീതിപടിസംവേദനാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. കേചി പനേത്ഥ ‘‘സംവരസമാദാനാനം സങ്ഗഹോ’’തി വദന്തി.

കായസങ്ഖാരന്തി അസ്സാസപസ്സാസം. സോ ഹി ചിത്തസമുട്ഠാനോപി സമാനോ കരജകായപടിബദ്ധവുത്തിതായ തേന സങ്ഖരീയതീതി കായസങ്ഖാരോതി വുച്ചതി. യോ പന ‘‘കായസങ്ഖാരോ വചീസങ്ഖാരോ’’തി (മ. നി. ൧.൧൦൨) ഏവമാഗതോ കായസങ്ഖാരോ ചേതനാലക്ഖണോ സതിപി ദ്വാരന്തരുപ്പത്തിയം യേഭുയ്യവുത്തിയാ തബ്ബഹുലവുത്തിയാ ച കായദ്വാരേന ലക്ഖിതോ, സോ ഇധ നാധിപ്പേതോ. പസ്സമ്ഭേന്തോതിആദീസു പച്ഛിമം പച്ഛിമം പദം പുരിമസ്സ പുരിമസ്സ അത്ഥവചനം. തസ്മാ പസ്സമ്ഭനം നാമ വൂപസമനം, തഞ്ച തഥാപയോഗേ അസതി ഉപ്പജ്ജനാരഹസ്സ ഓളാരികസ്സ കായസങ്ഖാരസ്സ പയോഗസമ്പത്തിയാ അനുപ്പാദനന്തി ദട്ഠബ്ബം. തത്രാതി ‘‘ഓളാരികം കായസങ്ഖാരം പസ്സമ്ഭേന്തോ’’തി ഏത്ഥ. അപരിഗ്ഗഹിതകാലേതി കമ്മട്ഠാനസ്സ അനാരദ്ധകാലേ, തതോ ഏവ കായചിത്താനമ്പി അപരിഗ്ഗഹിതകാലേ. ‘‘നിസീദതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായാ’’തി ഹി ഇമിനാ കായപരിഗ്ഗഹോ, ‘‘പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ’’തി ഇമിനാ ചിത്തപരിഗ്ഗഹോ വുത്തോ. തേനേവാഹ – ‘‘കായോപി ചിത്തമ്പി പരിഗ്ഗഹിതാ ഹോന്തീ’’തി. കായോതി കരജകായോ. സദരഥാതി സപരിളാഹാ. സാ ച നേസം സദരഥതാ ഗരുഭാവേന വിയ ഓളാരികതായ അവിനാഭാവിനീതി ആഹ ‘‘ഓളാരികാ’’തി. ബലവതരാതി സബലാ ഥൂലാ. സന്താ ഹോന്തീതി ചിത്തം താവ ബഹിദ്ധാ വിക്ഖേപാഭാവേന ഏകഗ്ഗം ഹുത്വാ കമ്മട്ഠാനം പരിഗ്ഗഹേത്വാ പവത്തമാനം സന്തം ഹോതി വൂപസന്തം, തതോ ഏവ തംസമുട്ഠാനാ രൂപധമ്മാ ലഹുമുദുകമ്മഞ്ഞഭാവപ്പത്താ, തദനുഗുണതായ സേസം തിസന്തതിരൂപന്തി ഏവം ചിത്തേ കായേ ച വൂപസന്തേ പവത്തമാനേ തന്നിസ്സിതാ അസ്സാസപസ്സാസാ സന്തസഭാവാ അനുക്കമേന സുഖുമസുഖുമതരസുഖുമതമാ ഹുത്വാ പവത്തന്തി. തേന വുത്തം ‘‘യദാ പനസ്സ കായോപീ’’തിആദി. പസ്സമ്ഭേമീതി പഠമാവജ്ജനാ. ആഭുജനം ആഭോഗോ, സമ്മാ അനു അനു ആഹരണം സമന്നാഹാരോ, തസ്മിംയേവ അത്ഥേ അപരാപരം പവത്തആവജ്ജനാ തസ്സേവ അത്ഥസ്സ മനസികരണം ചിത്തേ ഠപനം മനസികാരോ, വീമംസാ പച്ചവേക്ഖണാ.

സാരദ്ധേതി സദരഥേ സപരിളാഹേ. അധിമത്തന്തി ബലവം ഓളാരികം, ലിങ്ഗവിപല്ലാസേന വുത്തം. കായസങ്ഖാരോ ഹി അധിപ്പേതോ. ‘‘അധിമത്തം ഹുത്വാ പവത്തതീ’’തി കിരിയാവിസേസനം വാ ഏതം. സുഖുമന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. കായമ്ഹീതി ഏത്ഥ ചിത്തേ ചാതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം.

പഠമജ്ഝാനതോ വുട്ഠായ കരിയമാനം ദുതിയജ്ഝാനസ്സ നാനാവജ്ജനം പരികമ്മം പഠമജ്ഝാനം വിയ ദൂരസമുസ്സാരിതപടിപക്ഖന്തി കത്വാ തംസമുട്ഠാനോ കായസങ്ഖാരോ പഠമജ്ഝാനേ ച ദുതിയജ്ഝാനൂപചാരേ ച ഓളാരികോതി സദിസോ വുത്തോ. ഏസ നയോ സേസുപചാരദ്വയേപി. അഥ വാ ദുതിയജ്ഝാനാദീനം അധിഗമായ പടിപജ്ജതോ ദുക്ഖാപടിപദാദിവസേന കിലമതോ യോഗിനോ കായകിലമഥചിത്തുപഘാതാദിവസേന വിതക്കാദിസങ്ഖോഭേന സപരിപ്ഫന്ദതായ ച ചിത്തപ്പവത്തിയാ ദുതിയജ്ഝാനാദിഉപചാരേസു കായസങ്ഖാരസ്സ ഓളാരികതാ വേദിതബ്ബാ. അതിസുഖുമോതി അഞ്ഞത്ഥ ലബ്ഭമാനോ കായസങ്ഖാരോ ചതുത്ഥജ്ഝാനേ അതിക്കന്തസുഖുമോ. സുഖുമഭാവോപിസ്സ തത്ഥ നത്ഥി കുതോ ഓളാരികതാ അപ്പവത്തനതോ. തേനാഹ ‘‘അപ്പവത്തിമേവ പാപുണാതീ’’തി.

ലാഭിസ്സ സതോ അനുപുബ്ബസമാപത്തിസമാപജ്ജനവേലം ഏകാസനേനേവ വാ സബ്ബേസം ഝാനാനം പടിലാഭം സന്ധായ മജ്ഝിമഭാണകാ ഹേട്ഠിമഹേട്ഠിമജ്ഝാനതോ ഉപരൂപരിഝാനൂപചാരേപി സുഖുമതരം ഇച്ഛന്തി. തത്ഥ ഹി സോപചാരാനം ഝാനാനം ഉപരൂപരി വിസേസവന്തതാ സന്തതാ ച സമ്ഭവേയ്യ, ഏകാവജ്ജനൂപചാരം വാ സന്ധായ ഏവം വുത്തം. ഏവഞ്ഹി ഹേട്ഠാ വുത്തവാദേന ഇമസ്സ വാദസ്സ അവിരോധോ സിദ്ധോ ഭിന്നവിസയത്താ. സബ്ബേസംയേവാതി ഉഭയേസമ്പി. യസ്മാ തേ സബ്ബേപി വുച്ചമാനേന വിധിനാ പസ്സദ്ധിമിച്ഛന്തിയേവ. അപരിഗ്ഗഹിതകാലേ പവത്തകായസങ്ഖാരോ പരിഗ്ഗഹിതകാലേ പടിപ്പസ്സമ്ഭതീതി ഇദം സദിസസന്താനതായ വുത്തം. ന ഹി തേ ഏവ ഓളാരികാ അസ്സാസാദയോ സുഖുമാ ഹോന്തി. പസ്സമ്ഭനാകാരോ പന തേസം ഹേട്ഠാ വുത്തോയേവ.

മഹാഭൂതപരിഗ്ഗഹേ സുഖുമോതി ചതുധാതുമുഖേന വിപസ്സനാഭിനിവേസം സന്ധായ വുത്തം. സകലരൂപപരിഗ്ഗഹേ സുഖുമോ ഭാവനായ ഉപരൂപരി പണീതഭാവതോ. തേനേവാഹ ‘‘രൂപാരൂപപരിഗ്ഗഹേ സുഖുമോ’’തി. ലക്ഖണാരമ്മണികവിപസ്സനായാതി കലാപസമ്മസനമാഹ. നിബ്ബിദാനുപസ്സനാതോ പട്ഠായ ബലവവിപസ്സനാ, തതോ ഓരം ദുബ്ബലവിപസ്സനാ. പുബ്ബേ വുത്തനയേനാതി ‘‘അപരിഗ്ഗഹിതകാലേ’’തിആദിനാ സമഥനയേ വുത്തനയേന. ‘‘അപരിഗ്ഗഹേ പവത്തോ കായസങ്ഖാരോ മഹാഭൂതപരിഗ്ഗഹേ പടിപ്പസ്സമ്ഭതീ’’തിആദിനാ വിപസ്സനാനയേപി പടിപ്പസ്സദ്ധി യോജേതബ്ബാതി വുത്തം ഹോതി.

അസ്സാതി ഇമസ്സ ‘‘പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാര’’ന്തി പദസ്സ. ചോദനാസോധനാഹീതി അനുയോഗപരിഹാരേഹി. ഏവന്തി ഇദാനി വുച്ചമാനാകാരേന. കഥന്തി യം ഇദം ‘‘പസ്സമ്ഭയം…പേ… സിക്ഖതീ’’തി വുത്തം, തം കഥം കേന പകാരേന കായസങ്ഖാരസ്സ പസ്സമ്ഭനം യോഗിനോ ച സിക്ഖനം ഹോതീതി കഥേതുകാമതായ പുച്ഛിത്വാ കായസങ്ഖാരേ സരൂപതോ ഓളാരികസുഖുമതോ വൂപസമതോ അനുയോഗപരിഹാരതോ ച ദസ്സേതും ‘‘കതമേ കായസങ്ഖാരാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ കായികാതി രൂപകായേ ഭവാ. കായപ്പടിബദ്ധാതി കായസന്നിസ്സിതാ. കായേ സതി ഹോന്തി, അസതി ന ഹോന്തി, തതോ ഏവ തേ അകായസമുട്ഠാനാപി കായേന സങ്ഖരീയന്തീതി കായസങ്ഖാരാ. പസ്സമ്ഭേന്തോതി ഓളാരികോളാരികം പസ്സമ്ഭേന്തോ.

സേസപദദ്വയം തസ്സേവ വേവചനം. ഓളാരികഞ്ഹി കായസങ്ഖാരം അവൂപസന്തസഭാവം സന്നിസീദാപേന്തോ ‘‘പസ്സമ്ഭേന്തോ’’തി വുച്ചതി, അനുപ്പാദനിരോധം പാപേന്തോ ‘‘നിരോധേന്തോ’’തി, സുട്ഠു സന്തസഭാവം നയന്തോ ‘‘വൂപസമേന്തോ’’തി.

യഥാരൂപേഹീതി യാദിസേഹി. കായസങ്ഖാരേഹീതി ഓളാരികേഹി കായസങ്ഖാരേഹി. ആനമനാതി അഭിമുഖേന കായസ്സ നമനാ. വിനമനാതി വിസും വിസും പസ്സതോ നമനാ. സന്നമനാതി സബ്ബതോ, സുട്ഠു വാ നമനാ. പണമനാതി പച്ഛതോ നമനാ. ഇഞ്ജനാദീനി ആനമനാദീനം വേവചനാനി, അധിമത്താനി വാ അഭിമുഖചലനാദീനി ആനമനാദയോ, മന്ദാനി ഇഞ്ജനാദയോ. പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരന്തി തഥാരൂപം ആനമനാദീനം കാരണഭൂതം ഓളാരികം കായസങ്ഖാരം പടിപ്പസ്സമ്ഭേന്തോ. തസ്മിഞ്ഹി പസ്സമ്ഭിതേ ആനമനാദയോപി പസ്സമ്ഭിതാ ഏവ ഹോന്തി.

സന്തം സുഖുമന്തി യഥാരൂപേഹി കായസങ്ഖാരേഹി കായസ്സ അപരിപ്ഫന്ദനഹേതൂഹി ആനമനാദയോ ന ഹോന്തി, തഥാരൂപം ദരഥാഭാവതോ സന്തം, അനോളാരികതായ സുഖുമം. പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരന്തി സാമഞ്ഞതോ ഏകം കത്വാ വദതി. അഥ വാ പുബ്ബേ ഓളാരികോളാരികം കായസങ്ഖാരം പടിപ്പസ്സമ്ഭേന്തോ അനുക്കമേന കായസ്സ അപരിപ്ഫന്ദനഹേതുഭൂതേ സുഖുമസുഖുമതരേ ഉപ്പാദേത്വാ തേപി പടിപ്പസ്സമ്ഭേത്വാ പരമസുഖുമതായ കോടിപ്പത്തം യം കായസങ്ഖാരം പടിപ്പസ്സമ്ഭേതി, തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘സന്തം സുഖുമം പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാര’’ന്തി.

ഇതീതിആദി ചോദകവചനം. തത്ഥ ഇതീതി പകാരത്ഥേ നിപാതോ, കിരാതി അരുചിസൂചനേ, ഏവഞ്ചേതി അത്ഥോ. അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ ‘‘വുത്തപ്പകാരേന യദി അതിസുഖുമമ്പി കായസങ്ഖാരം പസ്സമ്ഭേതീ’’തി. ഏവം സന്തേതി ഏവം സതി തയാ വുത്താകാരേ ലബ്ഭമാനേ. വാതൂപലദ്ധിയാതി വാതസ്സ ഉപലദ്ധിയാ. ച-സദ്ദോ സമുച്ചയത്ഥോ, അസ്സാസാദിവാതാരമ്മണസ്സ ചിത്തസ്സ പഭാവനാ ഉപ്പാദനാ പവത്തനാ ന ഹോതി, തേ ച തേന പസ്സമ്ഭേതബ്ബാതി അധിപ്പായോ. അസ്സാസപസ്സാസാനഞ്ച പഭാവനാതി ഓളാരികേ അസ്സാസപസ്സാസേ ഭാവനായ പടിപ്പസ്സമ്ഭേത്വാ സുഖുമാനം തേസം പഭാവനാ ച ന ഹോതി ഉഭയേസം തേസം തേന പടിപ്പസ്സമ്ഭേതബ്ബതോ. ആനാപാനസ്സതിയാതി ആനാപാനാരമ്മണായ സതിയാ ച പവത്തനം ന ഹോതി ആനാപാനാനം അഭാവതോ. തതോ ഏവ തംസമ്പയുത്തസ്സ ആനാപാനസ്സതിസമാധിസ്സ ച പഭാവനാ ഉപ്പാദനാപി ന ഹോതി. ന ഹി കദാചി ആരമ്മണേന വിനാ സാരമ്മണാ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തി. ന ച നം തന്തി ഏത്ഥ നന്തി നിപാതമത്തം. തം വുത്തവിധാനം സമാപത്തിം പണ്ഡിതാ പഞ്ഞവന്തോ ന ചേവ സമാപജ്ജന്തിപി തതോ ന വുട്ഠഹന്തിപീതി യോജനാ. ഏവം ചോദകോ സബ്ബേന സബ്ബം അഭാവൂപനയനം പസ്സമ്ഭനന്തി അധിപ്പായേന ചോദേതി.

പുന ഇതി കിരാതിആദി യഥാവുത്തായ ചോദനായ വിസ്സജ്ജനാ. തത്ഥ കിരാതി യദീതി ഏതസ്സ അത്ഥേ നിപാതോ. ഇതി കിര സിക്ഖതി, മയാ വുത്താകാരേന യദി സിക്ഖതീതി അത്ഥോ. ഏവം സന്തേതി ഏവം പസ്സമ്ഭനേ സതി. പഭാവനാ ഹോതീതി യദിപി ഓളാരികാ കായസങ്ഖാരാ പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തി, സുഖുമാ പന അത്ഥേവാതി അനുക്കമേന പരമസുഖുമഭാവപ്പത്തസ്സ വസേന നിമിത്തുപ്പത്തിയാ ആനാപാനസ്സതിയാ ആനാപാനസ്സതിസമാധിസ്സ ച പഭാവനാ ഇജ്ഝതേവാതി അധിപ്പായോ.

യഥാ കഥം വിയാതി യഥാവുത്തവിധാനം തം കഥം വിയ ദട്ഠബ്ബം, അത്ഥി കിഞ്ചി തദത്ഥസമ്പടിപാദനേ ഓപമ്മന്തി അധിപ്പായോ. ഇദാനി ഓപമ്മം ദസ്സേതും ‘‘സേയ്യഥാപീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സേയ്യഥാപീതി ഓപമ്മത്ഥേ നിപാതോ. കംസേതി കംസഭാജനേ. നിമിത്തന്തി നിമിത്തസ്സ, തേസം സദ്ദാനം പവത്താകാരസ്സാതി അത്ഥോ. സാമിഅത്ഥേ ഹി ഇദം ഉപയോഗവചനം. സുഗ്ഗഹിതത്താതി സുട്ഠു ഗഹിതത്താ. സുമനസികതത്താതി സുട്ഠു ചിത്തേ ഠപിതത്താ. സൂപധാരിതത്താതി സമ്മദേവ ഉപധാരിതത്താ സല്ലക്ഖിതത്താ. സുഖുമകാ സദ്ദാതി അനുരവേ ആഹ, യേ അപ്പകാ. അപ്പത്ഥോ ഹി അയം ക-സദ്ദോ. സുഖുമസദ്ദനിമിത്താരമ്മണതാപീതി സുഖുമോ സദ്ദോവ നിമിത്തം സുഖുമസദ്ദനിമിത്തം, തദാരമ്മണതായപീതി വുത്തം ഹോതി. കാമം തദാ സുഖുമാപി സദ്ദാ നിരുദ്ധാ, സദ്ദനിമിത്തസ്സ പന സുഗ്ഗഹിതത്താ സുഖുമതരസദ്ദനിമിത്താരമ്മണഭാവേനപി ചിത്തം പവത്തതി. ആദിതോ പട്ഠായ ഹി തസ്സ തസ്സ നിരുദ്ധസ്സ സദ്ദസ്സ നിമിത്തം അവിക്ഖിത്തേന ചിത്തേന ഉപധാരേന്തസ്സ അനുക്കമേന പരിയോസാനേ അതിസുഖുമസദ്ദനിമിത്തമ്പി ആരമ്മണം കത്വാ ചിത്തം പവത്തതേവ. ചിത്തം ന വിക്ഖേപം ഗച്ഛതി തസ്മിം യഥാഉപട്ഠിതേ നിമിത്തേ സമാധാനസബ്ഭാവതോ.

ഏവം സന്തേതിആദി വുത്തസ്സേവത്ഥസ്സ നിഗമനവസേന വുത്തം. തത്ഥ യസ്സ സുത്തപദസ്സ സദ്ധിം ചോദനാസോധനാഹി അത്ഥോ വുത്തോ, തം ഉദ്ധരിത്വാ കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനാനി വിഭാഗതോ ദസ്സേതും ‘‘പസ്സമ്ഭയ’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരന്തി വുത്തഅസ്സാസപസ്സാസാ കായോതി യോജനാ വേദിതബ്ബാ. അഥ വാ പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരന്തി ഏത്ഥ അസ്സാസപസ്സാസാ കായോതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. മഹാസതിപട്ഠാനസുത്തേ (ദീ. നി. ൨.൩൭൨ ആദയോ; മ. നി. ൧.൧൦൫ ആദയോ) കായാനുപസ്സനം കഥേന്തേന പഠമചതുക്കസ്സേവ വുത്തത്താ, ആനാപാനസ്സതിസുത്തേപി ‘‘യസ്മിം സമയേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ദീഘം വാ അസ്സസന്തോ ദീഘം അസ്സസാമീതി പജാനാതി…പേ… പസ്സമ്ഭയം കായസങ്ഖാരം പസ്സസിസ്സാമീതി സിക്ഖതി. കായേ കായാനുപസ്സീ, ഭിക്ഖവേ, തസ്മിം സമയേ ഭിക്ഖു വിഹരതീ’’തി (മ. നി. ൨.൧൪൯) വുത്തത്താ ച ‘‘കായാനുപസ്സനാവസേന വുത്തസ്സ പഠമചതുക്കസ്സാ’’തി വുത്തം.

ആദികമ്മികസ്സ കമ്മട്ഠാനവസേനാതി സമഥകമ്മട്ഠാനം സന്ധായ വുത്തം, വിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനം പന ഇതരചതുക്കേസുപി ലബ്ഭതേവ. ഏത്ഥാതി പഠമചതുക്കേ. സഹ പടിസമ്ഭിദാഹീതി നിദസ്സനമത്തമേതം, പുഞ്ഞവന്താനം പന ഉപനിസ്സയസമ്പന്നാനം അഭിഞ്ഞാപി സിജ്ഝതിയേവ. ചതുബ്ബിധന്തി പാതിമോക്ഖസംവരാദിവസേന ചതുബ്ബിധം. അനാപജ്ജനന്തി സത്തന്നം ആപത്തിക്ഖന്ധാനം അഞ്ഞതരസ്സ അനാപജ്ജനം. ആപന്നവുട്ഠാനന്തി ആപന്നസപ്പടികമ്മാപത്തിതോ യഥാധമ്മം പടികമ്മകരണേന വുട്ഠാനം, ദേസനാഗാമിനിതോ ദേസനായ, വുട്ഠാനഗാമിനിതോ പരിവാസാദിവിനയകമ്മകരണേന വുട്ഠാനന്തി വുത്തം ഹോതി. ദേസനായപി ഹി ആപന്നാപത്തിതോ വുട്ഠാനം ഹോതീതി സാപി വുട്ഠാനേനേവ സങ്ഗഹിതാ. കിലേസേഹി ച അപ്പടിപീളനന്തി കോധോ ഉപനാഹോ മക്ഖോ പലാസോ ഇസ്സാ മച്ഛരിയം മായാ സാഠേയ്യം ഥമ്ഭോ സാരമ്ഭോ മാനോ അതിമാനോ മദോ പമാദോതി ഏവമാദീഹി പാപധമ്മേഹി അപ്പടിപീളനം, തേസം അനുപ്പാദനന്തി വുത്തം ഹോതി.

യമിദം ആഭിസമാചാരികസീലം വുച്ചതീതി സമ്ബന്ധോ. ദ്വേഅസീതി ഖന്ധകവത്താനി ചുദ്ദസവിധം മഹാവത്തന്തി ഏത്ഥ മഹാവത്തം നാമ വത്തക്ഖന്ധകേ വുത്താനി ആഗന്തുകവത്തം ആവാസികഗമികഅനുമോദനഭത്തഗ്ഗപിണ്ഡചാരികആരഞ്ഞികസേനാസനജന്താഘരവച്ചകുടിഉപജ്ഝായസദ്ധിവിഹാരികആചരിയഅന്തേവാസികവത്തന്തി ചുദ്ദസ വത്താനി. തതോ അഞ്ഞാനി പന കദാചി തജ്ജനീയകമ്മകതാദികാലേയേവ ചരിതബ്ബാനി ദ്വാസീതി ഖന്ധകവത്താനി, ന സബ്ബാസു അവത്ഥാസു ചരിതബ്ബാനി, തസ്മാ മഹാവത്തേസു അഗണിതാനി. തത്ഥ ‘‘പാരിവാസികാനം ഭിക്ഖൂനം വത്തം പഞ്ഞപേസ്സാമീ’’തി ആരഭിത്വാ ‘‘ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബം…പേ… ന ഛമായം ചങ്കമന്തേ ചങ്കമേ ചങ്കമിതബ്ബ’’ന്തി (ചൂളവ. ൭൬) വുത്തവത്താനി ഛസട്ഠി, തതോ പരം ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, പാരിവാസികേന ഭിക്ഖുനാ പാരിവാസികവുഡ്ഢതരേന ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം മൂലായപടികസ്സനാരഹേന, മാനത്താരഹേന, മാനത്തചാരികേന, അബ്ഭാനാരഹേന ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം ഏകച്ഛന്നേ ആവാസേ വത്ഥബ്ബ’’ന്തിആദിനാ (ചൂളവ. ൮൨) വുത്താനി പകതത്തേ ചരിതബ്ബേഹി അനഞ്ഞത്താ വിസും താനി അഗണേത്വാ പാരിവാസികവുഡ്ഢതരാദീസു പുഗ്ഗലന്തരേസു ചരിതബ്ബത്താ തേസം വസേന സമ്പിണ്ഡേത്വാ ഏകേകം കത്വാ ഗണിതാനി പഞ്ചാതി ഏകസത്തതി വത്താനി, ഉക്ഖേപനീയകമ്മകതവത്തേസു വത്തപഞ്ഞാപനവസേന വുത്തം ‘‘ന പകതത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ അഭിവാദനം…പേ… നഹാനേ പിട്ഠിപരികമ്മം സാദിതബ്ബ’’ന്തി (ചൂളവ. ൫൧) ഇദം അഭിവാദനാദീനം അസാദിയനം ഏകം, ‘‘ന പകതത്തോ ഭിക്ഖു സീലവിപത്തിയാ അനുദ്ധംസേതബ്ബോ’’തിആദീനി (ചൂളവ. ൫൧) ച ദസാതി ഏവമേതാനി ദ്വാസീതി. ഏതേസ്വേവ പന കാനിചി തജ്ജനീയകമ്മാദിവത്താനി കാനിചി പാരിവാസികാദിവത്താനീതി അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന ദ്വാസീതി ഏവ. അഞ്ഞത്ഥ പന അട്ഠകഥാപദേസേ അപ്പകം ഊനമധികം വാ ഗണനൂപഗം ന ഹോതീതി അസീതി ഖന്ധകവത്താനീതി വുച്ചതി. ആഭിസമാചാരികസീലന്തി ഏത്ഥ അഭിസമാചാരോതി ഉത്തമസമാചാരോ, അഭിസമാചാരോവ ആഭിസമാചാരികം, അഭിസമാചാരം വാ ആരബ്ഭ പഞ്ഞത്തം ആഭിസമാചാരികം, തദേവ സീലന്തി ആഭിസമാചാരികസീലം. ഖന്ധകവത്തപരിയാപന്നസ്സ സീലസ്സേതം അധിവചനം. അഹം സീലം രക്ഖാമി, കിം ആഭിസമാചാരികേനാതിആദീസു സീലന്തി ഉഭതോവിഭങ്ഗപരിയാപന്നമേവ ഗഹേതബ്ബം ഖന്ധകവത്തപരിയാപന്നസ്സ ആഭിസമാചാരികഗ്ഗഹണേന ഗഹിതത്താ. പരിപൂരേതി പരിപുണ്ണേ, പരിപൂരിതേതി വാ അത്ഥോ.

തതോതി യഥാവുത്തസീലവിസോധനതോ പരം. ആവാസോതി ആവാസപലിബോധോ. കുലന്തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ (വിസുദ്ധി. ൧.൪൧) ആവാസോതി ഏകോപി ഓവരകോ വുച്ചതി ഏകമ്പി പരിവേണം സകലോപി സങ്ഘാരാമോ. സ്വായം ന സബ്ബസ്സേവ പലിബോധോ ഹോതി, യോ പനേത്ഥ നവകമ്മാദിഉസ്സുക്കം വാ ആപജ്ജതി, ബഹുഭണ്ഡസന്നിചയോ വാ ഹോതി, യേന കേനചി വാ കാരണേന അപേക്ഖവാ പടിബദ്ധചിത്തോ, തസ്സേവ പലിബോധോ ഹോതി, ന ഇതരസ്സ.

കുലന്തി ഞാതികുലം വാ ഉപട്ഠാകകുലം വാ. ഏകച്ചസ്സ ഹി ഉപട്ഠാകകുലമ്പി ‘‘സുഖിതേ സുഖിതോ’’തിആദിനാ നയേന സംസട്ഠസ്സ വിഹരതോ പലിബോധോ ഹോതി, സോ കുലമാനുസകേഹി വിനാ ധമ്മസ്സവനായ സാമന്തവിഹാരമ്പി ന ഗച്ഛതി. ഏകച്ചസ്സ മാതാപിതരോപി പലിബോധാ ന ഹോന്തി കോരണ്ഡകവിഹാരവാസിത്ഥേരസ്സ ഭാഗിനേയ്യദഹരഭിക്ഖുനോ വിയ.

ലാഭോതി ചത്താരോ പച്ചയാ. തേ കഥം പലിബോധാ ഹോന്തി? പുഞ്ഞവന്തസ്സ ഹി ഭിക്ഖുനോ ഗതഗതട്ഠാനേ മനുസ്സാ മഹാപരിവാരേ പച്ചയേ ദേന്തി, സോ തേസം അനുമോദേന്തോ ധമ്മം ദേസേന്തോ സമണധമ്മം കാതും ഓകാസം ന ലഭതി, അരുണുഗ്ഗമനതോ യാവ പഠമയാമോ, താവ മനുസ്സസംസഗ്ഗോ ന ഉപച്ഛിജ്ജതി, പുന ബലവപച്ചൂസേയേവ ബാഹുല്ലികപിണ്ഡപാതികാ ആഗന്ത്വാ ‘‘ഭന്തേ, അസുകോ ഉപട്ഠാകോ ഉപാസകോ ഉപാസികാ അമച്ചോ അമച്ചധീതാ തുമ്ഹാകം ദസ്സനകാമാ’’തി വദന്തി, സോ ‘‘ഗണ്ഹാവുസോ പത്തചീവര’’ന്തി ഗമനസജ്ജോവ ഹോതി നിച്ചബ്യാവടോ, തസ്സേവ തേ പച്ചയാ പലിബോധാ ഹോന്തി. തേന ഗണം പഹായ യത്ഥ നം ന ജാനന്തി, തത്ഥ ഏകകേന ചരിതബ്ബം. ഏവം സോ പലിബോധോ ഉപച്ഛിജ്ജതി.

ഗണോതി സുത്തന്തികഗണോ വാ ആഭിധമ്മികഗണോ വാ. യോ തസ്സ ഉദ്ദേസം വാ പരിപുച്ഛം വാ ദേന്തോ സമണധമ്മസ്സ ഓകാസം ന ലഭതി, തസ്സ ഗണോ പലിബോധോ ഹോതി. തേന സോ ഏവം ഉപച്ഛിന്ദിതബ്ബോ – സചേ തേസം ഭിക്ഖൂനം ബഹു കതം ഹോതി, അപ്പം അവസിട്ഠം, തം നിട്ഠപേത്വാ അരഞ്ഞം പവിസിതബ്ബം. സചേ അപ്പം കതം, ബഹു അവസിട്ഠം, യോജനതോ പരം അഗന്ത്വാ അന്തോയോജനപരിച്ഛേദേ അഞ്ഞം ഗണവാചകം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ഇമേ ആയസ്മാ ഉദ്ദേസാദീഹി സങ്ഗണ്ഹതൂ’’തി വത്തബ്ബം. ഏവമ്പി അലഭമാനേന ‘‘മയ്ഹം, ആവുസോ, ഏകം കിച്ചം അത്ഥി, തുമ്ഹേ യഥാഫാസുകട്ഠാനാനി ഗച്ഛഥാ’’തി ഗണം പഹായ അത്തനോ കമ്മം കാതബ്ബം.

കമ്മേനാതി കമ്മപലിബോധേന. ‘‘കമ്മഞ്ച പഞ്ചമ’’ന്തിപി പാഠോ. തത്ഥ കമ്മന്തി നവകമ്മം. തം കരോന്തേന വഡ്ഢകീആദീഹി ലദ്ധാലദ്ധം ജാനിതബ്ബം, കതാകതേ ഉസ്സുക്കം ആപജ്ജിതബ്ബന്തി സബ്ബഥാപി പലിബോധോ ഹോതി. സോപി ഏവം ഉപച്ഛിന്ദിതബ്ബോ – സചേ അപ്പം അവസിട്ഠം ഹോതി, നിട്ഠപേതബ്ബം. സചേ ബഹു, സങ്ഘികം ചേ, നവകമ്മം സങ്ഘസ്സ വാ ഭാരഹാരകഭിക്ഖൂനം വാ നിയ്യാതേതബ്ബം. അത്തനോ സന്തകം ചേ, അത്തനോ ഭാരഹാരകാനം നിയ്യാതേതബ്ബം. താദിസം അലഭന്തേന സങ്ഘസ്സ പരിച്ചജിത്വാ ഗന്തബ്ബം.

അദ്ധാനന്തി മഗ്ഗഗമനം. യസ്സ ഹി കത്ഥചി പബ്ബജ്ജാപേക്ഖോ വാ ഹോതി, പച്ചയജാതം വാ കിഞ്ചി ലദ്ധബ്ബം ഹോതി. സചേ തം അലഭന്തോ ന സക്കോതി അധിവാസേതും, അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ സമണധമ്മം കരോന്തസ്സപി ഗമികചിത്തം നാമ ദുപ്പടിവിനോദയം ഹോതി, തസ്മാ ഗന്ത്വാ തം കിച്ചം തീരേത്വാവ സമണധമ്മേ ഉസ്സുക്കം കാതബ്ബം.

ഞാതീതി വിഹാരേ ആചരിയുപജ്ഝായസദ്ധിവിഹാരികഅന്തേവാസികസമാനുപജ്ഝായകസമാനാചരിയകാ, ഘരേ മാതാ പിതാ ഭാതാതി ഏവമാദികാ. തേ ഗിലാനാ ഇമസ്സ പലിബോധാ ഹോന്തി. തസ്മാ സോ പലിബോധോ തേ ഉപട്ഠഹിത്വാ തേസം പാകതികകരണേന ഉപച്ഛിന്ദിതബ്ബോ. തത്ഥ ഉപജ്ഝായോ താവ ഗിലാനോ സചേ ലഹും ന വുട്ഠാതി, യാവജീവം പടിജഗ്ഗിതബ്ബോ, തഥാ പബ്ബജ്ജാചരിയോ ഉപസമ്പദാചരിയോ സദ്ധിവിഹാരികോ ഉപസമ്പാദിതപബ്ബാജിതഅന്തേവാസികസമാനുപജ്ഝായകാ ച. നിസ്സയാചരിയഉദ്ദേസാചരിയനിസ്സയന്തേവാസികഉദ്ദേസന്തേവാസികസമാനാചരിയകാ പന യാവ നിസ്സയഉദ്ദേസാ അനുപച്ഛിന്നാ, താവ പടിജഗ്ഗിതബ്ബാ. പഹോന്തേന തതോ ഉദ്ധമ്പി പടിജഗ്ഗിതബ്ബാ ഏവ. മാതാപിതൂസു ഉപജ്ഝായേ വിയ പടിജഗ്ഗിതബ്ബം. സചേപി ഹി തേ രജ്ജേ ഠിതാ ഹോന്തി, പുത്തതോ ച ഉപട്ഠാനം പച്ചാസീസന്തി, കാതബ്ബമേവ. അഥ തേസം ഭേസജ്ജം നത്ഥി, അത്തനോ സന്തകം ദാതബ്ബം. അസതി, ഭിക്ഖാചരിയായ പരിയേസിത്വാപി ദാതബ്ബമേവ. ഭാതുഭഗിനീനം പന തേസം സന്തകമേവ യോജേത്വാ ദാതബ്ബം. സചേ നത്ഥി, അത്തനോ സന്തകം താവകാലികം ദത്വാ പച്ഛാ ലഭന്തേന ഗണ്ഹിതബ്ബം, അലഭന്തേന ന ചോദേതബ്ബാ. അഞ്ഞാതകസ്സ ഭഗിനിയാ സാമികസ്സ ഭേസജ്ജം നേവ കാതും, ന ദാതും വട്ടതി, ‘‘തുയ്ഹം സാമികസ്സ ദേഹീ’’തി വത്വാ പന ഭഗിനിയാ ദാതബ്ബം. ഭാതു ജായായപി ഏസേവ നയോ, തേസം പന പുത്താ ഇമസ്സ ഞാതകായേവാതി തേസം കാതും വട്ടതി.

ആബാധോതി യോ കോചി രോഗോ. സോ ബാധയമാനോ പലിബോധോ ഹോതി, തസ്മാ ഭേസജ്ജകരണേന ഉപച്ഛിന്ദിതബ്ബോ. സചേ പന കതിപാഹം ഭേസജ്ജം കരോന്തസ്സപി ന വൂപസമ്മതി, ‘‘നാഹം തുയ്ഹം ദാസോ, ന ഭതകോ, തംയേവമ്ഹി പോസേന്തോ അനമതഗ്ഗേ സംസാരവട്ടേ ദുക്ഖപ്പത്തോ’’തി അത്തഭാവം ഗരഹിത്വാ സമണധമ്മോ കാതബ്ബോ.

ഗന്ഥോതി പരിയത്തിപരിഹരണം. തം സജ്ഝായാദീഹി നിച്ചബ്യാവടസ്സേവ പലിബോധോ ഹോതി, ന ഇതരസ്സ.

ഇദ്ധിയാതി ഇദ്ധിപലിബോധേന. ‘‘ഇദ്ധീതി തേ ദസാ’’തിപി പാഠോ. തത്ഥ ഇദ്ധീതി പോഥുജ്ജനികാ ഇദ്ധി. സാ ഹി ഉത്താനസേയ്യകദാരകോ വിയ തരുണസസ്സം വിയ ച ദുപ്പരിഹാരാ ഹോതി, അപ്പമത്തകേന ച ഭിജ്ജതി. സാ പന വിപസ്സനായ പലിബോധോ ഹോതി, ന സമാധിസ്സ സമാധിം പത്വാ പത്തബ്ബതോ, തസ്മാ വിപസ്സനാത്ഥികേന ഇദ്ധിപലിബോധോ ഉപച്ഛിന്ദിതബ്ബോ, ഇതരേന അവസേസാതി. കമ്മട്ഠാനഭാവനം പരിബുന്ധേതി ഉപരോധേതി പവത്തിതും ന ദേതീതി പലിബോധോ, ര-കാരസ്സ ല-കാരം കത്വാ വുത്തോ, പരിപന്ഥോതി അത്ഥോ. ഉപച്ഛിന്ദിതബ്ബോതി സമാപനേന സങ്ഗഹണേന ഉപരുന്ധിതബ്ബോ, അപലിബോധോ കാതബ്ബോതി അത്ഥോ.

കമ്മട്ഠാനേ നിയുത്തോ കമ്മട്ഠാനികോ, ഭാവനമനുയുഞ്ജന്തോ. തേന കമ്മട്ഠാനികേന. പരിച്ഛിന്ദിത്വാതി ‘‘ഇമസ്മിം വിഹാരേ സബ്ബേപി ഭിക്ഖൂ’’തി ഏവം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ. സഹവാസീനന്തി സഹവാസീനം ഭിക്ഖൂനം. മുദുചിത്തതം ജനേതീതി അത്തനി മുദുചിത്തതം ഉപ്പാദേതി. അയഞ്ച സഹവാസീനം ചിത്തമദ്ദവജനനാദിഅത്ഥോ ‘‘മനുസ്സാനം പിയോ ഹോതീ’’തിആദിനയപ്പവത്തേന മേത്താനിസംസസുത്തേന (അ. നി. ൮.൧) ദീപേതബ്ബോ.

അനോലീനവുത്തികോ ഹോതീതി സമ്മാപടിപത്തിയം ഓലീനവുത്തികോ ഹീനവീരിയോ ന ഹോതി, ആരദ്ധവീരിയോ ഹോതീതി അത്ഥോ. ദിബ്ബേസുപി ആരമ്മണേസു, പഗേവ ഇതരേസൂതി അധിപ്പായോ. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബസ്മിം സമണകരണീയേ, സബ്ബസ്മിം വാ കമ്മട്ഠാനാനുയോഗേ. അത്ഥയിതബ്ബന്തി പുബ്ബാസേവനവസേന അത്ഥയിതബ്ബം. യോഗസ്സ ഭാവനായ അനുയുഞ്ജനം യോഗാനുയോഗോ, തദേവ കരണീയട്ഠേന കമ്മം, തസ്സ യോഗാനുയോഗകമ്മസ്സ. പദട്ഠാനത്താതി നിപ്ഫത്തിഹേതുത്താ.

ഓദാതകസിണേ ആലോകകസിണം, കസിണുഗ്ഘാടിമാകാസകസിണേ പരിച്ഛിന്നാകാസകസിണഞ്ച അന്തോഗധം കത്വാ പാളിയം പഥവീകസിണാദീനം രൂപജ്ഝാനാരമ്മണാനം അട്ഠന്നംയേവ കസിണാനം സരൂപതോ വുത്തത്താ ആകാസകസിണം ആലോകകസിണഞ്ച വജ്ജേത്വാ ‘‘അട്ഠതിംസാരമ്മണേസൂ’’തി പാളിയം ആഗതനയേനേവ വുത്തം. അട്ഠകഥാനയേന പന ആകാസകസിണേ ആലോകകസിണേ ച വിസും ഗഹിതേ ചത്താലീസംയേവ കമ്മട്ഠാനാനി. തത്രിമാനി ചത്താലീസ കമ്മട്ഠാനാനി – ദസ കസിണാ, ദസ അസുഭാ, ദസ അനുസ്സതിയോ, ചത്താരോ ബ്രഹ്മവിഹാരാ, ചത്താരോ ആരുപ്പാ, ഏകാ സഞ്ഞാ, ഏകം വവത്ഥാനന്തി. തത്ഥ പഥവീകസിണം ആപോകസിണം തേജോകസിണം വായോകസിണം നീലകസിണം പീതകസിണം ലോഹിതകസിണം ഓദാതകസിണം ആലോകകസിണം പരിച്ഛിന്നാകാസകസിണന്തി ഇമേ ദസ കസിണാ. ഉദ്ധുമാതകം വിനീലകം വിപുബ്ബകം വിച്ഛിദ്ദകം വിക്ഖായിതകം വിക്ഖിത്തകം ഹതവിക്ഖിത്തകം ലോഹിതകം പുളവകം അട്ഠികന്തി ഇമേ ദസ അസുഭാ. ബുദ്ധാനുസ്സതി ധമ്മ സങ്ഘ സീല ചാഗ ദേവതാനുസ്സതി മരണസ്സതി കായഗതാസതി ആനാപാനസ്സതി ഉപസമാനുസ്സതീതി ഇമാ ദസ അനുസ്സതിയോ. മേത്താ കരുണാ മുദിതാ ഉപേക്ഖാതി ഇമേ ചത്താരോ ബ്രഹ്മവിഹാരാ. ആകാസാനഞ്ചായതനം വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനന്തി ഇമേ ചത്താരോ ആരുപ്പാ. ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞാ ഏകാ സഞ്ഞാ. ചതുധാതുവവത്ഥാനം ഏകം വവത്ഥാനന്തി.

യം യസ്സ ചരിതാനുകൂലന്തി ഏത്ഥ രാഗചരിതസ്സ താവ ദസ അസുഭാ കായഗതാസതീതി ഏകാദസ കമ്മട്ഠാനാനി അനുകൂലാനി, ദോസചരിതസ്സ ചത്താരോ ബ്രഹ്മവിഹാരാ ചത്താരി വണ്ണകസിണാനീതി അട്ഠ, മോഹചരിതസ്സ ച വിതക്കചരിതസ്സ ച ഏകം ആനാപാനസ്സതികമ്മട്ഠാനമേവ, സദ്ധാചരിതസ്സ പുരിമാ ഛ അനുസ്സതിയോ, ബുദ്ധിചരിതസ്സ മരണസ്സതി ഉപസമാനുസ്സതി ചതുധാതുവവത്ഥാനം ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞാതി ചത്താരി, സേസകസിണാനി ചത്താരോ ച ആരുപ്പാ സബ്ബചരിതാനം അനുകൂലാനി. കസിണേസു ച യം കിഞ്ചി പരിത്തം വിതക്കചരിതസ്സ, അപ്പമാണം മോഹചരിതസ്സ അനുകൂലന്തി വേദിതബ്ബം. യഥാവുത്തേനേവ നയേനാതി ‘‘യോഗാനുയോഗകമ്മസ്സ പദട്ഠാനത്താ’’തി ഇമമത്ഥം അതിദിസതി.

യം കമ്മട്ഠാനം ഗഹേതുകാമോ ഹോതി, തസ്സേവ വസേന ചതുക്കപഞ്ചകജ്ഝാനാനി നിബ്ബത്തേത്വാ ഝാനപദട്ഠാനം വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ ആസവക്ഖയപ്പത്തസ്സ ഖീണാസവസ്സ സന്തികേ ഗഹേതബ്ബന്തി ആഹ – ‘‘ഇമിനാവ കമ്മട്ഠാനേന…പേ… ഉഗ്ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി. അരഹന്താദയോ ഹീതിആദി ഏകച്ചഖീണാസവതോ ബഹുസ്സുതോവ കമ്മട്ഠാനദാനേ സേയ്യോതി ദസ്സനത്ഥം ആരദ്ധം. മഹാഹത്ഥിപഥം നീഹരന്തോ വിയാതി കമ്മട്ഠാനപഥവിം മഹാഹത്ഥിപഥം കത്വാ ദസ്സേന്തോ വിയ. സപ്പായാസപ്പായം പരിച്ഛിന്ദിത്വാതി യസ്സ കമ്മട്ഠാനം ആചിക്ഖതി, തസ്സ ഉപകാരാനുപകാരം യുത്തിമഗ്ഗനേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ.

ഇദാനി കമ്മട്ഠാനദായകസ്സ സന്തികം ഗച്ഛന്തേന ധോതമക്ഖിതേഹി പാദേഹി ഉപാഹനാ ആരുഹിത്വാ ഛത്തം ഗഹേത്വാ തേലനാളിമധുഫാണിതാദീനി ഗാഹാപേത്വാ അന്തേവാസികപരിവുതേന ന ഗന്തബ്ബം, ഗമികവത്തം പന പൂരേത്വാ അത്തനോ പത്തചീവരം സയമേവ ഗഹേത്വാ അന്തരാമഗ്ഗേ യം യം വിഹാരം പവിസതി, സബ്ബത്ഥ പവിട്ഠകാലേ ആഗന്തുകവത്തം, നിക്ഖമനകാലേ ഗമികവത്തന്തി യഥാരഹം തം തം വത്തം പൂരേന്തേന സല്ലഹുകപരിക്ഖാരേന പരമസല്ലേഖവുത്തിനാ ഹുത്വാ ഗന്തബ്ബന്തി ഇമമത്ഥം സങ്ഖിപിത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘സല്ലഹുകവുത്തിനാ വിനയാചാരസമ്പന്നേനാ’’തി ആഹ. ഏവം പന ഗന്ത്വാ തം വിഹാരം പവിസന്തേന അന്തരായേവ ദന്തകട്ഠം കപ്പിയം കാരാപേത്വാ ഗഹേത്വാ പവിസിതബ്ബം, ന ച മുഹുത്തം വിസ്സമിത്വാ പാദധോവനമക്ഖനാദീനി കത്വാ ആചരിയസ്സ സന്തികം ഗമിസ്സാമീതി അഞ്ഞം പരിവേണം പവിസിതബ്ബം. കസ്മാ? സചേ ഹിസ്സ തത്ര ആചരിയസ്സ വിസഭാഗാ ഭിക്ഖൂ ഭവേയ്യും, തം തേ ആഗമനകാരണം പുച്ഛിത്വാ ആചരിയസ്സ അവണ്ണം പകാസേത്വാ ‘‘നട്ഠോസി, സചേ തസ്സ സന്തികം ആഗതോ’’തി വിപ്പടിസാരം ഉപ്പാദേയ്യും, യേന തതോവ പടിനിവത്തേയ്യ, തസ്മാ ആചരിയസ്സ വസനട്ഠാനം പുച്ഛിത്വാ ഉജുകം തത്ഥേവ ഗന്തബ്ബം.

വുത്തപ്പകാരമാചരിയന്തി –

‘‘പിയോ ഗരു ഭാവനീയോ, വത്താ ച വചനക്ഖമോ;

ഗമ്ഭീരഞ്ച കഥം കത്താ, നോ ചട്ഠാനേ നിയോജകോ’’തി. (അ. നി. ൭.൩൭; നേത്തി. ൧൧൩) –

ഏവമാദിനാ വുത്തപ്പകാരം സദ്ധാദിഗുണസമന്നാഗതം ഏകന്തഹിതേസിം വുഡ്ഢിപക്ഖേ ഠിതം കല്യാണമിത്തം ആചരിയം. വത്തപടിപത്തിയാ ആരാധിതചിത്തസ്സാതി ഏത്ഥ സചേ ആചരിയോ ദഹരതരോ ഹോതി, പത്തചീവരപടിഗ്ഗഹണാദീനി ന സാദിതബ്ബാനി. സചേ വുഡ്ഢതരോ, ഗന്ത്വാ ആചരിയം വന്ദിത്വാ ഠാതബ്ബം. ‘‘നിക്ഖിപാവുസോ, പത്തചീവര’’ന്തി വുത്തേന നിക്ഖിപിതബ്ബം. ‘‘പാനീയം പിവാ’’തി വുത്തേന സചേ ഇച്ഛതി, പാതബ്ബം. ‘‘പാദേ ധോവാ’’തി വുത്തേന ന താവ ധോവിതബ്ബാ. സചേ ഹി ആചരിയേന ആഭതമുദകം ഭവേയ്യ, ന സാരുപ്പം സിയാ. ‘‘ധോവാവുസോ, ന മയാ ആഭതം, അഞ്ഞേഹി ആഭത’’ന്തി വുത്തേന പന യത്ഥ ആചരിയോ ന പസ്സതി, ഏവരൂപേ പടിച്ഛന്നേ വാ ഓകാസേ അബ്ഭോകാസവിഹാരസ്സപി വാ ഏകമന്തേ നിസീദിത്വാ പാദാ ധോവിതബ്ബാ. സചേ ആചരിയോ തേലനാളിം ആഹരതി, ഉട്ഠഹിത്വാ ഉഭോഹി ഹത്ഥേഹി സക്കച്ചം ഗഹേതബ്ബാ. സചേ ഹി ന ഗണ്ഹേയ്യ, ‘‘അയം ഭിക്ഖു ഇതോ ഏവ പട്ഠായ സമ്ഭോഗം കോപേതീ’’തി ആചരിയസ്സ അഞ്ഞഥത്തം ഭവേയ്യ. ഗഹേത്വാ പന ന ആദിതോവ പാദാ മക്ഖേതബ്ബാ. സചേ ഹി തം ആചരിയസ്സ ഗത്തബ്ഭഞ്ജനതേലം ഭവേയ്യ, ന സാരുപ്പം സിയാ, തസ്മാ പഠമം സീസം മക്ഖേത്വാ ഖന്ധാദീനി മക്ഖേതബ്ബാനി. ‘‘സബ്ബപാരിഹാരിയതേലമിദം, ആവുസോ, പാദേപി മക്ഖേഹീ’’തി വുത്തേന പന പാദേ മക്ഖേത്വാ ‘‘ഇമം തേലനാളിം ഠപേമി, ഭന്തേ’’തി വത്വാ ആചരിയേ ഗണ്ഹന്തേ ദാതബ്ബാ.

ഗതദിവസതോ പട്ഠായ ‘‘കമ്മട്ഠാനം മേ, ഭന്തേ, കഥേഥ’’ഇച്ചേവം ന വത്തബ്ബം. ദുതിയദിവസതോ പന പട്ഠായ സചേ ആചരിയസ്സ പകതിഉപട്ഠാകോ അത്ഥി, തം യാചിത്വാ വത്തം കാതബ്ബം. സചേ യാചിതോപി ന ദേതി, ഓകാസേ ലദ്ധേയേവ കാതബ്ബം. കരോന്തേന ച ഖുദ്ദകമജ്ഝിമമഹന്താനി തീണി ദന്തകട്ഠാനി ഉപനാമേതബ്ബാനി. സീതം ഉണ്ഹന്തി ദുവിധം മുഖധോവനുദകഞ്ച ന്ഹാനോദകഞ്ച പടിയാദേതബ്ബം. തതോ യം ആചരിയോ തീണി ദിവസാനി പരിഭുഞ്ജതി, താദിസമേവ നിച്ചം ഉപട്ഠാപേതബ്ബം, നിയമം അകത്വാ യം വാ തം വാ പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ യഥാലദ്ധം ഉപനാമേതബ്ബം. കിം ബഹുനാ വുത്തേന, യം തം ഭഗവതാ ‘‘അന്തേവാസികേന, ഭിക്ഖവേ, ആചരിയമ്ഹി സമ്മാ വത്തിതബ്ബം. തത്രായം സമ്മാവത്തനാ – കാലസ്സേവ വുട്ഠായ ഉപാഹനാ ഓമുഞ്ചിത്വാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ ദന്തകട്ഠം ദാതബ്ബം, മുഖോദകം ദാതബ്ബം, ആസനം പഞ്ഞപേതബ്ബം. സചേ യാഗു ഹോതി, ഭാജനം ധോവിത്വാ യാഗു ഉപനാമേതബ്ബാ’’തിആദികം (മഹാവ. ൬൬) ഖന്ധകേ വത്തം പഞ്ഞത്തം, തം സബ്ബമ്പി കാതബ്ബം. ഇതി ഇമിനാ യഥാവുത്തേന നയേന പടിപജ്ജന്തോ വത്തപടിപത്തിയാ ചിത്തം ആരാധേതീതി ദട്ഠബ്ബം.

പഞ്ചസന്ധികന്തി പഞ്ചപബ്ബം, പഞ്ചഭാഗന്തി അത്ഥോ. കമ്മട്ഠാനസ്സ ഉഗ്ഗണ്ഹനന്തി കമ്മട്ഠാനഗന്ഥസ്സ ഉഗ്ഗണ്ഹനം, തദത്ഥപരിപുച്ഛാ കമ്മട്ഠാനസ്സ പരിപുച്ഛനാ. അഥ വാ ഗന്ഥതോ അത്ഥതോ ച കമ്മട്ഠാനസ്സ ഉഗ്ഗണ്ഹനം ഉഗ്ഗഹോ, തത്ഥ സംസയപരിപുച്ഛനാ പരിപുച്ഛാ. കമ്മട്ഠാനസ്സ ഉപട്ഠാനന്തി നിമിത്തുപട്ഠാനം, ഏവം ഭാവനമനുയുഞ്ജന്തസ്സ ‘‘ഏവമിദം നിമിത്തം ഉപട്ഠാതീ’’തി ഉപധാരണം, തഥാ കമ്മട്ഠാനപ്പനാ ‘‘ഏവം ഝാനമപ്പേതീ’’തി. കമ്മട്ഠാനസ്സ ലക്ഖണന്തി ഗണനാനുബന്ധനാഫുസനാനം വസേന ഭാവനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ ഠപനായ സമ്പത്തി, തതോ പരമ്പി വാ സല്ലക്ഖണാദിവസേന മത്ഥകപ്പത്തീതി കമ്മട്ഠാനസഭാവസ്സ സല്ലക്ഖണം. തേനാഹ – ‘‘കമ്മട്ഠാനസഭാവുപധാരണന്തി വുത്തം ഹോതീ’’തി.

അത്തനാപി ന കിലമതി ഓധിസോ കമ്മട്ഠാനസ്സ ഉഗ്ഗണ്ഹനതോ, തതോ ഏവ ആചരിയമ്പി ന വിഹേഠേതി ധമ്മാധികരണമ്പി ഭാവനായ മത്ഥകം പാപനതോ. തസ്മാതി തംനിമിത്തം അത്തനോഅകിലമനആചരിയാവിഹേഠനഹേതു. ഥോകന്തി ഥോകം ഥോകം. തത്ഥാതി യത്ഥ ആചരിയോ വസതി, തത്ഥ. സപ്പായം ഹോതീതി ആവാസസപ്പായാദിലാഭേന മനസികാരഫാസുതാ ഭാവനാനുകൂലതാ ഹോതി. യോജനപരമന്തി ഇമിനാ ഗാവുതഅഡ്ഢയോജനാനിപി സങ്ഗണ്ഹാതി. യസ്മാ പന മന്ദപഞ്ഞോ ഗാവുതേ അഡ്ഢയോജനേ യോജനമത്തേ വാ വസന്തോ കമ്മട്ഠാനസ്സ കിസ്മിഞ്ചിദേവ ഠാനേ സന്ദേഹേ വാ സതിസമ്മോസേ വാ ജാതേ കാലസ്സേവ വിഹാരേ വത്തം കത്വാ അന്തരാമഗ്ഗേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ഭത്തകിച്ചപരിയോസാനേയേവ ആചരിയസ്സ വസനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ തം ദിവസം ആചരിയസ്സ സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം സോധേത്വാ ദുതിയദിവസേ ആചരിയം വന്ദിത്വാ നിക്ഖമിത്വാ അന്തരാമഗ്ഗേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ അകിലമന്തോയേവ അത്തനോ വസനട്ഠാനം ആഗന്തും സക്ഖിസ്സതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘മന്ദപഞ്ഞോ യോജനപരമം ഗന്ത്വാ’’തി. സചേ തിക്ഖപഞ്ഞോ യോജനപരമേ ഫാസുകട്ഠാനം ന ലഭതി, തേന കമ്മട്ഠാനേ സബ്ബം ഗണ്ഠിട്ഠാനം ഛിന്ദിത്വാ വിസുദ്ധം ആവജ്ജനപടിബദ്ധം കമ്മട്ഠാനം കത്വാ യോജനപരമതോ ദൂരമ്പി ഗന്തും വട്ടതീതി ആഹ ‘‘തിക്ഖപഞ്ഞോ ദൂരമ്പി ഗന്ത്വാ’’തി.

അട്ഠാരസസേനാസനദോസവിവജ്ജിതന്തി മഹത്തം, നവത്തം, ജിണ്ണത്തം, പന്ഥനിസ്സിതത്തം, സോണ്ഡീ, പണ്ണം, പുപ്ഫം, ഫലം, പത്ഥനീയതാ, നഗരസന്നിസ്സിതതാ, ദാരുസന്നിസ്സിതതാ, ഖേത്തസന്നിസ്സിതതാ, വിസഭാഗാനം പുഗ്ഗലാനം അത്ഥിതാ, പട്ടനസന്നിസ്സിതതാ, പച്ചന്തസന്നിസ്സിതതാ, രജ്ജസീമസന്നിസ്സിതതാ, അസപ്പായതാ, കല്യാണമിത്താനം അലാഭോതി ഇമേഹി അട്ഠാരസഹി സേനാസനദോസേഹി വിവജ്ജിതം. ഇമേസഞ്ഹി അട്ഠാരസന്നം ദോസാനം അഞ്ഞതരേന സമന്നാഗതം സേനാസനം ഭാവനായ അനനുരൂപം.

കസ്മാ? മഹാവിഹാരേ (വിസുദ്ധി. ൧.൫൨) താവ ബഹൂ നാനാഛന്ദാ സന്നിപതന്തി, തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം പടിവിരുദ്ധതായ വത്തം ന കരോന്തി, ബോധിയങ്ഗണാദീനി അസമ്മട്ഠാനേവ ഹോന്തി, അനുപട്ഠാപിതം പാനീയം പരിഭോജനീയം. തത്രായം ‘‘ഗോചരഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിസ്സാമീ’’തി പത്തചീവരമാദായ നിക്ഖന്തോപി സചേ പസ്സതി വത്തം അകതം, പാനീയഘടം വാ രിത്തം, അഥാനേന വത്തം കാതബ്ബം ഹോതി, പാനീയം ഉപട്ഠാപേതബ്ബം, അകരോന്തോ വത്തഭേദേ ദുക്കടം ആപജ്ജതി. കരോന്തസ്സ കാലോ അതിക്കമതി, അതിദിവാ പവിട്ഠോ നിട്ഠിതായ ഭിക്ഖായ കിഞ്ചി ന ലഭതി. പടിസല്ലാനഗതോപി സാമണേരദഹരഭിക്ഖൂനം ഉച്ചാസദ്ദേന സങ്ഘകമ്മേഹി ച വിക്ഖിപതി. യത്ഥ പന സബ്ബം വത്തം കതമേവ ഹോതി, അവസേസാപി ച ഘട്ടനാ നത്ഥി, ഏവരൂപേ മഹാവിഹാരേപി വിഹാതബ്ബം.

നവവിഹാരേ ബഹു നവകമ്മം ഹോതി, അകരോന്തം ഉജ്ഝായന്തി. യത്ഥ പന ഭിക്ഖൂ ഏവം വദന്തി ‘‘ആയസ്മാ യഥാസുഖം സമണധമ്മം കരോതു, മയം നവകമ്മം കരിസ്സാമാ’’തി, ഏവരൂപേ വിഹാതബ്ബം.

ജിണ്ണവിഹാരേ പന ബഹു പടിജഗ്ഗിതബ്ബം ഹോതി, അന്തമസോ അത്തനോ സേനാസനമത്തമ്പി അപ്പടിജഗ്ഗന്തം ഉജ്ഝായന്തി, പടിജഗ്ഗന്തസ്സ കമ്മട്ഠാനം പരിഹായതി.

പന്ഥനിസ്സിതേ മഹാപഥവിഹാരേ രത്തിന്ദിവം ആഗന്തുകാ സന്നിപതന്തി. വികാലേ ആഗതാനം അത്തനോ സേനാസനം ദത്വാ രുക്ഖമൂലേ വാ പാസാണപിട്ഠേ വാ വസിതബ്ബം ഹോതി, പുനദിവസേപി ഏവമേവാതി കമ്മട്ഠാനസ്സ ഓകാസോ ന ഹോതി. യത്ഥ പന ഏവരൂപോ ആഗന്തുകസമ്ബാധോ ന ഹോതി, തത്ഥ വിഹാതബ്ബം.

സോണ്ഡീ നാമ പാസാണപോക്ഖരണീ ഹോതി. തത്ഥ പാനീയത്ഥം മഹാജനോ സമോസരതി, നഗരവാസീനം രാജകുലൂപകത്ഥേരാനം അന്തേവാസികാ രജനകമ്മത്ഥായ ആഗച്ഛന്തി, തേസം ഭാജനദാരുദോണികാദീനി പുച്ഛന്താനം ‘‘അസുകേ ച അസുകേ ച ഠാനേ’’തി ദസ്സേതബ്ബാനി ഹോന്തി. ഏവം സബ്ബകാലമ്പി നിച്ചബ്യാവടോ ഹോതി.

യത്ഥ നാനാവിധം സാകപണ്ണം ഹോതി, തത്ഥസ്സ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ദിവാവിഹാരം നിസിന്നസ്സപി സന്തികേ സാകഹാരികാ ഗായമാനാ പണ്ണം ഉച്ചിനന്തിയോ വിസഭാഗസദ്ദസങ്ഘട്ടനേന കമ്മട്ഠാനന്തരായം കരോന്തി.

യത്ഥ പന നാനാവിധാ മാലാഗച്ഛാ സുപുപ്ഫിതാ ഹോന്തി, തത്രാപി താദിസോയേവ ഉപദ്ദവോ.

യത്ഥ നാനാവിധം അമ്ബജമ്ബുപനസാദിഫലം ഹോതി, തത്ഥ ഫലത്ഥികാ ആഗന്ത്വാ യാചന്തി, അദേന്തസ്സ കുജ്ഝന്തി, ബലക്കാരേന വാ ഗണ്ഹന്തി, സായന്ഹസമയേ വിഹാരമജ്ഝേ ചങ്കമന്തേന തേ ദിസ്വാ ‘‘കിം ഉപാസകാ ഏവം കരോഥാ’’തി വുത്താ യഥാരുചി അക്കോസന്തി, അവാസായപിസ്സ പരക്കമന്തി.

പത്ഥനീയേ പന ലോകസമ്മതേ ദക്ഖിണഗിരിഹത്ഥികുച്ഛിചേതിയഗിരിചിത്തലപബ്ബതസദിസേ വിഹാരേ വിഹരന്തം ‘‘അയം അരഹാ’’തി സമ്ഭാവേത്വാ വന്ദിതുകാമാ മനുസ്സാ സമന്താ ഓസരന്തി, തേനസ്സ ന ഫാസു ഹോതി. യസ്സ പന തം സപ്പായം ഹോതി, തേന ദിവാ അഞ്ഞത്ഥ ഗന്ത്വാ രത്തിം വസിതബ്ബം.

നഗരസന്നിസ്സിതേ വിസഭാഗാരമ്മണാനി ആപാഥമാഗച്ഛന്തി, കുമ്ഭദാസിയോപി ഘടേഹി നിഘംസന്തിയോ ഗച്ഛന്തി, ഓക്കമിത്വാ മഗ്ഗം ന ദേന്തി, ഇസ്സരമനുസ്സാപി വിഹാരമജ്ഝേ സാണിം പരിക്ഖിപിത്വാ നിസീദന്തി.

ദാരുസന്നിസ്സയേ പന യത്ഥ കട്ഠാനി ച ദബ്ബുപകരണരുക്ഖാ ച സന്തി, തത്ഥ കട്ഠഹാരികാ പുബ്ബേ വുത്തസാകപുപ്ഫഹാരികാ വിയ അഫാസുകം കരോന്തി. വിഹാരേ രുക്ഖാ സന്തി, തേ ‘‘ഛിന്ദിത്വാ ഘരാനി കരിസ്സാമാ’’തി മനുസ്സാ ആഗന്ത്വാ ഛിന്ദന്തി. സചേ സായന്ഹസമയേ പധാനഘരാ നിക്ഖമിത്വാ വിഹാരമജ്ഝേ ചങ്കമന്തോ തേ ദിസ്വാ ‘‘കിം ഉപാസകാ ഏവം കരോഥാ’’തി വദതി, യഥാരുചി അക്കോസന്തി, അവാസായപിസ്സ പരക്കമന്തി.

യോ പന ഖേത്തസന്നിസ്സിതോ ഹോതി സമന്താ ഖേത്തേഹി പരിവാരിതോ, തത്ഥ മനുസ്സാ വിഹാരമജ്ഝേയേവ ഖലം കത്വാ ധഞ്ഞം മദ്ദന്തി, പമുഖേസു സയന്തി, അഞ്ഞമ്പി ബഹും അഫാസും കരോന്തി. യത്രപി മഹാസങ്ഘഭോഗോ ഹോതി, ആരാമികകുലാനം ഗാവോ രുന്ധന്തി, ഉദകവാരം പടിസേധേന്തി, മനുസ്സാ വീഹിസീസം ഗഹേത്വാ ‘‘പസ്സഥ തുമ്ഹാകം ആരാമികകുലാനം കമ്മ’’ന്തി സങ്ഘസ്സ ദസ്സേന്തി. തേന തേന കാരണേന രാജരാജമഹാമത്താനം ഘരദ്വാരം ഗന്തബ്ബം ഹോതി, അയമ്പി ഖേത്തസന്നിസ്സിതേനേവ സങ്ഗഹിതോ.

യത്ഥ അഞ്ഞമഞ്ഞവിസഭാഗാ വേരീ ഭിക്ഖൂ വിഹരന്തി, യേ കലഹം കരോന്താ ‘‘മാ, ഭന്തേ, ഏവം കരോഥാ’’തി വാരിയമാനാ ‘‘ഏതസ്സ പംസുകൂലികസ്സ ആഗതകാലതോ പട്ഠായ നട്ഠാമ്ഹാ’’തി വത്താരോ ഭവന്തി.

യോപി ഉദകപട്ടനം വാ ഥലപട്ടനം വാ സന്നിസ്സിതോ ഹോതി, തത്ഥ അഭിണ്ഹം നാവാഹി ച സത്ഥേഹി ച ആഗതമനുസ്സാ ‘‘ഓകാസം ദേഥ, പാനീയം ദേഥ, ലോണം ദേഥാ’’തി ഘട്ടയന്താ അഫാസും കരോന്തി.

പച്ചന്തസന്നിസ്സിതേ പന മനുസ്സാ ബുദ്ധാദീസു അപ്പസന്നാ ഹോന്തി.

രജ്ജസീമസന്നിസ്സിതേ രാജഭയം ഹോതി. തഞ്ഹി പദേസം ഏകോ രാജാ ‘‘ന മയ്ഹം വസേ വത്തതീ’’തി പഹരതി, ഇതരോപി ‘‘ന മയ്ഹം വസേ വത്തതീ’’തി. തത്രായം ഭിക്ഖു കദാചി ഇമസ്സ രഞ്ഞോ വിജിതേ വിചരതി, കദാചി ഏതസ്സ, അഥ നം ‘‘ചരപുരിസോ അയ’’ന്തി മഞ്ഞമാനാ അനയബ്യസനം പാപേന്തി.

അസപ്പായതാതി വിസഭാഗരൂപാദിആരമ്മണസമോസരണേന വാ അമനുസ്സപരിഗ്ഗഹിതതായ വാ അസപ്പായതാ. തത്രിദം വത്ഥു – ഏകോ കിര ഥേരോ അരഞ്ഞേ വസതി. അഥസ്സ ഏകാ യക്ഖിനീ പണ്ണസാലദ്വാരേ ഠത്വാ ഗായി. സോ നിക്ഖമിത്വാ ദ്വാരേ അട്ഠാസി, സാ ഗന്ത്വാ ചങ്കമനസീസേ ഗായി. ഥേരോ ചങ്കമനസീസം അഗമാസി, സാ സതപോരിസേ പപാതേ ഠത്വാ ഗായി. ഥേരോ പടിനിവത്തി, അഥ നം സാ വേഗേന ഗന്ത്വാ ഗഹേത്വാ ‘‘മയാ, ഭന്തേ, ന ഏകോ, ന ദ്വേ തുമ്ഹാദിസാ ഖാദിതാ’’തി ആഹ.

യത്ഥ ന സക്കാ ഹോതി ആചരിയം വാ ആചരിയസമം വാ ഉപജ്ഝായം വാ ഉപജ്ഝായസമം വാ കല്യാണമിത്തം ലദ്ധും, തത്ഥ സോ കല്യാണമിത്താനം അലാഭോ മഹാദോസോയേവ. തസ്മാ ഇമേസം അട്ഠാരസന്നം ദോസാനം അഞ്ഞതരേന സമന്നാഗതം സേനാസനം ഭാവനായ അനനുരൂപന്തി വേദിതബ്ബം. വുത്തമ്പി ചേതം അട്ഠകഥാസു –

‘‘മഹാവാസം നവാവാസം, ജരാവാസഞ്ച പന്ഥനിം;

സോണ്ഡിം പണ്ണഞ്ച പുപ്ഫഞ്ച, ഫലം പത്ഥിതമേവ ച.

‘‘നഗരം ദാരുനാ ഖേത്തം, വിസഭാഗേന പട്ടനം;

പച്ചന്തസീമാസപ്പായം, യത്ഥ മിത്തോ ന ലബ്ഭതി.

‘‘അട്ഠാരസേതാനി ഠാനാനി, ഇതി വിഞ്ഞായ പണ്ഡിതോ;

ആരകാ പരിവജ്ജേയ്യ, മഗ്ഗം സപ്പടിഭയം യഥാ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൫൨);

പഞ്ചസേനാസനങ്ഗസമന്നാഗതന്തി ഗാമതോ നാതിദൂരനാച്ചാസന്നതാദീഹി പഞ്ചഹി സേനാസനങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സേനാസനം പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതം ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, സേനാസനം നാതിദൂരം ഹോതി നാച്ചാസന്നം ഗമനാഗമനസമ്പന്നം, ദിവാ അപ്പാകിണ്ണം രത്തിം അപ്പസദ്ദം അപ്പനിഗ്ഘോസം, അപ്പഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സം, തസ്മിം ഖോ പന സേനാസനേ വിഹരന്തസ്സ അപ്പകസിരേന ഉപ്പജ്ജന്തി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാ, തസ്മിം ഖോ പന സേനാസനേ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ വിഹരന്തി ബഹുസ്സുതാ ആഗതാഗമാ ധമ്മധരാ വിനയധരാ മാതികാധരാ, തേ കാലേന കാലം ഉപസങ്കമിത്വാ പരിപുച്ഛതി പരിപഞ്ഹതി ‘ഇദം, ഭന്തേ, കഥം, ഇമസ്സ കോ അത്ഥോ’തി. തസ്സ തേ ആയസ്മന്തോ അവിവടഞ്ചേവ വിവരന്തി, അനുത്താനീകതഞ്ച ഉത്താനിം കരോന്തി, അനേകവിഹിതേസു ച കങ്ഖാഠാനിയേസു ധമ്മേസു കങ്ഖം പടിവിനോദേന്തി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സേനാസനം പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതം ഹോതീ’’തി (അ. നി. ൧൦.൧൧).

ഏത്ഥ ച നാതിദൂരം നാച്ചാസന്നം ഗമനാഗമനസമ്പന്നന്തി ഏകം അങ്ഗം, ദിവാ അപ്പാകിണ്ണം രത്തിം അപ്പസദ്ദം അപ്പനിഗ്ഘോസന്തി ഏകം, അപ്പഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സന്തി ഏകം, തസ്മിം ഖോ പന സേനാസനേ വിഹരന്തസ്സ…പേ… പരിക്ഖാരാതി ഏകം, തസ്മിം ഖോ പന സേനാസനേ ഥേരാ…പേ… കങ്ഖം പടിവിനോദേന്തീതി ഏകം. ഏവം പഞ്ചങ്ഗാനി വേദിതബ്ബാനി.

ഉപച്ഛിന്നഖുദ്ദകപലിബോധേനാതി ഏത്ഥ പന ഖുദ്ദകപലിബോധേ ഉപച്ഛിന്ദന്തേന ദീഘാനി കേസനഖലോമാനി ഛിന്ദിതബ്ബാനി, ജിണ്ണചീവരേസു അഗ്ഗളഅനുവാതപരിഭണ്ഡദാനാദിനാ ദള്ഹീകമ്മം വാ തന്തുച്ഛേദാദീസു തുന്നകമ്മം വാ കാതബ്ബം, കിലിട്ഠാനി വാ രജിതബ്ബാനി. സചേ പത്തേ മലം ഹോതി, പത്തോ പചിതബ്ബോ, മഞ്ചപീഠാദീനി സോധേതബ്ബാനി. ഭത്തസമ്മദം പടിവിനോദേത്വാതി ഭോജനനിമിത്തം പരിസ്സമം വിനോദേത്വാ. ആഹാരേ ഹി ആസയം പവിട്ഠമത്തേ തസ്സ ആഗന്തുകതായ യേഭുയ്യേന സിയാ സരീരസ്സ കോചി പരിസ്സമോ, തം വൂപസമേത്വാ. തസ്മിഞ്ഹി അവൂപസന്തേ സരീരഖേദേന ചിത്തം ഏകഗ്ഗതം ന ലഭേയ്യാതി. ഉഗ്ഗഹേതബ്ബതോ ഉഗ്ഗഹോ, സബ്ബോപി കമ്മട്ഠാനവിധി, ന പുബ്ബേ വുത്തഉഗ്ഗഹമത്തം. ആചരിയതോ ഉഗ്ഗഹോ ആചരിയുഗ്ഗഹോ, തതോ. ഏകപദമ്പീതി ഏകകോട്ഠാസമ്പി.

അനുബന്ധനാതി അസ്സാസപസ്സാസാനം അനുഗമനവസേന സതിയാ നിരന്തരം അനുപവത്തനാ. ഫുസനാതി അസ്സാസപസ്സാസേ ഗണേന്തസ്സ ഗണനം പടിസംഹരിത്വാ തേ സതിയാ അനുബന്ധന്തസ്സ യഥാ അപ്പനാ ഹോതി, തഥാ ചിത്തം ഠപേന്തസ്സ ച നാസികഗ്ഗാദിട്ഠാനസ്സ നേസം ഫുസനാ. യസ്മാ പന ഗണനാദിവസേന വിയ ഫുസനാദിവസേന വിസും മനസികാരോ നത്ഥി, ഫുട്ഠഫുട്ഠട്ഠാനേയേവ ഗണനാ കാതബ്ബാതി ദസ്സേതും ഇധ ഫുസനാഗഹണന്തി ദീപേന്തോ ‘‘ഫുസനാതി ഫുട്ഠട്ഠാന’’ന്തി ആഹ. ഠപനാതി സമാധാനം. തഞ്ഹി സമ്മദേവ ആരമ്മണേ ചിത്തസ്സ ആധാനം ഠപനം ഹോതി. തഥാ ഹി സമാധി ‘‘ചിത്തസ്സ ഠിതി സണ്ഠിതീ’’തി നിദ്ദിട്ഠോ. സമാധിപ്പധാനാ പന അപ്പനാതി ആഹ ‘‘ഠപനാതി അപ്പനാ’’തി. അനിച്ചതാദീനം സംലക്ഖണതോ സല്ലക്ഖണാ വിപസ്സനാ. പവത്തതോ നിമിത്തതോ ച വിനിവട്ടനതോ വിനിവട്ടനാ മഗ്ഗോ. സകലസംകിലേസപടിപ്പസ്സദ്ധിഭാവതോ സബ്ബസോ സുദ്ധീതി പാരിസുദ്ധി ഫലം. തേസന്തി വിവട്ടനാപാരിസുദ്ധീനം. പടിപസ്സനാതി പതി പതി ദസ്സനം പേക്ഖനം. തേനാഹ ‘‘പച്ചവേക്ഖണാ’’തി.

ഖണ്ഡന്തി ഏകം തീണി പഞ്ചാതി ഏവം ഗണനായ ഖണ്ഡനം. ഓകാസേതി ഗണനാവിധിം സന്ധായാഹ, ഗണനാനിസ്സിതോവ ന കമ്മട്ഠാനനിസ്സിതോ. സിഖാപ്പത്തം നു ഖോതി ഇദം ചിരതരം ഗണനായ മനസികരോന്തസ്സ വസേന വുത്തം. സോ ഹി തഥാ ലദ്ധം അവിക്ഖേപമത്തം നിസ്സായ ഏവം മഞ്ഞേയ്യ. അസ്സാസപസ്സാസേസു യോ ഉപട്ഠാതി, തം ഗഹേത്വാതി ഇദം അസ്സാസപസ്സാസേസു യസ്സ ഏകോവ പഠമം ഉപട്ഠാതി, തം സന്ധായ വുത്തം. യസ്സ പന ഉഭോപി ഉപട്ഠഹന്തി, തേന ഉഭയമ്പി ഗഹേത്വാ ഗണേതബ്ബം. യോ ഉപട്ഠാതീതി ഇമിനാ ച ദ്വീസു നാസാപുടവാതേസു യോ പാകടതരോ ഉപട്ഠാതി, സോ ഗഹേതബ്ബോതി അയമ്പി അത്ഥോ ദീപിതോതി ദട്ഠബ്ബം. പവത്തമാനം പവത്തമാനന്തി ആമേഡിതവചനേന നിരന്തരം അസ്സാസപസ്സാസാനം ഉപലക്ഖണം ദസ്സേതി. ഏവന്തി വുത്തപ്പകാരേന ഉപലക്ഖേത്വാവാതി അത്ഥോ. പഠമം ഏകേകസ്മിം ഉപട്ഠിതേപി ഉപലക്ഖേത്വാവ ഗണേന്തസ്സ കമേന ഉഭോപി പാകടാ ഹോന്തീതി ആഹ – ‘‘അസ്സാസപസ്സാസാ പാകടാ ഹോന്തീ’’തി. തേന ‘‘ഉപലക്ഖേത്വാവ ഗണേതബ്ബ’’ന്തി ഇമസ്സ ‘‘തസ്സേവം ഗണയതോ…പേ… പാകടാ ഹോന്തീ’’തി ഇദം കാരണവചനം ദട്ഠബ്ബം. തത്ഥ പാകടാ ഹോന്തീതി ഗണനാവസേന ബഹിദ്ധാ വിക്ഖേപാഭാവതോ വിഭൂതാ ഹോന്തി.

പലിഘായ പരിവത്തനകം യത്ഥ നിക്ഖിപന്തി, സോ പലിഘത്ഥമ്ഭോ. തിയാമരത്തിന്തി അച്ചന്തസംയോഗേ ഉപയോഗവചനം. പുരിമനയേനാതി സീഘഗണനായ, ഗോപാലകഗണനായാതി അത്ഥോ. ഏകോ ദ്വേ തീണി ചത്താരി പഞ്ചാതി ഗണനാവിധിദസ്സനം. തസ്മാ അട്ഠാതിആദീസുപി ഏകതോ പട്ഠായേവ പച്ചേകം അട്ഠാദീനി പാപേതബ്ബാനി. ‘‘സീഘം സീഘം ഗണേതബ്ബമേവാ’’തി വത്വാ തത്ഥ കാരണം നിദസ്സനഞ്ച ദസ്സേതി ‘‘ഗണനാപടിബദ്ധേ ഹീ’’തിആദിനാ. തത്ഥ അരീയതി തേന നാവാതി അരിത്തം, പാജനദണ്ഡോ. അരിത്തേന ഉപത്ഥമ്ഭനം അരിത്തുപത്ഥമ്ഭനം, തസ്സ വസേന.

നിപ്പരിയായതോ നിരന്തരപ്പവത്തി നാമ ഠപനായമേവാതി ആഹ ‘‘നിരന്തരപ്പവത്തം വിയാ’’തി. അന്തോ പവിസന്തം മനസികരോന്തോ അന്തോ ചിത്തം പവേസേതി നാമ. ബഹി ചിത്തനീഹരണേപി ഏസേവ നയോ. വാതബ്ഭാഹതന്തി അബ്ഭന്തരഗതവാതം ബഹുലം മനസികരോന്തസ്സ വാതേന തം ഠാനം അബ്ഭാഹതം വിയ മേദേന പൂരിതം വിയ ച ഹോതി, തഥാ ഉപട്ഠാതി. നീഹരതോതി ഫുട്ഠോകാസം മുഞ്ചിത്വാ നീഹരതോ. തഥാ പന നീഹരതോ വാതസ്സ ഗതിസമന്വേസനമുഖേന നാനാരമ്മണേസു ചിത്തം വിധാവതീതി ആഹ ‘‘പുഥുത്താരമ്മണേ ചിത്തം വിക്ഖിപതീ’’തി.

ഏതന്തി ഏതം അസ്സാസപസ്സാസജാതം. അനുഗമനന്തി പവത്തപവത്താനം അസ്സാസപസ്സാസാനം ആരമ്മണകരണവസേന സതിയാ അനു അനു പവത്തനം അനുഗച്ഛനം. തേനേവാഹ – ‘‘തഞ്ച ഖോ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനാനുഗമനവസേനാ’’തി. നാഭി ആദി തത്ഥ പഠമം ഉപ്പജ്ജനതോ. പഠമുപ്പത്തിവസേന ഹി ഇധ ആദിചിന്താ, ന ഉപ്പത്തിമത്തവസേന. തഥാ ഹി തേ നാഭിതോ പട്ഠായ യാവ നാസികഗ്ഗാ സബ്ബത്ഥ ഉപ്പജ്ജന്തേവ. യത്ഥ യത്ഥ ച ഉപ്പജ്ജന്തി, തത്ഥ തത്ഥേവ ഭിജ്ജന്തി ധമ്മാനം ഗമനാഭാവതോ. യഥാപച്ചയം പന ദേസന്തരപ്പത്തിയം ഗതിസമഞ്ഞാ. ഹദയം മജ്ഝന്തി ഹദയസമീപം തസ്സ ഉപരിഭാഗോ മജ്ഝം. നാസികഗ്ഗം പരിയോസാനന്തി നാസികട്ഠാനം തസ്സ പരിയോസാനം അസ്സാസപസ്സാസാനം സമഞ്ഞായ തദവധിഭാവതോ. തഥാ ഹേതേ ചിത്തസമുട്ഠാനാ വുത്താ, ന ച ബഹിദ്ധാ ചിത്തസമുട്ഠാനാനം സമ്ഭവോ അത്ഥി. തേനാഹ ‘‘അബ്ഭന്തരപവിസനവാതസ്സ നാസികഗ്ഗം ആദീ’’തി. പവിസനനിക്ഖമനപരിയായോ പന തംസദിസവസേനേവ വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ. വിക്ഖേപഗതന്തി വിക്ഖേപം ഉപഗതം, വിക്ഖിത്തം അസമാഹിതന്തി അത്ഥോ. സാരദ്ധായാതി സദരഥഭാവായ. ഇഞ്ജനായാതി കമ്മട്ഠാനമനസികാരസ്സ ചലനായ. വിക്ഖേപഗതേന ചിത്തേനാതി ഹേതുമ്ഹി കരണവചനം, ഇത്ഥമ്ഭൂതലക്ഖണേ വാ. സാരദ്ധാതി സദരഥാ. ഇഞ്ജിതാതി ഇഞ്ജനകാ ചലനകാ, തഥാ ഫന്ദിതാ.

ആദിമജ്ഝപരിയോസാനവസേനാതിആദിമജ്ഝപരിയോസാനാനുഗമനവസേന ന മനസി കാതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘അനുബന്ധനായ മനസികരോന്തേന ഫുസനാവസേന ഠപനാവസേന ച മനസി കാതബ്ബ’’ന്തി യേന അധിപ്പായേന വുത്തം, തം വിവരിതും ‘‘ഗണനാനുബന്ധനാവസേന വിയാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ വിസും മനസികാരോ നത്ഥീതി ഗണനായ അനുബന്ധനായ ച വിനാ യഥാക്കമം കേവലം ഫുസനാവസേന ഠപനാവസേന ച കമ്മട്ഠാനമനസികാരോ നത്ഥി. നനു ഫുസനായ വിനാ ഠപനായ വിയ ഫുസനായ വിനാ ഗണനായപി മനസികാരോ നത്ഥിയേവാതി? യദിപി നത്ഥി, ഗണനാ പന യഥാ കമ്മട്ഠാനമനസികാരസ്സ മൂലഭാവതോ പധാനഭാവേന ഗഹേതബ്ബാ, ഏവം അനുബന്ധനാ ഠപനായ തായ വിനാ ഠപനായ അസമ്ഭവതോ. തസ്മാ സതിപി ഫുസനായ നാനന്തരികഭാവേ ഗണനാനുബന്ധനാ ഏവ മൂലഭാവതോ പധാനഭാവേന ഗഹേത്വാ ഇതരാസം തദഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘ഗണനാനുബന്ധനാവസേന വിയ ഹി ഫുസനാഠപനാവസേന വിസും മനസികാരോ നത്ഥീ’’തി. യദി ഏവം താ കസ്മാ ഉദ്ദേസേ വിസും ഗഹിതാതി ആഹ ‘‘ഫുട്ഠഫുട്ഠട്ഠാനേയേവാ’’തിആദി. തത്ഥ ഫുട്ഠഫുട്ഠട്ഠാനേയേവ ഗണേന്തോതി ഇമിനാ ഗണനായ ഫുസനാ അങ്ഗന്തി ദസ്സേതി. തേനാഹ – ‘‘ഗണനായ ച ഫുസനായ ച മനസി കരോതീ’’തി. തത്ഥേവാതി ഫുട്ഠഫുട്ഠട്ഠാനേയേവ. തേതി അസ്സാസപസ്സാസേ. സതിയാ അനുബന്ധന്തോതി ഗണനാവിധിം അനുഗന്ത്വാ സതിയാ നിബന്ധന്തോ, ഫുട്ഠോകാസേയേവ തേ നിരന്തരം ഉപധാരേന്തോതി അത്ഥോ. അപ്പനാവസേന ചിത്തം ഠപേന്തോതി യഥാ അപ്പനാ ഹോതി, ഏവം യഥാഉപട്ഠിതേ നിമിത്തേ ചിത്തം ഠപേന്തോ സമാദഹന്തോ. അനുബന്ധനായ ചാതിആദീസു അനുബന്ധനായ ച ഫുസനായ ച ഠപനായ ച മനസി കരോതീതി വുച്ചതീതി യോജനാ. സ്വായമത്ഥോതി യ്വായം ‘‘ഫുട്ഠഫുട്ഠട്ഠാനേയേവ ഗണേന്തോ തത്ഥേവ ഗണനം പടിസംഹരിത്വാ തേ സതിയാ അനുബന്ധന്തോ’’തി വുത്തോ, സോ അയമത്ഥോ. യാ അച്ചന്തായ ന മിനോതി ന വിനിച്ഛിനതി, സാ മാനസ്സ സമീപേതി ഉപമാ യഥാ ഗോണോ വിയ ഗവയോതി.

പങ്ഗുളോതി പീഠസപ്പീ. ദോലാതി പേങ്ഖോലോ. കീളതന്തി കീളന്താനം. മാതാപുത്താനന്തി അത്തനോ ഭരിയായ പുത്തസ്സ ച. ഉഭോ കോടിയോതി ആഗച്ഛന്തസ്സ പുരിമകോടിം, ഗച്ഛന്തസ്സ പച്ഛിമകോടിന്തി ദ്വേപി കോടിയോ. മജ്ഝഞ്ചാതി ദോലാഫലകസ്സേവ മജ്ഝം. ഉപനിബന്ധനത്ഥമ്ഭോ വിയാതി ഉപനിബന്ധനത്ഥമ്ഭോ, നാസികഗ്ഗം മുഖനിമിത്തം വാ, തസ്സ മൂലേ സമീപേ ഠത്വാ. കഥം ഠത്വാ? സതിയാ വസേന. സതിഞ്ഹി തത്ഥ സൂപട്ഠിതം കരോന്തോ യോഗാവചരോ തത്ഥ ഠിതോ നാമ ഹോതി അവയവധമ്മേന സമുദായസ്സ അപദിസിതബ്ബതോ. നിമിത്തേതി നാസികഗ്ഗാദിനിമിത്തേ. സതിയാ നിസിന്നോതി സതിവസേന നിസീദന്തോ. ‘‘സതിഞ്ഹി തത്ഥാ’’തിആദിനാ ഠാനേ വിയ വത്തബ്ബം. തത്ഥാതി ഫുട്ഠട്ഠാനേ. തേതി നഗരസ്സ അന്തോ ബഹി ച ഗതാ മനുസ്സാ തേസം സങ്ഗഹാ ച ഹത്ഥഗതാ. ആദിതോ പഭുതീതി ഉപമേയ്യത്ഥദസ്സനതോ പട്ഠായ.

ഗാഥായം നിമിത്തന്തി ഉപനിബന്ധനനിമിത്തം. അനാരമ്മണമേകചിത്തസ്സാതി ഏകസ്സ ചിത്തസ്സ ന ആരമ്മണം, ആരമ്മണം ന ഹോന്തീതി അത്ഥോ. അജാനതോ ച തയോ ധമ്മേതി നിമിത്തം അസ്സാസോ പസ്സാസോതി ഇമേ നിമിത്താദയോ തയോ ധമ്മേ ആരമ്മണകരണവസേന അവിന്ദന്തസ്സ. ച-സദ്ദോ ബ്യതിരേകേ. ഭാവനാതി ആനാപാനസ്സതിസമാധിഭാവനാ. നുപലബ്ഭതീതി ന ഉപലബ്ഭതി ന സിജ്ഝതീതി അയം ചോദനാഗാഥായ അത്ഥോ. ദുതിയാ പന പരിഹാരഗാഥാ സുവിഞ്ഞേയ്യാവ.

കഥന്തി താസം ചോദനാപരിഹാരഗാഥാനം അത്ഥം വിവരിതും കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ. ഇമേ തയോ ധമ്മാതിആദീസു പദയോജനായ സദ്ധിം അയമത്ഥനിദ്ദേസോ – ഇമേ നിമിത്താദയോ തയോ ധമ്മാ ഏകചിത്തസ്സ കഥം ആരമ്മണം ന ഹോന്തി, അസതിപി ആരമ്മണഭാവേ ന ചിമേ ന ച ഇമേ തയോ ധമ്മാ അവിദിതാ ഹോന്തി, കഥഞ്ച ന ഹോന്തി അവിദിതാ, തേസഞ്ഹി അവിദിതത്തേ ചിത്തഞ്ച കഥം വിക്ഖേപം ന ഗച്ഛതി, പധാനഞ്ച ഭാവനായ നിപ്ഫാദകം വീരിയഞ്ച കഥം പഞ്ഞായതി, നീവരണാനം വിക്ഖമ്ഭകം സമ്മദേവ സമാധാനാവഹം ഭാവനാനുയോഗസങ്ഖാതം പയോഗഞ്ച യോഗീ കഥം സാധേതി, ഉപരൂപരി ലോകിയലോകുത്തരഞ്ച വിസേസം കഥമധിഗച്ഛതീതി.

ഇദാനി തമത്ഥം കകചോപമായ സാധേതും ‘‘സേയ്യഥാപീ’’തിആദി വുത്തം. ഭൂമിഭാഗസ്സ വിസമതായ ചഞ്ചലേ രുക്ഖേ ഛേദനകിരിയാ ന സുകരാ സിയാ, തഥാ ച സതി കകചദന്തഗതി ദുവിഞ്ഞേയ്യാതി ആഹ – ‘‘സമേ ഭൂമിഭാഗേ’’തി. കകചേനാതി ഖുദ്ദകേന ഖരപത്തേന. തേനാഹ ‘‘പുരിസോ’’തി. ഫുട്ഠകകചദന്താനന്തി ഫുട്ഠഫുട്ഠകകചദന്താനം വസേന. തേന കകചദന്തേഹി ഫുട്ഠഫുട്ഠട്ഠാനേയേവ പുരിസസ്സ സതിയാ ഉപട്ഠാനം ദസ്സേതി. തേനാഹ – ‘‘ന ആഗതേ വാ ഗതേ വാ കകചദന്തേ മനസി കരോതീ’’തി.

കകചസ്സ ആകഡ്ഢനകാലേ പുരിസാഭിമുഖം പവത്താ ആഗതാ, പേല്ലനകാലേ തതോ വിഗതാ ഗതാതി വുത്താ, ന ച ആഗതാ വാ ഗതാ വാ കകചദന്താ അവിദിതാ ഹോന്തി സബ്ബത്ഥ സതിയാ ഉപട്ഠിതത്താ ഛിന്ദിതബ്ബട്ഠാനം അഫുസിത്വാ ഗച്ഛന്താനം ആഗച്ഛന്താനഞ്ച കകചദന്താനം അഭാവതോ. പധാനന്തി രുക്ഖസ്സ ഛേദനവീരിയം. പയോഗന്തി തസ്സേവ ഛേദനകിരിയം. ഉപമായം ‘‘വിസേസമധിഗച്ഛതീ’’തി പദം പാളിയം നത്ഥി, യോജേത്വാ പന ദസ്സേതബ്ബം. തേനേവ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൨൨൭) ഉപമായമ്പി ‘‘വിസേസമധിഗച്ഛതീ’’തി പദം യോജേത്വാവ വുത്തം. തംസംവണ്ണനായഞ്ച ‘‘വിസേസന്തി അനേകഭാവാപാദനം, തേന ച സാധേതബ്ബം പയോജനവിസേസ’’ന്തി അത്ഥോ വുത്തോ.

യഥാ രുക്ഖോതിആദി ഉപമാസംസന്ദനം. ഉപനിബന്ധതി ആരമ്മണേ ചിത്തം ഏതായാതി സതി ഉപനിബന്ധനാ നാമ, തസ്സാ അസ്സാസപസ്സാസാനം സല്ലക്ഖണസ്സ നിമിത്തന്തി ഉപനിബന്ധനാനിമിത്തം, നാസികഗ്ഗം മുഖനിമിത്തം വാ. ഏവമേവന്തി യഥാ സോ പുരിസോ കകചേന രുക്ഖം ഛിന്ദന്തോ ആഗതഗതേ കകചദന്തേ അമനസികരോന്തോപി ഫുട്ഠഫുട്ഠട്ഠാനേയേവ സതിയാ ഉപട്ഠപനേന ആഗതഗതേ കകചദന്തേ ജാനാതി, സുത്തപദഞ്ച അവിരജ്ഝന്തോ അത്ഥകിച്ചം സാധേതി, ഏവമേവം. നാസികഗ്ഗേ മുഖനിമിത്തേതി ദീഘനാസികോ നാസികഗ്ഗേ, ഇതരോ മുഖം അസനം നിമീയതി ഛാദീയതി ഏതേനാതി മുഖനിമിത്തന്തി ലദ്ധനാമേ ഉത്തരോട്ഠേ.

ഇദം പധാനന്തി യേന വീരിയാരമ്ഭേന ആരദ്ധവീരിയസ്സ യോഗിനോ കായോപി ചിത്തമ്പി കമ്മനിയം ഭാവനാകമ്മക്ഖമം ഭാവനാകമ്മയോഗ്ഗം ഹോതി, ഇദം വീരിയം പധാനന്തി ഫലേന ഹേതും ദസ്സേതി. ഉപക്കിലേസാ പഹീയന്തീതി ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസഭൂതാനി നീവരണാനി വിക്ഖമ്ഭനവസേന പഹീയന്തി. വിതക്കാ വൂപസമ്മന്തീതി തതോ ഏവ കാമവിതക്കാദയോ മിച്ഛാവിതക്കാ ഉപസമം ഗച്ഛന്തി, നീവരണപ്പഹാനേന വാ പഠമജ്ഝാനാധിഗമം ദസ്സേത്വാ വിതക്കവൂപസമാപദേസേന ദുതിയജ്ഝാനാദീനമധിഗമമാഹ. അയം പയോഗോതി അയം ഝാനാധിഗമസ്സ ഹേതുഭൂതോ കമ്മട്ഠാനാനുയോഗോ പയോഗോ. സംയോജനാ പഹീയന്തീതി ദസപി സംയോജനാനി മഗ്ഗപ്പടിപാടിയാ സമുച്ഛേദവസേന പഹീയന്തി. അനുസയാ ബ്യന്തീ ഹോന്തീതി തഥാ സത്തപി അനുസയാ അനുപ്പത്തിധമ്മതാപാദനേന ഭങ്ഗമത്തസ്സപി അനവസേസതോ വിഗതന്താ ഹോന്തി. ഏത്ഥ ച സംയോജനപ്പഹാനം നാമ അനുസയനിരോധേനേവ ഹോതി, പഹീനേസു ച സംയോജനേസു അനുസയാനം ലേസോപി ന ഭവിസ്സതീതി ച ദസ്സനത്ഥം ‘‘സംയോജനാ പഹീയന്തി, അനുസയാ ബ്യന്തീ ഹോന്തീ’’തി വുത്തം. അയം വിസേസോതി ഇമം സമാധിം നിസ്സായ അനുക്കമേന ലബ്ഭമാനോ അയം സംയോജനപ്പഹാനാദികോ ഇമസ്സ സമാധിസ്സ വിസേസോതി അത്ഥോ.

യസ്സാതി യേന. അനുപുബ്ബന്തി അനുക്കമേന. പരിചിതാതി പരിചിണ്ണാ. അയഞ്ഹേത്ഥ സങ്ഖേപത്ഥോ – ആനാപാനസ്സതി യഥാ ബുദ്ധേന ഭഗവതാ ദേസിതാ, തഥാ യേന ദീഘരസ്സപജആനനാദിവിധിനാ അനുപുബ്ബം പരിചിതാ സുട്ഠു ഭാവിതാ, തതോ ഏവ പരിപുണ്ണാ സോളസന്നം വത്ഥൂനം പാരിപൂരിയാ സബ്ബസോ പുണ്ണാ, സോ ഭിക്ഖു ഇമം അത്തനോ ഖന്ധാദിലോകം പഞ്ഞോഭാസേന പഭാസേതി. യഥാ കിം? അബ്ഭാ മുത്തോവ ചന്ദിമാ അബ്ഭാദിഉപക്കിലേസവിമുത്തോ ചന്ദിമാ താരകരാജാ വിയാതി. ‘‘അബ്ഭാ മുത്തോവ ചന്ദിമാ’’തി ഹി പദസ്സ നിദ്ദേസേ മഹികാദീനമ്പി വുത്തത്താ ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദലോപോ കതോതി വേദിതബ്ബോ.

ഇധാതി കകചൂപമായ. അസ്സാതി യോഗിനോ. ഇധാതി വാ ഇമസ്മിം ഠാനേ. അസ്സാതി ഉപമാഭൂതസ്സ കകചസ്സ. ആഗതഗതവസേന യഥാ തസ്സ പുരിസസ്സ അമനസികാരോ, ഏവം അസ്സാസപസ്സാസാനം ആഗതഗതവസേന അമനസികാരമത്തമേവ ആനയനപ്പയോജനം. ന ചിരേനേവാതി ഇദം കതാധികാരം സന്ധായ വുത്തം. നിമിത്തന്തി പടിഭാഗനിമിത്തം. അവസേസജ്ഝാനങ്ഗപടിമണ്ഡിതാതി വിതക്കാദിഅവസേസജ്ഝാനങ്ഗപടിമണ്ഡിതാതി വദന്തി, വിചാരാദീതി പന വത്തബ്ബം നിപ്പരിയായേന വിതക്കസ്സ അപ്പനാഭാവതോ. സോ ഹി പാളിയം ‘‘അപ്പനാ ബ്യപ്പനാ’’തി നിദ്ദിട്ഠോ, തംസമ്പയോഗതോ വാ യസ്മാ ഝാനം അപ്പനാതി അട്ഠകഥാവോഹാരോ, ഝാനങ്ഗേസു ച സമാധി പധാനം, തസ്മാ തം അപ്പനാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അവസേസജ്ഝാനങ്ഗപടിമണ്ഡിതാ അപ്പനാസങ്ഖാതാ ഠപനാ ച സമ്പജ്ജതീ’’തി ആഹ. കസ്സചി പന ഗണനാവസേനേവ മനസികാരകാലതോ പഭുതീതി ഏത്ഥ ‘‘അനുക്കമതോ…പേ… പത്തം വിയ ഹോതീ’’തി ഏത്തകോവ ഗന്ഥോ പരിഹീനോ, പുരാണപോത്ഥകേസു പന കത്ഥചി സോ ഗന്ഥോ ലിഖിതോയേവ തിട്ഠതി.

സാരദ്ധകായസ്സ കസ്സചി പുഗ്ഗലസ്സ. ഓനമതി വത്ഥികാദിപലമ്ബനേന. വികൂജതീതി സദ്ദം കരോതി. വലിം ഗണ്ഹാതീതി. തത്ഥ തത്ഥ വലിനം ഹോതി. കസ്മാ? യസ്മാ സാരദ്ധകായോ ഗരുകോ ഹോതീതി. കായദരഥവൂപസമേന സദ്ധിം സിജ്ഝമാനോ ഓളാരികഅസ്സാസപസ്സാസനിരോധോ ബ്യതിരേകമുഖേന തസ്സ സാധനം വിയ വുത്തോ. ഓളാരികഅസ്സാസപസ്സാസനിരോധവസേനാതി അന്വയവസേന തദത്ഥസ്സ സാധനം. കായദരഥേ വൂപസന്തേതി ചിത്തജരൂപാനം ലഹുമുദുകമ്മഞ്ഞഭാവേന യോ സേസതിസന്തതിരൂപാനമ്പി ലഹുആദിഭാവോ, സോ ഇധ കായസ്സ ലഹുഭാവോതി അധിപ്പേതോ. സ്വായം യസ്മാ ചിത്തസ്സ ലഹുആദിഭാവേന വിനാ നത്ഥി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘കായോപി ചിത്തമ്പി ലഹുകം ഹോതീ’’തി.

ഓളാരികേ അസ്സാസപസ്സാസേ നിരുദ്ധേതിആദി ഹേട്ഠാ വുത്തനയമ്ഹി വിചേതബ്ബാകാരപ്പത്തസ്സ കായസങ്ഖാരസ്സ വിചയനവിധിം ദസ്സേതും ആനീതം.

ഉപരൂപരി വിഭൂതാനീതി ഭാവനാബലേന ഉദ്ധം ഉദ്ധം പാകടാനി ഹോന്തി. ദേസതോതി പകതിയാ ഫുസനദേസതോ, പുബ്ബേ അത്തനോ ഫുസനവസേന ഉപധാരിതട്ഠാനതോ.

‘‘കത്ഥ നത്ഥീ’’തി ഠാനവസേന ‘‘കസ്സ നത്ഥീ’’തി പുഗ്ഗലവസേന ച വീമംസിയമാനമത്ഥം ഏകജ്ഝം കത്വാ വിഭാവേതും ‘‘അന്തോമാതുകുച്ഛിയ’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘യഥാ ഉദകേ നിമുഗ്ഗസ്സ നിരുദ്ധോകാസതായ അസ്സാസപസ്സാസാ ന പവത്തന്തി, ഏവം അന്തോമാതുകുച്ഛിയം. യഥാ മതാനം സമുട്ഠാപകചിത്താഭാവതോ, ഏവം അസഞ്ഞീഭൂതാനം മുച്ഛാപരേതാനം അസഞ്ഞീസു വാ ജാതാനം, തഥാ നിരോധസമാപന്നാന’’ന്തി ആചരിയധമ്മപാലത്ഥേരേന വുത്തം. മഹാഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘മുച്ഛാപരേതാനം ചിത്തപ്പവത്തിയാ ദുബ്ബലഭാവതോ’’തി കാരണം വുത്തം. ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാപന്നാനം ധമ്മതാവസേനേവ നേസം അനുപ്പജ്ജനം, തഥാ രൂപാരൂപഭവസമങ്ഗീനം. കേചി പന ‘‘അനുപുബ്ബതോ സുഖുമഭാവപ്പത്തിയാ ചതുത്ഥജ്ഝാനസമാപന്നസ്സ, രൂപഭവേ രൂപാനം ഭവങ്ഗസ്സ ച സുഖുമഭാവതോ രൂപഭവസമങ്ഗീനം നത്ഥീ’’തി കാരണം വദന്തി. അത്ഥിയേവ തേ അസ്സാസപസ്സാസാ പാരിസേസതോതി അധിപ്പായോ യഥാവുത്തസത്തട്ഠാനവിനിമുത്തസ്സ അസ്സാസപസ്സാസാനം അനുപ്പജ്ജനട്ഠാനസ്സ അഭാവതോ. പകതിഫുട്ഠവസേനാതി പകതിയാ ഫുസനട്ഠാനവസേന. നിമിത്തം ഠപേതബ്ബന്തി സതിയാ തത്ഥ സുഖപ്പവത്തനത്ഥം ഥിരതരം സഞ്ഞാണം പവത്തേതബ്ബം. ഥിരസഞ്ഞാപദട്ഠാനാ ഹി സതി. ഇമമേവാതി ഇമം ഏവ അനുപട്ഠഹന്തസ്സ കായസങ്ഖാരസ്സ കണ്ടകുട്ഠാപനഞായേന ഉപട്ഠാപനവിധിമേവ. അത്ഥവസന്തി ഹേതും. അത്ഥോ ഹി ഫലം. സോ യസ്സ വസേന പവത്തതി, സോ അത്ഥവസോതി. മുട്ഠസ്സതിസ്സാതി വിനട്ഠസ്സതിസ്സ. അസമ്പജാനസ്സാതി സമ്പജഞ്ഞവിരഹിതസ്സ, ഭാവേന്തസ്സ അനുക്കമേന അനുപട്ഠഹന്തേ അസ്സാസപസ്സാസേ വീമംസിത്വാ ‘‘ഇമേ തേ’’തി ഉപധാരേതും സമ്മദേവ ജാനിതുഞ്ച സമത്ഥാഹി സതിപഞ്ഞാഹി വിരഹിതസ്സാതി അധിപ്പായോ. ഇതോ അഞ്ഞം കമ്മട്ഠാനം. ഗരുകന്തി ഭാരിയം. സാ ചസ്സ ഗരുകതാ ഭാവനായ സുദുക്കരഭാവേനാതി ആഹ ‘‘ഗരുകഭാവന’’ന്തി.

ഉപരൂപരി സന്തസുഖുമഭാവാപത്തിതോ ‘‘ബലവതീ സുവിസദാ സൂരാ ച സതി പഞ്ഞാ ച ഇച്ഛിതബ്ബാ’’തി വത്വാ സുഖുമസ്സ നാമ അത്ഥസ്സ സാധനേനപി സുഖുമേനേവ ഭവിതബ്ബന്തി ദസ്സേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഇദാനി അനുപട്ഠഹന്താനം അസ്സാസപസ്സാസാനം പരിയേസനുപായം ദസ്സേന്തോ ‘‘താഹി ച പനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അനുപദന്തി പദാനുപദം. ചരിത്വാതി ഗോചരം ഗഹേത്വാ. തസ്മിംയേവ ഠാനേതി ഉപനിബന്ധനനിമിത്തസഞ്ഞിതേ ഠാനേ. യോജേത്വാതി മനസികാരേന യോജേത്വാ. ‘‘സതിരസ്മിയാ ബന്ധിത്വാ’’തി വാ വുത്തമേവത്ഥമാഹ ‘‘തസ്മിംയേവ ഠാനേ യോജേത്വാ’’തി. ന ഹി ഉപമേയ്യേ ബന്ധനയോജനട്ഠാനാനി വിസും ലബ്ഭന്തി. നിമിത്തന്തി ഉഗ്ഗഹനിമിത്തം പടിഭാഗനിമിത്തം വാ. ഉഭയമ്പി ഹി ഇധ ഏകജ്ഝം വുത്തം. തഥാ ഹി തൂലപിചുആദി ഉപമത്തയം ഉഗ്ഗഹേ യുജ്ജതി, സേസം ഉഭയത്ഥ. ഏകച്ചേതി ഏകേ ആചരിയാ.