൨. ദുതിയപാരാജികം

അദുതിയേന ജിനേന യം ദുതിയം പാരാജികം പകാസിതം, തസ്സ ഇദാനി യസ്മാ സംവണ്ണനാക്കമോ പത്തോ, തസ്മാ യം സുവിഞ്ഞേയ്യം, യഞ്ച പുബ്ബേ പകാസിതം, തം സബ്ബം വജ്ജയിത്വാ അസ്സ ദുതിയസ്സ അയം സംവണ്ണനാ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ.

ധനിയവത്ഥുവണ്ണനാ

൮൪. രാജഗഹേതി ഏത്ഥ ദുഗ്ഗജനപദട്ഠാനവിസേസസമ്പദാദിയോഗതോ പധാനഭാവേന രാജൂഹി ഗഹിതം പരിഗ്ഗഹിതന്തി രാജഗഹന്തി ആഹ ‘‘മന്ധാതു…പേ… വുച്ചതീ’’തി. തത്ഥ മഹാഗോവിന്ദേന മഹാസത്തേന പരിഗ്ഗഹിതം രേണുനാ പരിഗ്ഗഹിതമേവ ഹോതീതി മഹാഗോവിന്ദഗ്ഗഹണം. മഹാഗോവിന്ദപഅഗ്ഗഹിതതാകിത്തനഞ്ഹി തദാ രേണുനാ മഗധരാജേന പരിഗ്ഗഹിതഭാവൂപലക്ഖണം. തസ്സ ഹി സോ പുരോഹിതോ. ‘‘മഹാഗോവിന്ദോതി മഹാനുഭാവോ പുരാതനോ ഏകോ മഗധരാജാ’’തി കേചി. പരിഗ്ഗഹിതത്താതി രാജധാനീഭാവേന പരിഗ്ഗഹിതത്താ. ഗയ്ഹതീതി ഗഹോ, രാജൂനം ഗഹോതി രാജഗഹം, നഗരസദ്ദാപേക്ഖായ നപുംസകനിദ്ദേസോ. അഞ്ഞേപേത്ഥ പകാരേതി ‘‘നഗരമാപനേന രഞ്ഞാ കാരിതസബ്ബഗഹത്താ രാജഗഹം, ഗിജ്ഝകൂടാദീഹി പരിക്ഖിത്തത്താ പബ്ബതരാജേഹി പരിക്ഖിത്തഗേഹസദിസന്തിപി രാജഗഹം, സമ്പന്നഭവനതായ രാജമാനം ഗേഹന്തിപി രാജഗഹം, സുവിഹിതാരക്ഖതായ അനത്ഥാവഹഭാവേന ഉപഗതാനം പടിരാജൂനം ഗഹം ഗേഹഭൂതന്തിപി രാജഗഹം, രാജൂഹി ദിസ്വാ സമ്മാ പതിട്ഠാപിതത്താ തേസം ഗഹം ഗേഹഭൂതന്തിപി രാജഗഹം. ആരാമരാമണേയ്യകാദീഹി രാജതേ, നിവാസസുഖതാദിനാ സത്തേഹി മമത്തവസേന ഗയ്ഹതി പരിഗ്ഗയ്ഹതീതി വാ രാജഗഹ’’ന്തി ഏദിസേ പകാരേ. സോ പദേസോ ഠാനവിസേസഭാവേന ഉളാരസത്തപരിഭോഗോതി ആഹ ‘‘തം പനേത’’ന്തിആദി. തത്ഥ ബുദ്ധകാലേ ചക്കവത്തികാലേ ചാതി ഇദം യേഭുയ്യവസേന വുത്തം. തേസന്തി യക്ഖാനം. വസനവനന്തി ആപാനഭൂമിഭൂതം ഉപവനം. ഗിജ്ഝാ ഏത്ഥ സന്തീതി ഗിജ്ഝം, കൂടം. തം ഏതസ്സാതി ഗിജ്ഝകൂടോ. ഗിജ്ഝോ വിയാതി വാ ഗിജ്ഝം, കൂടം. തം ഏതസ്സാതി ഗിജ്ഝകൂടോ, പബ്ബതോ. ഗിജ്ഝസദിസകൂടോതി ഗിജ്ഝകൂടോതി വാ മജ്ഝേപദലോപീസമാസോ യഥാ ‘‘സാകപത്ഥവോ’’തി, തസ്മിം ഗിജ്ഝകൂടേ. തേനാഹ ‘‘ഗിജ്ഝാ’’തിആദി.

തതോ പരം സങ്ഘോതി തിണ്ണം ജനാനം ഉപരി സങ്ഘോ ചതുവഗ്ഗകരണീയാദികമ്മപ്പത്തത്താ. തസ്മിം പബ്ബതേ സന്നിപതിത്വാ സമാപത്തിയാ വീതിനാമേന്തീതി യഥാഫാസുകട്ഠാനേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ കതഭത്തകിച്ചാ ആഗന്ത്വാ ചേതിയഗബ്ഭേ യമകമഹാദ്വാരം വിവരന്താ വിയ തം പബ്ബതം ദ്വിധാ കത്വാ അന്തോ പവിസിത്വാ രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനാനി മാപേത്വാ തത്ഥ സമാപത്തിയാ വീതിനാമേന്തി.

കദാ പനേതേ തത്ഥ വസിംസു? അതീതേ കിര അനുപ്പന്നേ തഥാഗതേ ബാരാണസിം ഉപനിസ്സായ ഏകസ്മിം ഗാമകേ ഏകാ കുലധീതാ ഖേത്തം രക്ഖതി, തസ്സാ ഖേത്തകുടിയാ വീഹയോ ഭജ്ജന്തിയാ തത്ഥ മഹാകരഞ്ജപുപ്ഫപ്പമാണാ മഹന്തമഹന്താ മനോഹരാ പഞ്ചസതമത്താ ലാജാ ജായിംസു. സാ തേ ഗഹേത്വാ മഹതി പദുമിനിപത്തേ ഠപേസി. തസ്മിഞ്ച സമയേ ഏകോ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധോ തസ്സാ അനുഗ്ഗഹത്ഥം അവിദൂരേ ഖേത്തപാളിയാ ഗച്ഛതി. സാ തം ദിസ്വാ പസന്നമാനസാ സുപുപ്ഫിതം മഹന്തം ഏകം പദുമം ഗഹേത്വാ തത്ഥ ലാജേ പക്ഖിപിത്വാ പച്ചേകബുദ്ധം ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ചഹി ലാജസതേഹി സദ്ധിം തം പദുമപുപ്ഫം ദത്വാ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ ‘‘ഇമസ്സ, ഭന്തേ, പുഞ്ഞസ്സ ആനുഭാവേന ആനുഭാവസമ്പന്നേ പഞ്ചസതപുത്തേ ലഭേയ്യ’’ന്തി പഞ്ച പുത്തസതാനി പത്ഥേസി. തസ്മിംയേവ ഖണേ പഞ്ചസതാ മിഗലുദ്ദകാ സമ്ഭതസമ്ഭാരാ പരിപക്കപച്ചേകബോധിഞാണാ തസ്സേവ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ മധുരമംസം ദത്വാ ‘‘ഏതിസ്സാ പുത്താ ഭവേയ്യാമാ’’തി പത്ഥയിംസു. അതീതാസു അനേകാസു ജാതീസു തസ്സാ പുത്തഭാവേന ആഗതത്താ തഥാ തേസം അഹോസി. സാ യാവതായുകം ഠത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തി, തതോ ചുതാ ജാതസ്സരേ പദുമഗബ്ഭേ നിബ്ബത്തി. തമേകോ താപസോ ദിസ്വാ പടിജഗ്ഗി. തസ്സാ പദസാ വിചരന്തിയാ പദുദ്ധാരേ പദുദ്ധാരേ ഭൂമിതോ പദുമാനി ഉട്ഠഹന്തി. ഏകോ വനചരകോ ദിസ്വാ ബാരാണസിരഞ്ഞോ ആരോചേസി. രാജാ തം ആനേത്വാ അഗ്ഗമഹേസിം അകാസി, തസ്സാ ഗബ്ഭോ സണ്ഠാതി. മഹാപദുമകുമാരോ മാതുകുച്ഛിയം വസി, സേസാ ബഹി നിക്ഖന്തം ഗബ്ഭമലം നിസ്സായ സംസേദജഭാവേന നിബ്ബത്താ. ‘‘ഓപപാതികഭാവേനാ’’തി കേചി. തേ വയപ്പത്താ ഉയ്യാനേ പദുമസ്സരേ കീളന്താ ഏകേകസ്മിം പദുമേ നിസീദിത്വാ ഖയവയം പട്ഠപേത്വാ പച്ചേകബോധിഞാണം നിബ്ബത്തയിംസു. അയം തേസം ബ്യാകരണഗാഥാ അഹോസി –

‘‘സരോരുഹം പദുമപലാസമത്രജം, സുപുപ്ഫിതം ഭമരഗണാനുചിണ്ണം;

അനിച്ചതായം വയതം വിദിത്വാ, ഏകോ ചരേ ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ’’തി. –

തസ്മിം കാലേ തേ തത്ഥ വസിംസു. തദാ ചസ്സ പബ്ബതസ്സ ‘‘ഇസിഗിലീ’’തി സമഞ്ഞാ ഉദപാദി. ഇമേ ഇസയോതി ഇമേ പച്ചേകബുദ്ധഇസീ. സമാ ഞായതി ഏതായാതി സമഞ്ഞാ, നാമന്തി അത്ഥോ.

തിണച്ഛദനാ കുടിയോ മജ്ഝേപദലോപീസമാസം കത്വാ, ഏകദേസേ വാ സമുദായവോഹാരവസേന ‘‘തിണകുടിയോ’’തി വുത്താ. ‘‘വസ്സം ഉപഗച്ഛിംസൂ’’തി വചനതോ വസ്സൂപഗമനാരഹാ സദ്വാരബന്ധാ ഏവ വേദിതബ്ബാതി ആഹ ‘‘തിണച്ഛദനാ സദ്വാരബന്ധാ കുടിയോ’’തി. വസ്സം ഉപഗച്ഛന്തേനാതി വസ്സാവാസം ഉപഗച്ഛന്തേന. നാലകപടിപദന്തി ‘‘മോനേയ്യം തേ ഉപഞ്ഞിസ്സ’’ന്തിആദിനാ (സു. നി. ൭൨൧) സത്ഥാരാ നാലകത്ഥേരസ്സ ദേസിതം പുഥുജ്ജനകാലതോ പഭുതി കിലേസചിത്തം അനുപ്പാദേത്വാ പടിപജ്ജിതബ്ബം മോനേയ്യപടിപദം. തം പന പടിപദം സുത്വാ നാലകത്ഥേരോ തീസു ഠാനേസു അപ്പിച്ഛോ അഹോസി ദസ്സനേ സവനേ പുച്ഛായാതി. സോ ഹി ദേസനാപരിയോസാനേ പസന്നചിത്തോ ഭഗവന്തം വന്ദിത്വാ വനം പവിട്ഠോ. പുന ‘‘അഹോ വതാഹം ഭഗവന്തം പസ്സേയ്യ’’ന്തി ലോലഭാവം ന ജനേസി, അയമസ്സ ദസ്സനേ അപ്പിച്ഛതാ. തഥാ ‘‘അഹോ വതാഹം പുന ധമ്മദേസനം സുണേയ്യ’’ന്തി ലോലഭാവം ന ജനേസി, അയമസ്സ സവനേ അപ്പിച്ഛതാ. തഥാ ‘‘അഹോ വതാഹം പുന മോനേയ്യപടിപദം പുച്ഛേയ്യ’’ന്തി ലോലഭാവം ന ജനേസി, അയമസ്സ പുച്ഛായ അപ്പിച്ഛതാ.

സോ ഏവം അപ്പിച്ഛോ സമാനോ പബ്ബതപാദം പവിസിത്വാ ഏകവനസണ്ഡേ ദ്വേ ദിവസാനി ന വസി, ഏകരുക്ഖമൂലേ ദ്വേ ദിവസാനി ന നിസീദി, ഏകസ്മിം ഗാമേ ദ്വേ ദിവസാനി പിണ്ഡായ ന പാവിസി. ഇതി വനതോ വനം, രുക്ഖതോ രുക്ഖം, ഗാമതോ ഗാമം ആഹിണ്ഡന്തോ അനുരൂപപടിപദം പടിപജ്ജിത്വാ അഗ്ഗഫലേ പതിട്ഠാസി. ഏകസ്സ ഭഗവതോ കാലേ ഏകോയേവ നം പൂരേതി. ഇമഞ്ഹി മോനേയ്യപടിപദം ഉക്കട്ഠം കത്വാ പൂരേന്തോ ഭിക്ഖു സത്തേവ മാസാനി ജീവതി, മജ്ഝിമം കത്വാ പൂരേന്തോ സത്ത വസ്സാനി, മുദുകം കത്വാ പൂരേന്തോ സോളസ വസ്സാനി. അയം പന ഥേരോ ഉക്കട്ഠം കത്വാ പൂരേസി, തസ്മാ സത്ത മാസേ ഠത്വാ അത്തനോ ആയുസങ്ഖാരസ്സ പരിക്ഖയം ഞത്വാ നഹായിത്വാ നിവാസേത്വാ കായബന്ധനം ബന്ധിത്വാ ദിഗുണം സങ്ഘാടിം പാരുപിത്വാ ദസബലാഭിമുഖോ പഞ്ചപതിട്ഠിതേന തം വന്ദിത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ ഹിങ്ഗുലകപബ്ബതം നിസ്സായ ഠിതകോവ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായി. തസ്സ പരിനിബ്ബുതഭാവം ഞത്വാ ഭഗവാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം തത്ഥ ഗന്ത്വാ സരീരകിച്ചം കത്വാ ധാതുയോ ഗാഹാപേത്വാ ചേതിയം പതിട്ഠാപേത്വാ അഗമാസി. ഏവരൂപം പടിപദം പടിപന്നേനപി വസ്സം ഉപഗച്ഛന്തേന ഛന്നേ സദ്വാരബന്ധേയേവ ഠാനേ ഉപഗന്തബ്ബം. അപ്പിച്ഛതം നിസ്സായപി സിക്ഖാപദസ്സ അനതിക്കമനീയത്തം ദസ്സേതും ‘‘നാലകപടിപദം പടിപന്നേനപീ’’തി വുത്തം.

പഞ്ചന്നം ഛദനാനന്തി തിണപണ്ണഇട്ഠകസിലാസുധാസങ്ഖാതാനം പഞ്ചന്നം ഛദനാനം. ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, അസേനാസനികേന വസ്സം ഉപഗന്തബ്ബന്തി (മഹാവ. ൨൦൪) വചീഭേദം കത്വാ വസ്സൂപഗമനം സന്ധായേവ പടിക്ഖേപോ, ന ആലയകരണവസേന ഉപഗമനം സന്ധായാ’’തി വദന്തി. പാളിയം പന അവിസേസത്താ അട്ഠകഥായഞ്ച ‘‘നാലകപടിപദം പടിപന്നേനപീ’’തിആദിനാ അവിസേസേനേവ ദള്ഹം കത്വാ വുത്തത്താ അസേനാസനികസ്സ നാവാദിം വിനാ അഞ്ഞത്ഥ ആലയോ ന വട്ടതീതി അമ്ഹാകം ഖന്തി. നാവാസത്ഥവജേസുയേവ ഹി ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, നാവായം വസ്സം ഉപഗന്തു’’ന്തിആദിനാ (മഹാവ. ൨൦൩) സതി അസതി വാ സേനാസനേ വസ്സൂപഗമനസ്സ വിസും അനുഞ്ഞാതത്താ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, അസേനാസനികേന വസ്സം ഉപഗന്തബ്ബ’’ന്തി അയം പടിക്ഖേപോ തത്ഥ ന ലബ്ഭതീതി അസതി സേനാസനേ ആലയവസേനപി നാവാദീസു ഉപഗമനം വുത്തം. അനുധമ്മതാതി വത്തം. രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനാദീനീതി ആദി-സദ്ദേന വച്ചകുടിപസ്സാവട്ഠാനാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി.

കതികവത്താനി ച ഖന്ധകവത്താനി ച അധിട്ഠായാതി പരിയത്തിധമ്മോ നാമ തിവിധമ്പി സദ്ധമ്മം പതിട്ഠാപേതി, തസ്മാ സക്കച്ചം ഉദ്ദിസഥ ഉദ്ദിസാപേഥ, സജ്ഝായം കരോഥ, പധാനഘരേ വസന്താനം സങ്ഘട്ടനം അകത്വാ അന്തോവിഹാരേ നിസീദിത്വാ ഉദ്ദിസഥ ഉദ്ദിസാപേഥ, സജ്ഝായം കരോഥ, ധമ്മസ്സവനം സമിദ്ധം കരോഥ, പബ്ബാജേന്താ സോധേത്വാ പബ്ബാജേഥ, സോധേത്വാ ഉപസമ്പാദേഥ, സോധേത്വാ നിസ്സയം ദേഥ. ഏകോപി ഹി കുലപുത്തോ പബ്ബജ്ജഞ്ച ഉപസമ്പദഞ്ച ലഭിത്വാ സകലം സാസനം പതിട്ഠാപേതി. അത്തനോ ഥാമേന യത്തകാനി സക്കോഥ, തത്തകാനി ധുതങ്ഗാനി സമാദിയഥ, അന്തോവസ്സം നാമേതം സകലദിവസം രത്തിയാ ച പഠമപച്ഛിമയാമേസു അപ്പമത്തേഹി ഭവിതബ്ബം, വീരിയം ആരഭിതബ്ബം. പോരാണകമഹആഥേരാപി സബ്ബപലിബോധേ ഛിന്ദിത്വാ അന്തോവസ്സേ ഏകചരിയവത്തം പൂരയിംസു. ഭസ്സേ മത്തം ജാനിത്വാ ദസവത്ഥുകകഥം ദസഅസുഭദസാനുസ്സതിഅട്ഠതിംസാരമ്മണകഥം കാതും വട്ടതി. ആഗന്തുകാനം വത്തം കാതും, സത്താഹകരണീയേന ഗതാനം അപലോകേത്വാ ദാതും വട്ടതി. വിഗ്ഗാഹികപിസുണഫരുസവചനാനി മാ വദഥ, ദിവസേ ദിവസേ സീലാനി ആവജ്ജേന്താ ചതുരാരക്ഖം അഹാപേന്താ മനസികാരബഹുലാ വിഹരഥ, ചേതിയം വാ ബോധിം വാ വന്ദന്തേന ഗന്ധമാലം വാ പൂജേന്തേന പത്തം വാ ഥവികായ പക്ഖിപന്തേന ന കഥേതബ്ബം, അന്തോഗാമേ മനുസ്സേഹി സദ്ധിം പച്ചയസംയുത്തകഥാ വാ വിസഭാഗകഥാ വാ ന കഥേതബ്ബാ, രക്ഖിതിന്ദ്രിയേഹി ഭവിതബ്ബം, ഖന്ധകവത്തഞ്ച സേഖിയവത്തഞ്ച പൂരേതബ്ബന്തി ഏവമാദിനാ കതികവത്താനി ഖന്ധകവത്താനി ച അധിട്ഠഹിത്വാ.

‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വസ്സംവുട്ഠാനം തീഹി ഠാനേഹി പവാരേതു’’ന്തി (മഹാവ. ൨൦൯) വുട്ഠവസ്സാനം പവാരണായ അനുഞ്ഞാതത്താ ഇമസ്സ സുത്തസ്സ വസേന പവാരണാദിവസസ്സ അരുണുഗ്ഗമനതോ പട്ഠായ അപ്പവാരിതാപി ‘‘വുട്ഠവസ്സാ’’തി വുച്ചന്തി. കിഞ്ചാപി ‘‘ഇമം തേമാസം വസ്സം ഉപേമീ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൮൪) വചനതോ പവാരണാദിവസസ്സ തേമാസന്തോഗധത്താ തം ദിവസം യാവ ന പവാരേന്തി, താവ വസ്സം വസന്താ നാമ ഹോന്തി, തഥാപി ഏകദേസേന അവുട്ഠമ്പി തം ദിവസം വുട്ഠഭാഗാപേക്ഖായ വുട്ഠമേവ ഹോതീതി കത്വാ ഏവം വുത്തം കതാകതഭാഗാപേക്ഖായ സമുദായേ പവത്തകതാകതവോഹാരോ വിയ. വിപ്പകതഞ്ഹി യം കിഞ്ചി ‘‘കതാകത’’ന്തി വുച്ചതി. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വസ്സംവുട്ഠാനം കഥിനം അത്ഥരിതു’’ന്തി (മഹാവ. ൩൦൬) ഇമസ്സ പന സുത്തസ്സ വസേന നിപ്പരിയായതോ മഹാപവാരണായ പവാരിതാ പാടിപദദിവസതോ പട്ഠായ ‘‘വുട്ഠവസ്സാ’’തി വുച്ചന്തീതി ദസ്സേതും ‘‘മഹാപവാരണായ പവാരിതാ’’തിആദി വുത്തം. പാടിപദദിവസതോ പട്ഠായ ഹി വസ്സാനസ്സ പച്ഛിമേ മാസേ കഥിനത്ഥാരോ അനുഞ്ഞാതോ പരിവാരേ ‘‘കഥിനസ്സ അത്ഥാരമാസോ ജാനിതബ്ബോതി വസ്സാനസ്സ പച്ഛിമോ മാസോ ജാനിതബ്ബോ’’തി (പരി. ൪൧൨) വുത്തത്താ. ‘‘മഹാപവാരണായ പവാരിതാ’’തി ഇദഞ്ച പുരിമികായ വസ്സൂപഗതാനം സഭാവദസ്സനമത്തം, കേനചി അന്തരായേന അപ്പവാരിതാപി ‘‘വുട്ഠവസ്സാ’’ഇച്ചേവ വുച്ചന്തി.

‘‘ആപുച്ഛിതബ്ബാ’’തി വത്വാ ഇദാനി ആപുച്ഛനവിധിം ദസ്സേന്തോ ‘‘സചേ ഇമം കുടി’’ന്തിആദിമാഹ. പടിജഗ്ഗനകം വാ ന ലഭതീതി വിഹാരപച്ചന്തേ കതേ പടിജഗ്ഗനകം ന ലഭതി. തേ പന ഭിക്ഖൂ ജനപദചാരികം പക്കമിംസൂതി സമ്ബന്ധോ. അദ്ധാനഗമനേ ചാരികാവോഹാരോ സാസനേ നിരുള്ഹോ. കിഞ്ചാപി അയം ചാരികാ നാമ മഹാജനസങ്ഗഹത്ഥം ബുദ്ധാനംയേവ ലബ്ഭതി, ബുദ്ധേ ഉപാദായ പന രുള്ഹീസദ്ദവസേന സാവകാനമ്പി വുച്ചതി കിലഞ്ജാദീഹി കതബീജനീനമ്പി താലവണ്ടവോഹാരോ വിയ. സങ്ഗോപേത്വാതി ഏകസ്മിം പദേസേ രാസിം കത്വാ. ഇദാനി തമേവ സങ്ഗോപനവിധിം ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാ ച ഠപിത’’ന്തിആദിമാഹ. ന ഓവസ്സീയതീതി അനോവസ്സകം, കമ്മനി അക-സദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ. യഥാ ച ഠപിതം ന ഓവസ്സീയതി ന തേമീയതീതി അത്ഥോ.

അനവയോതി ഏത്ഥ വയോതി ഹാനി ‘‘ആയവയോ’’തിആദീസു വിയ. നത്ഥി ഏതസ്സ അത്തനോ സിപ്പേ വയോ ഊനതാതി അവയോതി ആഹ ‘‘അനൂനോ പരിപുണ്ണസിപ്പോ’’തി. ആചരിയസ്സ കമ്മം ആചരിയകന്തി ആഹ ‘‘ആചരിയകമ്മേ’’തി. പിട്ഠസങ്ഘാടോ ദ്വാരബാഹാ, കട്ഠകമ്മം ഥമ്ഭാദി. തേലതമ്ബമത്തികായാതി തേലമിസ്സതമ്ബമത്തികായ.

൮൫. കുടികായ കരണഭാവന്തി കുടിയാ കതഭാവം. സദ്ദസത്ഥവിദൂഹി കിം-സദ്ദയോഗേ അനാഗതവചനസ്സ ഇച്ഛിതത്താ വുത്തം ‘‘തസ്സ ലക്ഖണം സദ്ദസത്ഥതോ പരിയേസിതബ്ബ’’ന്തി. മേത്താപുബ്ബഭാഗന്തി മേത്താഝാനസ്സ പുബ്ബഭാഗഭൂതം സബ്ബസത്തേസു ഹിതഫരണമത്തം. കസ്മാ പനേതം വുത്തം, നനു അനുദ്ദയാ-സദ്ദോ കരുണായ പവത്തതീതി? സച്ചമേതം, അയം പന അനുദ്ദയാസദ്ദോ അനുരക്ഖണമത്ഥം അന്തോനീതം കത്വാ പവത്തമാനോ മേത്തായ കരുണായ ച പവത്തതീതി ഇധ മേത്തായ പവത്തമാനോ വുത്തോ, തസ്മാ സുവുത്തമേതം ‘‘ഏതേന മേത്താപുബ്ബഭാഗം ദസ്സേതീ’’തി. കരുണാപുബ്ബഭാഗന്തി കരുണാഝാനസ്സ പുബ്ബഭാഗഭൂതം സത്തേസു അനുകമ്പമത്തം. ചിക്ഖല്ലം മത്തികാ, തസ്സ മദ്ദനം ഉദകം ആസിഞ്ചിത്വാ ഹത്ഥാദീഹി പരിമദ്ദനം. മേത്താകരുണാനന്തി അപ്പനാപ്പത്തമേത്താകരുണാനം. കിഞ്ചാപി ഥേരേന സഞ്ചിച്ച ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാ പാണാ മരണാധിപ്പായേന ന ബ്യാബാധിതാ, തഥാപി കരുണായ അഭാവേന ‘‘ഏവം കതേ ഇമേ പാണാ വിനസ്സിസ്സന്തീ’’തി അനുപപരിക്ഖിത്വാ കതത്താ ഥേരം വിഗരഹി. ജനാനം സമൂഹോ ജനതാതി ആഹ ‘‘പച്ഛിമോ ജനസമൂഹോ’’തി. പാതബ്യഭാവന്തി വിനാസേതബ്ബതം. പാണാതിപാതം കരോന്താനന്തി ഥേരേന അകതേപി പാണാതിപാതേ പരേഹി സല്ലക്ഖണാകാരം ദസ്സേതി. ഇമസ്സ ദിട്ഠാനുഗതിന്തി ഇമസ്സ ദിട്ഠിയാ അനുഗമനം. ഘംസിതബ്ബേതി ഘട്ടയിതബ്ബേ, വിനാസിതബ്ബേതി അത്ഥോ. ഏവം മഞ്ഞീതി യഥാ ഥേരേന കതം, ഏവം മാ മഞ്ഞി. ‘‘മാ പച്ഛിമാ ജനതാ പാണേസു പാതബ്യതം ആപജ്ജീ’’തി വചനതോ യോ ഭിക്ഖു ഇട്ഠകപചനപത്തപചനകുടികരണവിഹാരകാരാപനവിഹാരസമ്മജ്ജനപടഗ്ഗിദാനകൂപപോക്ഖരണീഖണാപനാദീസു യത്ഥ ‘‘ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകാനം പാണാനം വിഹിംസാ ഭവിസ്സതീ’’തി ജാനാതി, തേന താദിസേ പദേസേ കപ്പിയവചനം വത്വാപി ന തം കമ്മം കാരേതബ്ബന്തി ദസ്സേതി.

തത്ഥ തത്ഥ വുത്തമേവ ആപത്തിന്തി പഥവീഖണനഭൂതഗാമപാതബ്യതാദീസു വുത്തപാചിത്തിയാദിആപത്തിം. ആദികമ്മികത്താ അനാപത്തീതി കുടികരണപച്ചയാ അനാപത്തി. സിക്ഖാപദം അതിക്കമിത്വാതി ‘‘ന ച, ഭിക്ഖവേ, സബ്ബമത്തികാമയാ കുടികാ കാതബ്ബാ, യോ കരേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി വുത്തസിക്ഖാപദം അതിക്കമിത്വാ. യദി അഞ്ഞേന കതം ലഭിത്വാ വസന്തസ്സ അനാപത്തി സിയാ, ന ഭഗവാ തം കുടികം ഭിന്ദാപേയ്യാതി ആഹ – ‘‘കതം ലഭിത്വാ തത്ഥ വസന്താനമ്പി ദുക്കടമേവാ’’തി. യഥാ വാ തഥാ വാ മിസ്സാ ഹോതൂതി ഹേട്ഠാ മത്തികാ ഉപരി ദബ്ബസമ്ഭാരാതിആദിനാ യേന കേനചി ആകാരേന മിസ്സാ ഹോതു. ഗിഞ്ജകാവസഥസങ്ഖേപേനാതി ഏത്ഥ ഗിഞ്ജകാ വുച്ചന്തി ഇട്ഠകാ, ഗിഞ്ജകാഹി ഏവ കതോ ആവസഥോ ഗിഞ്ജകാവസഥോ. ഇട്ഠകാമയസ്സ ആവസഥസ്സേതം അധിവചനം. തം കിര ആവസഥം യഥാ സുധാപരികമ്മേന പയോജനം നത്ഥി, ഏവം ഇട്ഠകാഹി ഏവ ചിനിത്വാ ഛാദേത്വാ കരോന്തി, തുലാദണ്ഡകവാടഫലകാനി പന ദാരുമയാനേവ. വികിരന്താതി ചുണ്ണവിചുണ്ണം കരോന്താ.

കിസ്സാതി കേന കാരണേന. വയകമ്മമ്പി അത്ഥീതി ദ്വാരകവാടാദിഅഭിസങ്ഖരണാദീസു കതവയകമ്മമ്പി അത്ഥി. ഭിക്ഖൂനം അകപ്പിയത്താ ഏവ തിത്ഥിയവതാനുരൂപത്താ തിത്ഥിയധജോ. മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്തകാരണേസു അത്തനോ അധിപ്പേതകാരണദ്വയം പതിട്ഠാപേത്വാ അപരാനിപി തത്ഥ വുത്തകാരണാനി ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘അട്ഠകഥായം പന അഞ്ഞാനിപി കാരണാനി വുത്താനീ’’തിആദി. തത്ഥ സത്താനുദ്ദയായാതി താദിസായ കുടികായ കരണപച്ചയാ വിനസ്സമാനസത്തേസു അനുദ്ദയായ. യസ്മാ സബ്ബമത്തികാമയാ കുടി സുകരാ ഭിന്ദിതും, തസ്മാ തത്ഥ ഠപിതം പത്തചീവരാദി അഗുത്തം ഹോതി, ചോരാദീഹി അവഹരിതും സക്കാ. തേന വുത്തം ‘‘പത്തചീവരഗുത്തത്ഥായാ’’തി. സേനാസനബാഹുല്ലപടിസേധനത്ഥായാതി സേനാസനാനം ബഹുഭാവനിസേധനത്ഥായ, താദിസസ്സ വാ സേനാസനസ്സ അഭിസങ്ഖരണേ ഭിക്ഖൂനം ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛാദീനി സേസകമ്മാനി പരിച്ചജിത്വാ നിച്ചബ്യാവടതാനിസേധനത്ഥം. അനുപവജ്ജോതി ദോസം ആരോപേത്വാ ന വത്തബ്ബോ.

പാളിമുത്തകവിനിച്ഛയവണ്ണനാ

പാളിമുത്തകവിനിച്ഛയേസു തഞ്ച ഖോ…പേ… ന വണ്ണമട്ഠത്ഥായാതി ഇദം ഛത്തദണ്ഡഗ്ഗാഹകസലാകപഞ്ജരവിനന്ധനം സന്ധായാതി വദന്തി. സബ്ബത്ഥാതി ഛത്തദണ്ഡേ സബ്ബത്ഥ. ആരഗ്ഗേനാതി നിഖാദനമുഖേന. ഘടകമ്പി വാളരൂപമ്പി ഭിന്ദിത്വാ ധാരേതബ്ബന്തി സചേ താദിസം അകപ്പിയഛത്തം ലഭതി, ഘടകമ്പി വാളരൂപമ്പി ഭിന്ദിത്വാ തച്ഛേത്വാ ധാരേതബ്ബം. സുത്തകേന വാ ദണ്ഡോ വേഠേതബ്ബോതി യഥാ ഛത്തദണ്ഡേ ലേഖാ ന പഞ്ഞായതി, തഥാ വേഠേതബ്ബോ. ദണ്ഡബുന്ദേതി ദണ്ഡമൂലേ, ഛത്തദണ്ഡസ്സ ഹേട്ഠിമതലേതി അത്ഥോ. ഛത്തമണ്ഡലികന്തി ഛത്തസ്സ അന്തോ ഖുദ്ദകമണ്ഡലം. ഉക്കിരിത്വാതി ഉട്ഠപേത്വാ. സാ വട്ടതീതി യദിപി രജ്ജുകേഹി ന ബന്ധന്തി, ബന്ധിതും പന യുത്തട്ഠാനത്താ വട്ടതി.

നാനാസുത്തകേഹീതി നാനാവണ്ണേഹി സുത്തേഹി. ഇദഞ്ച തഥാ കരോന്താനം കരണപ്പകാരദസ്സനത്ഥം വുത്തം, ഏകവണ്ണസുത്തകേനപി വുത്തപ്പകാരേന സിബ്ബിതും ന വട്ടതിയേവ. പട്ടമുഖേതി പട്ടകോടിയം. ദ്വിന്നം പട്ടാനം സങ്ഘട്ടിതട്ഠാനം സന്ധായേതം വുത്തം. പരിയന്തേതി ചീവരപരിയന്തേ. ചീവരഅനുവാതം സന്ധായേതം വുത്തം. വേണിന്തി വരകസീസാകാരേന സിബ്ബനം. സങ്ഖലികന്തി ബിളാലബന്ധനാകാരേന സിബ്ബനം. ‘‘വേണിം സങ്ഖലിക’’ന്തി ചേത്ഥ ഉപയോഗവചനം ‘‘കരോന്തീ’’തി കരണകിരിയാപേക്ഖം. അഗ്ഘിയഗയമുഗ്ഗരാദീനീതി ഏത്ഥ അഗ്ഘിയം നാമ ചേതിയസണ്ഠാനേന സിബ്ബനം, മൂലേ തനുകം അഗ്ഗേ മഹന്തം കത്വാ ഗദാകാരേന സിബ്ബനം ഗയാ, മൂലേ ച അഗ്ഗേ ച ഏകസദിസം കത്വാ മുഗ്ഗരാകാരേന സിബ്ബനം മുഗ്ഗരോ. കക്കടക്ഖീനി ഉക്കിരന്തീതി ഗണ്ഠികപട്ടപാസകപട്ടാനം അന്തേ പാളിബദ്ധം കത്വാ കക്കടകാനം അക്ഖിസണ്ഠാനം ഉട്ഠപേന്തി, കരോന്തീതി അത്ഥോ. ‘‘കോണസുത്തപിളകാതി ഗണ്ഠികപാസകപട്ടാനം കോണേഹി നീഹടസുത്താനം കോടിയോ’’തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. കഥം പന താ പിളകാ ദുവിഞ്ഞേയ്യരൂപാ കാതബ്ബാതി? കോണേഹി നീഹടസുത്താനം അന്തേസു ഏകവാരം ഗണ്ഠികകരണേന വാ പുന നിവത്തേത്വാ സിബ്ബനേന വാ ദുവിഞ്ഞേയ്യസഭാവം കത്വാ സുത്തകോടിയോ രസ്സം കത്വാ ഛിന്ദിതബ്ബാ. ധമ്മസിരിത്ഥേരേന പന –

‘‘കോണസുത്താ ച പിളകാ, ദുവിഞ്ഞേയ്യാവ കപ്പരേ’’തി –

വുത്തം. തഥാ ആചരിയബുദ്ധദത്തത്ഥേരേനപി –

‘‘സുത്താ ച പിളകാ തത്ഥ, ദുവിഞ്ഞേയ്യാവ ദീപിതാ’’തി –

വുത്തം. തസ്മാ തേസം മതേന കോണസുത്താ ച പിളകാ ച കോണസുത്തപിളകാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

മണിനാതി മസാരഗല്ലാദിപാസാണേന. ന ഘട്ടേതബ്ബന്തി ന ഘംസിതബ്ബം, അംസബദ്ധകകായബന്ധനാനി പന സങ്ഖാദീഹി ഘംസിതും വട്ടതി. പാസകം കത്വാ ബന്ധിതബ്ബന്തി രജനകാലേ ബന്ധിതബ്ബം, സേസകാലേ മോചേത്വാ ഠപേതബ്ബം. ഗണ്ഠികേതി ദന്തമയാദിഗണ്ഠികേ. പിളകാതി ബിന്ദും ബിന്ദും കത്വാ ഉട്ഠാപേതബ്ബപിളകാ.

‘‘തേലവണ്ണോതി സമണസാരുപ്പവണ്ണം സന്ധായ വുത്തം, മണിവണ്ണം പന പത്തം അഞ്ഞേന കതം ലഭിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതീ’’തി വദന്തി. പത്തമണ്ഡലേതി തിപുസീസാദിമയേ പത്തമണ്ഡലേ. ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ചിത്രാനി പത്തമണ്ഡലാനി ധാരേതബ്ബാനി രൂപകാകിണ്ണാനി ഭിത്തികമ്മകതാനീ’’തി (ചൂളവ. ൨൫൩) വുത്തത്താ ‘‘ഭിത്തികമ്മം ന വട്ടതീ’’തി വുത്തം. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, മകരദന്തകം ഛിന്ദിതു’’ന്തി വചനതോ ‘‘മകരദന്തകം പന വട്ടതീ’’തി വുത്തം.

മകരമുഖന്തി മകരമുഖസണ്ഠാനം. ദേഡ്ഢുഭസീസന്തി ഉദകസപ്പസീസസണ്ഠാനം. അച്ഛീനീതി കുഞ്ജരച്ഛിസണ്ഠാനാനി. രജ്ജുകകായബന്ധനം ഏകമേവ വട്ടതീതി രജ്ജുകം ബന്ധന്തേന ഏകഗുണമേവ കത്വാ ബന്ധിതും വട്ടതി, മജ്ഝേ ഭിന്ദിത്വാ ദിഗുണം കത്വാ ബന്ധിതും ന വട്ടതി, ദിഗുണം പന അകത്വാ ഏകരജ്ജുകമേവ സതവാരമ്പി പുനപ്പുനം ആവിജ്ജിത്വാ ബന്ധിതും വട്ടതി. ഏകമ്പി ന വട്ടതീതി ഏകഗുണമ്പി കത്വാ ബന്ധിതും ന വട്ടതി. ബഹുരജ്ജുകേ…പേ... വട്ടതീതി ഇദം കായബന്ധനം സന്ധായ വുത്തം, ന ദസാ സന്ധായ. ഈദിസഞ്ഹി കായബന്ധനം ബന്ധിതും വട്ടതി. തേനേവ ആചരിയബുദ്ധദത്തത്ഥേരേന വുത്തം –

‘‘ഏകരജ്ജുമയം വുത്തം, മുനിനാ കായബന്ധനം;

പഞ്ചപാമങ്ഗസണ്ഠാനം, ഏകമ്പി ച ന വട്ടതി.

‘‘രജ്ജുകേ ഏകതോ കത്വാ, ബഹൂ ഏകായ രജ്ജുയാ;

നിരന്തരഞ്ഹി വേഠേത്വാ, കതം വട്ടതി ബന്ധിതു’’ന്തി.

മുരജം പന കായബന്ധനം ന വട്ടതി ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഉച്ചാവചാനി കായബന്ധനാനി ധാരേതബ്ബാനി കലാബുകം ദേഡ്ഢുഭകം മുരജം മദ്ദവീണം, യോ ധാരേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (ചൂളവ. ൨൭൮) വുത്തത്താ. കിം പന ബഹുരജ്ജുകേ ഏകതോ കത്വാ ഏകേന നിരന്തരം വേഠേത്വാ കതം മുരജസങ്ഖ്യം ന ഗച്ഛതീതി? ആമ ന ഗച്ഛതി. മുരജഞ്ഹി നാമ നാനാവണ്ണേഹി സുത്തേഹി മുരജവട്ടിസണ്ഠാനം വേഠേത്വാ കതം. കേചി പന ‘‘മുരജന്തി ബഹുരജ്ജുകേ ഏകതോ സങ്കഡ്ഢിത്വാ ഏകായ രജ്ജുയാ പലിവേഠേത്വാ കതരജ്ജൂ’’തി വദന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം. യദി ചേതം മുരജം സിയാ, ‘‘ബഹുരജ്ജുകേ ഏകതോ കത്വാ ഏകേന നിരന്തരം വേഠേത്വാ കതം ബഹുരജ്ജുക’’ന്തി ന വത്തബ്ബം, ‘‘തം വട്ടതീ’’തി ഇദം വിരുജ്ഝേയ്യ. മുരജം പന പാമങ്ഗസണ്ഠാനഞ്ച ദസാസു വട്ടതി ‘‘കായബന്ധനസ്സ ദസാ ജീരന്തി. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, മുരജം മദ്ദവീണ’’ന്തി (ചൂളവ. ൨൭൮) വുത്തത്താ. തേനേവ വക്ഖതി ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, മുരജം മദ്ദവീണന്തി ഇദം ദസാസുയേവ അനുഞ്ഞാത’’ന്തി.

കായബന്ധനവിധേതി ‘‘കായബന്ധനസ്സ പവനന്തോ ജീരതി. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വിധ’’ന്തി വുത്തത്താ കായബന്ധനസ്സ പാസന്തേ ദസാമൂലേ തസ്സ ഥിരഭാവത്ഥം കത്തബ്ബേ ദന്തവിസാണാദിമയേ വിധേ. ‘‘അട്ഠ മങ്ഗലാനി നാമ സങ്ഖോ ചക്കം പുണ്ണകുമ്ഭോ ഗയാ സിരീവച്ഛോ അങ്കുസോ ധജം സോവത്ഥിക’’ന്തി വദന്തി. പരിച്ഛേദലേഖാമത്തന്തി ഉഭോസു കോടീസു കാതബ്ബപരിച്ഛേദരാജിമത്തം. ‘‘ഉജുകമേവാ’’തി വുത്തത്താ ചതുരസ്സാദിവങ്കഗതികം ന വട്ടതി. ‘‘ഛത്തദണ്ഡധമ്മകരണഅഞ്ജനനാളികാ നാനാവണ്ണലേഖാപഅകമ്മകതാ ന വട്ടന്തീ’’തി വദന്തി.

ആരകണ്ടകേതി പോത്ഥകാദിഅഭിസങ്ഖരണത്ഥം കതേ ദീഘമുഖസത്ഥകേ. വട്ടമണികന്തി വട്ടം കത്വാ അഗ്ഗകോടിയം ഉട്ഠാപേതബ്ബപുബ്ബുളം. അഞ്ഞം വാ വണ്ണമട്ഠന്തി ഇമിനാ പിളകാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. മണികന്തി ഏകാവട്ടമണി. പിളകന്തി സാസപമത്തികാ മുത്തരാജിസദിസാ ബഹുവട്ടലേഖാ. ‘‘ഇമസ്മിം അധികാരേ അവുത്തത്താ ലേഖനിയം യം കിഞ്ചി വണ്ണമട്ഠം വട്ടതീ’’തി വദന്തി. വലിതകന്തി മജ്ഝേ വലിം ഉട്ഠാപേത്വാ. മണ്ഡലം ഹോതീതി ഉത്തരാരണിയാ പവേസനത്ഥം ആഹടമണ്ഡലം ഹോതി.

കിഞ്ചാപി ഏത്ഥ ദന്തകട്ഠച്ഛേദനവാസിയേവ വുത്താ, മഹാവാസിയമ്പി പന ന വട്ടതിയേവ. ഉജുകമേവ ബന്ധിതുന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഉഭോസു വാ പസ്സേസു ഏകപസ്സേവാ’’തി വചനസേസോ. കത്തരയട്ഠികോടിയം കതഅയോവലയാനിപി വട്ടന്തി, യേസം അഞ്ഞമഞ്ഞസങ്ഘട്ടനേന സദ്ദോ നിച്ഛരതി.

ആമണ്ഡസാരകേതി ആമലകേഹി കതഭാജനേ. ഭൂമത്ഥരണേതി ചിത്തകടസാരകചിത്തത്ഥരണാദികേ പരികമ്മകതായ ഭൂമിയാ അത്ഥരിതബ്ബഅത്ഥരണേ. പാനീയഘടേതി ഇമിനാ കുണ്ഡികസരകേപി സങ്ഗണ്ഹാതി. ബീജനേതി ചതുരസ്സബീജനേ. സബ്ബം…പേ… വട്ടതീതി യഥാവുത്തേസു മഞ്ചപീഠാദീസു ഇത്ഥിരൂപം വിനാ സബ്ബം മാലാകമ്മലതാകമ്മാദി വണ്ണമട്ഠം ഭിക്ഖുനോ വട്ടതി. സേനാസനേ കിഞ്ചി പടിസേധേതബ്ബം നത്ഥി അഞ്ഞത്ര വിരുദ്ധസേനാസനാതി ഏത്ഥായമധിപ്പായോ – സേനാസനപരിക്ഖാരേസു പടിസേധേതബ്ബം നാമ കിഞ്ചി നത്ഥി, വിരുദ്ധസേനാസനം പന സയമേവ പടിക്ഖിപിതബ്ബന്തി. അഞ്ഞേസന്തി സീമസാമിനോ വുത്താ. രാജവല്ലഭാ പരനികായികാപി ഏകനികായികാപി ഉപോസഥപവാരണാനം അന്തരായകരാ അലജ്ജിനോ രാജകുലൂപഗാ വുച്ചന്തി. തേസം ലജ്ജിപരിസാതി തേസം സീമസാമികാനം പക്ഖാ ഹുത്വാ അനുബലം ദാതും സമത്ഥാ ലജ്ജിപരിസാ. സുകതമേവാതി അഞ്ഞേസം സന്തകേപി അത്തനോ സീമായ അന്തോവുത്തവിധിനാ കതം സുകതമേവ.

പാളിമുത്തകവിനിച്ഛയവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮൬. ദേവേന ഗഹിതദാരൂനീതി രഞ്ഞാ പരിഗ്ഗഹിതദാരൂനി, രഞ്ഞോ സന്തകാനീതി വുത്തം ഹോതി. ഖണ്ഡാഖണ്ഡം കരോന്തോതി ഖുദ്ദകം മഹന്തഞ്ച ഖണ്ഡം കരോന്തോ.

൮൭. കുലഭോഗഇസ്സരിയാദീഹി മഹതീ മത്താ പമാണം ഏതസ്സാതി മഹാമത്തോ. തേനാഹ – ‘‘മഹതിയാ ഇസ്സരിയമത്തായ സമന്നാഗതോ’’തി.

൮൮. അവജ്ഝായന്തീതി ഹേട്ഠാ കത്വാ ഓലോകേന്തി, ചിന്തേന്തി വാ. തേനാഹ ‘‘അവജാനന്താ’’തിആദി. ലാമകതോ വാ ചിന്തേന്തീതി നിഹീനതോ ചിന്തേന്തി. കഥേന്തീതി ‘‘കിം നാമേതം കിം നാമേത’’ന്തി അഞ്ഞമഞ്ഞം കഥേന്തി.

കഥം പനേത്ഥ ‘‘ദാരൂനീ’’തി ബഹുവചനം ‘‘അദിന്ന’’ന്തി ഏകവചനേന സദ്ധിം സമ്ബന്ധമുപഗച്ഛതീതി ആഹ – ‘‘അദിന്നം ആദിയിസ്സതീതി അയം ഉജ്ഝായനത്ഥോ’’തിആദി. ഉജ്ഝായനസ്സ അദിന്നാദാനവിസയത്താ അദിന്നാദാനം ഉജ്ഝായനത്ഥോതി വുത്തം. സതിപി പനേത്ഥ ഗോപകേന ദിന്നദാരൂനം ഗഹണേ ഉജുകം അവത്വാ ലേസേന ഗഹിതത്താ ഥേരോ ‘‘അദിന്നം ആദിയീ’’തി വേദിതബ്ബോ. വചനഭേദേതി ഏകവചനബഹുവചനാനം ഭേദേ.

സബ്ബാവന്തം പരിസന്തി ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനീആദിസബ്ബാവയവവന്തം പരിസം. സബ്ബാ ചതുപരിസസങ്ഖആതാ പജാ ഏത്ഥ അത്ഥീതി സബ്ബാവന്താ, പരിസാ. സേനാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി സേനികോ, സേനികോ ഏവ സേനിയോ. ബിമ്ബിസാരോതി തസ്സ നാമന്തി ഏത്ഥ ബിമ്ബീതി സുവണ്ണം, തസ്മാ സാരസുവണ്ണസദിസവണ്ണതായ ബിമ്ബിസാരോതി വുച്ചതീതി വേദിതബ്ബോ. ചതുത്ഥോ ഭാഗോ പാദോതി വേദിതബ്ബോതി ഇമിനാവ സബ്ബജനപദേസു കഹാപണസ്സ വീസതിമോ ഭാഗോ മാസകോതി ഇദഞ്ച വുത്തമേവ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. പോരാണസത്ഥാനുരൂപം ലക്ഖണസമ്പന്നാ ഉപ്പാദിതാ നീലകഹാപണാതി വേദിതബ്ബാ. രുദ്രദാമേന ഉപ്പാദിതോ രുദ്രദാമകോ. സോ കിര നീലകഹാപണസ്സ തിഭാഗം അഗ്ഘതി. യസ്മിം പദേസേ നീലകഹാപണാ ന സന്തി, തത്ഥാപി നീലകഹാപണാനം വളഞ്ജനട്ഠാനേ ച അവളഞ്ജനട്ഠാനേ ച സമാനഅഗ്ഘവസേന പവത്തമാനം ഭണ്ഡം ഗഹേത്വാ നീലകഹാപണവസേനേവ പരിച്ഛേദോ കാതബ്ബോതി വദന്തി.

ധനിയവത്ഥുവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

തസ്സത്ഥോ…പേ… വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോതി ഇമിനാ ‘‘ഭഗവതാ ഭിക്ഖൂനം ഇദം സിക്ഖാപദം ഏവം പഞ്ഞത്തം ഹോതി ച, ഇദഞ്ച അഞ്ഞം വത്ഥു ഉദപാദീ’’തി ഏവം പഠമപാരാജികവണ്ണനായം (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൩൯) വുത്തനയേന തസ്സത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘ഇദാനി യം തം അഞ്ഞം വത്ഥു ഉപ്പന്നം, തം ദസ്സേതും ‘തേന ഖോ പന സമയേനാ’തിആദിമാഹാ’’തി ഏവം അനുപഞ്ഞത്തിസമ്ബന്ധോ ച തത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോതി ദസ്സേതി.

൯൦-൯൧. രജകാ അത്ഥരന്തി ഏത്ഥാതി രജകത്ഥരണം, രജകത്ഥരണന്തി രജകതിത്ഥം വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘രജകതിത്ഥം ഗന്ത്വാ’’തി. വുത്തമേവത്ഥം വിഭാവേന്തോ ആഹ ‘‘തഞ്ഹീ’’തിആദി.

പദഭാജനീയവണ്ണനാ

൯൨. ‘‘അഭിനവനിവിട്ഠോ ഏകകുടികാദിഗാമോ യാവ മനുസ്സാ പവിസിത്വാ വാസം ന കപ്പേന്തി, താവ ഗാമസങ്ഖ്യം ന ഗച്ഛതീ’’തി വദന്തി, തസ്മാ തത്ഥ ഗാമപ്പവേസനാപുച്ഛാദികിച്ചമ്പി നത്ഥി. യക്ഖപരിഗ്ഗഹഭൂതോതി സഉപദ്ദവവസേന വുത്തം, യക്ഖനഗരാദിം വാ സങ്ഗണ്ഹാതി. യക്ഖനഗരമ്പി ആപണാദീസു ദിസ്സമാനേസു ഗാമസങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി, അദിസ്സമാനേസു ന ഗച്ഛതി, തസ്മാ യക്ഖനഗരമ്പി പവിസന്തേന ആപണാദീസു ദിസ്സമാനേസു സബ്ബം ഗാമപ്പവേസനവത്തം കാതബ്ബം, അദിസ്സമാനേസു ന കാതബ്ബന്തി വദന്തി. പുനപി ആഗന്തുകാമാതി ഇമിനാ തേസം തത്ഥ സാപേക്ഖഭാവം ദസ്സേതി. യതോ പന നിരപേക്ഖാവ ഹുത്വാ പക്കമന്തി, സോ ഗാമസങ്ഖ്യം ന ഗച്ഛതി, തസ്മാ തത്ഥ ഗാമപ്പവേസനാപുച്ഛാദികിച്ചമ്പി നത്ഥി.

നനു ച ‘‘ഗാമാ വാ അരഞ്ഞാ വാ’’തി ഏത്തകമേവ മാതികായം വുത്തം, തസ്മാ ഗാമലക്ഖണം ദസ്സേത്വാ അരഞ്ഞമേവ ദസ്സേതബ്ബം സിയാ, ഗാമൂപചാരോ നാമാതിആദി പന കസ്മാ വുത്തന്തി ആഹ – ‘‘ഗാമൂപചാരോതിആദി അരഞ്ഞപരിച്ഛേദദസ്സനത്ഥം വുത്ത’’ന്തി. ഗാമൂപചാരേ ഹി ദസ്സിതേ ഠപേത്വാ ഗാമഞ്ച ഗാമൂപചാരഞ്ച അവസേസം അരഞ്ഞം നാമാതി അരഞ്ഞപരിച്ഛേദോ സക്കാ ദസ്സേതും, ഇദഞ്ച ഗാമഗാമൂപചാരേ അസങ്കരതോ ദസ്സേതും വുത്തം. മാതികായം പന ഗാമഗ്ഗഹണേനേവ ഗാമൂപചാരോപി സങ്ഗഹിതോതി ദട്ഠബ്ബം. ഗാമൂപചാരോ ഹി ലോകേ ഗാമസങ്ഖ്യമേവ ഗച്ഛതി. ഏവഞ്ച കത്വാ മാതികായ അനവസേസഅവഹരണട്ഠാനപരിഗ്ഗഹോ സിദ്ധോ ഹോതി. ഇന്ദഖീലേതി ഉമ്മാരേ. അരഞ്ഞസങ്ഖേപം ഗച്ഛതീതി ‘‘നിക്ഖമിത്വാ ബഹി ഇന്ദഖീലാ സബ്ബമേതം അരഞ്ഞ’’ന്തി (വിഭ. ൫൨൯) അഭിധമ്മേ വുത്തത്താ. വേമജ്ഝമേവ ഇന്ദഖീലോതി വുച്ചതീതി ഇന്ദഖീലട്ഠാനിയത്താ അസതിപി ഇന്ദഖീലേ വേമജ്ഝമേവ തഥാ വുച്ചതി. യത്ഥ പന ദ്വാരബാഹാപി നത്ഥി, തത്ഥ ഉഭോസു പസ്സേസു വതിയാ വാ പാകാരസ്സ വാ കോടിവേമജ്ഝമേവ ഇന്ദഖീലട്ഠാനിയത്താ ‘‘ഇന്ദഖീലോ’’തി ഗഹേതബ്ബം. ഉഡ്ഡാപേന്തോതി പലാപേന്തോ. ലുഠിത്വാതി പരിവത്തേത്വാ.

മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സാതി ഥാമമജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ. ഇമിനാ പന വചനേന സുപ്പമുസലപാതോപി ബലദസ്സനവസേനേവ കതോതി ദട്ഠബ്ബം. കുരുന്ദട്ഠകഥായം മഹാപച്ചരിയഞ്ച ഘരൂപചാരോ ഗാമോതി അധിപ്പായേന ‘‘ഘരൂപചാരേ ഠിതസ്സ ലേഡ്ഡുപാതോ ഗാമൂപചാരോ’’തി വുത്തം. ദ്വാരേതി നിബ്ബകോസസ്സ ഉദകപതനട്ഠാനതോ അബ്ഭന്തരം സന്ധായ വുത്തം. അന്തോഗേഹേതി ച പമുഖസ്സ അബ്ഭന്തരമേവ സന്ധായ വുത്തം. കതപരിക്ഖേപോതി ഇമിനാവ ഘരസ്സ സമന്തതോ തത്തകോ പരിച്ഛേദോ ഘരൂപചാരോ നാമാതി വുത്തം ഹോതി. യസ്സ പന ഘരസ്സ സമന്തതോ ഗോരൂപാനം പവേസനനിവാരണത്ഥം പാകാരവതിആദീഹി പരിക്ഖേപോ കതോ ഹോതി, തത്ഥ സോവ പരിക്ഖേപോ ഘരൂപചാരോ, സുപ്പപാതാദിപരിച്ഛേദോ പന അപരിക്ഖിത്തഘരം സന്ധായ വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബം. ഇദമേത്ഥ പമാണന്തി വികാലഗാമപ്പവേസനാദീസു ഗാമഗാമൂപചാരാനം അസങ്കരതോ വിനിച്ഛയസ്സ വേദിതബ്ബത്താ. കുരുന്ദീആദീസു വുത്തനയേന ഹി ഘരൂപചാരസ്സ ഗാമോതി ആപന്നത്താ ഘരഘരൂപചാരഗാമഗാമൂപചാരാനം സങ്കരോ സിയാ. ഏവം സബ്ബത്ഥാതി ഇമിനാ ഇതോ പുബ്ബേപി പച്ഛിമസ്സേവ വാദസ്സ പമാണഭാവം ദസ്സേതി. കേചി പന ‘‘ഇതോ പട്ഠായ വക്ഖമാനവാദം സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി വദന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം.

സേസമ്പീതി ഗാമൂപചാരലക്ഖണം സന്ധായ വദതി. തത്രാതി തസ്മിം ഗാമൂപചാരഗ്ഗഹണേ. തസ്സ ഗാമപരിച്ഛേദദസ്സനത്ഥന്തി തസ്സ അപരിച്ഛേദസ്സ ഗാമസ്സ ഗാമപരിച്ഛേദം ദസ്സേതുന്തി അത്ഥോ. യദി ഏവം ‘‘ഗാമോ നാമാ’’തി പദം ഉദ്ധരിത്വാ ‘‘അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഘരൂപചാരേ ഠിതസ്സ മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ലേഡ്ഡുപാതോ’’തി കസ്മാ ന വുത്തന്തി? ‘‘ഗാമോ നാമാതി ഇധ അവുത്തമ്പി അധികാരവസേന ലബ്ഭതിയേവാ’’തി വദന്തി. അപരേ പന ഭണന്തി ‘‘ഗാമൂപചാരോ നാമാതി ഇമിനാവ ഗാമസ്സ ച ഗാമൂപചാരസ്സ ച സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. കഥം? ‘ഗാമസ്സ ഉപചാരോ ഗാമൂപചാരോ’തി ഏവം വിഗ്ഗഹേ കരിയമാനേ ‘പരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഇന്ദഖീലേ ഠിതസ്സ മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ലേഡ്ഡുപാതോ’തി ഇമിനാ പരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഗാമൂപചാരലക്ഖണം ദസ്സിതം ഹോതി, ‘ഗാമസങ്ഖാതോ ഉപചാരോ ഗാമൂപചാരോ’തി ഏവം പന ഗയ്ഹമാനേ ‘അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഘരൂപചാരേ ഠിതസ്സ മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ലേഡ്ഡുപാതോ’തി ഇമിനാ അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഗാമപരിച്ഛേദോ ദസ്സിതോതി സക്കാ വിഞ്ഞാതു’’ന്തി. ‘‘ഘരൂപചാരേ ഠിതസ്സ മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ലേഡ്ഡുപാതോ’’തി ഇമിനാ പരിക്ഖിത്തസ്സപി ഗാമസ്സ സചേ ലേഡ്ഡുപാതതോ ദൂരേ പരിക്ഖേപോ ഹോതി, ലേഡ്ഡുപാതോയേവ ഗാമപരിച്ഛേദോതി ഗഹേതബ്ബന്തി വദന്തി. പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവാതി പരിക്ഖിത്തഗാമേ വുത്തനയേനേവ.

സങ്കരീയതീതി മിസ്സീയതി. ഏത്ഥാതി ഘരഘരൂപചാരഗാമഗാമൂപചാരേസു. ‘‘വികാലേ ഗാമപ്പവേസനേ പരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ പരിക്ഖേപം അതിക്കമന്തസ്സ ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ, അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഉപചാരം ഓക്കമന്തസ്സ ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാ’’തി (പാചി. ൫൧൩) വുത്തത്താ ഗാമഗാമൂപചാരാനം അസങ്കരതാ ഇച്ഛിതബ്ബാതി ആഹ – ‘‘അസങ്കരതോ ചേത്ഥ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ വികാലേ ഗാമപ്പവേസനാദീസൂ’’തി. ഏത്ഥ ച ‘‘പരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ പരിക്ഖേപം, അപരിക്ഖിത്തസ്സ പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനം അതിക്കമന്തസ്സ വികാലഗാമപ്പവേസനാപത്തി ഹോതീ’’തി കേചി വദന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം പദഭാജനിയം പന ‘‘പരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ പരിക്ഖേപം അതിക്കമന്തസ്സ ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ, അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഉപചാരം ഓക്കമന്തസ്സ ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാ’’തി (പാചി. ൫൧൩) വുത്തത്താ. അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഘരൂപചാരതോ പട്ഠായ ദുതിയലേഡ്ഡുപാതസങ്ഖാതസ്സ ഗാമൂപചാരസ്സ ഓക്കമനേ ആപത്തി വേദിതബ്ബാ. തേനേവ വികാലഗാമപ്പവേസനസിക്ഖാപദട്ഠകഥായം (പാചി. അട്ഠ. ൫൧൨) ‘‘അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഉപചാരോ അദിന്നാദാനേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ’’തി വുത്തം. മാതികാട്ഠകഥായമ്പി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. ദുതിയപാരാജികവണ്ണനാ) വുത്തം ‘‘യ്വായം അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഉപചാരോ ദസ്സിതോ, തസ്സ വസേന വികാലഗാമപ്പവേസനാദീസു ആപത്തി പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബാ’’തി. യദി ഏവം ‘‘വികാലേ ഗാമം പവിസേയ്യാ’’തി ഇമിനാ വിരുജ്ഝതീതി? ന വിരുജ്ഝതി ഗാമൂപചാരസ്സപി ഗാമഗ്ഗഹണേന ഗഹിതത്താ. തസ്മാ പരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ പരിക്ഖേപം അതിക്കമന്തസ്സ, അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഉപചാരം ഓക്കമന്തസ്സ വികാലഗാമപ്പവേസനാപത്തി ഹോതീതി നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം. വികാലേ ഗാമപ്പവേസനാദീസൂതി ആദി-സദ്ദേന ഘരഘരൂപചാരാദീസു ഠിതാനം ഉപ്പന്നലാഭഭാജനാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി.

നിക്ഖമിത്വാ ബഹി ഇന്ദഖീലാതി ഇന്ദഖീലതോ ബഹി നിക്ഖമിത്വാതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച വിനയപരിയായേന താവ ‘‘ഠപേത്വാ ഗാമഞ്ച ഗാമൂപചാരഞ്ച അവസേസം അരഞ്ഞ’’ന്തി (പാരാ. ൯൨) ആഗതം, സുത്തന്തപരിയായേന ആരഞ്ഞികം ഭിക്ഖും സന്ധായ ‘‘ആരഞ്ഞകം നാമ സേനാസനം പഞ്ചധനുസതികം പച്ഛിമ’’ന്തി (പാരാ. ൬൫൪) ആഗതം. വിനയസുത്തന്താ ഉഭോപി പരിയായദേസനാ നാമ, അഭിധമ്മോ പന നിപ്പരിയായദേസനാ. നിപ്പരിയായതോ ച ഗാമവിനിമുത്തം ഠാനം അരഞ്ഞമേവ ഹോതീതി അഭിധമ്മപരിയായേന അരഞ്ഞം ദസ്സേതും ‘‘നിക്ഖമിത്വാ ബഹി ഇന്ദഖീലാ’’തി (വിഭ. ൫൨൯) വുത്തം. ‘‘ആചരിയധനു നാമ പകതിഹത്ഥേന നവവിദത്ഥിപ്പമാണം, ജിയായ പന ആരോപിതായ ചതുഹത്ഥപ്പമാണ’’ന്തി വദന്തി. ലേസോകാസനിസേധനത്ഥന്തി ‘‘മയാ നേവ ഗാമേ, ന അരഞ്ഞേ ഹടം, ഘരേ വാ ഘരൂപചാരേസു വാ ഗാമൂപചാരേസു വാ അഞ്ഞതരസ്മി’’ന്തി വത്തും മാ ലഭതൂതി വുത്തം ഹോതി.

കപ്പിയന്തി അനുരൂപവസേന വുത്തം. അകപ്പിയമ്പി പന അപ്പടിഗ്ഗഹിതഞ്ചേ, അദിന്നസങ്ഖ്യമേവ ഗച്ഛതി. പരിച്ചാഗാദിമ്ഹി അകതേ ‘‘ഇദം മയ്ഹം സന്തക’’ന്തി അവിദിതമ്പി പരപരിഗ്ഗഹിതമേവ മാതാപിതൂനം അച്ചയേന മന്ദാനം ഉത്താനസേയ്യകാനം ദാരകാനം സന്തകമിവ.

യസ്സ വസേന പുരിസോ ഥേനോതി വുച്ചതി, തം ഥേയ്യന്തി ആഹ ‘‘അവഹരണചിത്തസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി. സങ്ഖാ-സദ്ദോ ഞാണകോട്ഠാസപഞ്ഞത്തിഗണനാദീസു ദിസ്സതി. ‘‘സങ്ഖായേകം പടിസേവതീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൧൬൮) ഹി ഞാണേ ദിസ്സതി. ‘‘പപഞ്ചസഞ്ഞാസങ്ഖാ സമുദാചരന്തീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൦൪) കോട്ഠാസേ. ‘‘തേസം തേസം ധമ്മാനം സങ്ഖാ സമഞ്ഞാ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൧൩൧൩) പഞ്ഞത്തിയം. ‘‘ന സുകരം സങ്ഖാതു’’ന്തിആദീസു (ധ. പ. ൧൯൬; അപ. ഥേര. ൧.൧൦.൨) ഗണനായം. തത്ഥ കോട്ഠാസവചനം സങ്ഖാ-സദ്ദം സന്ധായാഹ ‘‘സങ്ഖാസങ്ഖാതന്തി അത്ഥതോ ഏക’’ന്തി. തേനാഹ ‘‘കോട്ഠാസസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി. പപഞ്ചസങ്ഖാതി തണ്ഹാമാനദിട്ഠിസങ്ഖാതാ പപഞ്ചകോട്ഠാസാ. ‘‘ഏകോ ചിത്തകോട്ഠാസോതി യഞ്ച പുബ്ബഭാഗേ അവഹരിസ്സാമീതി പവത്തം ചിത്തം, യഞ്ച ഗമനാദിസാധകം പരാമസനാദിസാധകം വാ മജ്ഝേ പവത്തം, യഞ്ച ഠാനാചാവനപ്പയോഗസാധകം, തേസു അയമേവേകോ പച്ഛിമോ ചിത്തകോട്ഠാസോ ഇധാധിപ്പേതോ’’തി കേചി വദന്തി. ചൂളഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘ഊനമാസകമാസകഊനപഞ്ചമാസകപഞ്ചമാസകാവഹരണചിത്തേസു ഏകോ ചിത്തകോട്ഠാസോ’’തി വുത്തം. ‘‘അനേകപ്പഭേദത്താ ചിത്തസ്സ ഏകോ ചിത്തകോട്ഠാസോതി വുത്ത’’ന്തി മഹാഗണ്ഠിപദേ മജ്ഝിമഗണ്ഠിപദേ ച വുത്തം. ഇദമേവേത്ഥ സുന്ദരതരം ‘‘ഥേയ്യചിത്തസങ്ഖാതോ ഏകോ ചിത്തകോട്ഠാസോ’’തി വുത്തത്താ. ഥേയ്യസങ്ഖാതേനാതി ഥേയ്യചിത്തകോട്ഠാസേന കരണഭൂതേന, ന വിസ്സാസതാവകാലികാദിഗാഹവസപ്പവത്തചിത്തകോട്ഠാസേനാതി വുത്തം ഹോതി.

അഭിയോഗവസേനാതി അഡ്ഡകരണവസേന. അഭിയുഞ്ജതീതി ചോദേതി, അഡ്ഡം കരോതീതി അത്ഥോ. പരികപ്പിതട്ഠാനന്തി ഓകാസപരികപ്പനവസേന പരികപ്പിതപ്പദേസം. സുങ്കഘാതന്തി ഏത്ഥ രാജൂനം ദേയ്യഭാഗസ്സ ഏതം അധിവചനം സുങ്കോതി, സോ ഏത്ഥ ഹഞ്ഞതി അദത്വാ ഗച്ഛന്തേഹീതി സുങ്കഘാതോ. ‘‘ഏത്ഥ പവിട്ഠേഹി സുങ്കോ ദാതബ്ബോ’’തി രുക്ഖപബ്ബതാദിസഞ്ഞാണേന നിയമിതപ്പദേസസ്സേതം അധിവചനം.

പഞ്ചവീസതിഅവഹാരകഥാവണ്ണനാ

ആകുലാതി സങ്കുലാ. ലുളിതാതി വിലോളിതാ. കത്ഥചീതി ഏകിസ്സായ അട്ഠകഥായം. ഏകം പഞ്ചകം ദസ്സിതന്തി ‘‘പരപരിഗ്ഗഹിതഞ്ച ഹോതി, പരപരിഗ്ഗഹിതസഞ്ഞീ ച, ഗരുകോ ച ഹോതി പരിക്ഖാരോ പഞ്ചമാസകോ വാ അതിരേകപഞ്ചമാസകോ വാ, ഥേയ്യചിത്തഞ്ച പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി, ആമസതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. ഫന്ദാപേതി, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സ. ഠാനാ ചാവേതി, ആപത്തി പാരാജികസ്സാ’’തി (പാരാ. ൧൨൨) ഏവം വുത്തപഞ്ചഅവഹാരങ്ഗാനി ഏകം പഞ്ചകന്തി ദസ്സിതം. ദ്വേ പഞ്ചകാനി ദസ്സിതാനീതി ‘‘ഛഹാകാരേഹി അദിന്നം ആദിയന്തസ്സ ആപത്തി പാരാജികസ്സ. ന ച സകസഞ്ഞീ, ന ച വിസ്സാസഗ്ഗാഹീ, ന ച താവകാലികം, ഗരുകോ ച ഹോതി പരിക്ഖാരോ പഞ്ചമാസകോ വാ അതിരേകപഞ്ചമാസകോ വാ, ഥേയ്യചിത്തഞ്ച പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി, ആമസതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. ഫന്ദാപേതി, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സ. ഠാനാ ചാവേതി, ആപത്തി പാരാജികസ്സാ’’തി ഏവം വുത്തേസു ഛസു പദേസു ഏകം അപനേത്വാ അവസേസാനി പഞ്ച പദാനി ഏകം പഞ്ചകന്തി ദസ്സേത്വാ ഹേട്ഠാ വുത്തപഞ്ചകഞ്ച ഗഹേത്വാ ദ്വേ പഞ്ചകാനി ദസ്സിതാനി. ഏത്ഥ പനാതി ‘‘പഞ്ചഹാകാരേഹി അദിന്നം ആദിയന്തസ്സാ’’തിആദീസു. സബ്ബേഹിപി പദേഹീതി ‘‘പരപരിഗ്ഗഹിതഞ്ച ഹോതീ’’തിആദീഹി പദേഹി. ലബ്ഭമാനാനിയേവ പഞ്ചകാനീതി പഞ്ചവീസതിയാ അവഹാരേസു ലബ്ഭമാനപഞ്ചകാനി.

പഞ്ചന്നം അവഹാരാനം സമൂഹോ പഞ്ചകം, സകോ ഹത്ഥോ സഹത്ഥോ, തേന നിബ്ബത്തോ, തസ്സ വാ സമ്ബന്ധീതി സാഹത്ഥികോ, അവഹാരോ. സാഹത്ഥികാദി പഞ്ചകം സാഹത്ഥികപഞ്ചകന്തി ആദിപദവസേന നാമലാഭോ ദട്ഠബ്ബോ കുസലാദിത്തികസ്സ കുസലത്തികവോഹാരോ വിയ. ഇമിനാവ നയേന പുബ്ബപയോഗാദി പഞ്ചകം പുബ്ബപയോഗപഞ്ചകം, ഥേയ്യാവഹാരാദി പഞ്ചകം ഥേയ്യാവഹാരപഞ്ചകന്തി നാമലാഭോ ദട്ഠബ്ബോതി. തതിയപഞ്ചമേസു പഞ്ചകേസൂതി സാഹത്ഥികപഞ്ചകഥേയ്യാവഹാരപഞ്ചകേസു. ലബ്ഭമാനപദവസേനാതി സാഹത്ഥികപഞ്ചകേ ലബ്ഭമാനസ്സ നിസ്സഗ്ഗിയാവഹാരപദസ്സ വസേന ഥേയ്യാവഹാരപഞ്ചകേ ലബ്ഭമാനസ്സ പരികപ്പാവഹാരപദസ്സ ച വസേന യോജേതബ്ബന്തി അത്ഥോ.

ആണത്തിയാ നിബ്ബത്തോ അവഹാരോ ആണത്തികോ. നിസ്സജ്ജനം നിസ്സഗ്ഗോ, സുങ്കഘാതട്ഠാനേ പരികപ്പിതോകാസേ വാ ഠത്വാ ഭണ്ഡസ്സ ബഹി പാതനം. നിസ്സഗ്ഗോവ നിസ്സഗ്ഗിയോ. കിരിയാസിദ്ധിതോ പുരേതരമേവ പാരാജികാപത്തിസങ്ഖാതം അത്ഥം സാധേതീതി അത്ഥസാധകോ. ‘‘അസുകസ്സ ഭണ്ഡം യദാ സക്കോസി, തദാ അവഹരാ’’തി ഏവരൂപോ ഹി ആണാപനപയോഗോ പരസ്സ തേലകുമ്ഭിയാ പാദഗ്ഘനകം തേലം അവസ്സം പിവനകാനം ഉപാഹനാദീനം നിക്ഖേപപയോഗോ ച ആണത്തസ്സ ഭണ്ഡഗ്ഗഹണതോ ഉപാഹനാദീനം തേലപാതനതോ ച പുരേതരമേവ പാരാജികാപത്തിസങ്ഖാതം അത്ഥം സാധേതി. സാഹത്ഥികപയോഗോപി ഹി ഏവരൂപോ അത്ഥസാധകോതി വുച്ചതി. വുത്തഞ്ഹേതം മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. ദുതിയപാരാജികവണ്ണനാ) –

‘‘അത്ഥസാധകോ നാമ ‘അസുകസ്സ ഭണ്ഡം യദാ സക്കോസി, തദാ തം അവഹരാ’തി ആണാപേതി. തത്ഥ സചേ പരോ അനന്തരായികോ ഹുത്വാ തം അവഹരതി, ആണാപകസ്സ ആണത്തിക്ഖണേയേവ പാരാജികം. പരസ്സ വാ പന തേലകുമ്ഭിയാ പാദഗ്ഘനകം തേലം അവസ്സം പിവനകാനി ഉപാഹനാദീനി പക്ഖിപതി, ഹത്ഥതോ മുത്തമത്തേയേവ പാരാജിക’’ന്തി.

ധുരസ്സ നിക്ഖിപനം ധുരനിക്ഖേപോ. ആരാമാഭിയുഞ്ജനാദീസു അത്തനോ ച പരസ്സ ച ദാനഗ്ഗഹണേസു നിരുസ്സാഹഭാവാപജ്ജനം. സഹത്ഥാ അവഹരതീതി സഹത്ഥേന ഗണ്ഹാതി. ‘‘അസുകസ്സ ഭണ്ഡം അവഹരാ’’തി അഞ്ഞം ആണാപേതീതി ഏത്ഥാപി ആണാപകസ്സ ആണത്തിക്ഖണേയേവ ആപത്തി ദട്ഠബ്ബാ. യദി ഏവം ഇമസ്സ, അത്ഥസാധകസ്സ ച കോ വിസേസോതി? തങ്ഖണഞ്ഞേവ ഗഹണേ നിയുഞ്ജനം ആണത്തികപയോഗോ, കാലന്തരേന ഗഹണത്ഥം നിയോഗോ അത്ഥസാധകോതി അയമേതേസം വിസേസോ. തേനേവാഹ – ‘‘അസുകസ്സ ഭണ്ഡം യദാ സക്കോസി, തദാ അവഹരാതി ആണാപേതീ’’തി. ഏത്ഥ ച ആണാപനപയോഗോവ അത്ഥസാധകോതി ദസ്സിതോ, സാഹത്ഥികവസേനപി അത്ഥസാധകപയോഗോ പന ഉപരി ആവി ഭവിസ്സതി. ധുരനിക്ഖേപോ പന ഉപനിക്ഖിത്തഭണ്ഡവസേന വേദിതബ്ബോതി ഇദം നിദസ്സനമത്തം. ആരാമാഭിയുഞ്ജനാദീസുപി താവകാലികഭണ്ഡദേയ്യാനം അദാനേപി ഏസേവ നയോ.

‘‘ആണത്തിവസേന പുബ്ബപയോഗോ വേദിതബ്ബോ’’തി വുത്തത്താ അനന്തരായേന ഗണ്ഹന്തസ്സ ‘അസുകസ്സ ഭണ്ഡം അവഹരാ’തി ആണാപനം ഭണ്ഡഗ്ഗഹണതോ പുബ്ബത്താ പുബ്ബപയോഗോ, പയോഗേന സഹ വത്തമാനോ അവഹാരോ സഹപയോഗോ, ‘‘അസുകം നാമ ഭണ്ഡം ഹരിസ്സാമാ’’തി സംവിദഹിത്വാ സമ്മന്തയിത്വാ അവഹരണം സംവിദാവഹാരോ. സങ്കേതകമ്മം നാമ പുബ്ബണ്ഹാദികാലപരിച്ഛേദവസേന സഞ്ജാനനകമ്മം, നിമിത്തകമ്മം നാമ സഞ്ഞുപ്പാദനത്ഥം അക്ഖിനിഖണനാദിനിമിത്തകരണം. ഠാനാചാവനവസേന സഹപയോഗോതി ഇദം പന നിദസ്സനമത്തം ദട്ഠബ്ബം, ഖിലസങ്കമനാദീസുപി അസതി ച ഠാനാചാവനേ സഹപയോഗോ ദട്ഠബ്ബോ. വുത്തഞ്ഹേതം മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. ദുതിയപാരാജികവണ്ണനാ) ‘‘ഠാനാചാവനവസേന ഖിലാദീനി സങ്കാമേത്വാ ഖേത്താദിഗ്ഗഹണവസേന ച സഹപയോഗോ വേദിതബ്ബോ’’തി.

ഥേനോ വുച്ചതി ചോരോ, തസ്സ ഭാവോ ഥേയ്യം, തേന അവഹരണം ഥേയ്യാവഹാരോ. യോ ഹി സന്ധിച്ഛേദാദീനി കത്വാ അദിസ്സമാനോ അവഹരതി, തുലാകൂടമാനകൂടകൂടകഹാപണാദീഹി വാ വഞ്ചേത്വാ ഗണ്ഹാതി, തസ്സേവം ഗണ്ഹതോ അവഹാരോ ഥേയ്യാവഹാരോ. പസയ്ഹ അഭിഭവിത്വാ അവഹരണം പസയ്ഹാവഹാരോ. യോ ഹി പസയ്ഹ ബലക്കാരേന പരേസം സന്തകം ഗണ്ഹാതി ഗാമഘാതകാദയോ വിയ, അത്തനോ പത്തബലിതോ വാ വുത്തനയേന അധികം ഗണ്ഹാതി രാജഭടാദയോ വിയ, തസ്സേവം ഗണ്ഹതോ അവഹാരോ പസയ്ഹാവഹാരോ. ഭണ്ഡവസേന ച ഓകാസവസേന ച പരികപ്പേത്വാ അവഹരണം പരികപ്പാവഹാരോ. തിണപണ്ണാദീഹി അങ്ഗുലിമുദ്ദികാദിം പടിച്ഛാദേത്വാ പച്ഛാ തസ്സ പടിച്ഛന്നസ്സ അവഹരണം പടിച്ഛന്നാവഹാരോ. കുസം സങ്കാമേത്വാ അവഹരണം കുസാവഹാരോ.

തുലയിത്വാതി ഉപപരിക്ഖിത്വാ. സാമീചീതി വത്തം, ആപത്തി പന നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. മഹാജനസമ്മദ്ദോതി മഹാജനസങ്ഖോഭോ. ഭട്ഠേ ജനകായേതി അപഗതേ ജനകായേ. ‘‘ഇദഞ്ച കാസാവം അത്തനോ സന്തകം കത്വാ ഏതസ്സേവ ഭിക്ഖുനോ ദേഹീ’’തി കിംകാരണാ ഏവമാഹ? ചീവരസാമികേന യസ്മാ ധുരനിക്ഖേപോ കതോ, തസ്മാ തസ്സ അദിന്നം ഗഹേതും ന വട്ടതി. അവഹാരകോപി വിപ്പടിസാരസ്സ ഉപ്പന്നകാലതോ പട്ഠായ ചീവരസാമികം പരിയേസന്തോ വിചരതി ‘‘ദസ്സാമീ’’തി, ചീവരസാമികേന ച ‘‘മമേത’’ന്തി വുത്തേ ഏതേനപി അവഹാരകേന ആലയോ പരിച്ചത്തോ, തസ്മാ ഏവമാഹ. യദി ഏവം ചീവരസാമികോയേവ ‘‘അത്തനോ സന്തകം ഗണ്ഹാഹീ’’തി കസ്മാ ന വുത്തോതി? ഉഭിന്നമ്പി കുക്കുച്ചവിനോദനത്ഥം. കഥം? അവഹാരകസ്സ ‘‘മയാ സഹത്ഥേന ന ദിന്നം, ഭണ്ഡദേയ്യമേത’’ന്തി കുക്കുച്ചം ഉപ്പജ്ജേയ്യ, ഇതരസ്സ ‘‘മയാ പഠമം ധുരനിക്ഖേപം കത്വാ പച്ഛാ അദിന്നം ഗഹിത’’ന്തി കുക്കുച്ചം ഉപ്പജ്ജേയ്യാതി.

സമഗ്ഘന്തി അപ്പഗ്ഘം. ദാരുഅത്ഥം ഫരതീതി ദാരൂഹി കത്തബ്ബകിച്ചം സാധേതി. മയി സന്തേതിആദി സബ്ബം രഞ്ഞാ പസാദേന വുത്തം, ‘‘ഥേരേന പന അനനുച്ഛവികം കത’’ന്തി ന മഞ്ഞിതബ്ബം.

ഏകദിവസം ദന്തകട്ഠച്ഛേദനാദിനാ യാ അയം അഗ്ഘഹാനി വുത്താ, സാ സബ്ബാ ഭണ്ഡസാമിനാ

കിണിത്വാ ഗഹിതമേവ സന്ധായ വുത്താ, സബ്ബം പനേതം അട്ഠകഥാചരിയപ്പമാണേന ഗഹേതബ്ബം. പാസാണഞ്ച സക്ഖരഞ്ച പാസാണസക്ഖരം. ധാരേയ്യത്ഥം വിചക്ഖണോതി ഇമസ്സേവ വിവരണം ‘‘ആപത്തിം വാ അനാപത്തിം വാ’’തിആദി.

പഞ്ചവീസതിഅവഹാരകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അക്ഖദസ്സാതി ഏത്ഥ അക്ഖ-സദ്ദേന കിര വിനിച്ഛയസാലാ വുച്ചതി. തത്ഥ നിസീദിത്വാ വജ്ജാവജ്ജം പസ്സന്തീതി അക്ഖദസ്സാ വുച്ചന്തി ധമ്മവിനിച്ഛനകാ. ഹനേയ്യുന്തി ഏത്ഥ ഹനനം നാമ ഹത്ഥപാദാദീഹി പോഥനഞ്ചേവ സീസാദിച്ഛേദനഞ്ച ഹോതീതി ആഹ – ‘‘ഹനേയ്യുന്തി പോഥേയ്യുഞ്ചേവ ഛിന്ദേയ്യുഞ്ചാ’’തി. തേനേവ പദഭാജനിയഞ്ച ‘‘ഹത്ഥേന വാ പാദേന വാ കസായ വാ വേത്തേന വാ അഡ്ഢദണ്ഡകേന വാ ഛേജ്ജായ വാ ഹനേയ്യു’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ അഡ്ഢദണ്ഡകേനാതി ദ്വിഹത്ഥപ്പമാണേന രസ്സമുഗ്ഗരേന വേളുപേസികായ വാ. ഛേജ്ജായാതി ഹത്ഥപാദസീസാദീനം ഛേദനേന. നീഹരേയ്യുന്തി ഗാമനിഗമാദിതോ നീഹരേയ്യും. ചോരോസി…പേ… ഥേനോസീതി ഏത്ഥ ‘‘പരിഭാസേയ്യു’’ന്തി പദം അജ്ഝാഹരിത്വാ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി ആഹ ‘‘ചോരോസീതി ഏവമാദീനി ച വത്വാ പരിഭാസേയ്യു’’ന്തി.

൯൩. യം തം ഭണ്ഡം ദസ്സിതന്തി സമ്ബന്ധോ. യത്ഥ യത്ഥ ഠിതന്തി ഭൂമിആദീസു യത്ഥ യത്ഥ ഠിതം. യഥാ യഥാ ആദാനം ഗച്ഛതീതി ഭൂമിആദീസു ഠിതം ഭണ്ഡം സബ്ബസോ അഗ്ഗഹണേപി യേന യേന ആകാരേന ഗഹണം ഉപഗച്ഛതി.

ഭൂമട്ഠകഥാവണ്ണനാ

൯൪. ഫന്ദാപേതി, സബ്ബത്ഥ ദുക്കടമേവാതി ഏത്ഥ ‘‘ഉട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി ഫന്ദാപേത്വാ പുന അനുട്ഠഹിത്വാ തത്ഥേവ സയന്തസ്സപി അങ്ഗപച്ചങ്ഗം അഫന്ദാപേത്വാ ഏകപയോഗേന ഉട്ഠഹന്തസ്സപി ദുക്കടമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. അഞ്ഞസ്മിം വാ ഗമനസ്സ അനുപകാരേതി യഥാ ദ്വാരപിദഹനേ കുമ്ഭിട്ഠാനഗമനസ്സ അനുപകാരത്താ അനാപത്തി, ഏവം അഞ്ഞസ്മിം വാ ഗമനസ്സ അനുപകാരേ കായവചീകമ്മേ അനാപത്തി. വാചായ വാചായാതി ഏകേകത്ഥദീപികായ വാചായ വാചായ. ഉപലദ്ധോതി ഞാതോ. പുഞ്ഞാനി ച കരിസ്സാമാതി ഏത്ഥ ‘‘മുസാവാദം കത്വാ പുഞ്ഞാനി കരിസ്സാമാതി വദന്തസ്സ ദുക്കടമേവാ’’തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം, തം ഇമസ്മിംയേവ പദേസേ അട്ഠകഥാവചനേന വിരുജ്ഝതി. തഥാ ഹി ‘‘യം യം വചനം മുസാ, തത്ഥ തത്ഥ പാചിത്തിയ’’ന്തി ച ‘‘ന ഹി അദിന്നാദാനസ്സ പുബ്ബപയോഗേ പാചിത്തിയട്ഠാനേ ദുക്കടം നാമ അത്ഥീ’’തി ച വക്ഖതി. ഏവം പന വുത്തേ ന വിരുജ്ഝതി ‘‘മുസാവാദം കത്വാ പുഞ്ഞാനി ച കരിസ്സാമാതി വദന്തസ്സ പാചിത്തിയേന സദ്ധിം ദുക്കട’’ന്തി. തഥാ ഹി ‘‘അകപ്പിയപഥവിം ഖണന്താനം ദുക്കടേഹി സദ്ധിം പാചിത്തിയാനീതി മഹാപച്ചരിയം വുത്ത’’ന്തി ച ‘‘യഥാ ച ഇധ, ഏവം സബ്ബത്ഥ പാചിത്തിയട്ഠാനേ ദുക്കടാ ന മുച്ചതീ’’തി ച വക്ഖതി. സചേ പന കുസലചിത്തോ ‘‘പുഞ്ഞാനി കരിസ്സാമാ’’തി വദതി, അനാപത്തി ‘‘ബുദ്ധപൂജം വാ ധമ്മപൂജം വാ സങ്ഘഭത്തം വാ കരിസ്സാമാതി കുസലം ഉപ്പാദേതി, കുസലചിത്തേന ഗമനേ അനാപത്തീ’’തി ച ‘‘യഥാ ച ഇധ, ഏവം സബ്ബത്ഥ അഥേയ്യചിത്തസ്സ അനാപത്തീ’’തി ച വക്ഖമാനത്താ.

പമാദലിഖിതന്തി വേദിതബ്ബന്തി അപരഭാഗേ പോത്ഥകാരുള്ഹകാലേ പമജ്ജിത്വാ ലിഖിതന്തി വേദിതബ്ബം. പാളിയം സേസഅട്ഠകഥാസു ച ‘‘കുദാലം വാ പിടകം വാ’’തി ഇദമേവ ദ്വയം വത്വാ വാസിഫരസൂനം അവുത്തത്താ തേസമ്പി സങ്ഖേപട്ഠകഥാദീസു ആഗതഭാവം ദസ്സേതും ‘‘സങ്ഖേപട്ഠകഥായം പന മഹാപച്ചരിയഞ്ചാ’’തിആദി വുത്തം. ഥേയ്യചിത്തേന കതത്താ ‘‘ദുക്കടേഹി സദ്ധിം പാചിത്തിയാനീ’’തി വുത്തം. തതോ പരം സബ്ബകിരിയാസൂതി ബീജഗ്ഗഹണതോ പരം കത്തബ്ബകിരിയാസു. സബ്ബം പുരിമനയേനേവാതി യാവ പിടകപരിയോസാനാ ഹത്ഥവാരപദവാരേസു ദുക്കടം.

ഥേരേഹി ദസ്സിതന്തി പുബ്ബപയോഗസഹപയോഗദുക്കടേസു അസമ്മോഹത്ഥം സമോധാനേത്വാ ധമ്മസങ്ഗാഹകത്ഥേരേഹി ദസ്സിതം. ‘‘സബ്ബേസമ്പി ദുക്കടാനം ഇമേസുയേവ അട്ഠസു സങ്ഗഹേതബ്ബഭാവതോ ഇതരേഹി സത്തഹി ദുക്കടേഹി വിനിമുത്തം വിനയദുക്കടേയേവ സങ്ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി വദന്തി. ദസവിധം രതനന്തി ‘‘മുത്താ മണി വേളുരിയോ സങ്ഖോ സിലാ പവാളം രജതം ജാതരൂപം ലോഹിതങ്ഗോ മസാരഗല്ല’’ന്തി ഏവമാഗതം ദസവിധം രതനം.

‘‘മണി മുത്താ വേളുരിയോ ച സങ്ഖോ,

സിലാ പവാളം രജതഞ്ച ഹേമം;

സലോഹിതങ്ഗഞ്ച മസാരഗല്ലം,

ദസേതി ധീരോ രതനാനി ജഞ്ഞാ’’തി. –

ഹി വുത്തം.

സത്തവിധം ധഞ്ഞന്തി സാലി വീഹി യവോ കങ്ഗു കുദ്രൂസോ വരകോ ഗോധുമോതി ഇദം സത്തവിധം ധഞ്ഞം. ആവുധഭണ്ഡാദിന്തി ആദി-സദ്ദേന തൂരിയഭണ്ഡഇത്ഥിരൂപാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. അനാമസിതബ്ബേ വത്ഥുമ്ഹി ദുക്കടം അനാമാസദുക്കടം. ദുരുപചിണ്ണദുക്കടന്തി ‘‘ന കത്തബ്ബ’’ന്തി വാരിതസ്സ കതത്താ ദുട്ഠു ആചിണ്ണം ചരിതന്തി ദുരുപചിണ്ണം, തസ്മിം ദുക്കടം ദുരുപചിണ്ണദുക്കടം. വിനയേ പഞ്ഞത്തം ദുക്കടം വിനയദുക്കടം. ‘‘സങ്ഘഭേദായ പരക്കമതീ’’തി സുത്വാ തംനിവാരണത്ഥായ ഞാതേ അത്ഥേ അവദന്തസ്സ ഞാതദുക്കടം. ഏകാദസ സമനുഭാസനാ നാമ ഭിക്ഖുപാതിമോക്ഖേ ചത്താരോ യാവതതിയകാ സങ്ഘാദിസേസാ, അരിട്ഠസിക്ഖാപദന്തി പഞ്ച, ഭിക്ഖുനീപാതിമോക്ഖേ ഏകം യാവതതിയകം പാരാജികം, ചത്താരോ സങ്ഘാദിസേസാ, ചണ്ഡകാളീസിക്ഖാപദന്തി ഛ. വസ്സാവാസാദിം പടിസ്സുണിത്വാ ന സമ്പാദേന്തസ്സ പടിസ്സവനിമിത്തം ദുക്കടം പടിസ്സവദുക്കടം.

പുബ്ബസഹപയോഗേ ച, അനാമാസദുരുപചിണ്ണേ;

വിനയേ ചേവ ഞാതേ ച, ഞത്തിയാ ച പടിസ്സവേ;

അട്ഠേതേ ദുക്കടാ വുത്താ, വിനയേ വിനയഞ്ഞുനാ.

സഹപയോഗതോ പട്ഠായ ചേത്ഥ പുരിമാ പുരിമാ ആപത്തിയോ പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തീതി ആഹ ‘‘അഥ ധുരനിക്ഖേപം അകത്വാ’’തിആദി. തത്ഥ ‘‘ധുരനിക്ഖേപം അകത്വാ’’തി വുത്തത്താ ധുരനിക്ഖേപം കത്വാ ഖണന്തസ്സ പുരിമാപത്തിയോ ന പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തീതി ദട്ഠബ്ബം. വിയൂഹനദുക്കടം പടിപ്പസ്സമ്ഭതി, ഉദ്ധരണദുക്കടേ പതിട്ഠാതീതി ഇദം പാളിയം ആഗതാനുക്കമേന ദസ്സേതും വുത്തം. യദി പന പംസും ഉദ്ധരിത്വാ സഉസ്സാഹോവ പുന ഖണതി, ഉദ്ധരണദുക്കടം പടിപ്പസ്സമ്ഭതി, ഖണനദുക്കടേ പതിട്ഠാതി.

കതം കരണം കിരിയാതി അത്ഥതോ ഏകന്തി ആഹ ‘‘വിരൂപാ സാ കിരിയാ’’തി. ഇദാനി വുത്തമേവത്ഥം പരിവാരപാളിയാ നിദസ്സേന്തോ ‘‘വുത്തമ്പി ചേത’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ അപരദ്ധം വിരദ്ധം ഖലിതന്തി സബ്ബമേതം യഞ്ച ദുക്കടന്തി ഏത്ഥ വുത്തസ്സ ദുക്കടസ്സ പരിയായവചനം. യഞ്ഹി ദുട്ഠു കതം, വിരൂപം വാ കതം, തം ദുക്കടം. തം പനേതം യഥാ സത്ഥാരാ വുത്തം, ഏവം അകതത്താ അപരദ്ധം, കുസലം വിരജ്ഝിത്വാ പവത്തത്താ വിരദ്ധം, അരിയവംസപ്പടിപദം അനാരുള്ഹത്താ ഖലിതം. യം മനുസ്സോ കരേതി ഇദം പനേത്ഥ ഓപമ്മനിദസ്സനം. തസ്സത്ഥോ – യഥാ യം ലോകേ മനുസ്സോ ആവി വാ യദി വാ രഹോ പാപം കരോതി, തം ദുക്കടന്തി പവേദേന്തി, ഏവമിദമ്പി ബുദ്ധപടികുട്ഠേന ലാമകഭാവേന പാപം, തസ്മാ ദുക്കടന്തി വേദിതബ്ബന്തി.

യഥാ ദുക്ഖാ, കുച്ഛിതാ വാ ഗതി ദുഗതീതി വത്തബ്ബേ ‘‘ദുഗ്ഗതീ’’തി വുത്തം, യഥാ ച കടുകം ഫലമേതസ്സാതി കടുകഫലന്തി വത്തബ്ബേ ‘‘കടുകപ്ഫല’’ന്തി വുത്തം, ഏവമിധാപി ഥൂലത്താ അച്ചയത്താ ച ഥൂലച്ചയന്തി വത്തബ്ബേ ‘‘ഥുല്ലച്ചയ’’ന്തി വുത്തന്തി ദസ്സേതും ‘‘സമ്പരായേ ച ദുഗ്ഗതീ’’തിആദിമാഹ. സംയോഗേ പന കതേ സംയോഗപരസ്സ രസ്സത്തം സിദ്ധമേവാതി മനസി കത്വാ ‘‘സംയോഗഭാവോ വേദിതബ്ബോ’’തി ഏത്തകമേവ വുത്തം. ഏകസ്സ മൂലേതി ഏകസ്സ സന്തികേ. അച്ചയോ തേന സമോ നത്ഥീതി ദേസനാഗാമീസു അച്ചയേസു തേന സമോ ഥൂലോ അച്ചയോ നത്ഥി. തേനേതം ഇതി വുച്ചതീതി ഥൂലത്താ അച്ചയസ്സ ഏതം ഥുല്ലച്ചയന്തി വുച്ചതീതി അത്ഥോ.

‘‘സബ്ബത്ഥാപി ആമസനേ ദുക്കടം ഫന്ദാപനേ ഥുല്ലച്ചയഞ്ച വിസും വിസും ഥേയ്യചിത്തേന ആമസനഫന്ദാപനപയോഗം കരോന്തസ്സേവ ഹോതി, ഏകപയോഗേന ഗണ്ഹന്തസ്സ പന ഉദ്ധാരേ പാരാജികമേവ, ന ദുക്കടഥുല്ലച്ചയാനീ’’തി വദന്തി. സഹപയോഗം പന അകത്വാതി ഏത്ഥ ‘‘പുബ്ബപയോഗേ ആപന്നാപത്തീനം പടിപ്പസ്സദ്ധിയാ അഭാവതോ സഹപയോഗം കത്വാപി ലജ്ജിധമ്മം ഓക്കന്തേന പുബ്ബപയോഗേ ആപന്നാപത്തിയോ ദേസേതബ്ബാ’’തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. അട്ഠകഥാവചനം പന കതേ സഹപയോഗേ പുബ്ബപയോഗേ ആപന്നാപത്തീനമ്പി പടിപ്പസ്സദ്ധിം ദീപേതി, അഞ്ഞഥാ ‘‘സഹപയോഗം പന അകത്വാ’’തി ഇദം വിസേസനമേവ നിരത്ഥകം സിയാ. യഞ്ച ഹേട്ഠാ വുത്തം ‘‘സചേ പനസ്സ തത്ഥജാതകേ തിണരുക്ഖലതാദിമ്ഹി ഛിന്നേപി ലജ്ജിധമ്മോ ഓക്കമതി, സംവരോ ഉപ്പജ്ജതി, ഛേദനപച്ചയാ ദുക്കടം ദേസേത്വാ മുച്ചതീ’’തി, തമ്പി സഹപയോഗേ കതേ പുബ്ബപയോഗേ ആപന്നാപത്തീനം പടിപ്പസ്സദ്ധിമേവ ദീപേതി സഹപയോഗേ ഛേദനപച്ചയാ ആപന്നദുക്കടസ്സേവ ദേസനായ വുത്തത്താ. സഹപയോഗതോ പട്ഠായേവാതി ച ഇദം സഹപയോഗം പത്തസ്സ തതോ പുബ്ബേ ആപന്നാനം പുബ്ബപയോഗാപത്തീനമ്പി പടിപ്പസ്സദ്ധിം ദീപേതി. തേന ഹി അയമത്ഥോ വിഞ്ഞായതി ‘‘യാവ സഹപയോഗം ന പാപുണാതി, താവ പുബ്ബേ ആപന്നാപത്തീനം പടിപ്പസ്സദ്ധി ന ഹോതി, സഹപയോഗം പത്തകാലതോ പന പട്ഠായ താസമ്പി പടിപ്പസ്സദ്ധി ഹോതീ’’തി, തസ്മാ സുട്ഠു ഉപപരിക്ഖിത്വാ യുത്തതരം ഗഹേതബ്ബം.

ബഹുകാപി ആപത്തിയോ ഹോന്തു, ഏകമേവ ദേസേത്വാ മുച്ചതീതി ഏത്ഥായമധിപ്പായോ – സചേ ഖണനവിയൂഹനുദ്ധരണേസു ദസ ദസ കത്വാ ആപത്തിയോ ആപന്നാ, താസു ഉദ്ധരണേ ദസ ആപത്തിയോ ദേസേത്വാ മുച്ചതി വിസഭാഗകിരിയം പത്വാ പുരിമാപുരിമാപത്തീനം പടിപ്പസ്സദ്ധത്താതി. ജാതിവസേന പന സമാനകിരിയായ ആപന്നാപത്തിയോ ഏകത്തേന ഗഹേത്വാ ‘‘ഏകമേവ ദേസേത്വാ’’തി വുത്തം, തസ്മാ ഇമിനാപി കുരുന്ദട്ഠകഥാവചനേന പഠമം മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്തപുരിമാപത്തിപടിപ്പസ്സദ്ധിമേവ സമത്ഥയതി, ന പന ഉഭിന്നം അട്ഠകഥാനം അത്ഥതോ നാനാകരണം അത്ഥി. അപരമ്പേത്ഥ പകാരം വണ്ണയന്തി ‘‘സമാനകിരിയാസുപി പുരിമപുരിമഖണനപച്ചയാ ആപന്നാപത്തിയോ പച്ഛിമപച്ഛിമഖണനം പത്വാ പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തീതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന ‘പംസുഖണനാദീസു ച ലജ്ജിധമ്മേ ഉപ്പന്നേ ബഹുകാപി ആപത്തിയോ ഹോന്തു, ഏകമേവ ദേസേത്വാ മുച്ചതീതി കുരുന്ദട്ഠകഥായം വുത്ത’’’ന്തി. ‘‘ഏവഞ്ച സതി ‘ബഹുകാപി ആപത്തിയോ ഹോന്തൂ’തി ന വത്തബ്ബം ഭവേയ്യ, വുത്തഞ്ച, തസ്മാ വിസഭാഗകിരിയമേവ പത്വാ പുരിമാപത്തീനം പടിപ്പസ്സദ്ധിം ഇച്ഛന്തേനേവ ബഹുകാസുപി ആപത്തീസു ഏകമേവ ദേസേത്വാ മുച്ചതീതി ഇമസ്മിം ഠാനേ വിസുംയേവേകോ ദേസനാക്കമോ ദസ്സിതോ’’തിപി വദന്തി. അയമേതേസം അധിപ്പായോ – യഥാ ഇധ പുരിമാപത്തീനം പടിപ്പസ്സദ്ധി അട്ഠകഥാചരിയപ്പമാണേന ഗഹിതാ, ഏവം ബഹുകാസുപി ആപത്തീസു ഏകമേവ ദേസേത്വാ മുച്ചതീതി ഇദമ്പി ഇധ അട്ഠകഥാചരിയപ്പമാണതോയേവ വേദിതബ്ബം. യഥാ ച പാളിയം പാചിത്തിയട്ഠാനേപി ദുക്കടമേവ ഹോതീതി ഇധ ആവേണികം കത്വാ ആപത്തിവിസേസോ ദസ്സിതോ, ഏവം പുരിമാപത്തീനം പടിപ്പസ്സദ്ധിവിസേസോ ച ദേസനാവിസേസോ ച അട്ഠകഥാചരിയേഹി ദസ്സിതോതി.

ഹേട്ഠതോ ഓസീദേന്തോതി ‘‘സാമികേസു ആഗന്ത്വാ അപസ്സിത്വാ ഗതേസു ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ഥേയ്യചിത്തേന ഹേട്ഠാഭൂമിയം ഓസീദേന്തോ. ബുന്ദേനാതി കുമ്ഭിയാ ഹേട്ഠിമതലേന. ഏവം ഏകട്ഠാനേ ഠിതായ കുമ്ഭിയാ ഠാനാചാവനം ഛഹി ആകാരേഹി വേദിതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. വലയം നീഹരതി, പാരാജികന്തി ആകാസഗതം അകത്വാ ഘംസിത്വാ നീഹരന്തസ്സ ഛിന്നകോടിതോ നീഹടമത്തേ പാരാജികം. ഇതോ ചിതോ ച സാരേതീതി ഘംസന്തോയേവ ആകാസഗതം അകത്വാ സാരേതി.

ഛിന്നമത്തേ പാരാജികന്തി അവസ്സം ചേ പതതി, ഛിന്നമത്തേ പാരാജികം. പരിച്ഛേദോതി ‘‘പഞ്ചമാസകം വാ അതിരേകപഞ്ചമാസകം വാ’’തി വുത്തഗണനപരിച്ഛേദോ. അപബ്യൂഹന്തോതി ‘‘ഹേട്ഠാ ഠിതം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ഹത്ഥേന ദ്വിധാ കരോന്തോ. ഉപഡ്ഢകുമ്ഭിയന്തി ഉപഡ്ഢപുണ്ണായ കുമ്ഭിയാ. നനു ച അട്ഠകഥാചരിയപ്പമാണേന സങ്ഖേപട്ഠകഥാദീസു വുത്തമ്പി കസ്മാ ന ഗഹേതബ്ബന്തി ആഹ – ‘‘വിനയവിനിച്ഛയേ ഹി ആഗതേ ഗരുകേ ഠാതബ്ബ’’ന്തി. വിനയധമ്മതാതി വിനയഗരുകാനം ധമ്മതാ. വിനയഗരുകാ ഹി വിനയവിനിച്ഛയേ ആഗതേ ഗരുകേ തിട്ഠന്തി. വിനയഗരുകതാബ്യാപനത്ഥഞ്ഹി വിനയഗരുകോയേവേത്ഥ വിനയ-സദ്ദേന വുത്തോ, വിനയസ്സ വാ ഏസാ ധമ്മതാ തേസം ഗരുഗാരവട്ഠാനസ്സ വിനയവിസയത്താ.

ഇദാനി സങ്ഖേപട്ഠകഥാദീസു വുത്തം പാളിയാപി ന സമേതീതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അപിചാ’’തിആദി. ഭാജനന്തി പത്താദിഭാജനം. പത്താദിം അപൂരേത്വാ ഗണ്ഹന്തസ്സ അനുദ്ധടേപി മുഖവട്ടിപരിച്ഛേദോ ഹോതി, പൂരേത്വാ ഗണ്ഹന്തസ്സ പന ഉദ്ധരണകാലേ ഹോതീതി ആഹ ‘‘മുഖവട്ടിപരിച്ഛേദേന വാ ഉദ്ധാരേന വാ’’തി. യദാ പന തേലകുമ്ഭീആദീസു തേലാദീനം അബഹുഭാവതോ ഭാജനം നിമുജ്ജാപേത്വാ ഗണ്ഹിതും ന സക്കാ ഹോതി, തദാ മുഖവട്ടിപരിച്ഛേദേനേവ ഹോതി. ചിക്കനന്തി ഥദ്ധം. ആകഡ്ഢനവികഡ്ഢനയോഗ്ഗന്തി ഏത്ഥ അഭിമുഖം കഡ്ഢനം ആകഡ്ഢനം, പരതോ കഡ്ഢനം വികഡ്ഢനം. പടിനീഹരിതുന്തി അത്തനോ ഭാജനതോ പടിനീഹരിതും. ഹത്ഥതോ മുത്തമത്തേ പാരാജികന്തി ഥേയ്യചിത്തേന പരസന്തകഗ്ഗഹണപയോഗസ്സ കതത്താ. മഹാഅട്ഠകഥായമേവ ‘‘സചേപി മരിയാദം ദുബ്ബലം കത്വാ സുക്ഖതളാകസ്സ ഉദകനിബ്ബഹനട്ഠാനം ഉദകനിദ്ധമനതുമ്ബം വാ പിദഹതി, അഞ്ഞതോ ച ഗമനമഗ്ഗേ വാ പാളിം ബന്ധതി, സുക്ഖമാതികം വാ ഉജും കരോതി, പച്ഛാ ദേവേ വുട്ഠേ ഉദകം ആഗന്ത്വാ മരിയാദം ഭിന്ദതി, സബ്ബത്ഥ ഭണ്ഡദേയ്യ’’ന്തി വുത്തത്താ ‘‘തം പന തത്ഥേവ സുക്ഖതളാകേ സുക്ഖമാതികായ ഉജുകരണവിനിച്ഛയേന വിരുജ്ഝതീ’’തി വുത്തം.

അവഹാരലക്ഖണന്തി പഞ്ചവീസതിയാ അവഹാരേസു ഏകമ്പി അവഹാരലക്ഖണം, ഠാനാചാവനപയോഗോ ഏവ വാ. ഉദ്ധാരേതി കുമ്ഭിയാ ഫുട്ഠട്ഠാനതോ കേസഗ്ഗമത്തേപി ഉദ്ധടേ. യുത്തന്തി ഠാനാചാവനപയോഗസബ്ഭാവതോ യുത്തം. സങ്ഗോപനത്ഥായാതി ഇമിനാ സുദ്ധചിത്തതം ദസ്സേതി. പലിബുജ്ഝിസ്സതീതി നിവാരേസ്സതി. വുത്തനയേനേവ പാരാജികന്തി ഹത്ഥതോ മുത്തമത്തേയേവ പാരാജികം. സുദ്ധചിത്തോവ ഉദ്ധരതീതി കുമ്ഭിയം തേലസ്സ ആകിരണതോ പുരേതരമേവ സുദ്ധചിത്തോ നിക്ഖിപിത്വാ പച്ഛാ സുദ്ധചിത്തോവ ഉദ്ധരതി. നേവ അവഹാരോതി ഥേയ്യചിത്തേന അവഹരണപയോഗസ്സ അകതത്താ. അത്തനോ ഭാജനത്താ പന ‘‘ന ഗീവാ’’തി വുത്തം, അനാപത്തിമത്തമേവ വുത്തം, ന പന ഏവം വിചാരിതന്തി അധിപ്പായോ. അഥ വാ അനാപത്തിമത്തമേവ വുത്തന്തി ഇമിനാപി തത്ഥ ‘‘ഗീവാ’’തി വചനാഭാവതോ ‘‘ന ഗീവാ’’തി പുബ്ബേ വുത്തമഹാഅട്ഠകഥാവാദമേവ പതിട്ഠാപേതി, പച്ഛാ ദസ്സിതേന കുരുന്ദിവാദേനപി മഹാഅട്ഠകഥാവാദോവ സമത്ഥിതോ. അത്തനോ ഭണ്ഡന്തി തേലാകിരണതോ പുരേതരമേവ അത്തനോ കുമ്ഭിയം സുദ്ധചിത്തേന ഠപിതം പീതതേലം അത്തനോ പരിക്ഖാരം. സമ്മോഹട്ഠാനന്തി ആപത്തിവിനിച്ഛയവസേന സമ്മോഹട്ഠാനം.

ബഹിഗതം നാമ ഹോതീതി തതോ പട്ഠായ തേലസ്സ അട്ഠാനഭാവതോ അധോമുഖഭാവതോ ച ബഹിഗതം നാമ ഹോതി. അന്തോ പട്ഠായ ഛിദ്ദേ കരിയമാനേ തേലസ്സ നിക്ഖമിത്വാ ഗതഗതട്ഠാനം ഭാജനസങ്ഖ്യമേവ ഗച്ഛതീതി ആഹ – ‘‘ബാഹിരന്തതോ പാദഗ്ഘനകേ ഗളിതേ പാരാജിക’’ന്തി. യഥാ തഥാ വാ കതസ്സാതി ബാഹിരന്തതോ അബ്ഭന്തരതോ വാ പട്ഠായ കതസ്സ. മജ്ഝേ ഠപേത്വാ കതഛിദ്ദേതി മജ്ഝേ ഥോകം കപാലം ഠപേത്വാ പച്ഛാ തം ഛിന്ദന്തേന കതഛിദ്ദേ. ‘‘മരിയാദച്ഛേദനേ അന്തോ ഠത്വാ ബഹിമുഖോ ഛിന്ദന്തോ ബഹി അന്തേന കാരേതബ്ബോ, ബഹി ഠത്വാ അന്തോമുഖോ ഛിന്ദന്തോ അന്തോ അന്തേന കാരേതബ്ബോ, അന്തോ ച ബഹി ച ഛിന്ദിത്വാ മജ്ഝേ ഠപേത്വാ തം ഛിന്ദന്തോ മജ്ഝേന കാരേതബ്ബോ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧൦൮) വുത്തത്താ ‘‘തളാകസ്സ ച മരിയാദഭേദേന സമേതീ’’തി വുത്തം. ഇദമേത്ഥ യുത്തന്തി അന്തോ ച ബഹി ച പട്ഠായ കതഛിദ്ദേ മജ്ഝേന കാരേതബ്ബോ. അന്തോ പട്ഠായ കതേ പന ബാഹിരന്തേന, ബഹി പട്ഠായ കതേ അബ്ഭന്തരേന കാരേതബ്ബോതി അയം തിപ്പകാരോപി ഏത്ഥ വേമട്ഠഛിദ്ദേ യുത്തോ. ഉദകേ കതപയോഗസ്സ അഭാവതോ ‘‘ഠാനാചാവനപയോഗസ്സ അഭാവാ’’തി വുത്തം.

അട്ഠകഥായം താവ വുത്തന്തി മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്തം. പത്ഥിന്നസ്സ ഖാദനം ഇതരസ്സ പാനഞ്ച സപ്പിആദീനം പരിഭോഗോതി ആഹ – ‘‘അഖാദിതബ്ബം വാ അപാതബ്ബം വാ കരോതീ’’തി. കഥം പന തഥാ കരോതീതി ആഹ ‘‘ഉച്ചാരം വാ പസ്സാവം വാ’’തിആദി. കസ്മാ പനേത്ഥ ദുക്കടം വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഠാനാചാവനസ്സ നത്ഥിതായ ദുക്കട’’ന്തി. പുരിമദ്വയന്തി ഭേദനം ഛഡ്ഡനഞ്ച. കസ്മാ ന സമേതീതി ആഹ ‘‘തഞ്ഹീ’’തിആദി. കുമ്ഭിജജ്ജരകരണേനാതി പുണ്ണകുമ്ഭിയാ ജജ്ജരകരണേന. മാതികാഉജഉകരണേനാതി ഉദകപുണ്ണായ മാതികായ ഉജുകരണേന. ഏകലക്ഖണന്തി ഭേദനം കുമ്ഭിജജ്ജരകരണേന ഛഡ്ഡനം മാതികായ ഉജുകരണേന സദ്ധിം ഏകസഭാവം ഠാനാചാവനപയോഗസബ്ഭാവതോ. പച്ഛിമം പന ദ്വയന്തി ഝാപനം അപരിഭോഗകരണഞ്ച.

ഏത്ഥ ഏവം വിനിച്ഛയം വദന്തീതി ഏത്ഥ മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്തേ ഏകേ ആചരിയാ ഏവം വിനിച്ഛയം വദന്തി. പച്ഛിമദ്വയം സന്ധായ വുത്തന്തി ഏത്ഥ പുരിമദ്വയേ വിനിച്ഛയോ ഹേട്ഠാ വുത്താനുസാരേന സക്കാ വിഞ്ഞാതുന്തി തത്ഥ കിഞ്ചി അവത്വാ പച്ഛിമദ്വയം സന്ധായ ഠാനാചാവനസ്സ നത്ഥിതായ ദുക്കടന്തി ഇദം വുത്തന്തി അധിപ്പായോ. ഥേയ്യചിത്തേനാതി അത്തനോ വാ പരസ്സ വാ കാതുകാമതാവസേന ഉപ്പന്നഥേയ്യചിത്തേന. വിനാസേതുകാമതായാതി ഹത്ഥപാദാദിം ഛിന്ദന്തോ വിയ കേവലം വിനാസേതുകാമതായ. പുരിമദ്വയേ കിം ഹോതി, കിം അധിപ്പായേന ന കിഞ്ചി വുത്തന്തി ആഹ – ‘‘പുരിമദ്വയേ പന…പേ… പാരാജിക’’ന്തി. തത്ഥ വുത്തനയേന ഭിന്ദന്തസ്സ വാ ഛഡ്ഡേന്തസ്സ വാതി മുഗ്ഗരേന പോഥേത്വാ ഭിന്ദന്തസ്സ ഉദകം വാ വാലികം വാ ആകിരിത്വാ ഉത്തരാപേന്തസ്സാതി അത്ഥോ. അയുത്തന്തി ചേതി പാളിയം പുരിമപദദ്വയേപി ദുക്കടസ്സേവ വുത്തത്താ ‘‘പുരിമദ്വയേ…പേ… പാരാജികന്തി ഇദം അയുത്ത’’ന്തി യദി തുമ്ഹാകം സിയാതി അത്ഥോ. നാതി അയുത്തഭാവപ്പസങ്ഗം നിസേധേത്വാ തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘അഞ്ഞഥാ ഗഹേതബ്ബത്ഥതോ’’തി. കഥം പനേത്ഥ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോതി ആഹ ‘‘പാളിയം ഹീ’’തിആദി. നാസേതുകാമതാപക്ഖേ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ അത്ഥസ്സ അവിരുജ്ഝനതോ ‘‘ഥേയ്യചിത്തപക്ഖേ’’തി വുത്തം. ‘‘ഏവം വിനിച്ഛയം വദന്തീ’’തി ഇതോ പട്ഠായ വുത്തസ്സ സബ്ബസ്സപി ഏകസ്സേവ വചനത്താ ‘‘ഏവമേകേ വദന്തീ’’തി നിഗമനവസേന വുത്തം.

ഇദാനി യഥാവുത്തവസേന പാളിയാ അത്ഥേ ഗയ്ഹമാനേ മഹാഅട്ഠകഥായം ചതുന്നമ്പി സാമഞ്ഞതോ വുത്തസ്സ പച്ഛിമദ്വയം സന്ധായ വുത്തന്തി വചനേ വിസേസാഭാവതോ പാളിയം വുത്തേസു ചതൂസു പദേസു ‘‘ഛഡ്ഡേതി വാ അപരിഭോഗം വാ കരോതീ’’തി ഇമേസം പദാനം വിസേസാഭാവപ്പസങ്ഗതോ ച സയം അഞ്ഞഥാ പാളിം അട്ഠകഥഞ്ച സംസന്ദിത്വാ അത്ഥം ദസ്സേതുകാമോ ‘‘അയം പനേത്ഥ സാരോ’’തിആദിമാഹ. വിനീതവത്ഥുമ്ഹി ‘‘സങ്ഘസ്സ പുഞ്ജകിതം തിണം ഥേയ്യചിത്തോ ഝാപേസീ’’സി (പാരാ. ൧൫൬) വുത്തത്താ വിനീതവത്ഥുമ്ഹി തിണജ്ഝാപകോ വിയാതി ഇമിനാവ ഠാനാ അചാവേതുകാമോവാതി ഏത്ഥാപി ഥേയ്യചിത്തേന ഠാനാ അചാവേതുകാമോതി ഇദം വുത്തമേവ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. അഛഡ്ഡേതുകാമോയേവാതി ഏത്ഥാപി ഥേയ്യചിത്തേനാതി സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ഇദഞ്ഹി ഥേയ്യചിത്തപക്ഖം സന്ധായ വുത്തം നാസേതുകാമതാപക്ഖസ്സ വക്ഖമാനത്താ. തേനേവാഹ ‘‘നാസേതുകാമതാപക്ഖേ പനാ’’തിആദി. ഇതരഥാപി യുജ്ജതീതി ഥേയ്യചിത്താഭാവാ ഠാനാ ചാവേതുകാമസ്സപി ദുക്കടം യുജ്ജതീതി വുത്തം ഹോതി.

ഭൂമട്ഠകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ആകാസട്ഠകഥാവണ്ണനാ

൯൬. ആകാസട്ഠകഥായം മുഖതുണ്ഡകേനാതി മുഖഗ്ഗേന. കലാപഗ്ഗേനാതി പിഞ്ഛകലാപസ്സ അഗ്ഗേന. പസാരേതീതി ഗഹണത്ഥം പസാരേതി. അഗ്ഗഹേത്വാ വാതി ലേഡ്ഡുആദീഹി പഹരിത്വാ നയനവസേന അഗ്ഗഹേത്വാ വാ. ആകാസട്ഠവിനിച്ഛയേ വുച്ചമാനേപി തപ്പസങ്ഗേന ആകാസട്ഠസ്സ വേഹാസട്ഠാദിഭാവമുപഗതേപി അസമ്മോഹത്ഥം ‘‘യസ്മിം അങ്ഗേ നിലീയതീ’’തിആദി വുത്തം. അന്തോവത്ഥുമ്ഹീതി പരിക്ഖിത്തവത്ഥുസ്സ അന്തോ. അന്തോഗാമേതി പരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ അന്തോ. അപരിക്ഖിത്തേ പന വത്ഥുമ്ഹി, ഗാമേ വാ ഠിതട്ഠാനമേവ ഠാനം. അടവിമുഖം കരോതീതി അരഞ്ഞാഭിമുഖം കരോതി. രക്ഖതീതി തേന പയോഗേന തസ്സ ഇച്ഛിതട്ഠാനം അഗതത്താ രക്ഖതി. ഭൂമിയാ ഗച്ഛന്തം സന്ധായ ‘‘ദുതിയപദവാരേ വാ’’തി വുത്തം. ഗാമതോ നിക്ഖന്തസ്സാതി പരിക്ഖിത്തഗാമതോ നിക്ഖന്തസ്സ. കപിഞ്ജരോ നാമ ഏകാ പക്ഖിജാതി.

ആകാസട്ഠകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വേഹാസട്ഠകഥാവണ്ണനാ

൯൭. വേഹാസട്ഠകഥായം പന ചീവരവംസേ ഠപിതസ്സ ചീവരസ്സ ആകഡ്ഢനേ യഥാവുത്തപ്പദേസാതിക്കമോ ഏകദ്വങ്ഗുലമത്താകഡ്ഢനേന സിയാതി അധിപ്പായേന വുത്തം ‘‘ഏകദ്വങ്ഗുലമത്താകഡ്ഢനേനേവ പാരാജിക’’ന്തി. ഇദഞ്ച താദിസം നാതിമഹന്തം ചീവരവംസദണ്ഡകം സന്ധായ വുത്തം, മഹന്തേ പന തതോ അധികമത്താകഡ്ഢനേനേവ സിയാ. രജ്ജുകേന ബന്ധിത്വാതി ഏകായ രജ്ജുകോടിയാ ചീവരം ബന്ധിത്വാ അപരായ കോടിയാ ചീവരവംസം ബന്ധിത്വാ ഠപിതചീവരം. മുത്തമത്തേ അട്ഠത്വാ പതനകസഭാവത്താ ‘‘മുത്തേ പാരാജിക’’ന്തി വുത്തം.

ഏകമേകസ്സ ഫുട്ഠോകാസമത്തേ അതിക്കന്തേ പാരാജികന്തി ഭിത്തിം അഫുസാപേത്വാ ഠപിതത്താ വുത്തം. ഭിത്തിം നിസ്സായ ഠപിതന്തി പടിപാടിയാ ഠപിതേസു നാഗദന്താദീസുയേവ ആരോപേത്വാ ഭിത്തിം ഫുസാപേത്വാ ഠപിതം. പണ്ണന്തരം ആരോപേത്വാ ഠപിതാതി അഞ്ഞേഹി ഠപിതം സന്ധായ വുത്തം.

വേഹാസട്ഠകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഉദകട്ഠകഥാവണ്ണനാ

൯൮. ഉദകട്ഠകഥായം സന്ദമാനഉദകേ നിക്ഖിത്തം ന തിട്ഠതീതി ആഹ ‘‘അസന്ദനകേ ഉദകേ’’തി. അനാപത്തീതി ഹത്ഥവാരപദവാരേസു ദുക്കടാപത്തിയാ അഭാവം സന്ധായ വുത്തം. കഡ്ഢതീതി ഹേട്ഠതോ ഓസാരേതി. ഉപ്പലാദീസൂതി ആദി-സദ്ദേന പദുമപുണ്ഡരീകാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. രത്തം പദുമം, സേതം പുണ്ഡരീകം. സേതം വാ പദുമം, രത്തം പുണ്ഡരീകം. അഥ വാ രത്തം വാ ഹോതു സേതം വാ സതപത്തം പദുമം, ഊനസതപത്തം പുണ്ഡരീകം. വത്ഥു പൂരതീതി പാരാജികവത്ഥു പഹോതി. തസ്മിം ഛിന്നമത്തേ പാരാജികന്തി ഉദകതോ അച്ചുഗ്ഗതസ്സ ഉദകവിനിമുത്തട്ഠാനതോ ഛേദനം സന്ധായ വുത്തം. യം വത്ഥും പൂരേതീതി യം പുപ്ഫം പാരാജികവത്ഥും പൂരേതി. ദസഹി പുപ്ഫേഹി കതകലാപോ ഹത്ഥകോ, മഹന്തം കലാപം കത്വാ ബദ്ധം ഭാരബദ്ധം. രജ്ജുകേസു തിണാനി സന്ഥരിത്വാതി ഏത്ഥ ‘‘ദ്വേ രജ്ജുകാനി ഉദകപിട്ഠേ ഠപേത്വാ തേസം ഉപരി തിരിയതോ തിണാനി സന്ഥരിത്വാ തേസം ഉപരി ബന്ധിത്വാ വാ അബന്ധിത്വാ വാ തിരിയതോയേവ പുപ്ഫാനി ഠപേത്വാ ഹേട്ഠതോ ഗതാനി ദ്വേ രജ്ജുകാനി ഉക്ഖിപിത്വാ പുപ്ഫമത്ഥകേ ഠപേന്തീ’’തി വദന്തി.

കേസഗ്ഗമത്തമ്പി യഥാഠിതട്ഠാനതോ ചാവേതീതി പാരിമന്തേന ഫുട്ഠോകാസം, ഓരിമന്തേന കേസഗ്ഗമത്തം ചാവേതി. സകലമുദകന്തി ദണ്ഡേന ഫുട്ഠോകാസഗതം സകലമുദകം. ന ഉദകം ഠാനന്തി അത്തനാ കതട്ഠാനസ്സ അട്ഠാനത്താ. ഇദം ഉഭയന്തി ഏത്ഥ ‘‘ബന്ധനം അമോചേത്വാ…പേ… പാരാജിക’’ന്തി ഇദമേവേകം, ‘‘പഠമം ബന്ധനം…പേ… ഠാനപരിച്ഛേദോ’’തി ഇദം ദുതിയം. പദുമിനിയന്തി പദുമഗച്ഛേ. ഉപ്പാടിതായാതി പരേഹി അത്തനോ അത്ഥായ ഉപ്പാടിതായ.

ബഹി ഠപിതേതി ഉദകതോ ബഹി ഠപിതേ. ഹത്ഥകവസേന ഖുദ്ദകം കത്വാ

ബദ്ധം കലാപബദ്ധം. മുളാലന്തി കന്ദം. പത്തം വാ പുപ്ഫം വാതി ഇദം കദ്ദമസ്സ അന്തോ പവിസിത്വാ ഠിതം സന്ധായ വുത്തം. സകലമുദകന്തി വാപിആദീസു പരിയാപന്നം സകലമുദകം. നിദ്ധമനതുമ്ബന്തി വാപിയാ ഉദകസ്സ നിക്ഖമനമഗ്ഗം. ഉദകവാഹകന്തി മഹാമാതികം. ന അവഹാരോതി ഇദം പുബ്ബസദിസം ന ഹോതീതി ആഹ – ‘‘കസ്മാ…പേ… ഏവരൂപാ ഹി തത്ഥ കതികാ’’തി. അവഹാരോ നത്ഥീതി സബ്ബസാധാരണേ അപരിഗ്ഗഹട്ഠാനേ ഗഹിതത്താ. മാതികം ആരോപേത്വാതി ഖുദ്ദകമാതികം ആരോപേത്വാ. മരിത്വാ…പേ… തിട്ഠന്തീതി ഏത്ഥ ‘‘മതമച്ഛാനംയേവ തേസം സന്തകത്താ അമതേ ഗണ്ഹന്തസ്സ നത്ഥി അവഹാരോ’’തി വദന്തി.

ഉദകട്ഠകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നാവട്ഠകഥാവണ്ണനാ

൯൯. നാവട്ഠകഥായം പന യാ ബന്ധനാ മുത്തമത്തേ ഠാനാ ന ചവതീതി ഇമിനാ ചണ്ഡസോതേ ബദ്ധനാവം പടിക്ഖിപതി. താവ ദുക്കടന്തി ‘‘ബന്ധനം മോചേതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി ഏവം മോചേന്തസ്സ പഞ്ഞത്തം ദുക്കടം സന്ധായ വുത്തം. ഥുല്ലച്ചയമ്പി പാരാജികമ്പി ഹോതീതി ഏത്ഥ പഠമം ഠാനാ അചാവേത്വാ മുത്തേ ഥുല്ലച്ചയം, പഠമം ഠാനാ ചാവേത്വാ മുത്തേ പാരാജികന്തി വേദിതബ്ബം.

‘‘പാസേ ബദ്ധസൂകരോ വിയാ’’തിആദിനാ വുത്തം സന്ധായാഹ ‘‘തത്ഥ യുത്തി പുബ്ബേ വുത്താ ഏവാ’’തി. വിപ്പനട്ഠാ നാവാതി വിസമവാതാദീഹി വിനാസം പത്വാ ഉദകേ നിമുജ്ജിത്വാ ഹേട്ഠാ ഭൂമിതലം അപ്പത്വാ മജ്ഝേ ഠിതം സന്ധായ വദതി. തേനേവ ‘‘അധോ വാ ഓപിലാപേന്തസ്സ…പേ… നാവാതലേന ഫുട്ഠോകാസം മുഖവട്ടിം അതിക്കന്തമത്തേ പാരാജിക’’ന്തി വുത്തം. ഓപിലാപേന്തസ്സാതി ഓസീദാപേന്തസ്സ. അതിക്കന്തമത്തേതി ഫുട്ഠോകാസം അതിക്കന്തമത്തേ. ഏസേവ നയോതി മുത്തമത്തേ പാരാജികന്തി ദസ്സേതി.

നാവാകഡ്ഢനയോഗ്ഗമഹായോത്തതായ യോത്തകോടിതോ പട്ഠായ സകലമ്പി ‘‘ഠാന’’ന്തി വുത്തം.

അസതിപി വാതേ യഥാ വാതം ഗണ്ഹാതി, തഥാ ഠപിതത്താ ‘‘വാതം ഗണ്ഹാപേതീ’’തി വുത്തം. ബലവാ ച വാതോ ആഗമ്മാതി ഇമിനാ അസതി വാതേ അയം പയോഗോ കതോതി ദസ്സേതി. തേനേവ ‘‘പുഗ്ഗലസ്സ നത്ഥി അവഹാരോ’’തി വുത്തം. സതി പന വാതേ കതോ പയോഗോ ഠാനാചാവനപയോഗോയേവാതി മാതികാഉജുകരണേ വിയ അത്ഥേവ അവഹാരോതി ദട്ഠബ്ബം. ഠാനാചാവനപയോഗോ ന ഹോതീതി സുക്ഖമാതികാഉജുകരണേ വിയ അസതി വാതേ കതപയോഗത്താ. ഭണ്ഡദേയ്യം പന ഹോതീതി നാവാസാമികസ്സ ഭണ്ഡദേയ്യം ഹോതി.

നാവട്ഠകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

യാനട്ഠകഥാവണ്ണനാ

൧൦൦. യാനട്ഠകഥായം ദുകയുത്തസ്സാതി ദ്വീഹി ഗോണേഹി യുത്തസ്സ. അയുത്തകന്തി ഗോണേഹി അയുത്തം. കപ്പകതാതി യഥാ ദ്വീഹി ഭാഗേഹി ഹേട്ഠാ പതിട്ഠാതി, ഏവം കതാ. തീണി വാ ചത്താരി വാ ഠാനാനീതി അകപ്പകതായ ഉപത്ഥമ്ഭനിയാ വസേന തീണി ഠാനാനി, കപ്പകതായ വസേന ചത്താരി ഠാനാനീതി. തഥാ പഥവിയം ഠപിതസ്സ തീണി ഠാനാനീതി സമ്ബന്ധോ. തന്തി ഫലകസ്സ വാ ദാരുകസ്സ വാ ഉപരി ഠപിതം പഥവിയം ഠപിതഞ്ച. ദ്വീഹി അക്ഖസീസേഹീതി ദ്വീഹി അക്ഖകോടീഹി. ദാരൂനം ഉപരി ഠപിതസ്സാതി ദ്വിന്നം ദാരൂനം ഉപരി ദ്വീഹി അക്ഖകോടീഹി ഓലമ്ബേത്വാ സകടസാലായം ഠപിതസ്സ. ഹേട്ഠിമതലസ്സാതി സകടബാഹായ ഭൂമിം ഫുസിത്വാ ഠിതസ്സ ഹേട്ഠിമഭാഗസ്സ. സേസം നാവായം വുത്തസദിസന്തി ഇമിനാ ‘‘യദി പന തം ഏവം ഗച്ഛന്തം പകതിഗമനം ഉപച്ഛിന്ദിത്വാ അഞ്ഞം ദിസാഭാഗം നേതി, പാരാജികം. സയമേവ യം കഞ്ചി ഗാമം സമ്പത്തം ഠാനാ അചാവേന്തോവ വിക്കിണിത്വാ ഗച്ഛതി, നേവത്ഥി അവഹാരോ, ഭണ്ഡദേയ്യം പന ഹോതീ’’തി ഇമം നയം അതിദിസ്സതി.

യാനട്ഠകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഭാരട്ഠകഥാവണ്ണനാ

൧൦൧. ഭാരട്ഠകഥായം പുരിമഗലേ ഗലവാടകോതി പുരിമഗലേ ഉപരിമഗലവാടകോ. ഉരപരിച്ഛേദമജ്ഝേതി ഉരപരിയന്തസ്സ മജ്ഝേ. അനാണത്തത്താതി ‘‘അസുകട്ഠാനം നേഹീ’’തി അനാണത്തത്താ. യോ ചായം സീസഭാരേ വുത്തോതി യോ ചായം വിനിച്ഛയോ സീസഭാരേ വുത്തോ. സീസാദീഹി വാ ഗഹിതോ ഹോതൂതി സമ്ബന്ധോ. താദിസന്തി തപ്പടിച്ഛാദനസമത്ഥം.

ഭാരട്ഠകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ആരാമട്ഠകഥാവണ്ണനാ

൧൦൨. ആരാമട്ഠകഥായം ബന്ധനന്തി പുപ്ഫാനം വണ്ടേ പതിട്ഠിതട്ഠാനം. അഭിയുഞ്ജതീതി ചോദേതി അഡ്ഡം കരോതി. അദിന്നാദാനസ്സ പയോഗത്താതി സഹപയോഗമാഹ വത്ഥുമ്ഹിയേവ കതപയോഗത്താ. സഹപയോഗവസേന ഹേതം ദുക്കടം. വിനിച്ഛയപ്പസുതന്തി വിനിച്ഛയേ നിയുത്തം. കക്ഖളോതി ദാരുണോ. ധുരം നിക്ഖിപതീതി ഉസ്സാഹം ഠപേതി, അത്തനോ സന്തകകരണേ നിരുസ്സാഹോ ഹോതീതി അത്ഥോ. കൂടഡ്ഡകാരകോപി സചേ ധുരം ന നിക്ഖിപതി, നത്ഥി അവഹാരോതി ആഹ ‘‘സചേ സയമ്പി കതധുരനിക്ഖേപോ ഹോതീ’’തി. സയമ്പീതി അഭിയുഞ്ജകോപി. കതധുരനിക്ഖേപോതി ‘‘ന ദാനി നം ഇമസ്സ ദസ്സാമീ’’തി ഏവം തസ്സ ദാനേ കതധുരനിക്ഖേപോ. കിങ്കാരപ്പടിസ്സാവിഭാവേതി ‘‘കിം കരോമി കിം കരോമീ’’തി ഏവം കിങ്കാരമേവ പടിസ്സുണന്തോ വിചരതീതി കിങ്കാരപടിസ്സാവീ, തസ്സ ഭാവോ കിങ്കാരപടിസ്സാവിഭാവോ, തസ്മിം, അത്തനോ വസവത്തിഭാവേതി വുത്തം ഹോതി.

ഉക്കോചം ദത്വാതി ലഞ്ജം ദത്വാ. കൂടവിനിച്ഛയികാനന്തി കൂടവിനിച്ഛയേ നിയുത്താനം വിനയധരാനം. ‘‘ഗണ്ഹാ’’തി അവത്വാ ‘‘അസാമികസ്സ സാമികോ അയ’’ന്തിആദിനാ പരിയായേന വുത്തേപി തസ്സ സന്തകഭാവം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ പവത്തവചനത്താ കൂടവിനിച്ഛയം കരോന്താനം കൂടസക്ഖീനഞ്ച പാരാജികമേവ. അസതിപി ചേത്ഥ ഠാനാചാവനേ ഉഭിന്നം ധുരനിക്ഖേപോയേവ ഠാനാചാവനട്ഠാനേ തിട്ഠതി. ഇമസ്മിം ധുരനിക്ഖേപേ പാരാജികേ സാമികസ്സ വിമതുപ്പാദനപയോഗേ കതേ ഥുല്ലച്ചയം, തസ്സേവ ധുരനിക്ഖേപപയോഗേ നിപ്ഫാദിതേ പാരാജികം. സയം പരാജയം പാപുണാതീതി കൂടഡ്ഡകാരകോ പരാജയം പാപുണാതി.

ആരാമട്ഠകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വിഹാരട്ഠകഥാവണ്ണനാ

൧൦൩. വിഹാരട്ഠകഥായം വിഹാരോപി പരിവേണമ്പി ആവാസോപി വിഹാരോത്വേവ സങ്ഖം ഗച്ഛതീതി ആഹ ‘‘വിഹാരം വാ’’തിആദി. തത്ഥ വിഹാരന്തി മഹാവിഹാരം. പരിവേണന്തി മഹാവിഹാരസ്സ അബ്ഭന്തരേ വിസും വിസും പാകാരപരിച്ഛിന്നട്ഠാനം. ആവാസന്തി ഏകം ആവസഥം. അഭിയോഗേ കതേപി അവഹാരസ്സ അസിജ്ഝനതോ വുത്തം ‘‘അഭിയോഗോ ന രുഹതീ’’തി. ഗണസന്തകേ പന പരിച്ഛിന്നസാമികത്താ സക്കാ ധുരം നിക്ഖിപാപേതുന്തി ആഹ ‘‘ദീഘഭാണകാദിഭേദസ്സ പന ഗണസ്സാ’’തി. ഇധാപി സചേ ഏകോപി ധുരം ന നിക്ഖിപതി, രക്ഖതിയേവ. സബ്ബേസം ധുരനിക്ഖേപേനേവ ഹി പാരാജികം.

വിഹാരട്ഠകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഖേത്തട്ഠകഥാവണ്ണനാ

൧൦൪. ഖേത്തട്ഠകഥായം സത്ത ധഞ്ഞാനീതി സാലിവീഹിയവകങ്ഗുകുദ്രൂസവരകഗോധുമാനം വസേന സത്ത ധഞ്ഞാനി. നിരുമ്ഭിത്വാ വാതിആദീസു ‘‘ഗണ്ഹന്തസ്സാ’’തി പച്ചേകം യോജേതബ്ബം. തത്ഥ നിരുമ്ഭിത്വാ ഗഹണം നാമ വീഹിസീസം അച്ഛിന്ദിത്വാ യഥാഠിതമേവ ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ ആകഡ്ഢിത്വാ ബീജമത്തസ്സേവ ഗഹണം. ഏകമേകന്തി ഏകമേകം വീഹിസീസം. ഉപ്പാടേത്വാ വാതി മുഗ്ഗമാസാദീനി ഉദ്ധരിത്വാ വാ. യസ്മിം ബീജേ വാതിആദി നിരുമ്ഭിത്വാ ഗഹണാദീസു യഥാക്കമം യോജേതബ്ബം. സാലിസീസാദീനി നിരുമ്ഭിത്വാ ഗണ്ഹന്തസ്സ യസ്മിം ബീജേ വത്ഥു പൂരതി, ഏകമേകം ഹത്ഥേനേവ ഛിന്ദിത്വാ ഗണ്ഹന്തസ്സ യസ്മിം സീസേ വത്ഥു പൂരതി, അസിതേന ലായിത്വാ ഗണ്ഹന്തസ്സ യസ്സം മുട്ഠിയം വത്ഥു പൂരതി, ബഹൂനി ഏകതോ ഉപ്പാടേത്വാ ഗണ്ഹന്തസ്സ യസ്മിം മുഗ്ഗമാസാദിഫലേ വത്ഥു പൂരതീതി ഏവമേത്ഥ യഥാക്കമോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘തസ്മിം ബന്ധനാ മോചിതമത്തേ’’തി വചനതോ തസ്മിം ബീജാദിമ്ഹി ബന്ധനാ മോചിതേ സതി തതോ അനപനീതേപി പാരാജികമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. അച്ഛിജ്ജമാനോതി അച്ഛിന്നോ ഹുത്വാ ഠിതോ. ജടിതാനീതി ഛിന്ദിതാനി അച്ഛിന്നേഹി സദ്ധിം ജടിതാനി ഹോന്തീതി അത്ഥോ. സഭുസന്തി പലാലസഹിതം. അഭുസന്തി പലാലരഹിതം.

ഖീലേനാതി ഖാണുകേന. ഏത്ഥ ച ഖീലസങ്കമനാദീസു ഉഭയം സമ്ഭവതി സഹപയോഗോ ധുരനിക്ഖേപോ ച. യദാ ഹി പരസ്സ ഖേത്താദീസു ഏകദേസം ഖീലസങ്കമനാദിവസേന അത്തനോ സന്തകം കരോതി, തദാ സതിപി പഠമതരം സാമികാനം ധുരനിക്ഖേപേ ഖീലസങ്കമനാദിസഹപയോഗം വിനാ ന ഹോതീതി സഹപയോഗേനേവ പാരാജികം. തേനേവ മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. ദുതിയപാരാജികവണ്ണനാ) വുത്തം ‘‘ഠാനാചാവനവസേന ഖീലാദീനി സങ്കാമേത്വാ ഖേത്താദിഗ്ഗഹണവസേന ച സഹപയോഗോ വേദിതബ്ബോ’’തി. യദാ പന അസതി ധുരനിക്ഖേപേ ഖീലസങ്കമനാദിമത്തം കതം, തദാ വിനാ ധുരനിക്ഖേപേന ന ഹോതീതി ധുരനിക്ഖേപേനേവ പാരാജികം. തേനേവേത്ഥ ‘‘തഞ്ച ഖോ സാമികാനം ധുരനിക്ഖേപേനാ’’തി വുത്തം. ഏവം സബ്ബത്ഥാതി യഥാവുത്തമത്ഥം രജ്ജുസങ്കമനാദീസുപി അതിദിസതി.

യട്ഠിന്തി മാനദണ്ഡം. ഏകസ്മിം അനാഗതേ ഥുല്ലച്ചയം, തസ്മിം ആഗതേ പാരാജികന്തി ഏത്ഥ സചേ ദാരൂനി നിഖണിത്വാ തത്തകേനേവ ഗണ്ഹിതുകാമോ ഹോതി, അവസാനേ ദാരുമ്ഹി പാരാജികം. സചേ തത്ഥ സാഖായോപി കത്വാ ഗഹേതുകാമോ ഹോതി, അവസാനസാഖായ പാരാജികന്തി വേദിതബ്ബം. തത്തകേന അസക്കോന്തോതി ദാരൂനി നിഖണിത്വാ വതിം കാതും അസക്കോന്തോ. ഖേത്തമരിയാദന്തി വുത്തമേവത്ഥം വിഭാവേതും ‘‘കേദാരപാളി’’ന്തി വുത്തം. വിത്ഥതം കരോതീതി പുബ്ബേ വിജ്ജമാനമേവ മരിയാദം വിത്ഥിണ്ണം കരോതി. അകതം വാ പന പതിട്ഠപേതീതി പുബ്ബേ അകതം വാ മരിയാദം ഠപേതി.

ഖേത്തട്ഠകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വത്ഥുട്ഠകഥാവണ്ണനാ

൧൦൫. വത്ഥുട്ഠകഥായം തിണ്ണം പാകാരാനന്തി ഇട്ഠകസിലാദാരൂനം വസേന തിണ്ണം പാകാരാനം. ഏതേനേവ നയേനാതി ഇമിനാ ‘‘കേവലം ഭൂമിം സോധേത്വാ…പേ… അപരിക്ഖിപിത്വാ വാ’’തി വുത്തമത്ഥം നിദസ്സേതി.

ഗാമട്ഠകഥാവണ്ണനാ

൧൦൬. ഗാമട്ഠകഥായം ഗാമോ നാമാതി പാളിയം ന വുത്തം സബ്ബസോ ഗാമലക്ഖണസ്സ പുബ്ബേ വുത്തത്താ.

അരഞ്ഞട്ഠകഥാവണ്ണനാ

൧൦൭. അരഞ്ഞട്ഠകഥായം അരഞ്ഞം നാമാതി ഇദം പന ന കേവലം പുബ്ബേ വുത്തഅരഞ്ഞലക്ഖണപ്പത്തിമത്തേന അരഞ്ഞം ഇധാധിപ്പേതം, കിന്തു യം അത്തനോ അരഞ്ഞലക്ഖണേന അരഞ്ഞം പരപരിഗ്ഗഹിതഞ്ച ഹോതി, തം അരഞ്ഞം ഇധാധിപ്പേതന്തി ദസ്സേതും വുത്തം. തേനാതി പുന അരഞ്ഞവചനേന. ന പരിഗ്ഗഹിതഭാവോ അരഞ്ഞസ്സ ലക്ഖണന്തി യദി ഹി പരിഗ്ഗഹിതഭാവോ അരഞ്ഞലക്ഖണം സിയാ, ‘‘അരഞ്ഞം നാമ യം മനുസ്സാനം പരിഗ്ഗഹിത’’ന്തി ഏത്തകമേവ വദേയ്യാതി അധിപ്പായോ. യന്തി ഇമിനാ പുബ്ബേ വുത്തലക്ഖണമേവ അരഞ്ഞം പരാമട്ഠന്തി ആഹ ‘‘യം പന അത്തനോ അരഞ്ഞലക്ഖണേന അരഞ്ഞ’’ന്തി.

വിനിവിജ്ഝിത്വാതി ഉജുകമേവ വിനിവിജ്ഝിത്വാ. പണ്ണം വാതി താലപണ്ണാദി പണ്ണം വാ. അദ്ധഗതോപീതി ചിരകാലം തത്ഥേവ ഠിതോപി. ന ഗഹേതബ്ബോതി ഏത്ഥ പന യോ പരേഹി അരഞ്ഞസാമികാനം ഹത്ഥതോ കിണിത്വാ തച്ഛേത്വാ തത്ഥേവ ഠപിതോ, സോ അരഞ്ഞസാമികേന അനുഞ്ഞാതോപി ന ഗഹേതബ്ബോ. സാമികേഹി ഛഡ്ഡിതോതി ഗഹേതും വട്ടതീതി പംസുകൂലസഞ്ഞായ ഗഹണം വുത്തം. ലക്ഖണച്ഛിന്നസ്സാപീതി അരഞ്ഞസാമികാനം ഹത്ഥതോ കിണിത്വാ ഗണ്ഹന്തേഹി കതസഞ്ഞാണസ്സ. ഛല്ലിയാ പരിയോനദ്ധം ഹോതീതി ഇമിനാ സാമികാനം നിരപേക്ഖതം ദീപേതി. തേന വുത്തം ‘‘ഗഹേതും വട്ടതീ’’തി. യദി സാമികാനം സാപേക്ഖതാ അത്ഥി, ന വട്ടതി. താനി കതാനി അജ്ഝാവുത്ഥാനി ച ഹോന്തീതി താനി ഗേഹാദീനി കതാനി പരിനിട്ഠിതാനി മനുസ്സേഹി ച അജ്ഝാവുത്ഥാനി ഹോന്തി. ദാരൂനിപീതി ഗേഹാദീനം കതത്താ തതോ അവസിട്ഠദാരൂനിപി. ഏതേസന്തി ഏതേസം യഥാവുത്തദാരൂനം.

തേസം ആരക്ഖട്ഠാനന്തി തേസം അരഞ്ഞപാലാനം ഠിതട്ഠാനം. ദേഹീതി വുത്തേ ദാതബ്ബമേവാതി ഏത്ഥ ‘‘ദേഹീ’’തി വുത്തേ ‘‘ദസ്സാമീ’’തി ആഭോഗസബ്ഭാവതോ ‘‘ദേഹീ’’തി അവുത്തേ അദത്വാപി ഗന്തും വട്ടതിയേവ. ഗന്തും ദേഥാതി ഗമനം ദേഥ. അദിസ്വാ ഗച്ഛതി, ഭണ്ഡദേയ്യന്തി പരിസുദ്ധചിത്തേന ഗച്ഛതി, ഭണ്ഡദേയ്യം. യത്ഥ കത്ഥചി നീതാനമ്പി ദാരൂനം അരഞ്ഞസാമികാനംയേവ സന്തകത്താ സുദ്ധചിത്തേന നിക്ഖന്തോപി പുന ഥേയ്യചിത്തം ഉപ്പാദേത്വാ ഗച്ഛതി, പാരാജികമേവാതി വദന്തി.

അരഞ്ഞട്ഠകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഉദകകഥാവണ്ണനാ

൧൦൮. ഉദകകഥായം മഹാകുച്ഛികാ ഉദകചാടി ഉദകമണികോ. ‘‘സമേഖലാ ചാടി ഉദകമണികോ’’തിപി വദന്തി. തത്ഥാതി തേസു ഭാജനേസു. നിബ്ബഹനഉദകന്തി ‘‘മഹോദകം ആഗന്ത്വാ തളാകമരിയാദം മാ ഛിന്ദീ’’തി തളാകരക്ഖണത്ഥം തസ്സ ഏകപസ്സേന വിസ്സജ്ജിതഉദകം. നിദ്ധമനതുമ്ബന്തി സസ്സാദീനം അത്ഥായ ഉദകനിക്ഖമനമഗ്ഗം. മരിയാദം ദുബ്ബലം കത്വാതി ഇദം അവസ്സം ഛിന്നസഭാവദസ്സനത്ഥം ഭണ്ഡദേയ്യവിസയദസ്സനത്ഥഞ്ച വുത്തം. മരിയാദം ദുബ്ബലം അകത്വാപി യഥാവുത്തപ്പയോഗേ കതേ മരിയാദം ഛിന്ദിത്വാ നിക്ഖന്തഉദകഗ്ഘാനുരൂപേന അവഹാരേന കാരേതബ്ബമേവ.

അനിഗ്ഗതേതി അനിക്ഖമിത്വാ തളാകസ്മിംയേവ ഉദകേ ഠിതേ. അസമ്പത്തേവാതി തളാകതോ നിക്ഖമിത്വാ മഹാമാതികായ ഏവ ഠിതേ. അനിക്ഖന്തേതി തളാകതോ അനിക്ഖന്തേ ഉദകേ. സുബദ്ധാതി ഭണ്ഡദേയ്യമ്പി ന ഹോതീതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘നിക്ഖന്തേ ബദ്ധാ ഭണ്ഡദേയ്യ’’ന്തി, തളാകതോ നിക്ഖമിത്വാ പരേസം ഖുദ്ദകമാതികാമുഖം അപാപുണിത്വാ മഹാമാതികായംയേവ ഠിതേ ബദ്ധാ ചേ, ഭണ്ഡദേയ്യന്തി അത്ഥോ. ‘‘അനിക്ഖന്തേ ബദ്ധാ സുബദ്ധാ, നിക്ഖന്തേ ബദ്ധാ ഭണ്ഡദേയ്യ’’ന്തി ഹി ഇദം ദ്വയം ഹേട്ഠാ വുത്തവികപ്പദ്വയസ്സ യഥാക്കമേന വുത്തം. നത്ഥി അവഹാരോതി ഏത്ഥ ‘‘അവഹാരോ നത്ഥി, ഭണ്ഡദേയ്യം പന ഹോതീ’’തി കേചി വദന്തി, തളാകഗതഉദകസ്സ സബ്ബസാധാരണത്താ തം അയുത്തം വിയ ദിസ്സതി, ‘‘അനിക്ഖന്തേ ബദ്ധാ സുബദ്ധാ’’തി ഇമിനാ ച അട്ഠകഥാവചനേന ന സമേതി. വത്ഥും…പേ… ന സമേതീതി ഏത്ഥ തളാകഗതഉദകസ്സ സബ്ബസാധാരണത്താ അപരിഗ്ഗഹിതം ഇധ വത്ഥുന്തി അധിപ്പായോ.

ഉദകകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദന്തപോനകഥാവണ്ണനാ