ബാഹിരനിദാനകഥാ

ഇദാനി ‘‘തം വണ്ണയിസ്സം വിനയ’’ന്തി പടിഞ്ഞാതത്താ യഥാപടിഞ്ഞാതവിനയസംവണ്ണനം കത്തുകാമോ സംവരവിനയപഹാനവിനയാദിവസേന വിനയസ്സ ബഹുവിധത്താ ഇധ സംവണ്ണേതബ്ബഭാവേന അധിപ്പേതോ താവ വിനയോ വവത്ഥപേതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. തത്ഥ തത്ഥാതി താസു ഗാഥാസു. താവ-സദ്ദോ പഠമന്തി ഇമസ്മിം അത്ഥേ ദട്ഠബ്ബോ. തേന പഠമം വിനയം വവത്ഥപേത്വാ പച്ഛാ തസ്സ വണ്ണനം കരിസ്സാമീതി ദീപേതി. വവത്ഥപേതബ്ബോതി നിയമേതബ്ബോ. തേനേതം വുച്ചതീതി യസ്മാ വവത്ഥപേതബ്ബോ, തേന ഹേതുനാ ഏതം ‘‘വിനയോ നാമാ’’തിആദികം നിയാമകവചനം വുച്ചതീതി അത്ഥോ. അസ്സാതി വിനയസ്സ. മാതികാതി ഉദ്ദേസോ. സോ ഹി നിദ്ദേസപദാനം ജനനീഠാനേ ഠിതത്താ മാതാ വിയാതി മാതികാതി വുച്ചതി.

ഇദാനി വണ്ണേതബ്ബമത്ഥം മാതികം ഠപേത്വാ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വുത്തം യേനാ’’തിആദി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഏതം ‘‘തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ വേരഞ്ജായം വിഹരതീ’’തിആദിനിദാനവചനപടിമണ്ഡിതം വിനയപിടകം യേന പുഗ്ഗലേന വുത്തം, യസ്മിം കാലേ വുത്തം, യസ്മാ കാരണാ വുത്തം, യേന ധാരിതം, യേന ച ആഭതം, യേസു പതിട്ഠിതം, ഏതം യഥാവുത്തവിധാനം വത്വാ തതോ ‘‘തേന സമയേനാ’’തിആദിപാഠസ്സ അത്ഥം അനേകപ്പകാരതോ ദസ്സയന്തോ വിനയസ്സ അത്ഥവണ്ണനം കരിസ്സാമീതി. ഏത്ഥ ച ‘‘വുത്തം യേന യദാ യസ്മാ’’തി ഇദം വചനം ‘‘തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ’’തിആദിനിദാനവചനമത്തം അപേക്ഖിത്വാ വത്തുകാമോപി വിസും അവത്വാ ‘‘നിദാനേന ആദികല്യാണം, ‘ഇദമവോചാ’തി നിഗമനേന പരിയോസാനകല്യാണ’’ന്തി ച വചനതോ നിദാനനിഗമനാനിപി സത്ഥുദേസനായ അനുവിധാനത്താ തദന്തോഗധാനേവാതി നിദാനസ്സപി വിനയപാളിയംയേവ അന്തോഗധത്താ ‘‘വുത്തം യേന യദാ യസ്മാ’’തി ഇദമ്പി വിനയപിടകസമ്ബന്ധംയേവ കത്വാ മാതികം ഠപേസി. മാതികായ ഹി ‘‘ഏത’’ന്തി വുത്തം വിനയപിടകംയേവ സാമഞ്ഞതോ സബ്ബത്ഥ സമ്ബന്ധമുപഗച്ഛതി.

ഇദാനി പന തം വിസും നീഹരിത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥ വുത്തം യേനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ തത്ഥാതി തേസു മാതികാപദേസു. അഥ കസ്മാ ഇദമേവ വചനം സന്ധായ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഇദഞ്ഹീ’’തിആദി. ഇദന്തി ‘‘തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ’’തിആദിവചനം. ഹി-സദ്ദോ യസ്മാതി അത്ഥേ ദട്ഠബ്ബോ, യസ്മാ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ അത്തപച്ചക്ഖവചനം ന ഹോതി, തസ്മാതി വുത്തം ഹോതി. അത്തപച്ചക്ഖവചനം ന ഹോതീതി അത്തനോ പച്ചക്ഖം കത്വാ വുത്തവചനം ന ഹോതി, ഭഗവതാ വുത്തവചനം ന ഹോതീതി അധിപ്പായോ. ‘‘അത്തപച്ചക്ഖവചനം ന ഹോതീതി ആഹച്ച ഭാസിതം ന ഹോതീതി അധിപ്പായോ’’തി കേനചി വുത്തം. ഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘അത്തപച്ചക്ഖവചനം ന ഹോതീതി അത്തനോ ധരമാനകാലേ വുത്തവചനം ന ഹോതീ’’തി ലിഖിതം. തദുഭയമ്പി അത്ഥതോ സമാനമേവ. ഇദാനി പഞ്ഹകരണം വത്വാ അനുക്കമേന യഥാവുത്തപഞ്ഹവിസ്സജ്ജനം കരോന്തോ ‘‘ആയസ്മതാ’’തിആദിമാഹ. ഇമിനാ പുഗ്ഗലം നിയമേതി, ‘‘തഞ്ചാ’’തിആദിനാ കാലം നിയമേതി. തഞ്ച ഉപാലിത്ഥേരേന വുത്തവചനം കാലതോ പഠമമഹാസങ്ഗീതികാലേ വുത്തന്തി അത്ഥോ.

പഠമമഹാസങ്ഗീതികഥാവണ്ണനാ

ഇദാനി തം പഠമമഹാസങ്ഗീതിം ദസ്സേതുകാമോ തസ്സാ തന്തിആരുള്ഹായ ഇധ വചനേ കാരണം ദസ്സേന്തോ ‘‘പഠമമഹാസങ്ഗീതി നാമ ചേസാ…പേ… വേദിതബ്ബാ’’തി ആഹ. പഠമമഹാസങ്ഗീതി നാമ ചേസാതി ച-സദ്ദോ ഈദിസേസു ഠാനേസു വത്തബ്ബസമ്പിണ്ഡനത്ഥോ, തഞ്ച പഠമമഹാസങ്ഗീതികാലേ വുത്തം, ഏസാ ച പഠമമഹാസങ്ഗീതി ഏവം വേദിതബ്ബാതി വുത്തം ഹോതി. ഉപഞ്ഞാസത്ഥോ വാ ച-സദ്ദോ. ഉപഞ്ഞാസോതി ച വാക്യാരമ്ഭോ വുച്ചതി. ഏസാ ഹി ഗന്ഥകാരാനം പകതി, യദിദം കിഞ്ചി വത്വാ പുന പരം വത്തുമാരഭന്താനം ചസദ്ദപ്പയോഗോ. യം പന കേനചി വുത്തം ‘‘പഠമമഹാസങ്ഗീതി നാമ ചാതി ഏത്ഥ ച-സദ്ദോ അതിരേകത്ഥോ, തേന അഞ്ഞാപി അത്ഥീതി ദീപേതീ’’തി. തദേവ തസ്സ ഗന്ഥക്കമേ അകോവിദതം ദസ്സേതി. ന ഹേത്ഥ ചസദ്ദേന അതിരേകത്ഥോ വിഞ്ഞായതി. യദി ചേത്ഥ ഏതദത്ഥോയേവ ച-കാരോ അധിപ്പേതോ സിയാ, ഏവം സതി ന കത്തബ്ബോയേവ പഠമസദ്ദേനേവ അഞ്ഞാസം ദുതിയാദിസങ്ഗീതീനമ്പി അത്ഥിഭാവസ്സ ദീപിതത്താ. ദുതിയാദിം ഉപാദായ ഹി പഠമസദ്ദപ്പയോഗോ ദീഘാദിം ഉപാദായ രസ്സാദിസദ്ദപ്പയോഗോ വിയ. യഥാപച്ചയം തത്ഥ തത്ഥ ദേസിതത്താ പഞ്ഞത്തത്താ ച വിപ്പകിണ്ണാനം ധമ്മവിനയാനം സങ്ഗഹേത്വാ ഗായനം കഥനം സങ്ഗീതി. ഏതേന തംതംസിക്ഖാപദാനം സുത്താനഞ്ച ആദിപരിയോസാനേസു അന്തരന്തരാ ച സമ്ബന്ധവസേന ഠപിതം സങ്ഗീതികാരവചനം സങ്ഗഹിതം ഹോതി. മഹാവിസയത്താ പൂജനീയത്താ ച മഹതീ സങ്ഗീതി മഹാസങ്ഗീതി, പഠമാ മഹാസങ്ഗീതി പഠമമഹാസങ്ഗീതി. നിദാനകോസല്ലത്ഥന്തി നിദദാതി ദേസനം ദേസകാലാദിവസേന അവിദിതം വിദിതം കത്വാ നിദസ്സേതീതി നിദാനം, തത്ഥ കോസല്ലം നിദാനകോസല്ലം, തദത്ഥന്തി അത്ഥോ.

സത്താനം ദസ്സനാനുത്തരിയസരണാദിപടിലാഭഹേതുഭൂതാസു വിജ്ജമാനാസുപി അഞ്ഞാസു ഭഗവതോ കിരിയാസു ‘‘ബുദ്ധോ ബോധേയ്യ’’ന്തി പടിഞ്ഞായ അനുലോമനതോ വേനേയ്യാനം മഗ്ഗഫലുപ്പത്തിഹേതുഭൂതാ കിരിയാ നിപ്പരിയായേന ബുദ്ധകിച്ചന്തി ആഹ ‘‘ധമ്മചക്കപ്പവത്തനഞ്ഹി ആദിം കത്വാ’’തി. തത്ഥ സദ്ധിന്ദ്രിയാദിധമ്മോയേവ പവത്തനട്ഠേന ചക്കന്തി ധമ്മചക്കം. അഥ വാ ചക്കന്തി ആണാ, ധമ്മതോ അനപേതത്താ ധമ്മഞ്ച തം ചക്കഞ്ചാതി ധമ്മചക്കം, ധമ്മേന ഞായേന ചക്കന്തിപി ധമ്മചക്കം. യഥാഹ –

‘‘ധമ്മഞ്ച പവത്തേതി ചക്കഞ്ചാതി ധമ്മചക്കം, ചക്കഞ്ച പവത്തേതി ധമ്മഞ്ചാതി ധമ്മചക്കം, ധമ്മേന പവത്തേതീതി ധമ്മചക്കം, ധമ്മചരിയായ പവത്തേതീതി ധമ്മചക്ക’’ന്തിആദി (പടി. മ. ൨.൪൦).

കതബുദ്ധകിച്ചേതി കതം പരിനിട്ഠാപിതം ബുദ്ധകിച്ചം യേന, തസ്മിം കതബുദ്ധകിച്ചേ ഭഗവതി ലോകനാഥേതി സമ്ബന്ധോ. ഏതേന ബുദ്ധകത്തബ്ബസ്സ കസ്സചിപി അസേസിതഭാവം ദസ്സേതി. തതോയേവ ഹി സോ ഭഗവാ പരിനിബ്ബുതോതി. നനു ച സാവകേഹി വിനീതാപി വിനേയ്യാ ഭഗവതായേവ വിനീതാ ഹോന്തി, തഥാ ഹി സാവകഭാസിതം സുത്തം ബുദ്ധവചനന്തി വുച്ചതി, സാവകവിനേയ്യാ ച ന താവ വിനീതാതി? നായം ദോസോ തേസം വിനയനൂപായസ്സ സാവകേസു ഠപിതത്താ. തേനേവാഹ –

‘‘ന താവാഹം പാപിമ പരിനിബ്ബായിസ്സാമി, യാവ ന ഭിക്ഖൂ വിയത്താ വിനീതാ വിസാരദാ ബഹുസ്സുതാ ആഗതാഗമാ ധമ്മധരാ വിനയധരാ മാതികാധരാ ഉപ്പന്നം പരപ്പവാദം സഹധമ്മേന സുനിഗ്ഗഹിതം നിഗ്ഗഹേത്വാ സപ്പാടിഹാരിയം ധമ്മം ദേസേസ്സന്തീ’’തിആദി (ദീ. നി. ൨.൧൬൮).

‘‘കുസിനാരായ’’ന്തിആദിനാ ഭഗവതോ പരിനിബ്ബുതദേസകാലവിസേസദസ്സനം, ‘‘അപരിനിബ്ബുതോ ഭഗവാ’’തി ഗാഹസ്സ മിച്ഛാഭാവദസ്സനത്ഥം ലോകേ ജാതസംവഡ്ഢഭാവദസ്സനത്ഥഞ്ച. തഥാ ഹി മനുസ്സഭാവസ്സ സുപാകടകരണത്ഥം മഹാബോധിസത്താ ചരിമഭവേ ദാരപരിഗ്ഗഹാദീനിപി കരോന്തീതി. കുസിനാരായന്തി ഏവംനാമകേ നഗരേ. സമീപത്ഥേ ചേതം ഭുമ്മവചനം. ഉപവത്തനേ മല്ലാനം സാലവനേതി തസ്സ നഗരസ്സ ഉപവത്തനഭൂതം മല്ലരാജൂനം സാലവനുയ്യാനം ദസ്സേതി. തത്ഥ നഗരം പവിസിതുകാമാ ഉയ്യാനതോ ഉപേച്ച വത്തന്തി ഗച്ഛന്തി ഏതേനാതി ഉപവത്തനന്തി സാലവനം വുച്ചതി. യഥാ ഹി അനുരാധപുരസ്സ ഥൂപാരാമോ ദക്ഖിണപച്ഛിമദിസായം, ഏവം തം ഉയ്യാനം കുസിനാരായ ദക്ഖിണപച്ഛിമദിസായ ഹോതി. യഥാ ച ഥൂപാരാമതോ ദക്ഖിണദ്വാരേന നഗരം പവിസനമഗ്ഗോ പാചീനമുഖോ ഗന്ത്വാ ഉത്തരേന നിവത്തതി, ഏവം ഉയ്യാനതോ സാലപന്തി പാചീനമുഖാ ഗന്ത്വാ ഉത്തരേന നിവത്താ, തസ്മാ തം ‘‘ഉപവത്തന’’ന്തി വുച്ചതി. യമകസാലാനമന്തരേതി യമകസാലാനം വേമജ്ഝേ. തത്ഥ കിര ഭഗവതോ പഞ്ഞത്തസ്സ പരിനിബ്ബാനമഞ്ചസ്സ ഏകാ സാലപന്തി സീസഭാഗേ ഹോതി, ഏകാ പാദഭാഗേ, തത്രാപി ഏകോ തരുണസാലോ സീസഭാഗസ്സ ആസന്നോ ഹോതി, ഏകോ പാദഭാഗസ്സ, തസ്മാ ‘‘യമകസാലാനമന്തരേ’’തി വുത്തം. അപി ച ‘‘യമകസാലാ നാമ മൂലക്ഖന്ധവിടപപത്തേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞം സംസിബ്ബേത്വാ ഠിതസാലാ’’തിപി മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്തം.

അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാതി ഉപാദീയതേ കമ്മകിലേസേഹീതി ഉപാദി, വിപാകക്ഖന്ധാ കടത്താ ച രൂപം. സോ പന ഉപാദി കിലേസാഭിസങ്ഖാരമാരനിമ്മഥനേന നിബ്ബാനപ്പത്തിയം അനോസ്സട്ഠോ, ഇധ ഖന്ധമച്ചുമാരനിമ്മഥനേന ഓസ്സട്ഠോ നിസേസിതോതി അയം അനുപാദിസേസാ നിബ്ബാനധാതു നത്ഥി ഏതിസ്സാ ഉപാദിസേസോതി കത്വാ. നിബ്ബാനധാതൂതി ചേത്ഥ നിബ്ബുതിമത്തം അധിപ്പേതം, ഇത്ഥമ്ഭൂതലക്ഖണേ ചായം കരണനിദ്ദേസോ. പരിനിബ്ബാനേതി പരിനിബ്ബാനട്ഠാനേ, നിമിത്തത്ഥേ വാ ഭുമ്മവചനം, പരിനിബ്ബാനഹേതു സന്നിപതിതാനന്തി അത്ഥോ. സങ്ഘസ്സ ഥേരോ സങ്ഘത്ഥേരോ. സോ പന സങ്ഘോ കിംപരിമാണോതി ആഹ ‘‘സത്തന്നം ഭിക്ഖുസതസഹസ്സാന’’ന്തി. നിച്ചസാപേക്ഖത്താ ഹി ഈദിസേസു സമാസോ ഹോതിയേവ യഥാ ‘‘ദേവദത്തസ്സ ഗരുകുല’’ന്തി. സത്തന്നം ഭിക്ഖുസതസഹസ്സാനന്തി ച സങ്ഘത്ഥേരാനംയേവ സത്തന്നം ഭിക്ഖുസതസഹസ്സാനം. തദാ ഹി ‘‘സന്നിപതിതാ ഭിക്ഖൂ ഏത്തകാ’’തി പമാണരഹിതാ. തഥാ ഹി വേളുവഗാമേ വേദനാവിക്ഖമ്ഭനതോ പട്ഠായ ‘‘ന ചിരേന ഭഗവാ പരിനിബ്ബായിസ്സതീ’’തി സുത്വാ തതോ തതോ ആഗതേസു ഭിക്ഖൂസു ഏകഭിക്ഖുപി പക്കന്തോ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ ഗണനം വീതിവത്തോ സങ്ഘോ അഹോസി. ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ ധമ്മവിനയസങ്ഗായനത്ഥം ഭിക്ഖൂനം ഉസ്സാഹം ജനേസീതി സമ്ബന്ധോ.

തത്ഥ മഹാകസ്സപോതി മഹന്തേഹി സീലക്ഖന്ധാദീഹി സമന്നാഗതത്താ മഹന്തോ കസ്സപോതി മഹാകസ്സപോ, അപിച കുമാരകസ്സപത്ഥേരം ഉപാദായ അയം മഹാഥേരോ ‘‘മഹാകസ്സപോ’’തി വുച്ചതി. അഥ കിമത്ഥം ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ ധമ്മവിനയസങ്ഗായനത്ഥം ഉസ്സാഹം ജനേസീതി ആഹ ‘‘സത്താഹപരിനിബ്ബുതേ’’തിആദി. സത്ത അഹാനി സമാഹടാനി സത്താഹം, സത്താഹം പരിനിബ്ബുതസ്സ അസ്സാതി സത്താഹപരിനിബ്ബുതോ, ഭഗവാ, തസ്മിം സത്താഹപരിനിബ്ബുതേ ഭഗവതി, ഭഗവതോ പരിനിബ്ബാനദിവസതോ പട്ഠായ സത്താഹേ വീതിവത്തേതി വുത്തം ഹോതി. സുഭദ്ദേന വുഡ്ഢപബ്ബജിതേന വുത്തവചനം സമനുസ്സരന്തോതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ സുഭദ്ദോതി തസ്സ നാമം, വുഡ്ഢകാലേ പന പബ്ബജിതത്താ വുഡ്ഢപബ്ബജിതോതി വുച്ചതി. ‘‘അലം ആവുസോ’’തിആദിനാ തേന വുത്തവചനം നിദസ്സേതി. സോ ഹി സത്താഹപരിനിബ്ബുതേ ഭഗവതി ആയസ്മതാ മഹാകസ്സപത്ഥേരേന സദ്ധിം പാവായ കുസിനാരം അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നേസു പഞ്ചമത്തേസു ഭിക്ഖുസതേസു അവീതരാഗേ ഭിക്ഖൂ അന്തരാമഗ്ഗേ ദിട്ഠആജീവകസ്സ സന്തികാ ഭഗവതോ പരിനിബ്ബാനം സുത്വാ പത്തചീവരാനി ഛഡ്ഡേത്വാ ബാഹാ പഗ്ഗയ്ഹ നാനപ്പകാരം പരിദേവന്തേ ദിസ്വാ ഏവമാഹ.

കസ്മാ പന സോ ഏവമാഹ? ഭഗവതി ആഘാതേന. അയം കിര സോ ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൩൦൩) ആഗതേ ആതുമാവത്ഥുസ്മിം നഹാപിതപുബ്ബകോ വുഡ്ഢപബ്ബജിതോ ഭഗവതി കുസിനാരതോ നിക്ഖമിത്വാ അഡ്ഢതേളസേഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം ആതുമം ഗച്ഛന്തേ ‘‘ഭഗവാ ആഗച്ഛതീ’’തി സുത്വാ ആഗതകാലേ ‘‘യാഗുദാനം കരിസ്സാമീ’’തി സാമണേരഭൂമിയം ഠിതേ ദ്വേ പുത്തേ ഏതദവോച ‘‘ഭഗവാ കിര താതാ ആതുമം ആഗച്ഛതി മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം അഡ്ഢതേളസേഹി ഭിക്ഖുസതേഹി, ഗച്ഛഥ തുമ്ഹേ താതാ ഖുരഭണ്ഡം ആദായ നാളിയാവാപകേന അനുഘരകം അനുഘരകം ആഹിണ്ഡഥ, ലോണമ്പി തേലമ്പി തണ്ഡുലമ്പി ഖാദനീയമ്പി സംഹരഥ, ഭഗവതോ ആഗതസ്സ യാഗുദാനം കരിസ്സാമീ’’തി. തേ തഥാ അകംസു. അഥ ഭഗവതി ആതുമം ആഗന്ത്വാ ഭുസാഗാരകം പവിട്ഠേ സുഭദ്ദോ സായന്ഹസമയം ഗാമദ്വാരം ഗന്ത്വാ മനുസ്സേ ആമന്തേത്വാ ‘‘ഹത്ഥകമ്മമത്തം മേ ദേഥാ’’തി ഹത്ഥകമ്മം യാചിത്വാ ‘‘കിം ഭന്തേ കരോമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ഇദഞ്ചിദഞ്ച ഗണ്ഹഥാ’’തി സബ്ബൂപകരണാനി ഗാഹാപേത്വാ വിഹാരേ ഉദ്ധനാനി കാരേത്വാ ഏകം കാളകം കാസാവം നിവാസേത്വാ താദിസമേവ പാരുപിത്വാ ‘‘ഇദം കരോഥ, ഇദം കരോഥാ’’തി സബ്ബരത്തിം വിചാരേന്തോ സതസഹസ്സം വിസ്സജ്ജേത്വാ ഭോജ്ജയാഗുഞ്ച മധുഗോളകഞ്ച പടിയാദാപേസി. ഭോജ്ജയാഗു നാമ ഭുഞ്ജിത്വാ പാതബ്ബയാഗു, തത്ഥ സപ്പിമധുഫാണിതമച്ഛമംസപുപ്ഫഫലരസാദി യം കിഞ്ചി ഖാദനീയം നാമ അത്ഥി, തം സബ്ബം പവിസതി, കീളിതുകാമാനം സീസമക്ഖനയോഗ്ഗാ ഹോതി സുഗന്ധഗന്ധാ.

അഥ ഭഗവാ കാലസ്സേവ സരീരപടിജഗ്ഗനം കത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘപരിവുതോ പിണ്ഡായ ചരിതും ആതുമാഭിമുഖോ പായാസി. മനുസ്സാ തസ്സ ആരോചേസും ‘‘ഭഗവാ പിണ്ഡായ ഗാമം പവിസതി, തയാ കസ്സ യാഗു പടിയാദിതാ’’തി. സോ യഥാനിവത്ഥപാരുതേഹേവ തേഹി കാളകകാസാവേഹി ഏകേന ഹത്ഥേന ദബ്ബിഞ്ച കടച്ഛുഞ്ച ഗഹേത്വാ ബ്രഹ്മാ വിയ ദക്ഖിണജാണുമണ്ഡലം ഭൂമിയം പതിട്ഠാപേത്വാ വന്ദിത്വാ ‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹതു മേ ഭന്തേ ഭഗവാ യാഗു’’ന്തി ആഹ. തതോ ‘‘ജാനന്താപി തഥാഗതാ പുച്ഛന്തീ’’തി ഖന്ധകേ (മഹാവ. ൩൦൩) ആഗതനയേന ഭഗവാ പുച്ഛിത്വാ ച സുത്വാ ച തം വുഡ്ഢപബ്ബജിതം വിഗരഹിത്വാ തസ്മിം വത്ഥുസ്മിം അകപ്പിയസമാദാപനസിക്ഖാപദം ഖുരഭണ്ഡപരിഹരണസിക്ഖാപദഞ്ചാതി ദ്വേ സിക്ഖാപദാനി പഞ്ഞപേത്വാ ‘‘ഭിക്ഖവേ അനേകകപ്പകോടിയോ ഭോജനം പരിയേസന്തേഹേവ വീതിനാമിതാ, ഇദം പന തുമ്ഹാകം അകപ്പിയം, അധമ്മേന ഉപ്പന്നഭോജനം ഇമം പരിഭുഞ്ജിത്വാ അനേകാനി അത്തഭാവസഹസ്സാനി അപായേസ്വേവ നിബ്ബത്തിസ്സന്തി, അപേഥ മാ ഗണ്ഹഥാ’’തി ഭിക്ഖാചാരാഭിമുഖോ അഗമാസി, ഏകഭിക്ഖുനാപി ന കിഞ്ചി ഗഹിതം.

സുഭദ്ദോ അനത്തമനോ ഹുത്വാ ‘‘അയം ‘സബ്ബം ജാനാമീ’തി ആഹിണ്ഡതി, സചേ ന ഗഹേതുകാമോ പേസേത്വാ ആരോചേതബ്ബം അസ്സ, പക്കാഹാരോ നാമ സബ്ബചിരം തിട്ഠന്തോ സത്താഹമത്തം തിട്ഠേയ്യ, ഇദഞ്ച മമ യാവജീവം പരിയത്തം അസ്സ, സബ്ബം തേന നാസിതം, അഹിതകാമോ അയം മയ്ഹ’’ന്തി ഭഗവതി ആഘാതം ബന്ധിത്വാ ദസബലേ ധരമാനേ കിഞ്ചി വത്തും നാസക്ഖി. ഏവം കിരസ്സ അഹോസി ‘‘അയം ഉച്ചകുലാ പബ്ബജിതോ മഹാപുരിസോ, സചേ കിഞ്ചി വക്ഖാമി, മമംയേവ സന്തജ്ജേസ്സതീ’’തി. സ്വായം അജ്ജ മഹാകസ്സപത്ഥേരേന സദ്ധിം ആഗച്ഛന്തോ ‘‘പരിനിബ്ബുതോ ഭഗവാ’’തി സുത്വാ ലദ്ധസ്സാസോ വിയ ഹട്ഠതുട്ഠോ ഏവമാഹ. ഥേരോ പന തം സുത്വാ ഹദയേ പഹാരം വിയ മത്ഥകേ പതിതസുക്കാസനിം വിയ മഞ്ഞി, ധമ്മസംവേഗോ ചസ്സ ഉപ്പജ്ജി ‘‘സത്താഹമത്തപരിനിബ്ബുതോ ഭഗവാ, അജ്ജാപിസ്സ സുവണ്ണവണ്ണം സരീരം ധരതിയേവ, ദുക്ഖേന ഭഗവതാ ആരാധിതസാസനേ നാമ ഏവം ലഹും മഹന്തം പാപകസടം കണ്ടകോ ഉപ്പന്നോ, അലം ഖോ പനേസ പാപോ വഡ്ഢമാനോ അഞ്ഞേപി ഏവരൂപേ സഹായേ ലഭിത്വാ സാസനം ഓസക്കാപേതു’’ന്തി.

തതോ ഥേരോ ചിന്തേസി ‘‘സചേ ഖോ പനാഹം ഇമം മഹല്ലകം ഇധേവ പിലോതികം നിവാസേത്വാ ഛാരികായ ഓകിരാപേത്വാ നീഹരാപേസ്സാമി, മനുസ്സാ ‘സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സരീരേ ധരമാനേയേവ സാവകാ വിവദന്തീ’തി അമ്ഹാകം ദോസം ദസ്സേസ്സന്തി, അധിവാസേമി താവ. ഭഗവതാ ഹി ദേസിതധമ്മോ അസങ്ഗഹിതപുപ്ഫരാസിസദിസോ, തത്ഥ യഥാ വാതേന പഹടപുപ്ഫാനി യതോ വാ തതോ വാ ഗച്ഛന്തി, ഏവമേവ ഏവരൂപാനം വസേന ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ കാലേ വിനയേ ഏകം ദ്വേ സിക്ഖാപദാനി നസ്സിസ്സന്തി വിനസ്സിസ്സന്തി, സുത്തേ ഏകോ ദ്വേ പഞ്ഹവാരാ നസ്സിസ്സന്തി, അഭിധമ്മേ ഏകം ദ്വേ ഭൂമന്തരാനി നസ്സിസ്സന്തി, ഏവം അനുക്കമേന മൂലേ നട്ഠേ പിസാചസദിസാ ഭവിസ്സാമ, തസ്മാ ധമ്മവിനയസങ്ഗഹം കരിസ്സാമി, ഏവം സതി ദള്ഹസുത്തേന സങ്ഗഹിതപുപ്ഫാനി വിയ അയം ധമ്മവിനയോ നിച്ചലോ ഭവിസ്സതി. ഏതദത്ഥഞ്ഹി ഭഗവാ മയ്ഹം തീണി ഗാവുതാനി പച്ചുഗ്ഗമനം അകാസി, തീഹി ഓവാദേഹി ഉപസമ്പദം അകാസി, കായതോ ചീവരപരിവത്തനം അകാസി, ആകാസേ പാണിം ചാലേത്വാ ചന്ദോപമപടിപദം കഥേന്തോ മഞ്ഞേവ സക്ഖിം കത്വാ കഥേസി, തിക്ഖത്തും സകലസാസനരതനം പടിച്ഛാപേസി, മാദിസേ ഭിക്ഖുമ്ഹി തിട്ഠമാനേ അയം പാപോ സാസനേ വഡ്ഢിം മാ അലത്ഥു, യാവ അധമ്മോ ന ദിപ്പതി, ധമ്മോ ന പടിബാഹീയതി, അവിനയോ ന ദിപ്പതി, വിനയോ ന പടിബാഹീയതി, അധമ്മവാദിനോ ന ബലവന്തോ ഹോന്തി, ധമ്മവാദിനോ ന ദുബ്ബലാ ഹോന്തി, അവിനയവാദിനോ ന ബലവന്തോ ഹോന്തി, വിനയവാദിനോ ന ദുബ്ബലാ ഹോന്തി, താവ ധമ്മഞ്ച വിനയഞ്ച സങ്ഗായിസ്സാമി, തതോ ഭിക്ഖൂ അത്തനോ അത്തനോ പഹോനകം ഗഹേത്വാ കപ്പിയാകപ്പിയേ കഥേസ്സന്തി, അഥായം പാപോ സയമേവ നിഗ്ഗഹം പാപുണിസ്സതി, പുന സീസം ഉക്ഖിപിതും ന സക്ഖിസ്സതി, സാസനം ഇദ്ധഞ്ചേവ ഫീതഞ്ച ഭവിസ്സതീ’’തി. ചിന്തേത്വാ സോ ‘‘ഏവം നാമ മയ്ഹം ചിത്തം ഉപ്പന്ന’’ന്തി കസ്സചി അനാരോചേത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം സമസ്സാസേത്വാ അഥ പച്ഛാ ധാതുഭാജനദിവസേ ധമ്മവിനയസങ്ഗായനത്ഥം ഭിക്ഖൂനം ഉസ്സാഹം ജനേസി. തേന വുത്തം ‘‘ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ സത്താഹപരിനിബ്ബുതേ…പേ… ധമ്മവിനയസങ്ഗായനത്ഥം ഭിക്ഖൂനം ഉസ്സാഹം ജനേസീ’’തി.

തത്ഥ അലന്തി പടിക്ഖേപവചനം. ആവുസോതി പരിദേവന്തേ ഭിക്ഖൂ ആലപതി. മാ സോചിത്ഥാതി ചിത്തേ ഉപ്പന്നബലവസോകേന മാ സോചിത്ഥ. മാ പരിദേവിത്ഥാതി വാചായ മാ പരിദേവിത്ഥ ‘‘പരിദേവനം വിലാപോ’’തി വചനതോ. ഇദാനി അസോചനാദീസു കാരണം ദസ്സേന്തോ ‘‘സുമുത്താ മയ’’ന്തിആദിമാഹ. തേന മഹാസമണേനാതി നിസ്സക്കേ കരണവചനം, തതോ മഹാസമണതോ സുട്ഠു മുത്താ മയന്തി അത്ഥോ, ഉപദ്ദുതാ ച ഹോമ തദാതി അധിപ്പായോ. ഹോമാതി വാ അതീതത്ഥേ വത്തമാനവചനം, അഹുമ്ഹാതി അത്ഥോ, അനുസ്സരന്തോ ധമ്മസംവേഗവസേനാതി അധിപ്പായോ. ധമ്മസഭാവചിന്താവസേന പവത്തം സഹോത്തപ്പഞാണം ധമ്മസംവേഗോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘സബ്ബസങ്ഖതധമ്മേസു, ഓത്തപ്പാകാരസണ്ഠിതം;

ഞാണമോഹിതഭാരാനം, ധമ്മസംവേഗസഞ്ഞിത’’ന്തി.

ഠാനം ഖോ പനേതം വിജ്ജതീതി തിട്ഠതി ഏത്ഥ ഫലം തദായത്തവുത്തിതായാതി ഠാനം, ഹേതു. ഖോതി അവധാരണേ, ഏതം കാരണം വിജ്ജതേവ, നോ ന വിജ്ജതീതി അത്ഥോ. കിം തം കാരണന്തി ആഹ ‘‘യം പാപഭിക്ഖൂ’’തിആദി. ഏത്ഥ യന്തി നിപാതമത്തം, കാരണനിദ്ദേസോ വാ, യേന കാരണേന അന്തരധാപേയ്യും, തദേതം കാരണം വിജ്ജതീതി അത്ഥോ. പാപഭിക്ഖൂതി പാപികായ ലാമികായ ഇച്ഛായ സമന്നാഗതാ ഭിക്ഖൂ. അതീതോ അതിക്കന്തോ സത്ഥാ ഏത്ഥ, ഏതസ്സാതി വാ അതീതസത്ഥുകം, പാവചനം. പധാനം വചനം പാവചനം, ധമ്മവിനയന്തി വുത്തം ഹോതി. പക്ഖം ലഭിത്വാതി അലജ്ജീപക്ഖം ലഭിത്വാ. ന ചിരസ്സേവാതി ന ചിരേനേവ. യാവ ച ധമ്മവിനയോ തിട്ഠതീതി യത്തകം കാലം ധമ്മോ ച വിനയോ ച ലജ്ജീപുഗ്ഗലേസു തിട്ഠതി.

വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാതി പരിനിബ്ബാനമഞ്ചകേ നിപന്നേന ഭഗവതാ ഭിക്ഖൂ ഓവദന്തേന ഏതം വുത്തന്തി അത്ഥോ. ദേസിതോ പഞ്ഞത്തോതി ധമ്മോപി ദേസിതോ ചേവ പഞ്ഞത്തോ ച. സുത്താഭിധമ്മസങ്ഗഹിതസ്സ ഹി ധമ്മസ്സ അഭിസജ്ജനം പബോധനം ദേസനാ, തസ്സേവ പകാരതോ ഞാപനം വിനേയ്യസന്താനേ ഠപനം പഞ്ഞാപനം, തസ്മാ ധമ്മോപി ദേസിതോ ചേവ പഞ്ഞത്തോ ചാതി വുത്തോ. പഞ്ഞത്തോതി ച ഠപിതോതി അത്ഥോ. വിനയോപി ദേസിതോ ചേവ പഞ്ഞത്തോ ച. വിനയതന്തിസങ്ഗഹിതസ്സ ഹി അത്ഥസ്സ കായവാചാനം വിനയനതോ വിനയോതി ലദ്ധാധിവചനസ്സ അതിസജ്ജനം പബോധനം ദേസനാ, തസ്സേവ പകാരതോ ഞാപനം അസങ്കരതോ ഠപനം പഞ്ഞാപനം, തസ്മാ വിനയോപി ദേസിതോ ചേവ പഞ്ഞത്തോ ചാതി വുച്ചതി.

സോ വോ മമച്ചയേനാതി സോ ധമ്മവിനയോ തുമ്ഹാകം മമച്ചയേന സത്ഥാ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – മയാ വോ ഠിതേനേവ ‘‘ഇദം ലഹുകം, ഇദം ഗരുകം, ഇദം സതേകിച്ഛം, ഇദം അതേകിച്ഛം, ഇദം ലോകവജ്ജം, ഇദം പണ്ണത്തിവജ്ജം. അയം ആപത്തി പുഗ്ഗലസ്സ സന്തികേ വുട്ഠാതി, അയം ഗണസ്സ, അയം സങ്ഘസ്സ സന്തികേ വുട്ഠാതീ’’തി സത്തന്നം ആപത്തിക്ഖന്ധാനം അവീതിക്കമനീയതാവസേന ഓതിണ്ണവത്ഥുസ്മിം സഖന്ധകപരിവാരോ ഉഭതോവിഭങ്ഗോ മഹാവിനയോ നാമ ദേസിതോ, തം സകലമ്പി വിനയപിടകം മയി പരിനിബ്ബുതേ തുമ്ഹാകം സത്ഥുകിച്ചം സാധേസ്സതി ‘‘ഇദം വോ കത്തബ്ബം, ഇദം വോ ന കത്തബ്ബ’’ന്തി കത്തബ്ബാകത്തബ്ബസ്സ വിഭാഗേന അനുസാസനതോ. ഠിതേനേവ ച മയാ ‘‘ഇമേ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ, ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ, ചത്താരോ ഇദ്ധിപാദാ, പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി, പഞ്ച ബലാനി, സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാനി, അരിയോ അട്ഠങ്ഗികോ മഗ്ഗോ’’തി തേന തേന വിനേയ്യാനം അജ്ഝാസയാനുരൂപേന പകാരേന ഇമേ സത്തതിംസ ബോധിപക്ഖിയധമ്മേ വിഭജിത്വാ സുത്തന്തപിടകം ദേസിതം, തം സകലമ്പി സുത്തന്തപിടകം മയി പരിനിബ്ബുതേ തുമ്ഹാകം സത്ഥുകിച്ചം സാധേസ്സതി തംതംചരിയാനുരൂപം സമ്മാപടിപത്തിയാ അനുസാസനതോ. ഠിതേനേവ ച മയാ ‘‘പഞ്ചക്ഖന്ധാ, ദ്വാദസായതനാനി, അട്ഠാരസ ധാതുയോ, ചത്താരി സച്ചാനി, ബാവീസതിന്ദ്രിയാനി, നവ ഹേതൂ, ചത്താരോ ആഹാരാ, സത്ത ഫസ്സാ, സത്ത വേദനാ, സത്ത സഞ്ഞാ, സത്ത ചേതനാ, സത്ത ചിത്താനി, തത്രാപി ഏത്തകാ ധമ്മാ കാമാവചരാ, ഏത്തകാ രൂപാവചരാ, ഏത്തകാ അരൂപാവചരാ, ഏത്തകാ പരിയാപന്നാ, ഏത്തകാ അപരിയാപന്നാ, ഏത്തകാ ലോകിയാ, ഏത്തകാ ലോകുത്തരാ’’തി ഇമേ ധമ്മേ വിഭജിത്വാ അഭിധമ്മപിടകം ദേസിതം, തം സകലമ്പി അഭിധമ്മപിടകം മയി പരിനിബ്ബുതേ തുമ്ഹാകം സത്ഥുകിച്ചം സാധേസ്സതി, ഖന്ധാദിവിഭാഗേന ഞായമാനം ചതുസച്ചസമ്ബോധാവഹത്താ സത്ഥാരാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന കത്തബ്ബകിച്ചം നിപ്ഫാദേസ്സതി. ഇതി സബ്ബമ്പേതം അഭിസമ്ബോധിതോ യാവ പരിനിബ്ബാനാ പഞ്ചചത്താലീസ വസ്സാനി ഭാസിതം ലപിതം, തീണി പിടകാനി, പഞ്ച നികായാ, നവങ്ഗാനി, ചതുരാസീതി ധമ്മക്ഖന്ധസഹസ്സാനീതി ഏവം മഹപ്പഭേദം ഹോതി. ഇതി ഇമാനി ചതുരാസീതി ധമ്മക്ഖന്ധസഹസ്സാനി തിട്ഠന്തി, അഹം ഏകോവ പരിനിബ്ബായാമി, അഹഞ്ച പനിദാനി ഏകോവ ഓവദാമി അനുസാസാമി, മയി പരിനിബ്ബുതേ ഇമാനി ചതുരാസീതി ബുദ്ധസഹസ്സാനി തുമ്ഹേ ഓവദിസ്സന്തി അനുസാസിസ്സന്തി ഓവാദാനുസാസനീകിച്ചസ്സ നിപ്ഫാദനതോതി.

സാസനന്തി പരിയത്തിപടിപത്തിപടിവേധവസേന തിവിധം സാസനം, നിപ്പരിയായതോ പന സത്തതിംസ ബോധിപക്ഖിയധമ്മാ. അദ്ധനിയന്തി അദ്ധാനമഗ്ഗഗാമീതി അദ്ധനിയം, അദ്ധാനക്ഖമന്തി അത്ഥോ. ചിരട്ഠിതികന്തി ചിരം ഠിതി ഏതസ്സാതി ചിരട്ഠിതികം, സാസനം, അസ്സ ഭവേയ്യാതി സമ്ബന്ധോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ യേന പകാരേന ഇദം സാസനം ദീഘമദ്ധാനം പവത്തിതും സമത്ഥം, തതോയേവ ചിരട്ഠിതികം അസ്സ, തഥാ തേന പകാരേന ധമ്മഞ്ച വിനയഞ്ച സങ്ഗായേയ്യന്തി.

ഇദാനി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന അത്തനോ കതം അനുഗ്ഗഹവിസേസം വിഭാവേന്തോ ആഹ ‘‘യഞ്ചാഹം ഭഗവതാ’’തിആദി. തത്ഥ ‘‘യഞ്ചാഹ’’ന്തി ഏതസ്സ ‘‘അനുഗ്ഗഹിതോ’’തി ഏതേന സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ യന്തി യസ്മാ, യേന കാരണേനാതി വുത്തം ഹോതി. കിരിയാപരാമസനം വാ ഏതം, തേന ‘‘അനുഗ്ഗഹിതോ’’തി ഏത്ഥ അനുഗ്ഗണ്ഹനം പരാമസതി. ധാരേസ്സസീതിആദികം പന ഭഗവാ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ മഹാകസ്സപത്ഥേരേന പഞ്ഞത്തസങ്ഘാടിയം നിസിന്നോ തം ചീവരം വികസിതപദുമപുപ്ഫവണ്ണേന പാണിനാ അന്തരേ പരാമസന്തോ ആഹ. വുത്തഞ്ഹേതം കസ്സപസംയുത്തേ (സം. നി. ൨.൧൫൪) മഹാകസ്സപത്ഥേരേനേവ ആനന്ദത്ഥേരം ആമന്തേത്വാ കഥേന്തേന –

‘‘അഥ ഖോ, ആവുസോ, ഭഗവാ മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ യേന അഞ്ഞതരം രുക്ഖമൂലം തേനുപസങ്കമി, അഥ ഖ്വാഹം, ആവുസോ, പടപിലോതികാനം സങ്ഘാടിം ചതുഗ്ഗുണം പഞ്ഞാപേത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോചം ‘ഇധ, ഭന്തേ, ഭഗവാ നിസീദതു, യം മമസ്സ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’തി. നിസീദി ഖോ, ആവുസോ, ഭഗവാ പഞ്ഞത്തേ ആസനേ, നിസജ്ജ ഖോ മം, ആവുസോ, ഭഗവാ ഏതദവോച ‘മുദുകാ ഖോ ത്യായം കസ്സപ പടപിലോതികാനം സങ്ഘാടീ’തി. ‘പടിഗ്ഗണ്ഹാതു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ പടപിലോതികാനം സങ്ഘാടിം അനുകമ്പം ഉപാദായാ’തി. ‘ധാരേസ്സസി പന മേ ത്വം കസ്സപ സാണാനി പംസുകൂലാനി നിബ്ബസനാനീ’തി. ‘ധാരേസ്സാമഹം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സാണാനി പംസുകൂലാനി നിബ്ബസനാനീ’തി. സോ ഖ്വാഹം, ആവുസോ, പടപിലോതികാനം സങ്ഘാടിം ഭഗവതോ പാദാസിം, അഹം പന ഭഗവതോ സാണാനി പംസുകൂലാനി നിബ്ബസനാനി പടിപജ്ജി’’ന്തി (സം. നി. ൨.൧൫൪).

തത്ഥ (സം. നി. അട്ഠ. ൨.൨.൧൫൪) മുദുകാ ഖോ ത്യായന്തി മുദുകാ ഖോ തേ അയം. കസ്മാ ഭഗവാ ഏവമാഹാതി? ഥേരേന സഹ ചീവരം പരിവത്തേതുകാമതായ. കസ്മാ പരിവത്തേതുകാമോ ജാതോതി? ഥേരം അത്തനോ ഠാനേ ഠപേതുകാമതായ. കിം സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാ നത്ഥീതി? അത്ഥി, ഏവം പനസ്സ അഹോസി ‘‘ഇമേ ന ചിരം ഠസ്സന്തി, കസ്സപോ പന വീസവസ്സസതായുകോ, ‘സോ മയി പരിനിബ്ബുതേ സത്തപണ്ണിഗുഹായം വസിത്വാ ധമ്മവിനയസങ്ഗഹം കത്വാ മമ സാസനം പഞ്ചവസ്സസഹസ്സപരിമാണം കാലം പവത്തനകം കരിസ്സതീ’തി അത്തനോ നം ഠാനേ ഠപേമി, ഏവം ഭിക്ഖൂ കസ്സപസ്സ സുസ്സൂസിതബ്ബം മഞ്ഞിസ്സന്തീ’’തി, തസ്മാ ഏവമാഹ. ഥേരോ പന യസ്മാ ചീവരസ്സ വാ പത്തസ്സ വാ വണ്ണേ കഥിതേ ‘‘ഇമം തുമ്ഹാകം ഗണ്ഹഥാ’’തി ചാരിത്തമേവ, തസ്മാ ‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹാതു മേ ഭന്തേ ഭഗവാ’’തി ആഹ. ധാരേസ്സസി പന മേ ത്വം കസ്സപാതി കസ്സപ ത്വം ഇമാനി പരിഭോഗജിണ്ണാനി പംസുകൂലാനി പാരുപിതും സക്ഖിസ്സസീതി വദതി. തഞ്ച ഖോ ന കായബലം സന്ധായ, പടിപത്തിപൂരണം പന സന്ധായ ഏവമാഹ. അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ – അഹം ഇമം ചീവരം പുണ്ണം നാമ ദാസിം പാരുപിത്വാ ആമകസുസാനേ ഛഡ്ഡിതം തുമ്ബമത്തേഹി പാണകേഹി സമ്പരികിണ്ണം തേ പാണകേ വിധുനിത്വാ മഹാഅരിയവംസേ ഠത്വാ അഗ്ഗഹേസിം, തസ്സ മേ ഇമം ചീവരം ഗഹിതദിവസേ ദസസഹസ്സചക്കവാളേ മഹാപഥവീ മഹാരവം വിരവമാനാ കമ്പിത്ഥ, ആകാസം തടതടായി, ചക്കവാളദേവതാ സാധുകാരം അദംസു ‘‘ഇമം ചീവരം ഗണ്ഹന്തേന ഭിക്ഖുനാ ജാതിപംസുകൂലികേന ജാതിആരഞ്ഞികേന ജാതിഏകാസനികേന ജാതിസപദാനചാരികേന ഭവിതും വട്ടതി, ത്വം ഇമസ്സ ചീവരസ്സ അനുച്ഛവികം കാതും സക്ഖിസ്സസീ’’തി. ഥേരോപി അത്തനാ പഞ്ചന്നം ഹത്ഥീനം ബലം ധാരേതി. സോ തം അതക്കയിത്വാ ‘‘അഹമേതം പടിപത്തിം പൂരേസ്സാമീ’’തി ഉസ്സാഹേന സുഗതചീവരസ്സ അനുച്ഛവികം കാതുകാമോ ‘‘ധാരേസ്സാമഹം ഭന്തേ’’തി ആഹ. പടിപജ്ജിന്തി പടിപന്നോസിം. ഏവം പന ചീവരപരിവത്തനം കത്വാ ഥേരേന പാരുതചീവരം ഭഗവാ പാരുപി, സത്ഥു ചീവരം ഥേരോ. തസ്മിം സമയേ മഹാപഥവീ ഉദകപരിയന്തം കത്വാ ഉന്നദന്തീ കമ്പിത്ഥ.

സാണാനി പംസുകൂലാനീതി മതകളേവരം പരിവേഠേത്വാ ഛഡ്ഡിതാനി തുമ്ബമത്തേ കിമീ പപ്ഫോടേത്വാ ഗഹിതാനി സാണവാകമയാനി പംസുകൂലചീവരാനി. രഥികസുസാനസങ്കാരകൂടാദീനം യത്ഥ കത്ഥചി പംസൂനം ഉപരി ഠിതത്താ അബ്ഭുഗ്ഗതട്ഠേന തേസു പംസുകൂലമിവാതി പംസുകൂലം. അഥ വാ പംസു വിയ കുച്ഛിതഭാവം ഉലതി ഗച്ഛതീതി പംസുകൂലന്തി പംസുകൂലസദ്ദസ്സ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. നിബ്ബസനാനീതി നിട്ഠിതവസനകിച്ചാനി, പരിഭോഗജിണ്ണാനീതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ‘‘കിഞ്ചാപി ഏകമേവ തം ചീവരം, അനേകാവയവത്താ പന ബഹുവചനം കത’’ന്തി മജ്ഝിമഗണ്ഠിപദേ വുത്തം. ചീവരേ സാധാരണപരിഭോഗേനാതി ഏത്ഥ അത്തനാ സാധാരണപരിഭോഗേനാതി വിഞ്ഞായമാനത്താ വിഞ്ഞായമാനത്ഥസ്സ ച-സദ്ദസ്സ പയോഗേ കാമാചാരത്താ ‘‘അത്തനാ’’തി ന വുത്തം. ‘‘ധാരേസ്സസി പന മേ ത്വം, കസ്സപ, സാണാനി പംസുകൂലാനീ’’തി ഹി വുത്തത്താ അത്തനാവ സാധാരണപരിഭോഗോ വിഞ്ഞായതി, നാഞ്ഞേന. ന ഹി കേവലം സദ്ദതോയേവ സബ്ബത്ഥ അത്ഥനിച്ഛയോ ഭവിസ്സതി അത്ഥപകരണാദിനാപി യേഭുയ്യേന അത്ഥസ്സ നിയമേതബ്ബത്താ. ആചരിയധമ്മപാലത്ഥേരേന പനേത്ഥ ഇദം വുത്തം ‘‘ചീവരേ സാധാരണപരിഭോഗേനാതി ഏത്ഥ അത്തനാ സമസമട്ഠപനേനാതി ഇധ അത്തനാസദ്ദം ആനേത്വാ ചീവരേ അത്തനാ സാധാരണപരിഭോഗേനാ’’തി യോജേതബ്ബം.

‘‘യസ്സ യേന ഹി സമ്ബന്ധോ, ദൂരട്ഠമ്പി ച തസ്സ തം;

അത്ഥതോ ഹ്യസമാനാനം, ആസന്നത്തമകാരണ’’ന്തി.

അഥ വാ ഭഗവതാ ചീവരേ സാധാരണപരിഭോഗേന ഭഗവതാ അനുഗ്ഗഹിതോതി യോജനീയം ഏകസ്സപി കരണനിദ്ദേസസ്സ സഹയോഗകത്തുത്ഥജോതകത്തസമ്ഭവതോതി. സബ്ബത്ഥ ‘‘ആചരിയധമ്മപാലത്ഥേരേനാ’’തി വുത്തേ സുത്തന്തടീകാകാരേനാതി ഗഹേതബ്ബം. സമാനം ധാരണമേതസ്സാതി സാധാരണോ, പരിഭോഗോ. സാധാരണപരിഭോഗേന ചേവ സമസമട്ഠപനേന ച അനുഗ്ഗഹിതോതി സമ്ബന്ധോ.

ഇദാനി (സം. നി. ൨.൧൫൨) –

‘‘അഹം, ഭിക്ഖവേ, യാവദേ ആകങ്ഖാമി വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി. കസ്സപോപി, ഭിക്ഖവേ, യാവദേ ആകങ്ഖതി വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി.

‘‘അഹം, ഭിക്ഖവേ, യാവദേ ആകങ്ഖാമി വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി. കസ്സപോപി, ഭിക്ഖവേ, യാവദേ ആകങ്ഖതി വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ…പേ… ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി.

‘‘അഹം, ഭിക്ഖവേ, യാവദേ ആകങ്ഖാമി പീതിയാ ച വിരാഗാ ഉപേക്ഖകോ ച വിഹരാമി, സതോ ച സമ്പജാനോ സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേമി, യം തം അരിയാ ആചിക്ഖന്തി ‘ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീ’തി, തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി. കസ്സപോപി, ഭിക്ഖവേ, യാവദേ ആകങ്ഖതി പീതിയാ ച വിരാഗാ ഉപേക്ഖകോ ച വിഹരതി…പേ… തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി.

‘‘അഹം, ഭിക്ഖവേ, യാവദേ ആകങ്ഖാമി സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ അദുക്ഖമസുഖം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി. കസ്സപോപി, ഭിക്ഖവേ, യാവദേ ആകങ്ഖതി സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ പുബ്ബേവ…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി.

‘‘അഹം, ഭിക്ഖവേ, യാവദേ ആകങ്ഖാമി സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാ പടിഘസഞ്ഞാനം അത്ഥങ്ഗമാ നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാ ‘അനന്തോ ആകാസോ’തി ആകാസാനഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി. കസ്സപോപി, ഭിക്ഖവേ, യാവദേ ആകങ്ഖതി സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാ…പേ… ആകാസാനഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി.

‘‘അഹം, ഭിക്ഖവേ, യാവദേ ആകങ്ഖാമി സബ്ബസോ ആകാസാനഞ്ചായതനം സമതിക്കമ ‘അനന്തം വിഞ്ഞാണ’ന്തി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി. കസ്സപോപി, ഭിക്ഖവേ, യാവദേ ആകങ്ഖതി സബ്ബസോ ആകാസാനഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ…പേ… വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി.

‘‘അഹം, ഭിക്ഖവേ, യാവദേ ആകങ്ഖാമി സബ്ബസോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘നത്ഥി കിഞ്ചീ’തി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി. കസ്സപോപി, ഭിക്ഖവേ, യാവദേ ആകങ്ഖതി…പേ… ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി.

‘‘അഹം, ഭിക്ഖവേ, യാവദേ ആകങ്ഖാമി സബ്ബസോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി. കസ്സപോപി, ഭിക്ഖവേ, യാവദേ ആകങ്ഖതി…പേ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി.

‘‘അഹം, ഭിക്ഖവേ, യാവദേ ആകങ്ഖാമി സബ്ബസോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി. കസ്സപോപി…പേ… സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി.

‘‘അഹം, ഭിക്ഖവേ, യാവദേ ആകങ്ഖാമി അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോമി, ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ ഹോമി, ബഹുധാപി ഹുത്വാ ഏകോ ഹോമി, ആവിഭാവം തിരോഭാവം തിരോകുട്ടം തിരോപാകാരം തിരോപബ്ബതം അസജ്ജമാനോ ഗച്ഛാമി സേയ്യഥാപി ആകാസേ, പഥവിയാപി ഉമ്മുജ്ജനിമുജ്ജം കരോമി സേയ്യഥാപി ഉദകേ, ഉദകേപി അഭിജ്ജമാനേ ഗച്ഛാമി സേയ്യഥാപി പഥവിയം, ആകാസേപി പല്ലങ്കേന കമാമി സേയ്യഥാപി പക്ഖീ സകുണോ, ഇമേപി ചന്ദിമസൂരിയേ ഏവംമഹിദ്ധികേ ഏവംമഹാനുഭാവേ പാണിനാ പരിമസാമി പരിമജ്ജാമി, യാവ ബ്രഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തേമി. കസ്സപോപി ഭിക്ഖവേ യാവദേ ആകങ്ഖതി അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധം പച്ചനുഭോതി…പേ… യാവ ബ്രഹ്മലോകാപി കായേന വസം വത്തേതി.

‘‘അഹം, ഭിക്ഖവേ, യാവദേ ആകങ്ഖാമി ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ വിസുദ്ധായ അതിക്കന്തമാനുസികായ ഉഭോ സദ്ദേ സുണാമി ദിബ്ബേ ച മാനുസേ ച യേ ദൂരേ സന്തികേ ച. കസ്സപോപി, ഭിക്ഖവേ, യാവദേ ആകങ്ഖതി ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ…പേ… യേ ദൂരേ സന്തികേ ച.

‘‘അഹം, ഭിക്ഖവേ, യാവദേ ആകങ്ഖാമി പരസത്താനം പരപുഗ്ഗലാനം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാമി, സരാഗം വാ ചിത്തം ‘സരാഗം ചിത്ത’ന്തി പജാനാമി, വീതരാഗം വാ ചിത്തം ‘വീതരാഗം ചിത്ത’ന്തി പജാനാമി, സദോസം വാ ചിത്തം…പേ… വീതദോസം വാ ചിത്തം…പേ… സമോഹം വാ ചിത്തം…പേ… വീതമോഹം വാ ചിത്തം…പേ… സംഖിത്തം വാ ചിത്തം…പേ… വിക്ഖിത്തം വാ ചിത്തം…പേ… മഹഗ്ഗതം വാ ചിത്തം…പേ… അമഹഗ്ഗതം വാ ചിത്തം…പേ… സഉത്തരം വാ ചിത്തം…പേ… അനുത്തരം വാ ചിത്തം…പേ… സമാഹിതം വാ ചിത്തം…പേ… അസമാഹിതം വാ ചിത്തം…പേ… വിമുത്തം വാ ചിത്തം…പേ… അവിമുത്തം വാ ചിത്തം ‘അവിമുത്തം ചിത്ത’ന്തി പജാനാമി. കസ്സപോപി, ഭിക്ഖവേ, യാവദേ ആകങ്ഖതി പരസത്താനം പരപുഗ്ഗലാനം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാതി, സരാഗം വാ ചിത്തം ‘സരാഗം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി…പേ… അവിമുത്തം വാ ചിത്തം ‘അവിമുത്തം ചിത്ത’ന്തി പജാനാതി.

‘‘അഹം, ഭിക്ഖവേ, യാവദേ ആകങ്ഖാമി അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരാമി. സേയ്യഥിദം – ഏകമ്പി ജാതിം ദ്വേപി ജാതിയോ തിസ്സോപി ജാതിയോ ചതസ്സോപി ജാതിയോ പഞ്ചപി ജാതിയോ ദസപി ജാതിയോ വീസമ്പി ജാതിയോ തിംസമ്പി ജാതിയോ ചത്താലീസമ്പി ജാതിയോ പഞ്ഞാസമ്പി ജാതിയോ ജാതിസതമ്പി ജാതിസഹസ്സമ്പി ജാതിസതസഹസ്സമ്പി അനേകേപി സംവട്ടകപ്പേ അനേകേപി വിവട്ടകപ്പേ അനേകേപി സംവട്ടവിവട്ടകപ്പേ ‘അമുത്രാസിം ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ ഏവംവണ്ണോ ഏവമാഹാരോ ഏവംസുഖദുക്ഖപ്പടിസംവേദീ ഏവമായുപരിയന്തോ, സോ തതോ ചുതോ അമുത്ര ഉദപാദിം, തത്രാപാസിം ഏവംനാമോ ഏവംഗോത്തോ ഏവംവണ്ണോ ഏവമാഹാരോ ഏവംസുഖദുക്ഖപ്പടിസംവേദീ ഏവമായുപരിയന്തോ, സോ തതോ ചുതോ ഇധൂപപന്നോ’തി. ഇതി സാകാരം സഉദ്ദേസം അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരാമി. കസ്സപോപി, ഭിക്ഖവേ, യാവദേ ആകങ്ഖതി അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി. സേയ്യഥിദം – ഏകമ്പി ജാതിം…പേ… ഇതി സാകാരം സഉദ്ദേസം അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി.

‘‘അഹം, ഭിക്ഖവേ, യാവദേ ആകങ്ഖാമി ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സാമി ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ, യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാമി ‘ഇമേ വത ഭോന്തോ സത്താ കായദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ വചീദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ മനോദുച്ചരിതേന സമന്നാഗതാ അരിയാനം ഉപവാദകാ മിച്ഛാദിട്ഠികാ മിച്ഛാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ, തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ അപായം ദുഗ്ഗതിം വിനിപാതം നിരയം ഉപപന്നാ. ഇമേ വാ പന ഭോന്തോ സത്താ കായസുചരിതേന സമന്നാഗതാ വചീസുചരിതേന സമന്നാഗതാ മനോസുചരിതേന സമന്നാഗതാ അരിയാനം അനുപവാദകാ സമ്മാദിട്ഠികാ സമ്മാദിട്ഠികമ്മസമാദാനാ, തേ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ സുഗതിം സഗ്ഗം ലോകം ഉപപന്നാ’തി. ഇതി ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സാമി ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ, യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാമി. കസ്സപോപി, ഭിക്ഖവേ, യാവദേ ആകങ്ഖതി ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന സത്തേ പസ്സതി ചവമാനേ ഉപപജ്ജമാനേ ഹീനേ പണീതേ സുവണ്ണേ ദുബ്ബണ്ണേ സുഗതേ ദുഗ്ഗതേ, യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതി.

‘‘അഹം, ഭിക്ഖവേ, ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരാമി. കസ്സപോപി, ഭിക്ഖവേ, ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി (സം. നി. ൨.൧൫൨) –

ഏവം നവാനുപുബ്ബവിഹാരഛളഭിഞ്ഞാപ്പഭേദേ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മേ അത്തനാ സമസമട്ഠപനത്ഥായ ഭഗവതാ വുത്തം കസ്സപസംയുത്തേ ആഗതം പാളിമിമം പേയ്യാലമുഖേന ആദിഗ്ഗഹണേന ച സങ്ഖിപിത്വാ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അഹം ഭിക്ഖവേ’’തിആദി.

തത്ഥ യാവദേ ആകങ്ഖാമീതി യാവദേവ ഇച്ഛാമീതി അത്ഥോ. തതോയേവ ഹി മജ്ഝിമഗണ്ഠിപദേ ചൂളഗണ്ഠിപദേ ച ‘‘യാവദേതി യാവദേവാതി വുത്തം ഹോതീ’’തി ലിഖിതം. സംയുത്തനികായട്ഠകഥായമ്പി ‘‘യാവദേ ആകങ്ഖാമീതി യാവദേവ ഇച്ഛാമീ’’തി അത്ഥോ വുത്തോ. തഥാ ഹി തത്ഥ ലീനത്ഥപകാസനിയം ആചരിയധമ്മപാലത്ഥേരേനേവ വുത്തം ‘‘യാവദേവാതി ഇമിനാ സമാനത്ഥം യാവദേതി ഇദം പദ’’ന്തി. പോത്ഥകേസു പന കത്ഥചി ‘‘യാവദേവാ’’തി അയമേവ പാഠോ ദിസ്സതി. യാനി പന ഇതോ പരം ‘‘വിവിച്ചേവ കാമേഹീ’’തിആദിനാ നയേന ചത്താരി രൂപാവചരകിരിയഝാനാനി, ‘‘സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാ’’തിആദിനാ നയേന ചതസ്സോ അരൂപസമാപത്തിയോ, ‘‘സബ്ബസോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മ സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധ’’ന്തിആദിനാ നയേന നിരോധസമാപത്തി, ‘‘അനേകവിഹിതം ഇദ്ധിവിധ’’ന്തിആദിനാ നയേന അഭിഞ്ഞാ ച വുത്താ. തത്ഥ യം വത്തബ്ബം സിയാ, തം അനുപദവണ്ണനായ ചേവ ഭാവനാവിധാനേന ച സദ്ധിം വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൬൯-൭൦) സബ്ബസോ വിത്ഥാരിതം. ഇധാപി ച വേരഞ്ജകണ്ഡേ ചത്താരി രൂപാവചരഝാനാനി തിസ്സോ ച വിജ്ജാ ആവി ഭവിസ്സന്തി, തസ്മാ തത്ഥ യം വത്തബ്ബം, തം തത്ഥേവ വണ്ണയിസ്സാമ.

നവാനുപുബ്ബവിഹാരഛളഭിഞ്ഞാപ്പഭേദേതി ഏത്ഥ നവാനുപുബ്ബവിഹാരാ നാമ അനുപടിപാടിയാ സമാപജ്ജിതബ്ബഭാവതോ ഏവംസഞ്ഞിതാ നിരോധസമാപത്തിയാ സഹ അട്ഠ സമാപത്തിയോ. ഛളഭിഞ്ഞാ നാമ ആസവക്ഖയഞാണേന സദ്ധിം പഞ്ചാഭിഞ്ഞായോതി ഏവം ലോകിയലോകുത്തരഭേദാ സബ്ബാ അഭിഞ്ഞായോ. ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മേതി ഉത്തരിമനുസ്സാനം ഝായീനഞ്ചേവ അരിയാനഞ്ച ധമ്മോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മോ. അഥ വാ ഉത്തരി മനുസ്സധമ്മാതി ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മോ, മനുസ്സധമ്മോ നാമ ദസകുസലകമ്മപഥധമ്മോ. സോ ഹി വിനാ ഭാവനാമനസികാരേന പകതിയാവ മനുസ്സേഹി നിബ്ബത്തേതബ്ബതോ മനുസ്സത്തഭാവാവഹതോ വാ ‘‘മനുസ്സധമ്മോ’’തി വുച്ചതി, തതോ ഉത്തരി പന ഝാനാദീനി ‘‘ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മോ’’തി വേദിതബ്ബാനി. അത്തനാ സമസമട്ഠപനേനാതി അഹം യത്തകം കാലം യത്തകേ വാ സമാപത്തിവിഹാരേ അഭിഞ്ഞായോ ച വളഞ്ജേമി, തഥാ കസ്സപോപീതി ഏവം യഥാവുത്തഉത്തരിമനുസ്സധമ്മേ അത്തനാ സമസമം കത്വാ ഠപനേന. ഇദഞ്ച നവാനുപുബ്ബവിഹാരഛളഭിഞ്ഞാദിഭാവസാമഞ്ഞേന പസംസാമത്തം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ന ഹി ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ ഭഗവാ വിയ ദേവസികം ചതുവീസതികോടിസതസഹസ്സസങ്ഖാ സമാപത്തിയോ സമാപജ്ജതി, യമകപാടിഹാരിയാദിവസേന വാ അഭിഞ്ഞായോ വളഞ്ജേതി. ഏത്ഥ ച ‘‘ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മേ അത്തനാ സമസമട്ഠപനേനാ’’തി ഇദം നിദസ്സനമത്തന്തി വേദിതബ്ബം. തഥാ ഹി –

‘‘ഓവദ കസ്സപ ഭിക്ഖൂ, കരോഹി കസ്സപ ഭിക്ഖൂനം ധമ്മിം കഥം, അഹം വാ കസ്സപ ഭിക്ഖൂ ഓവദേയ്യം ത്വം വാ, അഹം വാ കസ്സപ ഭിക്ഖൂനം ധമ്മിം കഥം കരേയ്യം ത്വം വാ’’തി (സം. നി. ൨.൧൪൯).

ഏവമ്പി അത്തനാ സമസമട്ഠാനേ ഠപേതിയേവ, തസ്സ കിമഞ്ഞം ആണണ്യം ഭവിസ്സതി അഞ്ഞത്ര ധമ്മവിനയസങ്ഗായനാതി അധിപ്പായോ. തത്ഥ ‘‘തസ്സാതി തസ്സ അനുഗ്ഗഹസ്സാ’’തി മജ്ഝിമഗണ്ഠിപദേ വുത്തം. തസ്സ മേതി വാ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. പോത്ഥകേസു ഹി കത്ഥചി ‘‘തസ്സ മേ’’തി പാഠോയേവ ദിസ്സതി, ധമ്മവിനയസങ്ഗായനം ഠപേത്വാ അഞ്ഞം കിം നാമ തസ്സ മേ ആണണ്യം അണണഭാവോ ഭവിസ്സതീതി അത്ഥോ. ‘‘നനു മം ഭഗവാ’’തിആദിനാ വുത്തമേവത്ഥം ഉപമാവസേന വിഭാവേതി. സകകവചഇസ്സരിയാനുപ്പദാനേനാതി ഏത്ഥ ചീവരസ്സ നിദസ്സനവസേന കവചസ്സ ഗഹണം കതം, സമാപത്തിയാ നിദസ്സനവസേന ഇസ്സരിയം ഗഹിതം. കുലവംസപ്പതിട്ഠാപകന്തി കുലവംസസ്സ കുലപ്പവേണിയാ പതിട്ഠാപകം. ‘‘മേ സദ്ധമ്മവംസപ്പതിട്ഠാപകോ’’തി നിച്ചസാപേക്ഖത്താ സമാസോ ദട്ഠബ്ബോ, മേ സദ്ധമ്മവംസസ്സ പതിട്ഠാപകോ പവത്തകോതി വുത്തം ഹോതി. വുത്തവചനമനുസ്സരന്തോ അനുഗ്ഗഹേസീതി ചിന്തയന്തോ ധമ്മവിനയസങ്ഗായനത്ഥം ഭിക്ഖൂനം ഉസ്സാഹം ജനേസീതി സമ്ബന്ധോ, ധാതുഭാജനദിവസേ തത്ഥ സന്നിപതിതാനം ഭിക്ഖൂനം ഉസ്സാഹം ജനേസീതി അത്ഥോ.

ഇദാനി യഥാവുത്തമത്ഥം പാളിയാ വിഭാവേന്തോ ആഹ ‘‘യഥാഹാ’’തിആദി. തത്ഥ ഏകമിദാഹന്തി ഏത്ഥ ഇദന്തി നിപാതമത്തം. ഏകം സമയന്തി ച ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനം, ഏകസ്മിം സമയേതി വുത്തം ഹോതി. പാവായാതി പാവാനഗരതോ, തത്ഥ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ കുസിനാരം ഗമിസ്സാമീതി അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നോതി വുത്തം ഹോതി. അദ്ധാനമഗ്ഗോതി ച ദീഘമഗ്ഗോ വുച്ചതി. ദീഘപരിയായോ ഹേത്ഥ അദ്ധാനസദ്ദോ. മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിന്തി ഗുണമഹത്തേനപി സങ്ഖ്യാമഹത്തേനപി മഹതാ. ഭിക്ഖൂനം സങ്ഘേന ഭിക്ഖുസങ്ഘേന, സമണഗണേന സദ്ധിം ഏകതോതി അത്ഥോ. ‘‘പഞ്ചമത്തേഹീ’’തിആദിനാ സങ്ഖ്യാമഹത്തം വിഭാവേതി. മത്ത-സദ്ദോ ചേത്ഥ പമാണവചനോ ‘‘ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതാ’’തിആദീസു വിയ. സബ്ബം സുഭദ്ദകണ്ഡം വിത്ഥാരതോ വേദിതബ്ബന്തി സബ്ബം സുഭദ്ദകണ്ഡം ഇധ ആനേത്വാ വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ.

‘‘തതോ പരന്തി തതോ ഭിക്ഖൂനം ഉസ്സാഹജനനതോ പര’’ന്തി ആചരിയധമ്മപാലത്ഥേരേന വുത്തം. മഹാഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘തതോ പരന്തി സുഭദ്ദകണ്ഡതോ പര’’ന്തി വുത്തം. ഇദമേവേത്ഥ സാരതോ പച്ചേതബ്ബന്തി നോ തക്കോ. അയമേവ ഹി ഉസ്സാഹജനനപ്പകാരോ, യദിദം ‘‘ഹന്ദ മയം, ആവുസോ, ധമ്മഞ്ച വിനയഞ്ച സങ്ഗായേയ്യാമ, പുരേ അധമ്മോ ദിപ്പതീ’’തിആദി, തസ്മാ ഉസ്സാഹജനനതോ പരന്തി ന വത്തബ്ബം ഹേട്ഠാ ഉസ്സാഹജനനപ്പകാരസ്സ പാളിയം അവുത്തത്താ. അയഞ്ഹേത്ഥ പാളിക്കമോ –

‘‘അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി, ഏകമിദാഹം, ആവുസോ, സമയം പാവായ കുസിനാരം അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നോ മഹതാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന സദ്ധിം പഞ്ചമത്തേഹി ഭിക്ഖുസതേഹി. അഥ ഖ്വാഹം, ആവുസോ, മഗ്ഗാ ഓക്കമ്മ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ നിസീദിം.

‘‘തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരോ ആജീവകോ കുസിനാരായ മന്ദാരവപുപ്ഫം ഗഹേത്വാ പാവം അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നോ ഹോതി. അദ്ദസം ഖോ അഹം, ആവുസോ, തം ആജീവകം ദൂരതോവ ആഗച്ഛന്തം, ദിസ്വാന തം ആജീവകം ഏതദവോചം ‘അപാവുസോ, അമ്ഹാകം സത്ഥാരം ജാനാസീ’തി? ‘ആമ, ആവുസോ, ജാനാമി. അജ്ജ സത്താഹപരിനിബ്ബുതോ സമണോ ഗോതമോ, തതോ മേ ഇദം മന്ദാരവപുപ്ഫം ഗഹിതന്തി. തത്രാവുസോ, യേ തേ ഭിക്ഖൂ അവീതരാഗാ, അപ്പേകച്ചേ ബാഹാ പഗ്ഗയ്ഹ കന്ദന്തി, ഛിന്നപാതം പപതന്തി ആവട്ടന്തി വിവട്ടന്തി, ‘അതിഖിപ്പം ഭഗവാ പരിനിബ്ബുതോ, അതിഖിപ്പം സുഗതോ പരിനിബ്ബുതോ, അതിഖിപ്പം ചക്ഖും ലോകേ അന്തരഹിത’ന്തി. യേ പന തേ ഭിക്ഖൂ വീതരാഗാ, തേ സതാ സമ്പജാനാ അധിവാസേന്തി ‘അനിച്ചാ സങ്ഖാരാ, തം കുതേത്ഥ ലബ്ഭാ’’’തി.

‘‘അഥ ഖ്വാഹം, ആവുസോ, തേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോചം – ‘അലം, ആവുസോ, മാ സോചിത്ഥ മാ പരിദേവിത്ഥ, നന്വേതം, ആവുസോ, ഭഗവതാ പടികച്ചേവ അക്ഖാതം ‘സബ്ബേഹേവ പിയേഹി മനാപേഹി നാനാഭാവോ വിനാഭാവോ അഞ്ഞഥാഭാവോ. തം കുതേത്ഥ, ആവുസോ, ലബ്ഭാ, യം തം ജാതം ഭൂതം സങ്ഖതം പലോകധമ്മം, തം വത മാ പലുജ്ജീ’തി നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി.

‘‘തേന ഖോ പന സമയേന, ആവുസോ, സുഭദ്ദോ നാമ വുഡ്ഢപബ്ബജിതോ തസ്സം പരിസായം നിസിന്നോ ഹോതി. അഥ ഖോ ആവുസോ സുഭദ്ദോ വുഡ്ഢപബ്ബജിതോ തേ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച ‘അലം, ആവുസോ, മാ സോചിത്ഥ മാ പരിദേവിത്ഥ, സുമുത്താ മയം തേന മഹാസമണേന, ഉപദ്ദുതാ ച മയം ഹോമ’ ‘ഇദം വോ കപ്പതി, ഇദം വോ ന കപ്പതീ’തി, ‘ഇദാനി പന മയം യം ഇച്ഛിസ്സാമ, തം കരിസ്സാമ, യം ന ഇച്ഛിസ്സാമ, ന തം കരിസ്സാമാ’തി. ഹന്ദ മയം ആവുസോ ധമ്മഞ്ച വിനയഞ്ച സങ്ഗായേയ്യാമ, പുരേ അധമ്മോ ദിപ്പതി, ധമ്മോ പടിബാഹീയതി, അവിനയോ പുരേ ദിപ്പതി, വിനയോ പടിബാഹീയതി, പുരേ അധമ്മവാദിനോ ബലവന്തോ ഹോന്തി, ധമ്മവാദിനോ ദുബ്ബലാ ഹോന്തി, പുരേ അവിനയവാദിനോ ബലവന്തോ ഹോന്തി, വിനയവാദിനോ ദുബ്ബലാ ഹോന്തീ’’തി.

‘‘‘തേന ഹി, ഭന്തേ, ഥേരോ ഭിക്ഖൂ ഉച്ചിനതൂ’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ ഏകേനൂനപഞ്ചഅരഹന്തസതാനി ഉച്ചിനി. ഭിക്ഖൂ ആയസ്മന്തം മഹാകസ്സപം ഏതദവോചും ‘അയം, ഭന്തേ, ആയസ്മാ ആനന്ദോ കിഞ്ചാപി സേക്ഖോ, അഭബ്ബോ ഛന്ദാ ദോസാ മോഹാ ഭയാ അഗതിം ഗന്തും, ബഹു ചാനേന ഭഗവതോ സന്തികേ ധമ്മോ ച വിനയോ ച പരിയത്തോ. തേന ഹി, ഭന്തേ, ഥേരോ ആയസ്മന്തമ്പി ആനന്ദം ഉച്ചിനതൂ’’’തിആദി (ചൂളവ. ൪൩൭).

തസ്മാ തതോ പരന്തി ഏത്ഥ സുഭദ്ദകണ്ഡതോ പരന്തി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘സബ്ബം സുഭദ്ദകണ്ഡം വിത്ഥാരതോ വേദിതബ്ബ’’ന്തി ഹി ഇമിനാ ‘‘യം ന ഇച്ഛിസ്സാമ, ന തം കരിസ്സാമാ’’തി ഏതം പരിയന്തം സുഭദ്ദകണ്ഡപാളിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അവസേസം ഉസ്സാഹജനനപ്പകാരപ്പവത്തം പാളിമേവ ദസ്സേന്തോ ‘‘ഹന്ദ മയം ആവുസോ’’തിആദിമാഹ.

തത്ഥ പുരേ അധമ്മോ ദിപ്പതീതി ഏത്ഥ അധമ്മോ നാമ ദസകുസലകമ്മപഥധമ്മപടിപക്ഖഭൂതോ അധമ്മോ. പുരേ ദിപ്പതീതി അപി നാമ ദിപ്പതി. അഥ വാ യാവ അധമ്മോ ധമ്മം പടിബാഹിതും സമത്ഥോ ഹോതി, തതോ പുരേതരമേവാതി അത്ഥോ. ആസന്നേ ഹി അനാഗതേ അയം പുരേസദ്ദോ. ദിപ്പതീതി ദിപ്പിസ്സതി. പുരേ-സദ്ദയോഗേന ഹി അനാഗതത്ഥേ അയം വത്തമാനപയോഗോ യഥാ ‘‘പുരാ വസ്സതി ദേവോ’’തി. കേചി പനേത്ഥ ഏവം വണ്ണയന്തി ‘‘പുരേതി പച്ഛാ അനാഗതേ യഥാ അദ്ധാനം ഗച്ഛന്തസ്സ ഗന്തബ്ബമഗ്ഗോ ‘പുരേ’തി വുച്ചതി, തഥാ ഇധ ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി. അവിനയോതി പഹാനവിനയസംവരവിനയാനം പടിപക്ഖഭൂതോ അവിനയോ. ‘‘വിനയവാദിനോ ദുബ്ബലാ ഹോന്തീ’’തി ഏവം ഇതി-സദ്ദോപി ഏത്ഥ ദട്ഠബ്ബോ, ‘‘തതോ പരം ആഹാ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. പോത്ഥകേസു പന കത്ഥചി ഇതി-സദ്ദോ ന ദിസ്സതി, പാളിയം പന ദീഘനികായട്ഠകഥായഞ്ച അത്ഥേവ ഇതി-സദ്ദോ.

തേന ഹീതി ഉയ്യോജനത്ഥേ നിപാതോ. ഉച്ചിനനേ ഉയ്യോജേന്താ ഹി തം മഹാകസ്സപത്ഥേരം ഏവമാഹംസു. ഭിക്ഖൂ ഉച്ചിനതൂതി സങ്ഗീതിയാ അനുരൂപേ ഭിക്ഖൂ ഉച്ചിനിത്വാ ഗണ്ഹാതൂതി അത്ഥോ. ‘‘സകലനവങ്ഗ…പേ… പരിഗ്ഗഹേസീ’’തി ഏതേന സുക്ഖവിപസ്സകഖീണാസവപരിയന്താനം യഥാവുത്തപുഗ്ഗലാനം സതിപി ആഗമാധിഗമസബ്ഭാവേ സഹ പടിസമ്ഭിദാഹി തേവിജ്ജാദിഗുണയുത്താനം ആഗമാധിഗമസമ്പത്തിയാ ഉക്കംസഗതത്താ സങ്ഗീതിയാ ബഹൂപകാരതം ദസ്സേതി. തത്ഥ സകലനവങ്ഗസത്ഥുസാസനപരിയത്തിധരേതി സകലം സുത്തഗേയ്യാദി നവങ്ഗം ഏത്ഥ, ഏതസ്സ വാ അത്ഥീതി സകലനവങ്ഗം, സത്ഥുസാസനം. അത്ഥകാമേന പരിയാപുണിതബ്ബതോ ദിട്ഠധമ്മികാദിപുരിസത്തപരിയത്തഭാവതോ ച പരിയത്തീതി തീണി പിടകാനി വുച്ചന്തി, തം സകലനവങ്ഗസത്ഥുസാസനസങ്ഖാതം പരിയത്തിം ധാരേന്തീതി സകലനവങ്ഗസത്ഥുസാസനപരിയത്തിധരാ, താദിസേതി അത്ഥോ. ബഹൂനം നാനപ്പകാരാനം കിലേസാനം സക്കായദിട്ഠിയാ ച അവിഹതത്താ താ ജനേന്തി, താഹി വാ ജനിതാതി പുഥുജ്ജനാ. ദുവിധാ പുഥുജ്ജനാ അന്ധപുഥുജ്ജനാ കല്യാണപുഥുജ്ജനാതി. തത്ഥ യേസം ഖന്ധധാതുആയതനാദീസു ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാസവനധാരണപച്ചവേക്ഖണാനി നത്ഥി, തേ അന്ധപുഥുജ്ജനാ. യേസം താനി അത്ഥി, തേ കല്യാണപുഥുജ്ജനാ. തേ ഇധ ‘‘പുഥുജ്ജനാ’’തി അധിപ്പേതാ. സമഥഭാവനാസിനേഹാഭാവേന സുക്ഖാ ലൂഖാ അസിനിദ്ധാ വിപസ്സനാ ഏതേസന്തി സുക്ഖവിപസ്സകാ.

തിപിടകസബ്ബപരിയത്തിപ്പഭേദധരേതി തിണ്ണം പിടകാനം സമാഹാരോ തിപിടകം, തിപിടകസങ്ഖാതം നവങ്ഗാദിവസേന അനേകധാ ഭിന്നം സബ്ബപരിയത്തിപ്പഭേദം ധാരേന്തീതി തിപിടകസബ്ബപരിയത്തിപ്പഭേദധരാ, താദിസേതി അത്ഥോ. അനു അനു തംസമങ്ഗീനം ഭാവേതി വഡ്ഢേതീതി അനുഭാവോ, അനുഭാവോ ഏവ ആനുഭാവോ, പഭാവോ. മഹന്തോ ആനുഭാവോ യേസം തേ മഹാനുഭാവാ. തേവിജ്ജാദിഭേദേതി തിസ്സോ വിജ്ജായേവ തേവിജ്ജാ, താ ആദി യേസം ഛളഭിഞ്ഞാദീനം തേ തേവിജ്ജാദയോ, തേ ഭേദാ അനേകപ്പകാരാ ഭിന്നാ ഏതേസന്തി തേവിജ്ജാദിഭേദാ, ഖീണാസവാ, താദിസേതി അത്ഥോ. അഥ വാ തിസ്സോ വിജ്ജാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി തേവിജ്ജോ, സോ ആദി യേസം ഛളഭിഞ്ഞാദീനം തേ തേവിജ്ജാദയോ, തേ ഭേദാ യേസം ഖീണാസവാനം തേ തേവിജ്ജാദിഭേദാ, താദിസേതി അത്ഥോ. യേ സന്ധായ ഇദം വുത്തന്തി യേ ഭിക്ഖൂ സന്ധായ ഇദം ‘‘അഥ ഖോ ആയസ്മാ’’തിആദിവചനം സങ്ഗീതിക്ഖന്ധകേ (ചൂളവ. ൪൩൭) വുത്തന്തി അത്ഥോ.

കിസ്സ പനാതി കസ്മാ പന. സിക്ഖതീതി സേക്ഖോ, അഥ വാ സിക്ഖനം സിക്ഖാ, സായേവ തസ്സ സീലന്തി സേക്ഖോ. സോ ഹി അപരിയോസിതസിക്ഖത്താ ച തദധിമുത്തത്താ ച ഏകന്തേന സിക്ഖനസീലോ ന അസേക്ഖോ വിയ പരിനിട്ഠിതസിക്ഖോ തത്ഥ പടിപസ്സദ്ധുസ്സാഹോ, നാപി വിസ്സട്ഠസിക്ഖോ പചുരജനോ വിയ തത്ഥ അനധിമുത്തോ. അഥ വാ അരിയായ ജാതിയാ തീസു സിക്ഖാസു ജാതോ, തത്ഥ വാ ഭവോതി സേക്ഖോ. അഥ വാ ഇക്ഖതി ഏതായാതി ഇക്ഖാ, മഗ്ഗഫലസമ്മാദിട്ഠി. സഹ ഇക്ഖായാതി സേക്ഖോ. ഉപരിമഗ്ഗത്തയകിച്ചസ്സ അപരിയോസിതത്താ സഹ കരണീയേനാതി സകരണീയോ. അസ്സാതി അനേന. അസമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം നാമ നത്ഥീതി നനു ച –

‘‘ദ്വാസീതി ബുദ്ധതോ ഗണ്ഹിം, ദ്വേ സഹസ്സാനി ഭിക്ഖുതോ;

ചതുരാസീതി സഹസ്സാനി, യേ മേ ധമ്മാ പവത്തിനോ’’തി. (ഥേരഗാ. ൧൦൨൭) –

വുത്തത്താ കഥമേതം യുജ്ജതീതി? ദ്വേ സഹസ്സാനി ഭിക്ഖുതോതി വുത്തമ്പി ഭഗവതോ സന്തികേ പടിഗ്ഗഹിതമേവാതി കത്വാ വുത്തന്തി നായം വിരോധോ. ബഹുകാരത്താതി ബഹുഉപകാരത്താ. ഉപകാരവചനോ ഹേത്ഥ കാരസദ്ദോ. അസ്സാതി ഭവേയ്യ.

അതിവിയ വിസ്സത്ഥോതി അതിവിയ വിസ്സാസികോ. നന്തി ആനന്ദത്ഥേരം, ‘‘ഓവദതീ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. ആനന്ദത്ഥേരസ്സ യേഭുയ്യേന നവകായ പരിസായ വിബ്ഭമനേന മഹാകസ്സപത്ഥേരോ ഏവമാഹ ‘‘ന വായം കുമാരകോ മത്തമഞ്ഞാസീ’’തി. തഥാ ഹി പരിനിബ്ബുതേ സത്ഥരി മഹാകസ്സപത്ഥേരോ സത്ഥുപരിനിബ്ബാനേ സന്നിപതിതസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മജ്ഝേ നിസീദിത്വാ ധമ്മവിനയസങ്ഗായനത്ഥം പഞ്ചസതേ ഭിക്ഖൂ ഉച്ചിനിത്വാ ‘‘ആവുസോ, രാജഗഹേ വസ്സം വസന്താ ധമ്മവിനയം സങ്ഗായേയ്യാമ, തുമ്ഹേ പുരേ വസ്സൂപനായികായ അത്തനോ അത്തനോ പലിബോധം പച്ഛിന്ദിത്വാ രാജഗഹേ സന്നിപതഥാ’’തി വത്വാ അത്തനാ രാജഗഹം ഗതോ. ആനന്ദത്ഥേരോപി ഭഗവതോ പത്തചീവരമാദായ മഹാജനം സഞ്ഞാപേന്തോ സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ തതോ നിക്ഖമ്മ രാജഗഹം ഗച്ഛന്തോ ദക്ഖിണഗിരിസ്മിം ചാരികം ചരി. തസ്മിം സമയേ ആനന്ദത്ഥേരസ്സ തിംസമത്താ സദ്ധിവിഹാരികാ യേഭുയ്യേന കുമാരഭൂതാ ഏകവസ്സികദുവസ്സികഭിക്ഖൂ ചേവ അനുപസമ്പന്നാ ച വിബ്ഭമിംസു. കസ്മാ പനേതേ പബ്ബജിതാ, കസ്മാ വിബ്ഭമിംസൂതി? തേസം കിര മാതാപിതരോ ചിന്തേസും ‘‘ആനന്ദത്ഥേരോ സത്ഥുവിസ്സാസികോ അട്ഠ വരേ യാചിത്വാ ഉപട്ഠഹതി, ഇച്ഛിതിച്ഛിതട്ഠാനം സത്ഥാരം ഗഹേത്വാ ഗന്തും സക്കോതി, അമ്ഹാകം ദാരകേ ഏതസ്സ സന്തികേ പബ്ബാജേസ്സാമ, സോ സത്ഥാരം ഗഹേത്വാ ആഗമിസ്സതി, തസ്മിം ആഗതേ മയം മഹാസക്കാരം കാതും ലഭിസ്സാമാ’’തി ഇമിനാ താവ കാരണേന നേസം ഞാതകാ തേ പബ്ബാജേസും. സത്ഥരി പന പരിനിബ്ബുതേ തേസം സാ പത്ഥനാ ഉപച്ഛിന്നാ, അഥ നേ ഏകദിവസേനേവ ഉപ്പബ്ബാജേസും.

അഥ ആനന്ദത്ഥേരം ദക്ഖിണഗിരിസ്മിം ചാരികം ചരിത്വാ രാജഗഹമാഗതം ദിസ്വാ മഹാകസ്സപത്ഥേരോ ഏവമാഹ ‘‘ന വായം കുമാരകോ മത്തമഞ്ഞാസീ’’തി. വുത്തഞ്ഹേതം കസ്സപസംയുത്തേ –

‘‘അഥ കിഞ്ചരഹി ത്വം, ആവുസോ ആനന്ദ, ഇമേഹി നവേഹി ഭിക്ഖൂഹി ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരേഹി ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞൂഹി ജാഗരിയം അനനുയുത്തേഹി സദ്ധിം ചാരികം ചരസി, സസ്സഘാതം മഞ്ഞേ ചരസി, കുലൂപഘാതം മഞ്ഞേ ചരസി, ഓലുജ്ജതി ഖോ തേ, ആവുസോ ആനന്ദ, പരിസാ, പലുജ്ജന്തി ഖോ തേ ആവുസോ നവപ്പായാ, ന വായം കുമാരകോ മത്തമഞ്ഞാസീതി.

‘‘അപി മേ ഭന്തേ കസ്സപ സിരസ്മിം പലിതാനി ജാതാനി, അഥ ച പന മയം അജ്ജാപി ആയസ്മതോ മഹാകസ്സപസ്സ കുമാരകവാദാ ന മുച്ചാമാതി. തഥാ ഹി പന ത്വം, ആവുസോ ആനന്ദ, ഇമേഹി നവേഹി ഭിക്ഖൂഹി ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരേഹി ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞൂഹി ജാഗരിയം അനനുയുത്തേഹി സദ്ധിം ചാരികം ചരസി, സസ്സഘാതം മഞ്ഞേ ചരസി, കുലൂപഘാതം മഞ്ഞേ ചരസി, ഓലുജ്ജതി ഖോ തേ, ആവുസോ ആനന്ദ, പരിസാ, പലുജ്ജന്തി ഖോ തേ ആവുസോ നവപ്പായാ, ന വായം കുമാരകോ മത്തമഞ്ഞാസീ’’തി (സം. നി. ൨.൧൫൪).

തത്ഥ (സം. നി. അട്ഠ. ൨.൨.൧൫൪) സസ്സഘാതം മഞ്ഞേചരസീതി സസ്സം ഘാതേന്തോ വിയ ആഹിണ്ഡസി. കുലൂപഘാതം മഞ്ഞേ ചരസീതി കുലാനി ഉപഘാതേന്തോ വിയ ഹനന്തോ വിയ ആഹനന്തോ വിയ ആഹിണ്ഡസി. ഓലുജ്ജതീതി പലുജ്ജതി ഭിജ്ജതി. പലുജ്ജന്തി ഖോ തേ ആവുസോ നവപ്പായാതി, ആവുസോ, ഏവം ഏതേ തുയ്ഹം പായേന യേഭുയ്യേന നവകാ ഏകവസ്സികദുവസ്സികദഹരാ ചേവ സാമണേരാ ച പലുജ്ജന്തി. ന വായം കുമാരകോ മത്തമഞ്ഞാസീതി അയം കുമാരകോ അത്തനോ പമാണം ന വത ജാനാതീതി ഥേരം തജ്ജേന്തോ ആഹ. കുമാരകവാദാ ന മുച്ചാമാതി കുമാരകവാദതോ ന മുച്ചാമ. തഥാ ഹി പന ത്വന്തി ഇദമസ്സ ഏവം വത്തബ്ബതായ കാരണദസ്സനത്ഥം വുത്തം. അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ – യസ്മാ ത്വം ഇമേഹി നവകേഹി ഭിക്ഖൂഹി ഇന്ദ്രിയസംവരരഹിതേഹി സദ്ധിം വിചരസി, തസ്മാ കുമാരകേഹി സദ്ധിം ചരന്തോ ‘‘കുമാരകോ’’തി വത്തബ്ബതം അരഹസീതി.

‘‘ന വായം കുമാരകോ മത്തമഞ്ഞാസീ’’തി ഏത്ഥ വാ-സദ്ദോ പദപൂരണേ. വാ-സദ്ദോ ഹി ഉപമാനസമുച്ചയസംസയവവസ്സഗ്ഗപദപൂരണവികപ്പാദീസു ബഹൂസു അത്ഥേസു ദിസ്സതി. തഥാ ഹേസ ‘‘പണ്ഡിതോ വാപി തേന സോ’’തിആദീസു (ധ. പ. ൬൩) ഉപമാനേ ദിസ്സതി, സദിസഭാവേതി അത്ഥോ. ‘‘തം വാപി ധീരാ മുനി വേദയന്തീ’’തിആദീസു (സു. നി. ൨൧൩) സമുച്ചയേ. ‘‘കേ വാ ഇമേ കസ്സ വാ’’തിആദീസു (പാരാ. ൨൯൬) സംസയേ. ‘‘അയം വാ ഇമേസം സമണബ്രാഹ്മണാനം സബ്ബബാലോ സബ്ബമൂള്ഹോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൧൮൧) വവസ്സഗ്ഗേ. ‘‘യേ ഹി കേചി, ഭിക്ഖവേ, സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൧൭൦; സം. നി. ൨.൧൩) വികപ്പേതി. ഇധ പന പദപൂരണേ ദട്ഠബ്ബോ. തേനേവ ച ആചരിയധമ്മപാലത്ഥേരേന വുത്തം ‘‘വാസദ്ദസ്സ അത്ഥുദ്ധാരം കരോന്തേന ‘ന വായം കുമാരകോ മത്തമഞ്ഞാസീ’തിആദീസു (സം. നി. ൨.൧൫൪) പദപൂരണേ’’തി. അട്ഠകഥായമ്പി (സം. നി. അട്ഠ. ൨.൨.൧൫൪) ഏത്തകമേവ വുത്തം ‘‘ന വായം കുമാരകോ മത്തമഞ്ഞാസീതി അയം കുമാരകോ അത്തനോ പമാണം ന വത ജാനാതീതി ഥേരം തജ്ജേന്തോ ആഹാ’’തി. ഏത്ഥാപി വതാതി വചനസിലിട്ഠതായ വുത്തം. യം പനേത്ഥ കേനചി വുത്തം ‘‘ന വായന്തി ഏത്ഥ വാതി വിഭാസാ, അഞ്ഞാസിപി ന അഞ്ഞാസിപീതി അത്ഥോ’’തി. തം തസ്സ മതിമത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ന ഹേത്ഥ അയമത്ഥോ സമ്ഭവതി, തസ്മാ അത്തനോ പമാണം നാഞ്ഞാസീതി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തത്രാതി ഏവം സതി. ഛന്ദാഗമനം വിയാതി ഏത്ഥ ഛന്ദാ ആഗമനം വിയാതി പദച്ഛേദോ കാതബ്ബോ, ഛന്ദേന ആഗമനം പവത്തനം വിയാതി അത്ഥോ, ഛന്ദേന അകത്തബ്ബകരണം വിയാതി വുത്തം ഹോതി. ഛന്ദം വാ ആഗച്ഛതി സമ്പയോഗവസേനാതി ഛന്ദാഗമനം, തഥാ പവത്തോ അപായഗമനീയോ അകുസലചിത്തുപ്പാദോ. അഥ വാ അനനുരൂപം ഗമനം അഗമനം, ഛന്ദേന അഗമനം ഛന്ദാഗമനം, ഛന്ദേന സിനേഹേന അനനുരൂപം ഗമനം പവത്തനം അകത്തബ്ബകരണം വിയാതി വുത്തം ഹോതി. അസേക്ഖപടിസമ്ഭിദാപ്പത്തേതി അസേക്ഖഭൂതാ പടിസമ്ഭിദാ അസേക്ഖപടിസമ്ഭിദാ, തം പത്തേ, പടിലദ്ധഅസേക്ഖപടിസമ്ഭിദേതി അത്ഥോ. അനുമതിയാതി അനുഞ്ഞായ, യാചനായാതി വുത്തം ഹോതി.

‘‘കിഞ്ചാപി സേക്ഖോ’’തി ഇദം ന സേക്ഖാനം അഗതിഗമനസബ്ഭാവേന വുത്തം, അസേക്ഖാനംയേവ പന ഉച്ചിനിതത്താതി ദട്ഠബ്ബം. പഠമമഗ്ഗേനേവ ഹി ചത്താരി അഗതിഗമനാനി പഹീയന്തി, തസ്മാ കിഞ്ചാപി സേക്ഖോ, തഥാപി ഥേരോ ആയസ്മന്തമ്പി ആനന്ദം ഉച്ചിനതൂതി ഏവമേത്ഥ സമ്ബന്ധോ വേദിതബ്ബോ. ന പന കിഞ്ചാപി സേക്ഖോ, തഥാപി അഭബ്ബോ അഗതിം ഗന്തുന്തി യോജേതബ്ബം. ‘‘അഭബ്ബോ’’തിആദിനാ പന ധമ്മസങ്ഗീതിയാ തസ്സ അരഹഭാവം ദസ്സേന്താ വിജ്ജമാനേ ഗുണേ കഥേന്തി. തത്ഥ ഛന്ദാതി ഛന്ദേന, സിനേഹേനാതി അത്ഥോ. അഗതിം ഗന്തുന്തി അഗന്തബ്ബം ഗന്തും, അകത്തബ്ബം കാതുന്തി വുത്തം ഹോതി. ഇമാനി പന ചത്താരി അഗതിഗമനാനി ഭണ്ഡഭാജനീയേ ച വിനിച്ഛയട്ഠാനേ ച ലബ്ഭന്തി. തത്ഥ ഭണ്ഡഭാജനീയേ താവ അത്തനോ ഭാരഭൂതാനം ഭിക്ഖൂനം അമനാപേ ഭണ്ഡേ സമ്പത്തേ തം പരിവത്തിത്വാ മനാപം ദേന്തോ ഛന്ദാഗതിം ഗച്ഛതി നാമ. അത്തനോ പന അഭാരഭൂതാനം മനാപേ ഭണ്ഡേ സമ്പത്തേ തം പരിവത്തിത്വാ അമനാപം ദേന്തോ ദോസാഗതിം ഗച്ഛതി നാമ. ഭണ്ഡേസു ഭാജനീയവത്ഥുഞ്ച ഠിതികഞ്ച അജാനന്തോ മോഹാഗതിം ഗച്ഛതി നാമ. മുഖരാനം വാ രാജാദിനിസ്സിതാനം വാ ‘‘ഇമേ മേ അമനാപേ ഭണ്ഡേ ദിന്നേ അനത്ഥം കരേയ്യു’’ന്തി ഭയേന പരിവത്തിത്വാ മനാപം ദേന്തോ ഭയാഗതിം ഗച്ഛതി നാമ. യോ പന ഏവം ന ഗച്ഛതി, സബ്ബേസം തുലാഭൂതോ പമാണഭൂതോ മജ്ഝത്തോവ ഹുത്വാ യം യസ്സ പാപുണാതി, തദേവ തസ്സ ദേതി, അയം ചതുബ്ബിധമ്പി അഗതിം ന ഗച്ഛതി നാമ. വിനിച്ഛയട്ഠാനേ പന അത്തനോ ഭാരഭൂതസ്സ ഗരുകാപത്തിം ലഹുകാപത്തിം കത്വാ കഥേന്തോ ഛന്ദാഗതിം ഗച്ഛതി നാമ. ഇതരസ്സ ലഹുകാപത്തിം ഗരുകാപത്തിം കത്വാ കഥേന്തോ ദോസാഗതിം ഗച്ഛതി നാമ. ആപത്തിവുട്ഠാനം പന സമുച്ചയക്ഖന്ധകഞ്ച അജാനന്തോ മോഹാഗതിം ഗച്ഛതി നാമ. മുഖരസ്സ വാ രാജപൂജിതസ്സ വാ ‘‘അയം മേ ഗരുകം കത്വാ ആപത്തിം കഥേന്തസ്സ അനത്ഥമ്പി കരേയ്യാ’’തി ഗരുകമേവ ലഹുകാപത്തിം കഥേന്തോ ഭയാഗതിം ഗച്ഛതി നാമ. യോ പന സബ്ബേസം യഥാഭൂതമേവ കഥേസി, അയം ചതുബ്ബിധമ്പി അഗതിഗമനം ന ഗച്ഛതി നാമ. ഥേരോപി താദിസോ ചതുന്നമ്പി അഗതിഗമനാനം പഠമമഗ്ഗേനേവ പഹീനത്താ, തസ്മാ സങ്ഗായനവസേന ധമ്മവിനയവിനിച്ഛയേ സമ്പത്തേ ഛന്ദാദിവസേന അഞ്ഞഥാ അകഥേത്വാ യഥാഭൂതമേവ കഥേതീതി വുത്തം ‘‘അഭബ്ബോ…പേ… അഗതിം ഗന്തു’’ന്തി. പരിയത്തോതി അധീതോ, ഉഗ്ഗഹിതോതി അത്ഥോ.

ഉച്ചിനിതേനാതി ഉച്ചിനിത്വാ ഗഹിതേന. ഏതദഹോസീതി ഏതം പരിവിതക്കനം അഹോസി. രാജഗഹം ഖോ മഹാഗോചരന്തി ഏത്ഥ ‘‘രാജഗഹന്തി രാജഗഹസാമന്തം ഗഹേത്വാ വുത്ത’’ന്തി ചൂളഗണ്ഠിപദേ മജ്ഝിമഗണ്ഠിപദേ ച വുത്തം. ഗാവോ ചരന്തി ഏത്ഥാതി ഗോചരോ, ഗോചരോ വിയ ഗോചരോ, ഭിക്ഖാചരണട്ഠാനം. സോ മഹന്തോ അസ്സ, ഏത്ഥാതി വാ മഹാഗോചരം, രാജഗഹം. ഥാവരകമ്മന്തി ചിരട്ഠായികമ്മം. വിസഭാഗപുഗ്ഗലോ സുഭദ്ദസദിസോ. ഉക്കോടേയ്യാതി നിവാരേയ്യാതി അത്ഥോ. ഞത്തിദുതിയേന കമ്മേന സാവേസീതി –

‘‘സുണാതു മേ, ആവുസോ, സങ്ഘോ, യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, സങ്ഘോ ഇമാനി പഞ്ച ഭിക്ഖുസതാനി സമ്മന്നേയ്യ ‘രാജഗഹേ വസ്സം വസന്താനി ധമ്മഞ്ച വിനയഞ്ച സങ്ഗായിതും, ന അഞ്ഞേഹി ഭിക്ഖൂഹി രാജഗഹേ വസ്സം വസിതബ്ബ’ന്തി, ഏസാ ഞത്തി.

‘‘സുണാതു മേ, ആവുസോ, സങ്ഘോ, സങ്ഘോ ഇമാനി പഞ്ച ഭിക്ഖുസതാനി സമ്മന്നതി ‘രാജഗഹേ വസ്സം വസന്താനി ധമ്മഞ്ച വിനയഞ്ച സങ്ഗായിതും, ന അഞ്ഞേഹി ഭിക്ഖൂഹി രാജഗഹേ വസ്സം വസിതബ്ബ’ന്തി, യസ്സായസ്മതോ ഖമതി ഇമേസം പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുസതാനം സമ്മുതി ‘രാജഗഹേ വസ്സം വസന്താനം ധമ്മഞ്ച വിനയഞ്ച സങ്ഗായിതും, ന അഞ്ഞേഹി ഭിക്ഖൂഹി രാജഗഹേ വസ്സം വസിതബ്ബ’ന്തി, സോ തുണ്ഹസ്സ. യസ്സ നക്ഖമതി, സോ ഭാസേയ്യ.

‘‘സമ്മതാനി സങ്ഘേന ഇമാനി പഞ്ച ഭിക്ഖുസതാനി ‘രാജഗഹേ വസ്സം വസന്താനി ധമ്മഞ്ച വിനയഞ്ച സങ്ഗായിതും, ന അഞ്ഞേഹി ഭിക്ഖൂഹി രാജഗഹേ വസ്സം വസിതബ്ബ’ന്തി, ഖമതി സങ്ഘസ്സ, തസ്മാ തുണ്ഹീ, ഏവമേതം ധാരയാമീ’’തി (ചൂളവ. ൪൩൭) –

ഏവം ഞത്തിദുതിയേന കമ്മേന സാവേസി. ഇദം സന്ധായ വുത്തം ‘‘തം സങ്ഗീതിക്ഖന്ധകേ വുത്തനയേനേവ ഞാതബ്ബ’’ന്തി.

അയം പന കമ്മവാചാ തഥാഗതസ്സ പരിനിബ്ബാനതോ ഏകവീസതിമേ ദിവസേ കതാ. വുത്തഞ്ഹേതം ദീഘനികായട്ഠകഥായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.പഠമസങ്ഗീതികഥാ) ‘‘അയം പന കമ്മവാചാ തഥാഗതസ്സ പരിനിബ്ബാനതോ ഏകവീസതിമേ ദിവസേ കതാ. ഭഗവാ ഹി വിസാഖപുണ്ണമായം പച്ചൂസസമയേ പരിനിബ്ബുതോ, അഥസ്സ സത്താഹം സുവണ്ണവണ്ണം സരീരം ഗന്ധമാലാദീഹി പൂജയിംസു. ഏവം സത്താഹം സാധുകീളനദിവസാ നാമ അഹേസും. തതോ സത്താഹം ചിതകായ അഗ്ഗിനാ ഝായി, സത്താഹം സത്തിപഞ്ജരം കത്വാ സന്ഥാഗാരസാലായം ധാതുപൂജം കരിംസൂതി ഏകവീസതി ദിവസാ ഗതാ. ജേട്ഠമൂലസുക്കപക്ഖപഞ്ചമിയം പന ധാതുയോ ഭാജയിംസു. ഏതസ്മിം ധാതുഭാജനദിവസേ സന്നിപതിതസ്സ മഹാഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ സുഭദ്ദേന വുഡ്ഢപബ്ബജിതേന കതം അനാചാരം ആരോചേത്വാ വുത്തനയേനേവ ഭിക്ഖൂ ഉച്ചിനിത്വാ അയം കമ്മവാചാ കതാ. ഇമഞ്ച പന കമ്മവാചം കത്വാ ഥേരോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി ‘ആവുസോ ഇദാനി തുമ്ഹാകം ചത്താലീസദിവസാ ഓകാസോ, തതോ പരം അയം നാമ നോ പലിബോധോ അത്ഥീതി വത്തും ന ലബ്ഭാ, തസ്മാ ഏത്ഥന്തരേ യസ്സ രോഗപലിബോധോ വാ ആചരിയുപജ്ഝായപലിബോധോ വാ മാതാപിതുപലിബോധോ വാ അത്ഥി, പത്തം വാ പന പചിതബ്ബം ചീവരം വാ കാതബ്ബം, സോ തം പലിബോധം ഛിന്ദിത്വാ കരണീയം കരോതൂ’തി. ഏവഞ്ച പന വത്വാ ഥേരോ അത്തനോ പഞ്ചസതായ പരിസായ പരിവുതോ രാജഗഹം ഗതോ, അഞ്ഞേപി മഹാഥേരാ അത്തനോ അത്തനോ പരിവാരം ഗഹേത്വാ സോകസല്ലസമപ്പിതം മഹാജനം അസ്സാസേതുകാമാ തം തം ദിസം പക്കന്താ. പുണ്ണത്ഥേരോ പന സത്തസതഭിക്ഖുപരിവാരോ ‘തഥാഗതസ്സ പരിനിബ്ബാനട്ഠാനം ആഗതാഗതം മഹാജനം അസ്സാസേസ്സാമീ’തി കുസിനാരായമേവ അട്ഠാസി. ആയസ്മാ ആനന്ദോ യഥാ പുബ്ബേ അപരിനിബ്ബുതസ്സ, ഏവം പരിനിബ്ബുതസ്സപി ഭഗവതോ സയമേവ പത്തചീവരമാദായ പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹി സദ്ധിം യേന സാവത്ഥി തേന ചാരികം പക്കാമി. ഗച്ഛതോ പനസ്സ പരിവാരാ ഭിക്ഖൂ ഗണനപഥം വീതിവത്താ’’തി. തസ്മാ തഥാഗതസ്സ പരിനിബ്ബാനതോ തീസു സത്താഹേസു അതിക്കന്തേസു ഏകവീസതിമേ ദിവസേ ഇമം കമ്മവാചം സാവേത്വാ ഥേരോ രാജഗഹം പക്കന്തോതി വേദിതബ്ബം.

യദി ഏവം കസ്മാ പന ഇധ മങ്ഗലസുത്തട്ഠകഥായഞ്ച (ഖു. പാ. അട്ഠ. ൫.പഠമമഹാസങ്ഗീതികഥാ) ‘‘സത്തസു സാധുകീളനദിവസേസു സത്തസു ച ധാതുപൂജാദിവസേസു വീതിവത്തേസൂ’’തി വുത്തം? സത്തസു ധാതുപൂജാദിവസേസു ഗഹിതേസു തദവിനാഭാവതോ മജ്ഝേ ചിതകായ ഝാപനസത്താഹമ്പി ഗഹിതമേവാതി കത്വാ വിസും ന വുത്തം വിയ ദിസ്സതി. യദി ഏവം അഥ കസ്മാ ‘‘അഡ്ഢമാസോ അതിക്കന്തോ, ദിയഡ്ഢമാസോ സേസോ’’തി ച വുത്തന്തി? നായം ദോസോ. അപ്പകഞ്ഹി ഊനമധികം വാ ഗണനൂപഗം ന ഹോതി, തസ്മാ സമുദായോ അപ്പകേന അധികോപി അനധികോ വിയ ഹോതീതി കത്വാ അഡ്ഢമാസതോ അധികേപി പഞ്ച ദിവസേ ‘‘അഡ്ഢമാസോ അതിക്കന്തോ’’തി വുത്തം ‘‘ദ്വാസീതിഖന്ധകവത്താനം കത്ഥചി അസീതിഖന്ധകവത്താനീ’’തി വചനം വിയ. തഥാ അപ്പകേന ഊനോപി ച സമുദായോ അനൂനോ വിയ ഹോതീതി കത്വാ ‘‘ദിയഡ്ഢമാസതോ ഊനേപി പഞ്ച ദിവസേ ദിയഡ്ഢമാസോ സേസോ’’തി ച വുത്തം. സതിപട്ഠാനവിഭങ്ഗട്ഠകഥായഞ്ഹി (വിഭ. അട്ഠ. ൩൫൬) ഛമാസതോ ഊനേപി അഡ്ഢമാസേ ‘‘ഛ മാസേ സജ്ഝായോ കാതബ്ബോ’’തി വുത്തവചനം വിയ. തത്ഥ ഹി തചപഞ്ചകാദീസു ചതൂസു പഞ്ചകേസു ദ്വീസു ച ഛക്കേസു ഏകേകസ്മിം അനുലോമതോ പഞ്ചാഹം, പടിലോമതോ പഞ്ചാഹം, അനുലോമപടിലോമതോ പഞ്ചാഹം, തഥാ പുരിമപുരിമേഹി പഞ്ചകഛക്കേഹി സദ്ധിം അനുലോമതോ പഞ്ചാഹം, പടിലോമതോ പഞ്ചാഹം, അനുലോമപടിലോമതോ പഞ്ചാഹന്തി ഏവം വിസും തിപഞ്ചാഹം ഏകതോ തിപഞ്ചാഹഞ്ച സജ്ഝായം കത്വാ ഛമാസം സജ്ഝായോ കാതബ്ബോതി വചനം വിയ. തത്ഥ ഹി വക്കപഞ്ചകാദീസു തീസു പഞ്ചകേസു ദ്വീസു ച ഛക്കേസു വിസും ഹേട്ഠിമേഹി ഏകതോ ച സജ്ഝായേ പഞ്ചന്നം പഞ്ചന്നം പഞ്ചകാനം വസേന പഞ്ചമാസപരിപുണ്ണാ ലബ്ഭന്തി, തചപഞ്ചകേ പന വിസും തിപഞ്ചാഹമേവാതി അഡ്ഢമാസോയേവേകോ ലബ്ഭതീതി അഡ്ഢമാസാധികപഞ്ചമാസാ ലബ്ഭന്തി.

ഏവം സതി യഥാ തത്ഥ അഡ്ഢമാസേ ഊനേപി മാസപരിച്ഛേദേന പരിച്ഛിജ്ജമാനേ സജ്ഝായേ ഛ മാസാ പരിച്ഛേദകാ ഹോന്തീതി പരിച്ഛിജ്ജമാനസ്സ സജ്ഝായസ്സ സത്തമാസാദിമാസന്തരഗമനനിവാരണത്ഥം ഛമാസഗ്ഗഹണം കതം, ന സകലഛമാസേ സജ്ഝായപ്പവത്തിദസ്സനത്ഥം, ഏവമിധാപി മാസവസേന കാലേ പരിച്ഛിജ്ജമാനേ ഊനേപി പഞ്ചദിവസേ ദിയഡ്ഢമാസോ പരിച്ഛേദകോ ഹോതീതി പരിച്ഛിജ്ജമാനസ്സ കാലസ്സ ദ്വിമാസാദിമാസന്തരഗമനനിവാരണത്ഥം ‘‘ദിയഡ്ഢമാസോ സേസോ’’തി ദിയഡ്ഢമാസഗ്ഗഹണം കതന്തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. അഞ്ഞഥാ ച അട്ഠകഥാവചനാനം അഞ്ഞമഞ്ഞവിരോധോ ആപജ്ജതി. ഏകാഹമേവ വാ ഭഗവതോ സരീരം ചിതകായ ഝായീതി ഖുദ്ദകഭാണകാനം അധിപ്പായോതി ഗഹേതബ്ബം. ഏവഞ്ഹി സതി പരിനിബ്ബാനതോ സത്തസു സാധുകീളനദിവസേസു വീതിവത്തേസു അട്ഠമിയം ചിതകായ ഭഗവതോ സരീരം ഝാപേത്വാ തതോ പരം സത്തസു ദിവസേസു ധാതുപൂജം അകംസൂതി അഡ്ഢമാസോ അതിക്കന്തോ, ഗിമ്ഹാനം ദിയഡ്ഢോ ച മാസോ സേസോ ഹോതി. പരിനിബ്ബാനസുത്തന്തപാളിയമ്പി ഹി ചിതകായ ഝാപനസത്താഹം ന ആഗതം, ദ്വേയേവ സത്താഹാനി ആഗതാനി, ഉപപരിക്ഖിത്വാ പന യം രുച്ചതി, തം ഗഹേതബ്ബം. ഇതോ അഞ്ഞേന വാ പകാരേന യഥാ ന വിരുജ്ഝതി, തഥാ കാരണം പരിയേസിതബ്ബം. യം പനേത്ഥ കേനചി വുത്തം ‘‘അഡ്ഢമാസോ അതിക്കന്തോതി ഏത്ഥ ഏകോ ദിവസോ നട്ഠോ. സോ പാടിപദദിവസോ കോലാഹലദിവസോ നാമ, തസ്മാ ഇധ ന ഗഹിതോ’’തി. തം ന സുന്ദരം പരിനിബ്ബാനസുത്തന്തപാളിയം പാടിപദദിവസതോയേവ പട്ഠായ സത്താഹസ്സ വുത്തത്താ അട്ഠകഥായഞ്ച പരിനിബ്ബാനദിവസേനപി സദ്ധിം തിണ്ണം സത്താഹാനം ഗഹിതത്താ. തഥാ ഹി പരിനിബ്ബാനദിവസേന സദ്ധിം തിണ്ണം സത്താഹാനം ഗഹിതത്താ ജേട്ഠമൂലസുക്കപഞ്ചമീ ഏകവീസതിമോ ദിവസോ ഹോതി.

സത്തസു സാധുകീളനദിവസേസൂതി ഏത്ഥ സാധുകീളനം നാമ സംവേഗവത്ഥും കിത്തേത്വാ കിത്തേത്വാ അനിച്ചതാപടിസംയുത്താനി ഗീതാനി ഗായിത്വാ പൂജാവസേന കീളനതോ സുന്ദരം കീളനന്തി സാധുകീളനം. അഥ വാ സപരഹിതസാധനട്ഠേന സാധു, തേസം സംവേഗവത്ഥും കിത്തേത്വാ കിത്തേത്വാ കീളനം സാധുകീളനം, ഉളാരപുഞ്ഞപസവനതോ സമ്പരായികത്ഥാവിരോധികീളാവിഹാരോതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച പുരിമസ്മിം സത്താഹേ സാധുകീളായ ഏകദേസേന കതത്താ സാധുകീളനദിവസാ നാമ തേ ജാതാ. വിസേസതോ പന ധാതുപൂജാദിവസേസുയേവ സാധുകീളനം അകംസു. തതോയേവ ച മഹാപരിനിബ്ബാനസുത്തന്തപാളിയം –

‘‘അഥ ഖോ കോസിനാരകാ മല്ലാ ഭഗവതോ സരീരാനി സത്താഹം സന്ഥാഗാരേ സത്തിപഞ്ജരം കരിത്വാ ധനുപാകാരം പരിക്ഖിപാപേത്വാ നച്ചേഹി ഗീതേഹി വാദിതേഹി മാലേഹി ഗന്ധേഹി സക്കരിംസു ഗരും കരിംസു മാനേസും പൂജേസു’’ന്തി (ദീ. നി. ൨.൨൩൫).

ഏതസ്സ അട്ഠകഥായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൨൩൫) വുത്തം –

‘‘കസ്മാ പനേതേ ഏവമകംസൂതി? ഇതോ പുരിമേസു ദ്വീസു സത്താഹേസു തേ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ഠാനനിസജ്ജോകാസം കരോന്താ ഖാദനീയഭോജനീയാദീനി സംവിദഹന്താ സാധുകീളികായ ഓകാസം ന ലഭിംസു. തതോ നേസം അഹോസി ‘ഇമം സത്താഹം സാധുകീളിതം കീളിസ്സാമ, ഠാനം ഖോ പനേതം വിജ്ജതി, യം അമ്ഹാകം പമത്തഭാവം ഞത്വാ കോചിദേവ ആഗന്ത്വാ ധാതുയോ ഗണ്ഹേയ്യ, തസ്മാ ആരക്ഖം ഠപേത്വാ കീളിസ്സാമാ’തി, തേന തേ ഏവമകംസൂ’’തി.

തസ്മാ വിസേസതോ സാധുകീളികാ ധാതുപൂജാദിവസേസുയേവാതി ദട്ഠബ്ബം. തേ പന ധാതുപൂജായ കതത്താ ‘‘ധാതുപൂജാദിവസാ’’തി പാകടാ ജാതാതി ആഹ ‘‘സത്തസു ച ധാതുപൂജാദിവസേസൂ’’തി. ഉപകട്ഠാതി ആസന്നാ. വസ്സം ഉപനേന്തി ഉപഗച്ഛന്തി ഏത്ഥാതി വസ്സൂപനായികാ. ഏകം മഗ്ഗം ഗതോതി ചാരികം ചരിത്വാ മഹാജനം അസ്സാസേതും ഏകേന മഗ്ഗേന ഗതോ. ഏവം അനുരുദ്ധത്ഥേരാദയോപി തേസു തേസു ജനപദേസു ചാരികം ചരിത്വാ മഹാജനം അസ്സാസേന്താ ഗതാതി ദട്ഠബ്ബം. യേന സാവത്ഥി, തേന ചാരികം പക്കാമീതി യത്ഥ സാവത്ഥി, തത്ഥ ചാരികം പക്കാമി, യേന വാ ദിസാഭാഗേന സാവത്ഥി പക്കമിതബ്ബാ ഹോതി, തേന ദിസാഭാഗേന ചാരികം പക്കാമീതി അത്ഥോ.

തത്രാതി തസ്സം സാവത്ഥിയം. സുദന്തി നിപാതമത്തം. അനിച്ചതാദിപടിസംയുത്തായാതി ‘‘സബ്ബേ സങ്ഖാരാ അനിച്ചാ’’തിആദിനയപ്പവത്തായ. അസമുച്ഛിന്നതണ്ഹാനുസയത്താ അവിജ്ജാതണ്ഹാഭിസങ്ഖതേന കമ്മുനാ ഭവയോനിഗതിഠിതിസത്താവാസേസു ഖന്ധപഞ്ചകസങ്ഖാതം അത്തഭാവം ജനേതി അഭിനിബ്ബത്തേതീതി ജനോ, കിലേസേ ജനേതി, അജനി, ജനിസ്സതീതി വാ ജനോ, മഹന്തോ ജനോതി മഹാജനോ, തം മഹാജനം, ബഹുജനന്തി അത്ഥോ. സഞ്ഞാപേത്വാതി സമസ്സാസേത്വാ. ഗന്ധകുടിയാ ദ്വാരം വിവരിത്വാതി പരിഭോഗചേതിയഭാവതോ ഗന്ധകുടിം വന്ദിത്വാ ഗന്ധകുടിയാ ദ്വാരം വിവരീതി വേദിതബ്ബം. തേനേവ ദീഘനികായട്ഠകഥായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.പഠമമഹാസങ്ഗീതികഥാ) ‘‘ഗന്ധകുടിം വന്ദിത്വാ’’തി വുത്തം. മിലാതം മാലാകചവരം മിലാതമാലാകചവരം. യഥാഠാനേ ഠപേത്വാതി പഠമഠിതട്ഠാനം അനതിക്കമിത്വാ യഥാഠിതട്ഠാനേയേവ ഠപേത്വാതി അത്ഥോ. ഭഗവതോ ഠിതകാലേ കരണീയം വത്തം സബ്ബമകാസീതി സേനാസനേ കത്തബ്ബവത്തം സന്ധായ വുത്തം. കരോന്തോ ച ന്ഹാനകോട്ഠകേ സമ്മജ്ജനഉദകൂപട്ഠാനാദികാലേസു ഗന്ധകുടിം ഗന്ത്വാ ‘‘നനു ഭഗവാ അയം തുമ്ഹാകം ന്ഹാനകാലോ, അയം ധമ്മദേസനാകാലോ, അയം ഭിക്ഖൂനം ഓവാദദാനകാലോ, അയം സീഹസേയ്യം കപ്പനകാലോ, അയം മുഖധോവനകാലോ’’തിആദിനാ നയേന പരിദേവമാനോവ അകാസി. തമേനം അഞ്ഞതരാ ദേവതാ ‘‘ഭന്തേ ആനന്ദ, തുമ്ഹേ ഏവം പരിദേവമാനാ കഥം അഞ്ഞേ അസ്സാസയിസ്സഥാ’’തി സംവേജേസി. സോ തസ്സാ വചനേന സംവിഗ്ഗഹദയോ സന്ഥമ്ഭിത്വാ തഥാഗതസ്സ പരിനിബ്ബാനതോ പഭുതി ഠാനനിസജ്ജബഹുലതായ ഉസ്സന്നധാതുകം കായം സമസ്സാസേതും ഖീരവിരേചനം പിവി. ഇദാനി തം ദസ്സേന്തോ ‘‘അഥ ഥേരോ’’തിആദിമാഹ.

ഉസ്സന്നധാതുകന്തി ഉപചിതസേമ്ഹാദിധാതുകം കായം. സമസ്സാസേതുന്തി സന്തപ്പേതും. ദുതിയദിവസേതി ദേവതായ സംവേജിതദിവസതോ. ‘‘ജേതവനവിഹാരം പവിട്ഠദിവസതോ വാ ദുതിയദിവസേ’’തി വദന്തി. വിരിച്ചതി ഏതേനാതി വിരേചനം, ഓസധപരിഭാവിതം ഖീരമേവ വിരേചനന്തി ഖീരവിരേചനം. യം സന്ധായാതി യം ഭേസജ്ജപാനം സന്ധായ. അങ്ഗസുഭതായ സുഭോതി ഏവം ലദ്ധനാമത്താ സുഭേന മാണവേന. പഹിതം മാണവകന്തി ‘‘സത്ഥാ പരിനിബ്ബുതോ ആനന്ദത്ഥേരോ കിരസ്സ പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ ആഗതോ, മഹാജനോ ച തം ദസ്സനായ ഉപസങ്കമതീ’’തി സുത്വാ ‘‘വിഹാരം ഖോ പന ഗന്ത്വാ മഹാജനമജ്ഝേ ന സക്കാ സുഖേന പടിസന്ഥാരം വാ കാതും ധമ്മകഥം വാ സോതും, ഗേഹം ആഗതംയേവ നം ദിസ്വാ സുഖേന പടിസന്ഥാരം കരിസ്സാമി, ഏകാ ച മേ കങ്ഖാ അത്ഥി, തമ്പി നം പുച്ഛിസ്സാമീ’’തി ചിന്തേത്വാ സുഭേന മാണവേന പേസിതം മാണവകം. ഏതദവോചാതി ഏതം ‘‘അകാലോ ഖോ’’തിആദികം ആനന്ദത്ഥേരോ അവോച. അകാലോ ഖോതി അജ്ജ ഗന്തും യുത്തകാലോ ന ഹോതി. കസ്മാതി ചേ ആഹ ‘‘അത്ഥി മേ അജ്ജാ’’തിആദി. ഭേസജ്ജമത്താതി അപ്പമത്തകം ഭേസജ്ജം. അപ്പത്ഥോ ഹി അയം മത്താസദ്ദോ ‘‘മത്താ സുഖപരിച്ചാഗാ’’തിആദീസു വിയ.

ദുതിയദിവസേതി ഖീരവിരേചനം പീതദിവസതോ ദുതിയദിവസേ. ചേതകത്ഥേരേനാതി ചേതിയരട്ഠേ ജാതത്താ ‘‘ചേതകോ’’തി ഏവംലദ്ധനാമേന. സുഭേന മാണവേന പുട്ഠോതി ‘‘യേസു ധമ്മേസു ഭവം ഗോതമോ ഇമം ലോകം പതിട്ഠാപേസി, തേ തസ്സ അച്ചയേന നട്ഠാ നു ഖോ, ധരന്തി, സചേ ധരന്തി, ആനന്ദോ ജാനിസ്സതി, ഹന്ദ നം പുച്ഛാമീ’’തി ഏവം ചിന്തേത്വാ ‘‘യേസം സോ ഭവം ഗോതമോ ധമ്മാനം വണ്ണവാദീ അഹോസി, യത്ഥ ച ഇമം ജനതം സമാദപേസി നിവേസേസി പതിട്ഠാപേസി, കതമേസാനം ഖോ ഭോ ആനന്ദ ധമ്മാനം സോ ഭവം ഗോതമോ വണ്ണവാദീ അഹോസീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൪൪൮) സുഭേന മാണവേന പുട്ഠോ. അഥസ്സ ഥേരോ തീണി പിടകാനി സീലക്ഖന്ധാദീഹി തീഹി ഖന്ധേഹി സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘തിണ്ണം ഖോ, മാണവ, ഖന്ധാനം സോ ഭഗവാ വണ്ണവാദീ’’തിആദിനാ സുഭസുത്തമഭാസി. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ദീഘനികായേ സുഭസുത്തം നാമ ദസമം സുത്തമഭാസീ’’തി.

ഖണ്ഡഫുല്ലപടിസങ്ഖരണന്തി ഏത്ഥ ഖണ്ഡന്തി ഛിന്നം. ഫുല്ലന്തി ഭിന്നം. തേസം പടിസങ്ഖരണം പുന സമ്മാ പാകതികകരണം, അഭിനവകരണന്തി വുത്തം ഹോതി. രാജഗഹന്തി ഏവംനാമകം നഗരം. തഞ്ഹി മന്ധതുമഹാഗോവിന്ദാദീഹി പരിഗ്ഗഹിതത്താ ‘‘രാജഗഹ’’ന്തി വുച്ചതി. ഛഡ്ഡിതപതിതഉക്ലാപാതി ഛഡ്ഡിതാ ച പതിതാ ച ഉക്ലാപാ ച അഹേസുന്തി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഭഗവതോ പരിനിബ്ബാനട്ഠാനം ഗച്ഛന്തേഹി ഭിക്ഖൂഹി ഛഡ്ഡിതാ വിസ്സട്ഠാ, തതോയേവ ച ഉപചികാദീഹി ഖാദിതത്താ ഇതോ ചിതോ ച പതിതാ, സമ്മജ്ജനാഭാവേന ആകിണ്ണകചവരത്താ ഉക്ലാപാ ച അഹേസുന്തി. ഇമമേവത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഭഗവതോ ഹീ’’തിആദി. പരിച്ഛേദവസേന വേണിയതി ദിസ്സതീതി പരിവേണം. തത്ഥാതി തേസു വിഹാരേസു. ഖണ്ഡഫുല്ലപടിസങ്ഖരണന്തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. പഠമം മാസന്തി വസ്സാനസ്സ പഠമം മാസം, അച്ചന്തസംയോഗേ ചേതം ഉപയോഗവചനം. സേനാസനവത്താനം പഞ്ഞത്തത്താ സേനാസനക്ഖന്ധകേ ച സേനാസനപടിബദ്ധാനം ബഹൂനം വചനതോ ‘‘ഭഗവതാ…പേ… വണ്ണിത’’ന്തി വുത്തം.

ദുതിയദിവസേതി ‘‘ഖണ്ഡഫുല്ലപടിസങ്ഖരണം കരോമാ’’തി ചിന്തിതദിവസതോ ദുതിയദിവസേ. സോ ച വസ്സൂപനായികദിവസതോ ദുതിയദിവസോതി വേദിതബ്ബോ. തേ ഹി ഥേരാ ആസാള്ഹീപുണ്ണമായ ഉപോസഥം കത്വാ പാടിപദേ സന്നിപതിത്വാ വസ്സം ഉപഗന്ത്വാ ഏവം ചിന്തേസും. അജാതസത്തു രാജാതി അജാതോ ഹുത്വാ പിതുനോ പച്ചത്ഥികോ ജാതോതി ‘‘അജാതസത്തൂ’’തി ലദ്ധവോഹാരോ രാജാ. തസ്മിം കിര കുച്ഛിഗതേ ദേവിയാ ഏവരൂപോ ദോഹളോ ഉപ്പജ്ജി ‘‘അഹോ വതാഹം രഞ്ഞോ ദക്ഖിണബാഹുതോ ലോഹിതം പിവേയ്യ’’ന്തി. അഥ തസ്സാ കഥേതും അസക്കോന്തിയാ കിസഭാവം ദുബ്ബണ്ണഭാവഞ്ച ദിസ്വാ രാജാ സയമേവ പുച്ഛിത്വാ ഞത്വാ ച വേജ്ജേ പക്കോസാപേത്വാ സുവണ്ണസത്ഥകേന ബാഹും ഫാലേത്വാ സുവണ്ണസരകേന ലോഹിതം ഗഹേത്വാ ഉദകേന സമ്ഭിന്ദിത്വാ പായേസി. നേമിത്തകാ തം സുത്വാ ‘‘ഏസ ഗബ്ഭോ രഞ്ഞോ സത്തു ഭവിസ്സതി, ഇമിനാ രാജാ ഹഞ്ഞിസ്സതീ’’തി ബ്യാകരിംസു, തസ്മാ ‘‘അജാതോയേവ രഞ്ഞോ സത്തു ഭവിസ്സതീ’’തി നേമിത്തകേഹി നിദ്ദിട്ഠത്താ അജാതസത്തു നാമ ജാതോ. കിന്തി കാരണപുച്ഛനത്ഥേ നിപാതോ, കസ്മാതി അത്ഥോ. പടിവേദേസുന്തി നിവേദേസും, ജാനാപേസുന്തി അത്ഥോ. വിസ്സത്ഥാതി നിരാസങ്കചിത്താ. ആണാചക്കന്തി ആണായേവ അപ്പടിഹതവുത്തിയാ പവത്തനട്ഠേന ചക്കന്തി ആണാചക്കം. സന്നിസജ്ജട്ഠാനന്തി സന്നിപതിത്വാ നിസീദനട്ഠാനം.

രാജഭവനവിഭൂതിന്തി രാജഭവനസമ്പത്തിം. അവഹസന്തമിവാതി അവഹാസം കുരുമാനം വിയ. സിരിയാ നികേതമിവാതി സിരിയാ വസനട്ഠാനമിവ. ഏകനിപാതതിത്ഥമിവ ച ദേവമനുസ്സനയനവിഹങ്ഗാനന്തി ഏകസ്മിം പാനീയതിത്ഥേ സന്നിപതന്താ പക്ഖിനോ വിയ സബ്ബേസം ജനാനം ചക്ഖൂനി മണ്ഡപേയേവ നിപതന്തീതി ദേവമനുസ്സാനം നയനസങ്ഖാതവിഹങ്ഗാനം ഏകനിപാതതിത്ഥമിവ ച. ലോകരാമണേയ്യകമിവ സമ്പിണ്ഡിതന്തി ഏകത്ഥ സമ്പിണ്ഡിതം രാസികതം ലോകേ രമണീയഭാവം വിയ. യദി ലോകേ വിജ്ജമാനം രമണീയത്തം സബ്ബമേവ ആനേത്വാ ഏകത്ഥ സമ്പിണ്ഡിതം സിയാ, തം വിയാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ദട്ഠബ്ബസാരമണ്ഡന്തി ഫേഗ്ഗുരഹിതസാരം വിയ കസടവിനിമുത്തം പസന്നഭൂതം വിയ ച ദട്ഠബ്ബേസു ദട്ഠും അരഹരൂപേസു സാരഭൂതം പസന്നഭൂതഞ്ചാ’’തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. ദട്ഠബ്ബോ ദസ്സനീയോ സാരഭൂതോ വിസിട്ഠതരോ മണ്ഡോ മണ്ഡനം അലങ്കാരോ ഏതസ്സാതി ദട്ഠബ്ബസാരമണ്ഡോ, മണ്ഡപോതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോതി അമ്ഹാകം ഖന്തി, ഉപപരിക്ഖിത്വാ യുത്തതരം ഗഹേതബ്ബം. മണ്ഡം സൂരിയരസ്മിം പാതി നിവാരേതീതി മണ്ഡപോ. വിവിധ…പേ… ചാരുവിതാനന്തി ഏത്ഥ കുസുമദാമാനി ച താനി ഓലമ്ബകാനി ചാതി കുസുമദാമഓലമ്ബകാനി. ഏത്ഥ ച വിസേസനസ്സ പരനിപാതോ ദട്ഠബ്ബോ, ഓലമ്ബകകുസുമദാമാനീതി അത്ഥോ. താനി വിവിധാനി അനേകപ്പകാരാനി വിനിഗ്ഗലന്തം വമേന്തം നിക്ഖാമേന്തമിവ ചാരു സോഭനം വിതാനം ഏത്ഥാതി വിവിധകുസുമദാമഓലമ്ബകവിനിഗ്ഗലന്തചാരുവിതാനോ, മണ്ഡപോ, തം അലങ്കരിത്വാതി യോജേതബ്ബം. രതനവിചിത്രമണികഓട്ടിമതലമിവാതി നാനാപുപ്ഫൂപഹാരവിചിത്തസുപരിനിട്ഠിതഭൂമികമ്മത്തായേവ നാനാരതനേഹി വിചിത്തഭൂതമണികോട്ടിമതലമിവാതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച രതനവിചിത്തഗ്ഗഹണം നാനാപുപ്ഫൂപഹാരവിചിത്തതായ നിദസ്സനം, മണികോട്ടിമതലഗ്ഗഹണം സുപരിനിട്ഠിതഭൂമിപരികമ്മതായാതി വേദിതബ്ബം. മണിയോ കോട്ടേത്വാ കതതലത്താ മണികോട്ടനേന നിബ്ബത്തതലന്തി മണികോട്ടിമതലം. നന്തി മണ്ഡപം. പുപ്ഫൂപഹാരോ പുപ്ഫപൂജാ. ഉത്തരാഭിമുഖന്തി ഉത്തരദിസാഭിമുഖം. ആസനാരഹന്തി നിസീദനാരഹം. ദന്തഖചിതന്തി ദന്തേഹി രചിതം, ദന്തേഹി കതന്തി വുത്തം ഹോതി. ഏത്ഥാതി ആസനേ. നിട്ഠിതം ഭന്തേ മമ കിച്ചന്തി മയാ കത്തബ്ബകിച്ചം നിട്ഠിതന്തി അത്ഥോ.

തസ്മിം പന ദിവസേ ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം സന്ധായ ഏവമാഹംസു ‘‘ഇമസ്മിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ഏകോ ഭിക്ഖു വിസ്സഗന്ധം വായന്തോ വിചരതീ’’തി. ഥേരോ തം സുത്വാ ‘‘ഇമസ്മിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേ അഞ്ഞോ വിസ്സഗന്ധം വായന്തോ വിചരണകഭിക്ഖു നാമ നത്ഥി, അദ്ധാ ഏതേ മം സന്ധായ വദന്തീ’’തി സംവേഗം ആപജ്ജി. ഏകച്ചേ നം ആഹംസുയേവ ‘‘സ്വേ, ആവുസോ, സന്നിപാതോ’’തിആദി. ഇദാനി തം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഭിക്ഖൂ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ആഹംസൂ’’തിആദി. തേനാതി തസ്മാ. ആവജ്ജേസീതി ഉപനാമേസി. അനുപാദായാതി തണ്ഹാദിട്ഠിവസേന കഞ്ചി ധമ്മം അഗഹേത്വാ, യേഹി വാ കിലേസേഹി സബ്ബേഹി വിമുച്ചതി, തേസം ലേസമത്തമ്പി അഗഹേത്വാതി അത്ഥോ. ആസവേഹീതി ഭവതോ ആഭവഗ്ഗം ധമ്മതോ വാ ആഗോത്രഭും സവനതോ പവത്തനതോ ആസവസഞ്ഞിതേഹി കിലേസേഹി. ലക്ഖണവചനഞ്ചേതം ആസവേഹീതി, തദേകട്ഠതായ പന സബ്ബേഹിപി കിലേസേഹി, സബ്ബേഹിപി പാപധമ്മേഹി ചിത്തം വിമുച്ചതിയേവ. ചിത്തം വിമുച്ചീതി ചിത്തം അരഹത്തമഗ്ഗക്ഖണേ ആസവേഹി വിമുച്ചമാനം കത്വാ അരഹത്തഫലക്ഖണേ വിമുച്ചീതി അത്ഥോ. ചങ്കമേനാതി ചങ്കമനകിരിയായ. വിവട്ടൂപനിസ്സയഭൂതം കതം ഉപചിതം പുഞ്ഞം ഏതേനാതി കതപുഞ്ഞോ, അരഹത്താധിഗമായ കതാധികാരോതി അത്ഥോ. പധാനമനുയുഞ്ജാതി വീരിയം അനുയുഞ്ജ, അരഹത്താധിഗമായ അനുയോഗം കരോഹീതി അത്ഥോ. കഥാദോസോ നാമ നത്ഥീതി കഥായ അപരജ്ഝം നാമ നത്ഥി. അച്ചാരദ്ധം വീരിയന്തി അതിവിയ ആരദ്ധം വീരിയം. ഉദ്ധച്ചായാതി ഉദ്ധതഭാവായ. വീരിയസമതം യോജേമീതി ചങ്കമനവീരിയസ്സ അധിമത്തത്താ തസ്സ പഹാനവസേന സമാധിനാ സമരസതാപാദനേന വീരിയസമതം യോജേമി.

ദുതിയദിവസേതി ഥേരേന അരഹത്തപ്പത്തദിവസതോ ദുതിയദിവസേ. ധമ്മസഭായം സന്നിപതിതാതി പക്ഖസ്സ പഞ്ചമിയം സന്നിപതിംസു. അത്തനോ അരഹത്തപ്പത്തിം ഞാപേതുകാമോതി ‘‘സേക്ഖതായ ധമ്മസങ്ഗീതിയാ ഗഹേതും അയുത്തമ്പി ബഹുസ്സുതത്താ ഗണ്ഹിസ്സാമാ’’തി ചിന്തേത്വാ നിസിന്നാനം ഥേരാനം ‘‘ഇദാനി അരഹത്തപ്പത്തോ’’തി സോമനസ്സുപ്പാദനത്ഥം ‘‘അപ്പമത്തോ ഹോഹീ’’തി ദിന്നഓവാദസ്സ സഫലതാദീപനത്ഥം അത്തുപനായികം അകത്വാ അഞ്ഞബ്യാകരണസ്സ ഭഗവതാ സംവണ്ണിതത്താ ച ഥേരോ അത്തനോ അരഹത്തപ്പത്തിം ഞാപേതുകാമോ അഹോസീതി വേദിതബ്ബം. യഥാവുഡ്ഢന്തി വുഡ്ഢപടിപാടിം അനതിക്കമിത്വാ. ഏകേതി മജ്ഝിമഭാണകാനംയേവ ഏകേ. പുബ്ബേ വുത്തമ്പി ഹി സബ്ബം മജ്ഝിമഭാണകാ വദന്തിയേവാതി വേദിതബ്ബം. ദീഘഭാണകാ (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.പഠമമഹാസങ്ഗീതികഥാ) പനേത്ഥ ഏവം വദന്തി –

‘‘അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ അരഹാ സമാനോ സന്നിപാതം അഗമാസി. കഥം അഗമാസി? ‘ഇദാനിമ്ഹി സന്നിപാതമജ്ഝം പവിസനാരഹോ’തി ഹട്ഠതുട്ഠചിത്തോ ഏകംസം ചീവരം കത്വാ ബന്ധനാ മുത്തതാലപക്കം വിയ പണ്ഡുകമ്ബലേ നിക്ഖിത്തജാതിമണി വിയ വിഗതവലാഹകേ നഭേ സമുഗ്ഗതപുണ്ണചന്ദോ വിയ ബാലാതപസമ്ഫസ്സവികസിതരേണുപിഞ്ജരഗബ്ഭം പദുമം വിയ ച പരിസുദ്ധേന പരിയോദാതേന സപ്പഭേന സസ്സിരികേന മുഖവരേന അത്തനോ അരഹത്തപ്പത്തിം ആരോചയമാനോ വിയ ച അഗമാസി. അഥ നം ദിസ്വാ ആയസ്മതോ മഹാകസ്സപസ്സ ഏതദഹോസി ‘സോഭതി വത ഭോ അരഹത്തപ്പത്തോ ആനന്ദോ, സചേ സത്ഥാ ധരേയ്യ, അദ്ധാ അജ്ജ ആനന്ദസ്സ സാധുകാരം ദദേയ്യ, ഹന്ദ ഇമസ്സാഹം ഇദാനി സത്ഥാരാ ദാതബ്ബം സാധുകാരം ദദാമീ’തി തിക്ഖത്തും സാധുകാരമദാസീ’’തി.

ആകാസേന ആഗന്ത്വാ നിസീദീതിപി ഏകേതി ഏത്ഥ പന തേസം തേസം തഥാ തഥാ ഗഹേത്വാ ആഗതമത്തം ഠപേത്വാ വിസും വിസും വചനേ അഞ്ഞം വിസേസകാരണം നത്ഥീതി വദന്തി. ഉപതിസ്സത്ഥേരോ പനാഹ ‘‘സത്തമാസം കതായ ധമ്മസങ്ഗീതിയാ കദാചി പഥവിയം നിമുജ്ജിത്വാ ആഗതത്താ തം ഗഹേത്വാ ഏകേ വദന്തി. കദാചി ആകാസേന ആഗതത്താ തം ഗഹേത്വാ ഏകേ വദന്തീ’’തി.

ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസീതി ഭിക്ഖൂ ആലപി അഭാസി സമ്ബോധേസീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. അഞ്ഞത്ര പന ഞാപനേപി ഹോതി. യഥാഹ – ‘‘ആമന്തയാമി വോ, ഭിക്ഖവേ, (ദീ. നി. ൨.൨൧൮) പടിവേദയാമി വോ, ഭിക്ഖവേ’’തി (അ. നി. ൭.൭൨). പക്കോസനേപി ദിസ്സതി. യഥാഹ ‘‘ഏഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, മമ വചനേന സാരിപുത്തം ആമന്തേഹീ’’തി (അ. നി. ൯.൧൧). ആവുസോതി ആമന്തനാകാരദീപനം. കം ധുരം കത്വാതി കം ജേട്ഠകം കത്വാ. കിം ആനന്ദോ നപ്പഹോതീതി അട്ഠകഥാചരിയേഹി ഠപിതപുച്ഛാ. നപ്പഹോതീതി ന സക്കോതി. ഏതദഗ്ഗന്തി ഏസോ അഗ്ഗോ. ലിങ്ഗവിപല്ലാസേന ഹി അയം നിദ്ദേസോ. യദിദന്തി ച യോ അയന്തി അത്ഥോ, യദിദം ഖന്ധപഞ്ചകന്തി വാ യോജേതബ്ബം. സമ്മന്നീതി സമ്മതം അകാസി. ഉപാലിം വിനയം പുച്ഛേയ്യന്തി പുച്ഛധാതുസ്സ ദ്വികമ്മകത്താ വുത്തം. ബീജനിം ഗഹേത്വാതി ഏത്ഥ ബീജനീഗഹണം ധമ്മകഥികാനം ധമ്മതാതി വേദിതബ്ബം. ഭഗവാപി ഹി ധമ്മകഥികാനം ധമ്മതാദസ്സനത്ഥമേവ വിചിത്തബീജനിം ഗണ്ഹാതി. ന ഹി അഞ്ഞഥാ സബ്ബസ്സപി ലോകസ്സ അലങ്കാരഭൂതം പരമുക്കംസഗതസിക്ഖാസംയമാനം ബുദ്ധാനം മുഖചന്ദമണ്ഡലം പടിച്ഛാദേതബ്ബം ഹോതി. ‘‘പഠമം, ആവുസോ ഉപാലി, പാരാജികം കത്ഥ പഞ്ഞത്ത’’ന്തി കസ്മാ വുത്തം, നനു തസ്സ സങ്ഗീതിയാ പുരിമകാലേ പഠമഭാവോ ന യുത്തോതി? നോ ന യുത്തോ ഭഗവതാ പഞ്ഞത്താനുക്കമേന പാതിമോക്ഖുദ്ദേസാനുക്കമേന ച പഠമഭാവസ്സ സിദ്ധത്താ. യേഭുയ്യേന ഹി തീണി പിടകാനി ഭഗവതോ ധരമാനകാലേ ഠിതാനുക്കമേനേവ സങ്ഗീതാനി, വിസേസതോ വിനയാഭിധമ്മപിടകാനീതി ദട്ഠബ്ബം. കിസ്മിം വത്ഥുസ്മിം മേഥുനധമ്മേതി ച നിമിത്തത്ഥേ ഭുമ്മവചനം.

വത്ഥുമ്പി പുച്ഛീതിആദി ‘‘കത്ഥ പഞ്ഞത്ത’’ന്തിആദിനാ ദസ്സിതേന സഹ തതോ അവസിട്ഠമ്പി സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സനവസേന വുത്തം. കിം പനേത്ഥ പഠമപാരാജികപാളിയം കിഞ്ചി അപനേതബ്ബം വാ പക്ഖിപിതബ്ബം വാ ആസി നാസീതി? ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഭാസിതേ അപനേതബ്ബം നാമ നത്ഥി. ന ഹി തഥാഗതാ ഏകബ്യഞ്ജനമ്പി നിരത്ഥകം വദന്തി, സാവകാനം പന ദേവതാനം വാ ഭാസിതേ അപനേതബ്ബമ്പി ഹോതി, തം ധമ്മസങ്ഗാഹകത്ഥേരാ അപനയിംസു, പക്ഖിപിതബ്ബം പന സബ്ബത്ഥാപി അത്ഥി, തസ്മാ യം യത്ഥ പക്ഖിപിതും യുത്തം, തം തത്ഥ പക്ഖിപിംസുയേവ. കിം പന തന്തി ചേ? ‘‘തേന സമയേനാ’’തി വാ ‘‘തേന ഖോ പന സമയേനാ’’തി വാ ‘‘അഥ ഖോ’’ഇതി വാ ‘‘ഏവം വുത്തേ’’തി വാ ‘‘ഏതദവോചാ’’തി വാ ഏവമാദികം സമ്ബന്ധവചനമത്തം. ഏവം പക്ഖിപിതബ്ബയുത്തം പക്ഖിപിത്വാ പന ഇദം പഠമപാരാജികന്തി ഠപേസും. പഠമപാരാജികേ സങ്ഗഹമാരുള്ഹേ പഞ്ച അരഹന്തസതാനി സങ്ഗഹം ആരോപിതനയേനേവ ഗണസജ്ഝായമകംസു. ‘‘തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ വേരഞ്ജായം വിഹരതീ’’തി ച നേസം സജ്ഝായാരമ്ഭകാലേയേവ സാധുകാരം ദദമാനാ വിയ മഹാപഥവീ ഉദകപരിയന്തം കത്വാ കമ്പിത്ഥ. തേ ഏതേനേവ നയേന സേസപാരാജികാനിപി സങ്ഗഹം ആരോപേത്വാ ‘‘ഇദം പാരാജികകണ്ഡ’’ന്തി ഠപേസും. ഏവം തേരസ സങ്ഘാദിസേസാനി ‘‘തേരസക’’ന്തിആദീനി വത്വാ വീസാധികാനി ദ്വേ സിക്ഖാപദസതാനി ‘‘മഹാവിഭങ്ഗോ’’തി കിത്തേത്വാ ഠപേസും. മഹാവിഭങ്ഗാവസാനേപി പുരിമനയേനേവ മഹാപഥവീ അകമ്പിത്ഥ. തതോ ഭിക്ഖുനിവിഭങ്ഗേ അട്ഠ സിക്ഖാപദാനി ‘‘പാരാജികകണ്ഡം നാമാ’’തിആദീനി വത്വാ തീണി സിക്ഖാപദസതാനി ചത്താരി ച സിക്ഖാപദാനി ‘‘ഭിക്ഖുനിവിഭങ്ഗോ’’തി കിത്തേത്വാ ‘‘അയം ഉഭതോവിഭങ്ഗോ നാമ ചതുസട്ഠിഭാണവാരോ’’തി ഠപേസും. ഉഭതോവിഭങ്ഗാവസാനേപി വുത്തനയേനേവ പഥവീ അകമ്പിത്ഥ. ഏതേനേവുപായേന അസീതിഭാണവാരപരിമാണം ഖന്ധകം പഞ്ചവീസതിഭാണവാരപരിമാണം പരിവാരഞ്ച സങ്ഗഹം ആരോപേത്വാ ‘‘ഇദം വിനയപിടകം നാമാ’’തി ഠപേസും. വിനയപിടകാവസാനേപി വുത്തനയേനേവ പഥവീകമ്പോ അഹോസി. തം ആയസ്മന്തം ഉപാലിത്ഥേരം പടിച്ഛാപേസും ‘‘ആവുസോ, ഇദം തുയ്ഹം നിസ്സിതകേ വാചേഹീ’’തി ഏവമേത്ഥ അവുത്തോപി വിസേസോ വേദിതബ്ബോ.

ഏവം വിനയപിടകം സങ്ഗഹമാരോപേത്വാ സുത്തന്തപിടകം സങ്ഗായിംസു. ഇദാനി തം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വിനയം സങ്ഗായിത്വാ’’തിആദി. മഹാകസ്സപത്ഥേരോ ആനന്ദത്ഥേരം ധമ്മം പുച്ഛീതി ഏത്ഥ അയമനുക്കമോ വേദിതബ്ബോ – ആനന്ദത്ഥേരേ ദന്തഖചിതം ബീജനിം ഗഹേത്വാ ധമ്മാസനേ നിസിന്നേ ആയസ്മാ മഹാകസ്സപത്ഥേരോ ഭിക്ഖൂ പുച്ഛി ‘‘കതരം, ആവുസോ, പിടകം പഠമം സങ്ഗായാമാ’’തി? ‘‘സുത്തന്തപിടകം, ഭന്തേതി. സുത്തന്തപിടകേ ചതസ്സോ സങ്ഗീതിയോ, താസു പഠമം കതരം സങ്ഗീതിന്തി? ദീഘസങ്ഗീതിം, ഭന്തേതി. ദീഘസങ്ഗീതിയം ചതുത്തിംസ സുത്താനി, തയോ ച വഗ്ഗാ, തേസു പഠമം കതരം വഗ്ഗന്തി. സീലക്ഖന്ധവഗ്ഗം, ഭന്തേതി. സീലക്ഖന്ധവഗ്ഗേ തേരസ സുത്തന്താ, തേസു പഠമം കതരം സുത്തന്തി? ബ്രഹ്മജാലസുത്തം നാമ ഭന്തേ തിവിധസീലാലങ്കതം നാനാവിധമിച്ഛാജീവകുഹനലപനാദിവിദ്ധംസനം ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിജാലവിനിവേഠനം ദസസഹസ്സിലോകധാതുപകമ്പനം, തം പഠമം സങ്ഗായാമാ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ ആയസ്മന്തം ആനന്ദം ഏതദവോച ‘‘ബ്രഹ്മജാലം, ആവുസോ ആനന്ദ, കത്ഥ ഭാസിത’’ന്തി?

അന്തരാ ച ഭന്തേ രാജഗഹം അന്തരാ ച നാളന്ദന്തി ഏത്ഥ അന്തരാ-സദ്ദോ കാരണഖണചിത്തവേമജ്ഝവിവരാദീസു ദിസ്സതി. തഥാ ഹി ‘‘തദന്തരം കോ ജാനേയ്യ അഞ്ഞത്ര തഥാഗതാ’’തി (അ. നി. ൬.൪൪; ൧൦.൭൫) ച, ‘‘ജനാ സങ്ഗമ്മ മന്തേന്തി, മഞ്ച തഞ്ച കിമന്തര’’ന്തി (സം. നി. ൧.൨൨൮) ച ആദീസു കാരണേ അന്തരാസദ്ദോ വത്തതി. ‘‘അദ്ദസ മം ഭന്തേ അഞ്ഞതരാ ഇത്ഥീ വിജ്ജന്തരികായ ഭാജനം ധോവന്തീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൧൪൯) ഖണേ. ‘‘യസ്സന്തരതോ ന സന്തി കോപാ’’തിആദീസു (ഉദാ. ൨൦) ചിത്തേ. ‘‘അന്തരാ വോസാനമാപാദീ’’തിആദീസു വേമജ്ഝേ. ‘‘അപി ചായം തപോദാ ദ്വിന്നം മഹാനിരയാനം അന്തരികായ ആഗച്ഛതീ’’തിആദീസു (പാരാ. ൨൩൧) വിവരേ. സ്വായമിധ വിവരേ വത്തതി, തസ്മാ രാജഗഹസ്സ ച നാളന്ദായ ച വിവരേതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ, അന്തരാസദ്ദേന പന യുത്തത്താ ഉപയോഗവചനം കതം. ഈദിസേസു ച ഠാനേസു അക്ഖരചിന്തകാ ‘‘അന്തരാ ഗാമഞ്ച നദിഞ്ച യാതീ’’തി ഏവം ഏകമേവ അന്തരാസദ്ദം പയുജ്ജന്തി, സോ ദുതിയപദേനപി യോജേതബ്ബോ ഹോതി. അയോജിയമാനേ ഉപയോഗവചനം ന പാപുണാതി സാമിവചനപ്പസങ്ഗേ അന്തരാസദ്ദയോഗേന ഉപയോഗവചനസ്സ ഇച്ഛിതത്താ. ഇധ പന യോജേത്വാ ഏവം വുത്തോ. രാജാഗാരകേതി തത്ഥ രഞ്ഞോ കീളനത്ഥം പടിഭാനചിത്തവിചിത്രം അഗാരം അകംസു, തം രാജാഗാരകന്തി പവുച്ചതി, തസ്മിം. അമ്ബലട്ഠികാതി രഞ്ഞോ ഉയ്യാനം. തസ്സ കിര ദ്വാരസമീപേ തരുണോ അമ്ബരുക്ഖോ അത്ഥി, തം അമ്ബലട്ഠികാതി വദന്തി. തസ്സ അവിദൂരഭവത്താ ഉയ്യാനമ്പി അമ്ബലട്ഠികാത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗതം ‘‘വരുണാനഗര’’ന്തിആദീസു വിയ.

സുപ്പിയഞ്ച പരിബ്ബാജകന്തി ഏത്ഥ സുപ്പിയോതി തസ്സ നാമം, പരിബ്ബാജകോതി സഞ്ജയസ്സ അന്തേവാസീ ഛന്നപരിബ്ബാജകോ. ബ്രഹ്മദത്തഞ്ച മാണവകന്തി ഏത്ഥ ബ്രഹ്മദത്തോതി തസ്സ നാമം. മാണവോതി സത്തോപി ചോരോപി തരുണോപി വുച്ചതി. തഥാ ഹി –

‘‘ചോദിതാ ദേവദൂതേഹി, യേ പമജ്ജന്തി മാണവാ;

തേ ദീഘരത്തം സോചന്തി, ഹീനകായൂപഗാ നരാ’’തി. (മ. നി. ൩.൨൭൧; അ. നി. ൩.൩൬) –

ആദീസു സത്തോ മാണവോതി വുത്തോ. ‘‘മാണവേഹിപി സമാഗച്ഛന്തി കതകമ്മേഹിപി അകതകമ്മേഹിപീ’’തിആദീസു (മ. നി. ൨.൧൪൯) ചോരോ. ‘‘അമ്ബട്ഠമാണവോ അങ്ഗകോ മാണവോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൨൫൮-൨൬൧, ൩൧൬) തരുണോ മാണവോതി വുത്തോ. ഇധാപി അയമേവ അധിപ്പേതോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി ‘‘ബ്രഹ്മദത്തം നാമ തരുണപുരിസം ആരബ്ഭാ’’തി. ജീവകമ്ബവനേതി ജീവകസ്സ കോമാരഭച്ചസ്സ അമ്ബവനേ. അഥ ‘‘കം ആരബ്ഭാ’’തി അവത്വാ ‘‘കേനസദ്ധി’’ന്തി കസ്മാ വുത്തം? ന ഏതം സുത്തം ഭഗവതാ ഏവ വുത്തം, രഞ്ഞാപി ‘‘യഥാ നു ഖോ ഇമാനി പുഥുസിപ്പായതനാനീ’’തിആദിനാ കിഞ്ചി കിഞ്ചി വുത്തം അത്ഥി, തസ്മാ ഏവം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. വേദേഹിപുത്തേനാതി അയം കോസലരഞ്ഞോ ധീതായ പുത്തോ, ന വിദേഹരഞ്ഞോ, ‘‘വേദേഹീ’’തി പന പണ്ഡിതാധിവചനമേതം. വിദന്തി ഏതേനാതി വേദോ, ഞാണസ്സേതം അധിവചനം. വേദേന ഈഹതി ഘടതി വായമതീതി വേദേഹീ, വേദേഹിയാ പുത്തോ വേദേഹിപുത്തോ, തേന.

ഏതേനേവുപായേന പഞ്ച നികായേ പുച്ഛീതി ഏത്ഥ അയമനുക്കമോ വേദിതബ്ബോ. വുത്തനയേന ബ്രഹ്മജാലസ്സ പുച്ഛാവിസജ്ജനാവസാനേ പഞ്ച അരഹന്തസതാനി സജ്ഝായമകംസു. വുത്തനയേനേവ ച പഥവീകമ്പോ അഹോസി. ഏവം ബ്രഹ്മജാലം സങ്ഗായിത്വാ തതോ പരം ‘‘സാമഞ്ഞഫലം പനാവുസോ ആനന്ദ, കത്ഥ ഭാസിത’’ന്തിആദിനാ പുച്ഛാവിസജ്ജനാനുക്കമേന സദ്ധിം ബ്രഹ്മജാലേന തേരസസുത്തന്തം സങ്ഗായിത്വാ ‘‘അയം സീലക്ഖന്ധവഗ്ഗോ നാമാ’’തി കിത്തേത്വാ ഠപേസും. തദനന്തരം മഹാവഗ്ഗം, തദനന്തരം പാഥികവഗ്ഗന്തി ഏവം തിവഗ്ഗസങ്ഗഹം ചതുത്തിംസസുത്തന്തപടിമണ്ഡിതം ചതുസട്ഠിഭാണവാരപരിമാണം തന്തിം സങ്ഗായിത്വാ ‘‘അയം ദീഘനികായോ നാമാ’’തി വത്വാ ആയസ്മന്തം ആനന്ദത്ഥേരം പടിച്ഛാപേസും ‘‘ആവുസോ, ഇമം തുയ്ഹം നിസ്സിതകേ വാചേഹീ’’തി. തതോ അനന്തരം അസീതിഭാണവാരപരിമാണം മജ്ഝിമനികായം സങ്ഗായിത്വാ ധമ്മസേനാപതിസാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ നിസ്സിതകേ പടിച്ഛാപേസും ‘‘ഇമം തുമ്ഹേ പരിഹരഥാ’’തി. തദനന്തരം ഭാണവാരസതപരിമാണം സംയുത്തനികായം സങ്ഗായിത്വാ മഹാകസ്സപത്ഥേരം പടിച്ഛാപേസും ‘‘ഭന്തേ, ഇമം തുമ്ഹാകം നിസ്സിതകേ വാചേഥാ’’തി. തദനന്തരം വീസതിഭാണവാരസതപഅമാണം അങ്ഗുത്തരനികായം സങ്ഗായിത്വാ അനുരുദ്ധത്ഥേരം പടിച്ഛാപേസും ‘‘ഇമം തുമ്ഹാകം നിസ്സിതകേ വാചേഥാ’’തി.

തദനന്തരം –

‘‘ധമ്മസങ്ഗണിം വിഭങ്ഗഞ്ച, കഥാവത്ഥുഞ്ച പുഗ്ഗലം;

ധാതുയമകം പട്ഠാനം, അഭിധമ്മോതി വുച്ചതീ’’തി. –

ഏവം സംവണ്ണിതം സുഖുമഞാണഗോചരം തന്തിം സങ്ഗായിത്വാ ‘‘ഇദം അഭിധമ്മപിടകം നാമാ’’തി വത്വാ പഞ്ച അരഹന്തസതാനി സജ്ഝായമകംസു. വുത്തനയേനേവ പഥവീകമ്പോ അഹോസി. തതോ പരം ജാതകം മഹാനിദ്ദേസോ പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗോ അപദാനം സുത്തനിപാതോ ഖുദ്ദകപാഠോ ധമ്മപദം ഉദാനം ഇതിവുത്തകം വിമാനവത്ഥു പേതവത്ഥു ഥേരഗാഥാ ഥേരീഗാഥാതി ഇമം തന്തിം സങ്ഗായിത്വാ ‘‘ഖുദ്ദകഗന്ഥോ നാമ അയ’’ന്തി ച വത്വാ അഭിധമ്മപിടകസ്മിംയേവ സങ്ഗഹം ആരോപയിംസൂതി ദീഘഭാണകാ വദന്തി. മജ്ഝിമഭാണകാ പന ‘‘ചരിയാപിടകബുദ്ധവംസേഹി സദ്ധിം സബ്ബമ്പി തം ഖുദ്ദകഗന്ഥം സുത്തന്തപിടകേ പരിയാപന്ന’’ന്തി വദന്തി. അയമേത്ഥ അധിപ്പായോ – ജാതകാദികേ ഖുദ്ദകനികായപരിയാപന്നേ യേഭുയ്യേന ച ധമ്മനിദ്ദേസഭൂതേ താദിസേ അഭിധമ്മപിടകേ സങ്ഗണ്ഹിതും യുത്തം, ന പന ദീഘനികായാദിപ്പകാരേ സുത്തന്തപിടകേ, നാപി പഞ്ഞത്തിനിദ്ദേസഭൂതേ വിനയപിടകേതി. ദീഘഭാണകാ ‘‘ജാതകാദീനം അഭിധമ്മപിടകേ സങ്ഗഹോ’’തി വദന്തി. ചരിയാപിടകബുദ്ധവംസാനഞ്ചേത്ഥ അഗ്ഗഹണം ജാതകഗതികത്താ. മജ്ഝിമഭാണകാ പന അട്ഠുപ്പത്തിവസേന ദേസിതാനം ജാതകാദീനം യഥാനുലോമദേസനാഭാവതോ താദിസേ സുത്തന്തപിടകേ സങ്ഗഹോ യുത്തോ, ന പന സഭാവധമ്മനിദ്ദേസഭൂതേ യഥാധമ്മസാസനേ അഭിധമ്മപിടകേതി ജാതകാദീനം സുത്തപരിയാപന്നതം വദന്തി. തത്ഥ യുത്തം വിചാരേത്വാ ഗഹേതബ്ബം. ഖുദ്ദകനികായസ്സ സേസനികായാനം വിയ അപാകടത്താ സേസേ ഠപേത്വാ ഖുദ്ദകനികായം പാകടം കത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്ഥ ഖുദ്ദകനികായോ നാമാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥാതി തേസു നികായേസു. തത്ഥാതി ഖുദ്ദകനികായേ.

ഏവം നിമിത്തപയോജനകാലദേസകാരകകരണപ്പകാരേഹി പഠമമഹാസങ്ഗീതിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തത്ഥ വവത്ഥാപിതേസു ധമ്മവിനയേസു നാനപ്പകാരകോസല്ലത്ഥം ഏകവിധാദിഭേദേ ദസ്സേതും ‘‘തദേതം സബ്ബമ്പീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിന്തി ഏത്ഥ അനാവരണഞാണപദട്ഠാനം മഗ്ഗഞാണം മഗ്ഗഞാണപദട്ഠാനഞ്ച അനാവരണഞാണം ‘‘സമ്മാസമ്ബോധീ’’തി വുച്ചതി. പച്ചവേക്ഖന്തേന വാതി ഉദാനാദിവസേന പവത്തധമ്മം സന്ധായാഹ. വിമുത്തിരസന്തി അരഹത്തഫലസ്സാദം വിമുത്തിസമ്പത്തികം വാ അഗ്ഗഫലനിപ്ഫാദനതോ, വിമുത്തികിച്ചം വാ കിലേസാനം അച്ചന്തവിമുത്തിസമ്പാദനതോ.

കിഞ്ചാപി അവിസേസേന സബ്ബമ്പി ബുദ്ധവചനം കിലേസവിനയനേന വിനയോ, യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജമാനേ അപായപതനാദിതോ ധാരണേന ധമ്മോ ച ഹോതി, ഇധാധിപ്പേതേ പന ധമ്മവിനയേ നിദ്ധാരേതും ‘‘തത്ഥ വിനയപിടക’’ന്തിആദിമാഹ. ഖന്ധാദിവസേന സഭാവധമ്മദേസനാബാഹുല്ലതോ ആഹ ‘‘അവസേസം ബുദ്ധവചനം ധമ്മോ’’തി. അഥ വാ യദിപി ധമ്മോയേവ വിനയോ പരിയത്തിആദിഭാവതോ, തഥാപി വിനയസദ്ദസന്നിധാനോ അഭിന്നാധികരണഭാവേന പയുത്തോ ധമ്മസദ്ദോ വിനയതന്തിവിപരീതം തന്തിം ദീപേതി യഥാ ‘‘പുഞ്ഞഞാണസമ്ഭാരോ, ഗോബലീബദ്ദ’’ന്തിആദി.

അനേകജാതിസംസാരന്തി അയം ഗാഥാ ഭഗവതാ അത്തനോ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപദട്ഠാനം അരഹത്തപ്പത്തിം പച്ചവേക്ഖന്തേന ഏകൂനവീസതിമസ്സ പച്ചവേക്ഖണഞാണസ്സ അനന്തരം ഭാസിതാ. തേനാഹ ‘‘ഇദം പഠമബുദ്ധവചന’’ന്തി. ഇദം കിര സബ്ബബുദ്ധേഹി അവിജഹിതഉദാനം. അയമസ്സ സങ്ഖേപത്ഥോ (ധ. പ. അട്ഠ. ൨.൧൫൪) – അഹം ഇമസ്സ അത്തഭാവഗേഹസ്സ കാരകം തണ്ഹാവഡ്ഢകിം ഗവേസന്തോ യേന ഞാണേന തം ദട്ഠും സക്കാ, തസ്സ ബോധിഞാണസ്സത്ഥായ ദീപങ്കരപാദമൂലേ കതാഭിനീഹാരോ ഏത്തകം കാലം അനേകജാതിസംസാരം അനേകജാതിസതസഹസ്സസങ്ഖ്യം സംസാരവട്ടം അനിബ്ബിസം അനിബ്ബിസന്തോ തം ഞാണം അവിന്ദന്തോ അലഭന്തോയേവ സന്ധാവിസ്സം സംസരിം. യസ്മാ ജരാബ്യാധിമരണമിസ്സതായ ജാതി നാമേസാ പുനപ്പുനം ഉപഗന്തും ദുക്ഖാ, ന ച സാ തസ്മിം അദിട്ഠേ നിവത്തതി, തസ്മാ തം ഗവേസന്തോ സന്ധാവിസ്സന്തി അത്ഥോ.

ദിട്ഠോസീതി ഇദാനി മയാ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം പടിവിജ്ഝന്തേന ദിട്ഠോ അസി. പുന ഗേഹന്തി പുന ഇമം അത്തഭാവസങ്ഖാതം മമ ഗേഹം ന കാഹസി ന കരിസ്സസി. തവ സബ്ബാ അനവസേസാ കിലേസഫാസുകാ മയാ ഭഗ്ഗാ. ഇമസ്സ തയാ കതസ്സ അത്തഭാവഗേഹസ്സ കൂടം അവിജ്ജാസങ്ഖാതം കണ്ണികമണ്ഡലം വിസങ്ഖതം വിദ്ധംസിതം. വിസങ്ഖാരം നിബ്ബാനം ആരമ്മണകരണവസേന ഗതം അനുപവിട്ഠം ഇദാനി മമ ചിത്തം, അഹഞ്ച തണ്ഹാനം ഖയസങ്ഖാതം അരഹത്തമഗ്ഗം അരഹത്തഫലം വാ അജ്ഝഗാ അധിഗതോ പത്തോസ്മീതി അത്ഥോ. ഗണ്ഠിപദേസു പന ‘‘വിസങ്ഖാരഗതന്തി ചിത്തമേവ തണ്ഹാനം ഖയസങ്ഖാതം അരഹത്തമഗ്ഗം അരഹത്തഫലം വാ അജ്ഝഗാ അധിഗതോ പത്തോ’’തി ഏവമ്പി അത്ഥോ വുത്തോ. അയം മനസാ പവത്തിതധമ്മാനം ആദി. ‘‘യദാ ഹവേ പാതുഭവന്തി ധമ്മാതി അയം പന വാചായ പവത്തിതധമ്മാനം ആദീ’’തി വദന്തി. അന്തോജപ്പനവസേന കിര ഭഗവാ ‘‘അനേകജാതിസംസാര’’ന്തിആദിമാഹ.

കേചീതി ഖന്ധകഭാണകാ. പഠമം വുത്തോ പന ധമ്മപദഭാണകാനം അധിപ്പായോതി വേദിതബ്ബോ. ഏത്ഥ ച ഖന്ധകഭാണകാ വദന്തി ‘‘ധമ്മപദഭാണകാനം ഗാഥാ മനസാ ദേസിതത്താ തദാ മഹതോ ജനസ്സ ഉപകാരായ ന ഹോതി, അമ്ഹാകം പന ഗാഥാ വചീഭേദം കത്വാ ദേസിതത്താ തദാ സുണന്താനം ദേവബ്രഹ്മാനം ഉപകാരായ അഹോസി, തസ്മാ ഇദമേവ പഠമബുദ്ധവചന’’ന്തി. ധമ്മപദഭാണകാ പന ‘‘ദേസനായ ജനസ്സ ഉപകാരാനുപകാരഭാവോ ലക്ഖണം ന ഹോതി, ഭഗവതാ മനസാ ദേസിതത്തായേവ ഇദം പഠമബുദ്ധവചന’’ന്തി വദന്തി, തസ്മാ ഉഭയമ്പി അഞ്ഞമഞ്ഞം വിരുദ്ധം ന ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. നനു ച യദി ‘‘അനേകജാതിസംസാര’’ന്തി മനസാ ദേസിതം, അഥ കസ്മാ ധമ്മപദഅട്ഠകഥായം (ധ. പ. അട്ഠ. ൨.൧൫൩-൧൫൪) ‘‘അനേകജാതിസംസാരന്തി ഇമം ധമ്മദേസനം സത്ഥാ ബോധിരുക്ഖമൂലേ നിസിന്നോ ഉദാനവസേന ഉദാനേത്വാ അപരഭാഗേ ആനന്ദത്ഥേരേന പുട്ഠോ കഥേസീ’’തി വുത്തന്തി? തത്ഥാപി മനസാ ഉദാനേത്വാതി ഏവമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. അഥ വാ മനസാവ ദേസിതന്തി ഏവം ഗഹണേ കിം കാരണന്തി ചേ? യദി വചീഭേദം കത്വാ ദേസിതം സിയാ, ഉദാനപാളിയം ആരുള്ഹം ഭവേയ്യ, തസ്മാ ഉദാനപാളിയം അനാരുള്ഹഭാവോയേവ വചീഭേദം അകത്വാ മനസാ ദേസിതഭാവേ കാരണന്തി വദന്തി.

യദാ ഹവേ പാതുഭവന്തി ധമ്മാതി ഏത്ഥ ഇതിസദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ. തേന ‘‘ആതാപിനോ ഝായതോ ബ്രാഹ്മണസ്സ, അഥസ്സ കങ്ഖാ വപയന്തി സബ്ബാ. യതോ പജാനാതി സഹേതുധമ്മ’’ന്തി ആദിഗാഥാത്തയം സങ്ഗണ്ഹാതി. ഉദാനഗാഥന്തി പന ജാതിയാ ഏകവചനം, തത്ഥാപി പഠമഗാഥംയേവ വാ ഗഹേത്വാ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ഏത്ഥ പന യം വത്തബ്ബം, തം ഖന്ധകേ ആവി ഭവിസ്സതി. പാടിപദദിവസേതി ഇദം ‘‘സബ്ബഞ്ഞുഭാവപ്പത്തസ്സാ’’തി ന ഏതേന സമ്ബന്ധിതബ്ബം, ‘‘പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ ഉപ്പന്നാ’’തി ഏതേന പന സമ്ബന്ധിതബ്ബം. വിസാഖപുണ്ണമായമേവ ഹി ഭഗവാ പച്ചൂസസമയേ സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോതി. സോമനസ്സമയഞാണേനാതി സോമനസ്സസമ്പയുത്തഞാണേന. ആമന്തയാമീതി നിവേദയാമി, ബോധേമീതി അത്ഥോ. വയധമ്മാതി അനിച്ചലക്ഖണമുഖേന ദുക്ഖാനത്തലക്ഖണമ്പി സങ്ഖാരാനം വിഭാവേതി ‘‘യദനിച്ചം തം ദുക്ഖം, യം ദുക്ഖം തദനത്താ’’തി (സം. നി. ൩.൧൫) വചനതോ. ലക്ഖണത്തയവിഭാവനനയേനേവ തദാരമ്മണം വിപസ്സനം ദസ്സേന്തോ സബ്ബതിത്ഥിയാനം അവിസയഭൂതം ബുദ്ധാവേണികം ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനാധിട്ഠാനം അവിപരീതം നിബ്ബാനഗാമിനിം പടിപദം പകാസേതീതി ദട്ഠബ്ബം. ഇദാനി തത്ഥ സമ്മാപടിപത്തിയം നിയോജേതി ‘‘അപ്പമാദേന സമ്പാദേഥാ’’തി. അഥ വാ ‘‘വയധമ്മാ സങ്ഖാരാ’’തി ഏതേന സങ്ഖേപേന സംവേജേത്വാ ‘‘അപ്പമാദേന സമ്പാദേഥാ’’തി സങ്ഖേപേനേവ നിരവസേസം സമ്മാപടിപത്തിം ദസ്സേതി. അപ്പമാദപദഞ്ഹി സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹിതം കേവലപരിപുണ്ണം സാസനം പരിയാദിയിത്വാ തിട്ഠതീതി. അന്തരേതി അന്തരാളേ, വേമജ്ഝേതി അത്ഥോ.

സുത്തന്തപിടകന്തി ഏത്ഥ യഥാ കമ്മമേവ കമ്മന്തം, ഏവം സുത്തമേവ സുത്തന്തന്തി വേദിതബ്ബം. അസങ്ഗീതന്തി സങ്ഗീതിക്ഖന്ധകകഥാവത്ഥുപ്പകരണാദി. കേചി പന ‘‘സുഭസുത്തമ്പി പഠമസങ്ഗീതിയം അസങ്ഗീത’’ന്തി വദന്തി, തം ന യുജ്ജതി. ‘‘പഠമസങ്ഗീതിതോ പുരേതരമേവ ഹി ആയസ്മതാ ആനന്ദത്ഥേരേന ജേതവനേ വിഹരന്തേന സുഭസ്സ മാണവസ്സ ദേസിത’’ന്തി ആചരിയധമ്മപാലത്ഥേരേന വുത്തം. സുഭസുത്തം പന ‘‘ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ആയസ്മാ ആനന്ദോ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ അചിരപരിനിബ്ബുതേ ഭഗവതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൪൪൪) ആഗതം. തത്ഥ ‘‘ഏവം മേ സുത’’ന്തിആദിവചനം പഠമസങ്ഗീതിയം ആയസ്മതാ ആനന്ദത്ഥേരേനേവ വത്തും യുത്തരൂപം ന ഹോതി. ന ഹി ആനന്ദത്ഥേരോ സയമേവ സുഭസുത്തം ദേസേത്വാ ‘‘ഏവം മേ സുത’’ന്തിആദീനി വദതി. ഏവം പന വത്തബ്ബം സിയാ ‘‘ഏകമിദാഹം, ഭന്തേ, സമയം സാവത്ഥിയം വിഹരാമി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ’’തി, തസ്മാ ദുതിയതതിയസങ്ഗീതികാരകേഹി ‘‘ഏവം മേ സുത’’ന്തിആദിനാ സുഭസുത്തം സങ്ഗീതിമാരോപിതം വിയ ദിസ്സതി. അഥ ആചരിയധമ്മപാലത്ഥേരസ്സ ഏവമധിപ്പായോ സിയാ ‘‘ആനന്ദത്ഥേരേനേവ വുത്തമ്പി സുഭസുത്തം പഠമസങ്ഗീതിം ആരോപേത്വാ തന്തിം ഠപേതുകാമേഹി മഹാകസ്സപത്ഥേരാദീഹി അഞ്ഞേസു സുത്തേസു ആഗതനയേനേവ ‘ഏവം മേ സുത’ന്തിആദിനാ തന്തി ഠപിതാ’’തി, ഏവം സതി യുജ്ജേയ്യ. അഥ വാ ആയസ്മാ ആനന്ദത്ഥേരോ സുഭസുത്തം സയം ദേസേന്തോപി സാമഞ്ഞഫലാദീസു ഭഗവതാ ദേസിതനയേനേവ ദേസേസീതി ഭഗവതോ സമ്മുഖാ ലദ്ധനയേ ഠത്വാ ദേസിതത്താ ഭഗവതാ ദേസിതം ധമ്മം അത്തനി അദഹന്തോ ‘‘ഏവം മേ സുത’’ന്തിആദിമാഹാതി ഏവമധിപ്പായോ വേദിതബ്ബോ.

ഉഭയാനി പാതിമോക്ഖാനീതി ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനീപാതിമോക്ഖവസേന. ദ്വേ വിഭങ്ഗാനീതി ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനീവിഭങ്ഗവസേനേവ ദ്വേ വിഭങ്ഗാനി. ദ്വാവീസതി ഖന്ധകാനീതി മഹാവഗ്ഗചൂളവഗ്ഗേസു ആഗതാനി ദ്വാവീസതി ഖന്ധകാനി. സോളസപരിവാരാതി സോളസഹി പരിവാരേഹി ഉപലക്ഖിതത്താ സോളസപരിവാരാതി വുത്തം. തഥാ ഹി പരിവാരപാളിയം ‘‘യം തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന പഠമം പാരാജികം കത്ഥ പഞ്ഞത്ത’’ന്തിആദിനാ (പരി. ൧) പഞ്ഞത്തിവാരോ, തതോ പരം ‘‘മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവന്തോ കതി ആപത്തിയോ ആപജ്ജതീ’’തിആദിനാ (പരി. ൧൫൭) കതാപത്തിവാരോ, ‘‘മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവന്തസ്സ ആപത്തിയോ ചതുന്നം വിപത്തീനം കതി വിപത്തിയോ ഭജന്തീ’’തിആദിപ്പഭേദോ (പരി. ൧൮൨) വിപത്തിവാരോ, ‘‘മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവന്തസ്സ ആപത്തിയോ സത്തന്നം ആപത്തിക്ഖന്ധാനം കതിഹി ആപത്തിക്ഖന്ധേഹി സങ്ഗഹിതാ’’തിആദിപ്പഭേദോ (പരി. ൧൮൩) സങ്ഗഹവാരോ, ‘‘മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവന്തസ്സ ആപത്തിയോ ഛന്നം ആപത്തിസമുട്ഠാനാനം കതിഹി സമുട്ഠാനേഹി സമുട്ഠന്തീ’’തിആദിനാ (പരി. ൧൮൪) സമുട്ഠാനവാരോ, ‘‘മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവന്തസ്സ ആപത്തിയോ ചതുന്നം അധികരണാനം കതമം അധികരണ’’ന്തിആദിനാ (പരി. ൧൮൫) അധികരണവാരോ, ‘‘മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവന്തസ്സ ആപത്തിയോ സത്തന്നം സമഥാനം കതിഹി സമഥേഹി സമ്മന്തീ’’തിആദിപ്പഭേദോ (പരി. ൧൮൬) സമഥവാരോ, തദനന്തരം സമുച്ചയവാരോ ചാതി അട്ഠ വാരാ വുത്താ. തതോ പരം ‘‘മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവനപച്ചയാ പാരാജികം കത്ഥ പഞ്ഞത്ത’’ന്തിആദിനാ (പരി. ൧൮൮) നയേന പുന പച്ചയവസേന ഏകോ പഞ്ഞത്തിവാരോ, തസ്സ വസേന പുരിമസദിസാ ഏവ കതാപത്തിവാരാദയോ സത്ത വാരാതി ഏവം അപരേപി അട്ഠ വാരാ വുത്താ. ഇതി ഇമാനി അട്ഠ, പുരിമാനിപി അട്ഠാതി മഹാവിഭങ്ഗേ സോളസ വാരാ ദസ്സിതാ. തതോ പരം തേനേവ നയേന ഭിക്ഖുനിവിഭങ്ഗേപി സോളസ വാരാ ആഗതാതി ഇമേഹി സോളസഹി വാരേഹി ഉപലക്ഖിതത്താ സോളസപരിവാരാതി വുച്ചതി. പോത്ഥകേസു പന കത്ഥചി ‘‘പരിവാരോ’’തി ഏത്തകമേവ ദിസ്സതി, ബഹൂസു പന പോത്ഥകേസു ദീഘനികായട്ഠകഥായം അഭിധമ്മട്ഠകഥായഞ്ച ‘‘സോളസപരിവാരാ’’തി ഏവമേവ വുത്തത്താ അയമ്പി പാഠോ ന സക്കാ പടിബാഹിതുന്തി തസ്സേവത്ഥോ വുത്തോ.

ബ്രഹ്മജാലാദിചതുത്തിംസസുത്തസങ്ഗഹോതി ബ്രഹ്മജാലസുത്താദീനി ചതുത്തിംസ സുത്താനി സങ്ഗയ്ഹന്തി ഏത്ഥ, ഏതേനാതി വാ ബ്രഹ്മജാലാദിചതുത്തിംസസുത്തസങ്ഗഹോ. വുത്തപ്പമാണാനം വാ സുത്താനം സങ്ഗഹോ ഏതസ്സാതി ബ്രഹ്മജാലാദിചതുത്തിംസസുത്തസങ്ഗഹോതി. ഏവം സേസേസുപി വേദിതബ്ബം.

വിവിധവിസേസനയത്താതി ഇമിസ്സാ ഗാഥായ അത്ഥം വിഭാവേന്തോ ആഹ ‘‘വിവിധാ ഹീ’’തിആദി. ദള്ഹീകമ്മസിഥിലകരണപ്പയോജനാതി യഥാക്കമം ലോകവജ്ജേസു സിക്ഖാപദേസു ദള്ഹീകമ്മപ്പയോജനാ, പണ്ണത്തിവജ്ജേസു സിഥിലകരണപ്പയോജനാതി വേദിതബ്ബം. അജ്ഝാചാരനിസേധനതോതി സഞ്ഞമവേലം അതിഭവിത്വാ പവത്തോ ആചാരോ അജ്ഝാചാരോ, വീതിക്കമോ, തസ്സ നിസേധനതോതി അത്ഥോ. തേനാതി വിവിധനയത്താദിഹേതുനാ. ഏതന്തി ‘‘വിവിധവിസേസനയത്താ’’തിആദിഗാഥാവചനം. ഏതസ്സാതി വിനയസ്സ. ഇതരം പനാതി സുത്തം.

ഇദാനി അത്ഥാനം സൂചനതോതിആദിഗാഥായ അത്ഥം പകാസേന്തോ ആഹ ‘‘തഞ്ഹീ’’തിആദി. അത്തത്ഥപരത്ഥാദിഭേദേതി യോ തം സുത്തം സജ്ഝായതി സുണാതി വാചേതി ചിന്തേതി ദേസേതി ച, സുത്തേന സങ്ഗഹിതോ സീലാദിഅത്ഥോ തസ്സപി ഹോതി, തേന പരസ്സ സാധേതബ്ബതോ പരസ്സപി ഹോതീതി തദുഭയം തം സുത്തം സൂചേതി ദീപേതി. തഥാ ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികത്ഥേ ലോകിയലോകുത്തരത്ഥേ ചാതി ഏവമാദിഭേദേ അത്ഥേ ആദിസദ്ദേന സങ്ഗണ്ഹാതി. അത്ഥസദ്ദോ ചായം ഹിതപരിയായവചനോ, ന ഭാസിതത്ഥവചനോ. യദി സിയാ, സുത്തം അത്തനോപി ഭാസിതത്ഥം സൂചേതി പരസ്സപീതി അയമത്ഥോ വുത്തോ സിയാ, സുത്തേന ച യോ അത്ഥോ പകാസിതോ, സോ തസ്സേവ ഹോതി, ന തേന പരത്ഥോ സൂചിതോ ഹോതീതി. തേന സൂചേതബ്ബസ്സ പരത്ഥസ്സ നിവത്തേതബ്ബസ്സ അഭാവാ അത്തഗ്ഗഹണഞ്ച ന കത്തബ്ബം. അത്തത്ഥപരത്ഥവിനിമുത്തസ്സ ഭാസിതത്ഥസ്സ അഭാവാ ആദിഗ്ഗഹണഞ്ച ന കത്തബ്ബം, തസ്മാ യഥാവുത്തസ്സ ഹിതപരിയായസ്സ അത്ഥസ്സ സുത്തേ അസമ്ഭവതോ സുത്താധാരസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വസേന അത്തത്ഥപരത്ഥാ വുത്താ.

അഥ വാ സുത്തം അനപേക്ഖിത്വാ യേ അത്തത്ഥാദയോ അത്ഥപ്പഭേദാ ‘‘ന ഹഞ്ഞദത്ഥത്ഥി പസംസലാഭാ’’തി ഏതസ്സ പദസ്സ നിദ്ദേസേ (മഹാനി. ൬൩) വുത്താ അത്തത്ഥോ, പരത്ഥോ, ഉഭയത്ഥോ, ദിട്ഠധമ്മികോ അത്ഥോ, സമ്പരായികോ അത്ഥോ, ഉത്താനോ അത്ഥോ, ഗമ്ഭീരോ അത്ഥോ, ഗുള്ഹോ അത്ഥോ, പടിച്ഛന്നോ അത്ഥോ, നേയ്യോ അത്ഥോ, നീതോ അത്ഥോ, അനവജ്ജോ അത്ഥോ, നിക്കിലേസോ അത്ഥോ, വോദാനോ അത്ഥോ, പരമത്ഥോതി, തേ അത്ഥേ സുത്തം സൂചേതീതി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. തഥാ ഹി കിഞ്ചാപി സുത്തനിരപേക്ഖം അത്തത്ഥാദയോ വുത്താ സുത്തത്ഥഭാവേന അനിദ്ദിട്ഠത്താ, തേസു പന ഏകോപി അത്ഥപ്പഭേദോ സുത്തേന ദീപേതബ്ബതം നാതിക്കമതി, തസ്മാ തേ അത്ഥേ സുത്തം സൂചേതീതി വുച്ചതി. ഇമസ്മിഞ്ച അത്ഥവികപ്പേ അത്ഥ-സദ്ദോയം ഭാസിതത്ഥപരിയായോപി ഹോതി. ഏത്ഥ ഹി പുരിമകാ പഞ്ച അത്ഥപ്പഭേദാ ഹിതപരിയായാ, തതോ പരേ ഛ ഭാസിതത്ഥഭേദാ, പച്ഛിമകാ പന ഉഭയസഭാവാ. തത്ഥ ദുരധിഗമതായ വിഭാവനേ അഗാധഭാവോ ഗമ്ഭീരോ, ന വിവടോ ഗുള്ഹോ, മൂലുദകാദയോ വിയ പംസുനാ അക്ഖരസന്നിവേസാദിനാ തിരോഹിതോ പടിച്ഛന്നോ. നിദ്ധാരേത്വാ ഞാപേതബ്ബോ നേയ്യോ, യഥാരുതവസേന വേദിതബ്ബോ നീതോ. അനവജ്ജനിക്കിലേസവോദാനാ പരിയായവസേന വുത്താ, കുസലവിപാകകിരിയധമ്മവസേന വാ. പരമത്ഥോ നിബ്ബാനം, ധമ്മാനം അവിപരീതസഭാവോ ഏവ വാ.

അഥ വാ അത്തനാ ച അപ്പിച്ഛോ ഹോതീതി അത്തത്ഥം, അപ്പിച്ഛാകഥഞ്ച പരേസം കത്താ ഹോതീതി പരത്ഥം സൂചേതി. ഏവം ‘‘അത്തനാ ച പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതീ’’തിആദീനി (അ. നി. ൪.൯൯) സുത്താനി യോജേതബ്ബാനി. വിനയാഭിധമ്മേഹി ച വിസേസേത്വാ സുത്തസദ്ദസ്സ അത്ഥോ വത്തബ്ബോ, തസ്മാ വേനേയ്യജ്ഝാസയവസപ്പവത്തായ ദേസനായ അത്തഹിതപരഹിതാദീനി സാതിസയം പകാസിതാനി ഹോന്തി തപ്പധാനഭാവതോ, ന ആണാധമ്മസഭാവവസപ്പവത്തായാതി ഇദമേവ അത്ഥാനം സൂചനതോ സുത്തന്തി വുത്തം. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘ഏത്തകം തസ്സ ഭഗവതോ സുത്താഗതം സുത്തപരിയാപന്ന’’ന്തി (പാചി. ൬൫൫) ച ‘‘സകവാദേ പഞ്ച സുത്തസതാനീ’’തി (ധ. സ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ) ച ഏവമാദീസു സുത്തസദ്ദോ ഉപചരിതോതി ഗഹേതബ്ബോ.

സുത്തേസു ആണാധമ്മസഭാവാ ച വേനേയ്യജ്ഝാസയം അനുവത്തന്തി, ന വിനയാഭിധമ്മേസു വിയ വേനേയ്യജ്ഝാസയോ ആണാധമ്മസഭാവേ, തസ്മാ വേനേയ്യാനം ഏകന്തഹിതപടിലാഭസംവത്തനികാ സുത്തന്തദേസനാ ഹോതീതി ‘‘സുവുത്താ ചേത്ഥ അത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം. ‘‘ഏകന്തഹിതപടിലാഭസംവത്തനികാ സുത്തന്തദേസനാ’’തി ഇദമ്പി വേനേയ്യാനം ഹിതസമ്പാപനേ സുത്തന്തദേസനായ തപ്പരഭാവംയേവ സന്ധായ വുത്തം. തപ്പരഭാവോ ച വേനേയ്യജ്ഝാസയാനുലോമതോ ദട്ഠബ്ബോ. തേനേവാഹ ‘‘വേനേയ്യജ്ഝാസയാനുലോമേന വുത്തത്താ’’തി. വിനയദേസനം വിയ ഇസ്സരഭാവതോ ആണാപതിട്ഠാപനവസേന അദേസേത്വാ വേനേയ്യാനം അജ്ഝാസയാനുലോമേന ചരിയാനുരൂപം വുത്തത്താ ദേസിതത്താതി അത്ഥോ.

അനുപുബ്ബസിക്ഖാദിവസേന കാലന്തരേ അഭിനിപ്ഫത്തിം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സസ്സമിവ ഫല’’ന്തി. പസവതീതി ഫലതി, നിപ്ഫാദേതീതി അത്ഥോ. ഉപായസമങ്ഗീനംയേവ നിപ്ഫജ്ജനഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘ധേനു വിയ ഖീര’’ന്തി ആഹ. ധേനുതോപി ഹി ഉപായവന്താനംയേവ ഖീരപടിലാഭോ ഹോതി. അനുപായേന ഹി അകാലേ അജാതവച്ഛം ധേനും ദോഹന്തോ കാലേപി വാ വിസാണം ഗഹേത്വാ ദോഹന്തോ നേവ ഖീരം പടിലഭതി. ‘‘സുത്താണാ’’തി ഏതസ്സ അത്ഥം പകാസേതും ‘‘സുട്ഠു ച നേ തായതീ’’തി വുത്തം.

സുത്തസഭാഗന്തി സുത്തസദിസം. സുത്തസഭാഗതംയേവ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി. തച്ഛകാനം സുത്തന്തി വഡ്ഢകീനം കാളസുത്തം. പമാണം ഹോതീതി തദനുസാരേന തച്ഛനതോ. ഏവമേതമ്പി വിഞ്ഞൂനന്തി യഥാ കാളസുത്തം പസാരേത്വാ സഞ്ഞാണേ കതേ ഗഹേതബ്ബം വിസ്സജ്ജേതബ്ബഞ്ച പഞ്ഞായതി, ഏവം വിവാദേസു ഉപ്പന്നേസു സുത്തേ ആനീതമത്തേ ‘‘ഇദം ഗഹേതബ്ബം, ഇദം വിസ്സജ്ജേതബ്ബ’’ന്തി വിഞ്ഞൂനം പാകടത്താ വിവാദോ വൂപസമ്മതീതി ഏതമ്പി സുത്തം വിഞ്ഞൂനം പമാണം ഹോതീതി അത്ഥോ. ഇദാനി അഞ്ഞഥാപി സുത്തസഭാഗതം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘യഥാ ചാ’’തിആദി. സുത്തം വിയ പമാണത്താ സങ്ഗാഹകത്താ ച സുത്തമിവ സുത്തന്തി വുത്തം ഹോതി. ഏത്ഥ ച അത്തത്ഥാദിവിധാനേ സുത്തസ്സ പമാണഭാവോ അത്തത്ഥാദീനംയേവ ച സങ്ഗാഹകത്തം യോജേതബ്ബം തദത്ഥപ്പകാസനപധാനത്താ സുത്തസ്സ. വിനയാഭിധമ്മേഹി വിസേസത്തഞ്ച പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ യോജേതബ്ബം. ഏതന്തി ‘‘അത്ഥാനം സൂചനതോ’’തിആദികം അത്ഥവചനം. ഏതസ്സാതി സുത്തസ്സ.

യന്തി യസ്മാ. ഏത്ഥാതി അഭിധമ്മേ. അഭിക്കമന്തീതി ഏത്ഥ അഭി-സദ്ദോ കമനകിരിയായ വുഡ്ഢിഭാവം അതിരേകതം ദീപേതീതി ആഹ ‘‘അഭിക്കമന്തീതിആദീസു വുഡ്ഢിയം ആഗതോ’’തി. അഭിഞ്ഞാതാതി അഡ്ഢചന്ദാദിനാ കേനചി സഞ്ഞാണേന ഞാതാ പഞ്ഞാതാ പാകടാതി അത്ഥോ. അഡ്ഢചന്ദാദിഭാവോ ഹി രത്തിയാ ഉപലക്ഖണവസേന സഞ്ഞാണം ഹോതി, യസ്മാ അഡ്ഢോ ചന്ദോ, തസ്മാ അട്ഠമീ, യസ്മാ ഊനോ, തസ്മാ ചാതുദ്ദസീ, യസ്മാ പുണ്ണോ, തസ്മാ പന്നരസീതി. അഭിലക്ഖിതാതി ഏത്ഥാപി അയമേവത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അഭിലക്ഖിതസദ്ദപരിയായോ അഭിഞ്ഞാതസദ്ദോതി ആഹ ‘‘അഭിഞ്ഞാതാ അഭിലക്ഖിതാതിആദീസു ലക്ഖണേ’’തി. ഏത്ഥ ച വാചകസദ്ദന്തരസന്നിധാനേന നിപാതാനം തദത്ഥജോതകമത്തത്താ ലക്ഖിതസദ്ദത്ഥജോതകോ അഭിസദ്ദോ ലക്ഖണേ വത്തതീതി വുത്തോ. രാജാഭിരാജാതി രാജൂഹി പൂജേതും അരഹോ രാജാ. പൂജിതേതി പൂജാരഹേ.

അഭിധമ്മേതി ‘‘സുപിനന്തേന സുക്കവിസ്സട്ഠിയാ അനാപത്തിഭാവേപി അകുസലചേതനാ ഉപലബ്ഭതീ’’തിആദിനാ വിനയപഞ്ഞത്തിയാ സങ്കരവിരഹിതേ ധമ്മേ. ‘‘പുബ്ബാപരവിരോധാഭാവതോ ധമ്മാനംയേവ ച അഞ്ഞമഞ്ഞസങ്കരവിരഹിതേ ധമ്മേ’’തിപി വദന്തി. ‘‘പാണാതിപാതോ അകുസല’’ന്തി ഏവമാദീസു ച മരണാധിപ്പായസ്സ ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദകപയോഗസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ അകുസലം, ന പാണസങ്ഖാതജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ ഉപച്ഛേദസങ്ഖാതോ അതിപാതോ, തഥാ അദിന്നസ്സ പരസന്തകസ്സ ആദാനസങ്ഖാതാ വിഞ്ഞത്തി അബ്യാകതോ ധമ്മോ, തംവിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപികാ ഥേയ്യചേതനാ അകുസലോ ധമ്മോതി ഏവമാദിനാപി അഞ്ഞമഞ്ഞസങ്കരവിരഹിതേ ധമ്മേതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അഭിവിനയേതി ഏത്ഥ ‘‘ജാതരൂപരജതം ന പടിഗ്ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി വദന്തോ വിനയേ വിനേതി നാമ. ഏത്ഥ ‘‘ഏവം പടിഗ്ഗണ്ഹതോ പാചിത്തിയം, ഏവം ദുക്കടന്തി വദന്തോ ച അഭിവിനയേ വിനേതി നാമാ’’തി വദന്തി. തസ്മാ ജാതരൂപരജതം ഥേയ്യചിത്തേന പരസന്തകം ഗണ്ഹന്തസ്സ യഥാവത്ഥു പാരാജികഥുല്ലച്ചയദുക്കടേസു അഞ്ഞതരം, ഭണ്ഡാഗാരികസീസേന ഗണ്ഹന്തസ്സ പാചിത്തിയം, അത്തത്ഥായ ഗണ്ഹന്തസ്സ നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം. കേവലം ലോലതായ ഗണ്ഹന്തസ്സ അനാമാസദുക്കടം, രൂപിയഛഡ്ഡകസ്സ സമ്മതസ്സ അനാപത്തീതി ഏവം അഞ്ഞമഞ്ഞസങ്കരവിരഹിതേ വിനയേ പടിബലോ വിനേതുന്തി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അഭിക്കന്തേനാതി ഏത്ഥ കന്തിയാ അധികത്തം അഭിസദ്ദോ ദീപേതീതി ആഹ ‘‘അധികേ’’തി.

നനു ച ‘‘അഭിക്കമന്തീ’’തി ഏത്ഥ അഭിസദ്ദോ കമനകിരിയായ വുഡ്ഢിഭാവം അതിരേകതം ദീപേതി, ‘‘അഭിഞ്ഞാതാ അഭിലക്ഖിതാ’’തി ഏത്ഥ ഞാണലക്ഖണകിരിയാനം സുപാകടത്താ വിസേസം, ‘‘അഭിക്കന്തേനാ’’തി ഏത്ഥ കന്തിയാ അധികത്തം വിസിട്ഠതം ദീപേതീതി ഇദം താവ യുത്തം കിരിയാവിസേസകത്താ ഉപസഗ്ഗസ്സ, ‘‘അഭിരാജാ അഭിവിനയോ’’തി പന പൂജിതപരിച്ഛിന്നേസു രാജവിനയേസു അഭിസദ്ദോ വത്തതീതി കഥമേതം യുജ്ജേയ്യാതി ചേ? ഇധാപി നത്ഥി ദോസോ പൂജനപരിച്ഛേദനകിരിയാദീപനതോ, താഹി ച കിരിയാഹി രാജവിനയാനം യുത്തത്താ, തസ്മാ ഏത്ഥ അതിമാലാദീസു അതിസദ്ദോ വിയ അഭിസദ്ദോ സഹ സാധനേന കിരിയം വദതീതി അഭിരാജഅഭിവിനയസദ്ദാ സിദ്ധാ, ഏവം അഭിധമ്മസദ്ദേ അഭിസദ്ദോ സഹ സാധനേന വുഡ്ഢിയാദികിരിയം ദീപേതീതി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോതി ദട്ഠബ്ബം.

ഏത്ഥ ചാതി അഭിധമ്മേ. ഭാവേതീതി ചിത്തസ്സ വഡ്ഢനം വുത്തം. ഫരിത്വാതി ആരമ്മണസ്സ വഡ്ഢനം വുത്തം. വുഡ്ഢിമന്തോതി ഭാവനാഫരണവുഡ്ഢീഹി വുഡ്ഢിമന്തോപി ധമ്മാ വുത്താതി അത്ഥോ. ആരമ്മണാദീഹീതി ആരമ്മണസമ്പയുത്തകമ്മദ്വാരപടിപദാദീഹി. ലക്ഖണീയത്താതി സഞ്ജാനിതബ്ബത്താ. ഏകന്തതോ ലോകുത്തരധമ്മാനംയേവ പൂജാരഹത്താ ‘‘സേക്ഖാ ധമ്മാ’’തിആദിനാ ലോകുത്തരായേവ പൂജിതാതി ദസ്സിതാ. സഭാവപരിച്ഛിന്നത്താതി ഫുസനാദിസഭാവേന പരിച്ഛിന്നത്താ. അധികാപി ധമ്മാ വുത്താതി ഏത്ഥ കാമാവചരേഹി മഹന്തഭാവതോ മഹഗ്ഗതാ ധമ്മാപി അധികാ നാമ ഹോന്തീതി തേഹി സദ്ധിം അധികാ ധമ്മാ വുത്താ.

യം പനേത്ഥ അവിസിട്ഠന്തി ഏത്ഥ വിനയാദീസു തീസു അഞ്ഞമഞ്ഞവിസിട്ഠേസു യം അവിസിട്ഠം സമാനം, തം പിടകസദ്ദന്തി അത്ഥോ. വിനയാദയോ ഹി തയോ സദ്ദാ അഞ്ഞമഞ്ഞം അസാധാരണത്താ വിസിട്ഠാ നാമ, പിടകസദ്ദോ പന തേഹി തീഹിപി സാധാരണത്താ അവിസിട്ഠോതി വുച്ചതി. മാ പിടകസമ്പദാനേനാതി പാളിസമ്പദാനവസേന മാ ഗണ്ഹഥാതി വുത്തം ഹോതി. കുദാലഞ്ച പിടകഞ്ച കുദാലപിടകം. തത്ഥ കു വുച്ചതി പഥവീ, തസ്സാ ദാലനതോ വിദാലനതോ അയോമയോ ഉപകരണവിസേസോ കുദാലം നാമ, താലപണ്ണവേത്തലതാദീഹി കതോ ഭാജനവിസേസോ പിടകം നാമ, തം ആദായ ഗഹേത്വാതി അത്ഥോ. യഥാവുത്തേനാതി ‘‘ഏവം ദുവിധത്ഥേനാ’’തിആദിനാ വുത്തപ്പകാരേന.

ദേസനാസാസനകഥാഭേദന്തി ഏത്ഥ കഥേതബ്ബാനം അത്ഥാനം ദേസകായത്തേന ആണാദിവിധിനാ അഭിസജ്ജനം പബോധനം ദേസനാ. സാസിതബ്ബപുഗ്ഗലഗതേന യഥാപരാധാദിനാ സാസിതബ്ബഭാവേന അനുസാസനം വിനയനം സാസനം. കഥേതബ്ബസ്സ സംവരാസംവരാദിനോ അത്ഥസ്സ കഥനം വചനപടിബദ്ധതാകരണം കഥാതി വുച്ചതി. തസ്മാ ദേസിതാരം ഭഗവന്തമപേക്ഖിത്വാ ദേസനാ, സാസിതബ്ബപുഗ്ഗലവസേന സാസനം, കഥേതബ്ബസ്സ അത്ഥസ്സ വസേന കഥാതി ഏവമേത്ഥ ദേസനാദീനം നാനാകരണം വേദിതബ്ബം. ഏത്ഥ ച കിഞ്ചാപി ദേസനാദയോ ദേസേതബ്ബാദിനിരപേക്ഖാ ന ഹോന്തി, ആണാദയോ പന വിസേസതോ ദേസകാദിഅധീനാതി തംതംവിസേസയോഗവസേന ദേസനാദീനം ഭേദോ വുത്തോ. തഥാ ഹി ആണാവിധാനം വിസേസതോ ആണാരഹാധീനം തത്ഥ കോസല്ലയോഗതോ. ഏവം വോഹാരപരമത്ഥവിധാനാനി ച വിധായകാധീനാനീതി ആണാദിവിധിനോ ദേസകായത്തതാ വുത്താ. അപരാധജ്ഝാസയാനുരൂപം വിയ ധമ്മാനുരൂപമ്പി സാസനം വിസേസതോ, തഥാ വിനേതബ്ബപുഗ്ഗലാപേക്ഖന്തി സാസിതബ്ബപുഗ്ഗലവസേന സാസനം വുത്തം. സംവരാസംവരനാമരൂപാനം വിയ വിനിവേഠേതബ്ബായ ദിട്ഠിയാപി കഥനം സതി വാചാവത്ഥുസ്മിം നാസതീതി വിസേസതോ തദധീനന്തി കഥേതബ്ബസ്സ അത്ഥസ്സ വസേന കഥാ വുത്താ. ഭേദസദ്ദോ വിസും വിസും യോജേതബ്ബോ ‘‘ദേസനാഭേദം സാസനഭേദം കഥാഭേദഞ്ച യഥാരഹം പരിദീപയേ’’തി. ഭേദന്തി ച നാനത്തന്തി അത്ഥോ. തേസു പിടകേസു സിക്ഖാ ച പഹാനാനി ച ഗമ്ഭീരഭാവോ ച സിക്ഖാപഹാനഗമ്ഭീരഭാവം, തഞ്ച യഥാരഹം പരിദീപയേതി അത്ഥോ. പരിയത്തിഭേദഞ്ച വിഭാവയേതി സമ്ബന്ധോ.

പരിയത്തിഭേദന്തി ച പരിയാപുണനഭേദന്തി അത്ഥോ. യഹിന്തി യസ്മിം വിനയാദികേ പിടകേ. യം സമ്പത്തിഞ്ച വിപത്തിഞ്ച യഥാ പാപുണാതി, തമ്പി സബ്ബം വിഭാവയേതി സമ്ബന്ധോ. അഥ വാ യം പരിയത്തിഭേദം സമ്പത്തിഞ്ച വിപത്തിഞ്ചാപി യഹിം യഥാ പാപുണാതി, തമ്പി സബ്ബം വിഭാവയേതി യോജേതബ്ബം. ഏത്ഥ യഥാതി യേഹി ഉപാരമ്ഭാദിഹേതുപരിയാപുണനാദിപ്പകാരേഹി ഉപാരമ്ഭനിസ്സരണധമ്മകോസകരക്ഖണഹേതുപരിയാപുണനം സുപ്പടിപത്തി ദുപ്പടിപത്തീതി ഏതേഹി പകാരേഹീതി വുത്തം ഹോതി.

പരിദീപനാ വിഭാവനാ ചാതി ഹേട്ഠാ വുത്തസ്സ അനുരൂപതോ വുത്തം, അത്ഥതോ പന ഏകമേവ. ആണാരഹേനാതി ആണം ഠപേതും അരഹതീതി ആണാരഹോ, ഭഗവാ. സോ ഹി സമ്മാസമ്ബുദ്ധതായ മഹാകാരുണികതായ ച അവിപരീതഹിതോപദേസകഭാവേന പമാണവചനത്താ ആണം പണേതും അരഹതി, വോഹാരപരമത്ഥാനമ്പി സമ്ഭവതോ ആഹ ‘‘ആണാബാഹുല്ലതോ’’തി. ഇതോ പരേസുപി ഏസേവ നയോ.

പഠമന്തി വിനയപിടകം. പചുരാപരാധാ സേയ്യസകത്ഥേരാദയോ. തേ ഹി ദോസബാഹുല്ലതോ ‘‘പചുരാപരാധാ’’തി വുത്താ. പചുരോ ബഹുകോ ബഹുലോ അപരാധോ ദോസോ വീതിക്കമോ യേസം തേ പചുരാപരാധാ. അനേകജ്ഝാസയാതിആദീസു ആസയോവ അജ്ഝാസയോ. സോ ച അത്ഥതോ ദിട്ഠി ഞാണഞ്ച, പഭേദതോ പന ചതുബ്ബിധം ഹോതി. തഥാ ഹി പുബ്ബചരിയവസേന ആയതിം സതി പച്ചയേ ഉപ്പജ്ജമാനാരഹാ സസ്സതുച്ഛേദസങ്ഖാതാ മിച്ഛാദിട്ഠി സച്ചാനുലോമികഞാണകമ്മസ്സകതഞ്ഞാണസങ്ഖാതാ സമ്മാദിട്ഠി ച ‘‘ആസയോ’’തി വുച്ചതി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘സസ്സതുച്ഛേദദിട്ഠി ച, ഖന്തി ചേവാനുലോമികാ;

യഥാഭൂതഞ്ച യം ഞാണം, ഏതം ആസയസഞ്ഞിത’’ന്തി.

ഇദഞ്ച ചതുബ്ബിധം ആസയന്തി ഏത്ഥ സത്താ നിവസന്തീതി ആസയോതി വുച്ചതി. അനുസയാ കാമരാഗഭവരാഗദിട്ഠിപടിഘവിചികിച്ഛാമാനാവിജ്ജാവസേന സത്ത. മൂസികവിസം വിയ കാരണലാഭേ ഉപ്പജ്ജനാരഹാ അനാഗതാ കിലേസാ, അതീതാ പച്ചുപ്പന്നാ ച തഥേവ വുച്ചന്തി. ന ഹി കാലഭേദേന ധമ്മാനം സഭാവഭേദോ അത്ഥീതി. ചരിയാതി രാഗചരിയാദികാ ഛ മൂലചരിയാ, അന്തരഭേദേന അനേകവിധാ, സംസഗ്ഗവസേന പന തേസട്ഠി ഹോന്തി. അഥ വാ ചരിയാതി ചരിതം, തം സുചരിതദുച്ചരിതവസേന ദുവിധം. ‘‘അധിമുത്തി നാമ ‘അജ്ജേവ പബ്ബജിസ്സാമി, അജ്ജേവ അരഹത്തം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’തിആദിനാ തന്നിന്നഭാവേന പവത്തമാനം സന്നിട്ഠാന’’ന്തി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. ആചരിയധമ്മപാലത്ഥേരേന പന ‘‘സത്താനം പുബ്ബചരിയവസേന അഭിരുചീ’’തി വുത്തം. സാ ദുവിധാ ഹീനപണീതഭേദേന. യഥാനുലോമന്തി അജ്ഝാസയാദീനം അനുരൂപം. അഹം മമാതി സഞ്ഞിനോതി ദിട്ഠിമാനതണ്ഹാവസേന അഹം മമാതി ഏവം പവത്തസഞ്ഞിനോ. യഥാധമ്മന്തി നത്ഥേത്ഥ അത്താ അത്തനിയം വാ, കേവലം ധമ്മമത്തമേതന്തി ഏവം ധമ്മസഭാവാനുരൂപന്തി അത്ഥോ.

സംവരാസംവരോതി ഏത്ഥ സംവരണം സംവരോ, കായവാചാഹി അവീതിക്കമോ. മഹന്തോ സംവരോ അസംവരോ. വുഡ്ഢിഅത്ഥോ ഹി അയം അ-കാരോ യഥാ ‘‘അസേക്ഖാ ധമ്മാ’’തി, തസ്മാ ഖുദ്ദകോ മഹന്തോ ച സംവരോതി അത്ഥോ. ദിട്ഠിവിനിവേഠനാതി ദിട്ഠിയാ വിമോചനം. അധിസീലസിക്ഖാദീനം വിഭാഗോ പരതോ പഠമപാരാജികസംവണ്ണനായ ആവി ഭവിസ്സതി. സുത്തന്തപാളിയം ‘‘വിവിച്ചേവ കാമേഹീ’’തിആദിനാ സമാധിദേസനാബാഹുല്ലതോ ‘‘സുത്തന്തപിടകേ അധിചിത്തസിക്ഖാ’’തി വുത്തം. വീതിക്കമപ്പഹാനം കിലേസാനന്തി സംകിലേസധമ്മാനം കമ്മകിലേസാനം വാ യോ കായവചീദ്വാരേഹി വീതിക്കമോ, തസ്സ പഹാനം. അനുസയവസേന സന്താനേ അനുവത്തന്താ കിലേസാ കാരണലാഭേ പരിയുട്ഠിതാപി സീലഭേദവസേന വീതിക്കമിതും ന ലഭന്തീതി ആഹ ‘‘വീതിക്കമപടിപക്ഖത്താ സീലസ്സാ’’തി. പരിയുട്ഠാനപ്പഹാനന്തി ഓകാസദാനവസേന കിലേസാനം ചിത്തേ കുസലപ്പവത്തിം പരിയാദിയിത്വാ ഉട്ഠാനം പരിയുട്ഠാനം, തസ്സ പഹാനം ചിത്തസന്താനേസു ഉപ്പത്തിവസേന കിലേസാനം പരിയുട്ഠാനസ്സ പഹാനന്തി വുത്തം ഹോതി. അനുസയപ്പഹാനന്തി അപ്പഹീനഭാവേന സന്താനേ അനു അനു സയനകാ കാരണലാഭേ ഉപ്പത്തിഅരഹാ അനുസയാ. തേ പന അനുരൂപം കാരണം ലദ്ധാ ഉപ്പജ്ജനാരഹാ ഥാമഗതാ കാമരാഗാദയോ സത്ത കിലേസാ, തേസം പഹാനം അനുസയപ്പഹാനം. തേ ച സബ്ബസോ അരിയമഗ്ഗപഞ്ഞായ പഹീയന്തീതി ആഹ ‘‘അനുസയപടിപക്ഖത്താ പഞ്ഞായാ’’തി.

തദങ്ഗപ്പഹാനന്തി ദീപാലോകേനേവ തമസ്സ ദാനാദിപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥുഗതേന തേന തേന കുസലങ്ഗേന തസ്സ തസ്സ അകുസലങ്ഗസ്സ പഹാനം ‘‘തദങ്ഗപ്പഹാന’’ന്തി വുച്ചതി. ഇധ പന തേന തേന സുസീല്യങ്ഗേന തസ്സ തസ്സ ദുസ്സീല്യങ്ഗസ്സ പഹാനം ‘‘തദങ്ഗപ്പഹാന’’ന്തി വേദിതബ്ബം. വിക്ഖമ്ഭനസമഉച്ഛേദപ്പഹാനാനീതി ഏത്ഥ ഉപചാരപ്പനാഭേദേന സമാധിനാ പവത്തിനിവാരണേന ഘടപ്പഹാരേനേവ ജലതലേ സേവാലസ്സ തേസം തേസം നീവരണാനം ധമ്മാനം വിക്ഖമ്ഭനവസേന പഹാനം വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനം. ചതുന്നം അരിയമഗ്ഗാനം ഭാവിതത്താ തംതംമഗ്ഗവതോ സന്താനേ സമുദയപക്ഖികസ്സ കിലേസഗണസ്സ അച്ചന്തം അപ്പവത്തിസങ്ഖാതസമുച്ഛേദവസേന പഹാനം സമുച്ഛേദപ്പഹാനം. ദുച്ചരിതസംകിലേസസ്സ പഹാനന്തി കായദുച്ചരിതാദി ദുട്ഠു ചരിതം, കിലേസേഹി വാ ദൂസിതം ചരിതന്തി ദുച്ചരിതം. തദേവ യത്ഥ ഉപ്പന്നം, തം സന്താനം സമ്മാ കിലേസേതി ബാധയതി ഉപതാപേതി ചാതി സംകിലേസോ, തസ്സ പഹാനം, കായവചീദുച്ചരിതവസേന പവത്തസംകിലേസസ്സ തദങ്ഗവസേന പഹാനന്തി വുത്തം ഹോതി. സമാധിസ്സ കാമച്ഛന്ദപടിപക്ഖത്താ സുത്തന്തപിടകേ തണ്ഹാസംകിലേസസ്സ പഹാനം വുത്തം. അത്താദിവിനിമുത്തസഭാവധമ്മപ്പകാസനതോ അഭിധമ്മപിടകേ ദിട്ഠിസംകിലേസസ്സ പഹാനം വുത്തം.

ഏകമേകസ്മിഞ്ചേത്ഥാതി ഏതേസു തീസു പിടകേസു ഏകമേകസ്മിം പിടകേതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ധമ്മോതി പാളീതി ഏത്ഥ പകട്ഠാനം ഉക്കട്ഠാനം സീലാദിഅത്ഥാനം ബോധനതോ സഭാവനിരുത്തിഭാവതോ ബുദ്ധാദീഹി ഭാസിതത്താ ച പകട്ഠാനം വചനപ്പബന്ധാനം ആളീതി പാളി, പരിയത്തിധമ്മോ. ‘‘ധമ്മോതി പാളീതി ഏത്ഥ ഭഗവതാ വുച്ചമാനസ്സ അത്ഥസ്സ വോഹാരസ്സ ച ദീപനോ സദ്ദോയേവ പാളി നാമാ’’തി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. അഭിധമ്മട്ഠകഥായ ലിഖിതേ സീഹളഗണ്ഠിപദേ പന ഇദം വുത്തം – സഭാവത്ഥസ്സ സഭാവവോഹാരസ്സ ച അനുരൂപവസേന ഭഗവതാ മനസാ വവത്ഥാപിതാ പണ്ഡത്തി പാളീതി വുച്ചതി. യദി സദ്ദോയേവ പാളി സിയാ, പാളിയാ ദേസനായ ച നാനത്തേന ഭവിതബ്ബം. മനസാ വവത്ഥാപിതായ ച പാളിയാ വചീഭേദകരണമത്തം ഠപേത്വാ ദേസനായ നാനത്തം നത്ഥി. തഥാ ഹി ദേസനം ദസ്സേന്തേന മനസാ വവത്ഥാപിതായ പാളിയാ ദേസനാതി വചീഭേദകരണമത്തം വിനാ പാളിയാ സഹ ദേസനായ അനഞ്ഞഥാ വുത്താ. തഥാ ച ഉപരി ‘‘ദേസനാതി പഞ്ഞത്തീ’’തി വുത്തത്താ ദേസനായ അനഞ്ഞഭാവേന പാളിയാ പണ്ണത്തിഭാവോ കഥിതോ ഹോതി. അപിച യദി പാളിയാ അഞ്ഞായേവ ദേസനാ സിയാ, ‘‘പാളിയാ ച പാളിഅത്ഥസ്സ ച ദേസനായ ച യഥാഭൂതാവബോധോ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ, ഏവം പന അവത്വാ ‘‘പാളിയാ ച പാളിഅത്ഥസ്സ ച യഥാഭൂതാവബോധോ’’തി വുത്തത്താ പാളിയാ ദേസനായ ച അനഞ്ഞഭാവോ ദസ്സിതോ ഹോതി. ഏവഞ്ച കത്വാ ഉപരി ‘‘ദേസനാ നാമ പഞ്ഞത്തീ’’തി ദസ്സേന്തേന ദേസനായ അനഞ്ഞഭാവതോ പാളിയാ പണ്ണത്തിഭാവോ കഥിതോവ ഹോതീതി.

ഏത്ഥ ച ‘‘സദ്ദോയേവ പാളി നാമാ’’തി ഇമസ്മിം പക്ഖേ ധമ്മസ്സപി സദ്ദസഭാവത്താ ധമ്മദേസനാനം കോ വിസേസോതി ചേ? തേസം തേസം അത്ഥാനം ബോധകഭാവേന ഞാതോ ഉഗ്ഗഹണാദിവസേന ച പുബ്ബേ വവത്ഥാപിതോ സദ്ദപ്പബന്ധോ ധമ്മോ, പച്ഛാ പരേസം അവബോധനത്ഥം പവത്തിതോ തദത്ഥപ്പകാസകോ സദ്ദോ ദേസനാതി വേദിതബ്ബം. അഥ വാ യഥാവുത്തസദ്ദസമുട്ഠാപകോ ചിത്തുപ്പാദോ ദേസനാ ‘‘ദേസീയതി സമുട്ഠാപീയതി സദ്ദോ ഏതേനാ’’തി കത്വാ മുസാവാദാദയോ വിയ. തത്ഥാപി ഹി മുസാവാദാദിസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ മുസാവാദാദിസദ്ദേന വോഹരീയതി.

തീസുപി ചേതേസു ഏതേ ധമ്മത്ഥദേസനാപടിവേധാതി ഏത്ഥ പാളിഅത്ഥോ പാളിദേസനാ പാളിഅത്ഥപടിവേധോ ചാതി ഇമേ തയോ പാളിവിസയാ ഹോന്തീതി വിനയപിടകാദീനം അത്ഥസ്സ ദേസനായ പടിവേധസ്സ ച ആധാരഭാവോ യുത്തോ, പിടകാനി പന പാളിയോയേവാതി തേസം ധമ്മസ്സ ആധാരഭാവോ കഥം യുജ്ജേയ്യാതി ചേ? പാളിസമുദായസ്സ അവയവപാളിയാ ആധാരഭാവതോ. അവയവസ്സ ഹി സമുദായോ ആധാരഭാവേന വുച്ചതി യഥാ ‘‘രുക്ഖേ സാഖാ’’തി. ഏത്ഥ ച ധമ്മാദീനം ദുക്ഖോഗാഹഭാവതോ തേഹി ധമ്മാദീഹി വിനയാദയോ ഗമ്ഭീരാതി വിനയാദീനമ്പി ചതുബ്ബിധോ ഗമ്ഭീരഭാവോ വുത്തോയേവ, തസ്മാ ധമ്മാദയോ ഏവ ദുക്ഖോഗാഹത്താ ഗമ്ഭീരാ, ന വിനയാദയോതി ന ചോദേതബ്ബമേതം സമ്മുഖേന വിസയവിസയീമുഖേന ച വിനയാദീനംയേവ ഗമ്ഭീരഭാവസ്സ വുത്തത്താ. ധമ്മോ ഹി വിനയാദയോ, തേസം വിസയോ അത്ഥോ, ധമ്മത്ഥവിസയാ ച ദേസനാപടിവേധാതി. തത്ഥ പടിവേധസ്സ ദുക്കരഭാവതോ ധമ്മത്ഥാനം, ദേസനാഞാണസ്സ ദുക്കരഭാവതോ ദേസനായ ച ദുക്ഖോഗാഹഭാവോ വേദിതബ്ബോ. പടിവേധസ്സ പന ഉപ്പാദേതും അസക്കുണേയ്യത്താ തംവിസയഞാണുപ്പത്തിയാ ച ദുക്കരഭാവതോ ദുക്ഖോഗാഹതാ വേദിതബ്ബാ. ദുക്ഖേന ഓഗയ്ഹന്തീതി ദുക്ഖോഗാഹാ. ഏകദേസേന ഓഗാഹന്തേഹിപി മന്ദബുദ്ധീഹി പതിട്ഠാ ലദ്ധും ന സക്കാതി ആഹ ‘‘അലബ്ഭനേയ്യപതിട്ഠാ ചാ’’തി. ഏകമേകസ്മിന്തി ഏകേകസ്മിം പിടകേ. ഏത്ഥാതി ഏതേസു പിടകേസു. നിദ്ധാരണേ ചേതം ഭുമ്മവചനം.

ഇദാനി ഹേതുഹേതുഫലാദീനം വസേനപി ഗമ്ഭീരഭാവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അപരോ നയോ’’തിആദി. ഹേതൂതി പച്ചയോ. സോ ഹി അത്തനോ ഫലം ദഹതി വിദഹതീതി ധമ്മോതി വുച്ചതി. ധമ്മസദ്ദസ്സ ചേത്ഥ ഹേതുപരിയായതാ കഥം വിഞ്ഞായതീതി ആഹ ‘‘വുത്തഞ്ഹേത’’ന്തിആദി. നനു ച ‘‘ഹേതുമ്ഹി ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ’’തി ഏതേന വചനേന ധമ്മസ്സ ഹേതുഭാവോ കഥം വിഞ്ഞായതീതി ചേ? ധമ്മപടിസമ്ഭിദാതി ഏതസ്സ സമാസപദസ്സ അവയവപദത്ഥം ദസ്സേന്തേന ‘‘ഹേതുമ്ഹി ഞാണ’’ന്തി വുത്തത്താ. ‘‘ധമ്മേ പടിസമ്ഭിദാ ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ’’തി ഏത്ഥ ഹി ‘‘ധമ്മേ’’തി ഏതസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തേന ‘‘ഹേതുമ്ഹീ’’തി വുത്തം, ‘‘പടിസമ്ഭിദാ’’തി ഏതസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തേന ‘‘ഞാണ’’ന്തി, തസ്മാ ഹേതുധമ്മസദ്ദാ ഏകത്ഥാ ഞാണപടിസമ്ഭിദാസദ്ദാ ചാതി ഇമമത്ഥം വദന്തേന സാധിതോ ധമ്മസ്സ ഹേതുഭാവോ. ഹേതുഫലേ ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാതി ഏതേന വചനേന സാധിതോ അത്ഥസ്സ ഹേതുഫലഭാവോപി ഏവമേവ ദട്ഠബ്ബോ. ഹേതുനോ ഫലം ഹേതുഫലം. തഞ്ച യസ്മാ ഹേതുഅനുസാരേന അരീയതി അധിഗമീയതി സമ്പാപുണീയതി, തസ്മാ അത്ഥോതി വുച്ചതി.

യഥാധമ്മന്തി ഏത്ഥ ധമ്മസദ്ദോ ഹേതും ഹേതുഫലഞ്ച സബ്ബം സങ്ഗണ്ഹാതി. സഭാവവാചകോ ഹേസ ധമ്മസദ്ദോ, ന പരിയത്തിഹേതുഭാവവാചകോ, തസ്മാ യഥാധമ്മന്തി യോ യോ അവിജ്ജാദിസങ്ഖാരാദിധമ്മോ, തസ്മിം തസ്മിന്തി അത്ഥോ. ധമ്മാനുരൂപം വാ യഥാധമ്മം. ദേസനാപി ഹി പടിവേധോ വിയ അവിപരീതവിസയവിഭാവനതോ ധമ്മാനുരൂപം പവത്തതി, തതോയേവ ച അവിപരീതാഭിലാപോതി വുച്ചതി. ധമ്മാഭിലാപോതി അത്ഥബ്യഞ്ജനകോ അവിപരീതാഭിലാപോ. ഏത്ഥ ച അഭിലപ്പതീതി അഭിലാപോതി സദ്ദോ വുച്ചതി. ഏതേന ‘‘തത്ര ധമ്മനിരുത്താഭിലാപേ ഞാണം നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ’’തി (വിഭ. ൭൧൮) ഏത്ഥ വുത്തം ധമ്മനിരുത്തിം ദസ്സേതി സദ്ദസഭാവത്താ ദേസനായ. തഥാ ഹി നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദായ പരിത്താരമ്മണാദിഭാവോ പടിസമ്ഭിദാവിഭങ്ഗപാളിയം (വിഭ. ൭൧൮ ആദയോ) വുത്തോ. അട്ഠകഥായഞ്ച (വിഭ. അട്ഠ. ൭൧൮) ‘‘തം സഭാവനിരുത്തിം സദ്ദം ആരമ്മണം കത്വാ’’തിആദിനാ സദ്ദാരമ്മണതാ ദസ്സിതാ. തഥാ ഹി ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ അയം സദ്ദോ വാചകോതി വചനവചനത്ഥേ വവത്ഥപേത്വാ തംതംവചനത്ഥവിഭാവനവസേന പവത്തിതോ സദ്ദോ ദേസനാതി വുച്ചതി. അധിപ്പായോതി ഏതേന ‘‘ദേസനാതി പഞ്ഞത്തീ’’തി ഏതം വചനം ധമ്മനിരുത്താഭിലാപം സന്ധായ വുത്തം, ന തതോ വിനിമുത്തം പഞ്ഞത്തിം സന്ധായാതി അധിപ്പായം ദസ്സേതി. ദേസീയതി അത്ഥോ ഏതേനാതി ഹി ദേസനാ, പകാരേന ഞാപീയതി ഏതേന, പകാരതോ ഞാപേതീതി വാ പഞ്ഞത്തീതി ധമ്മനിരുത്താഭിലാപോ വുച്ചതി. ഏവം ‘‘ദേസനാ നാമ സദ്ദോ’’തി ഇമസ്മിം പക്ഖേ അയമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘ദേസനാതി പഞ്ഞത്തീ’’തി ഏത്ഥ പഞ്ഞത്തിവാദിനോ പന ഏവം വദന്തി – കിഞ്ചാപി ‘‘ധമ്മാഭിലാപോ’’തി ഏത്ഥ അഭിലപ്പതീതി അഭിലാപോതി സദ്ദോ വുച്ചതി, ന പണ്ണത്തി, തഥാപി സദ്ദേ വുച്ചമാനേ തദനുരൂപം വോഹാരം ഗഹേത്വാ തേന വോഹാരേന ദീപിതസ്സ അത്ഥസ്സ ജാനനതോ സദ്ദേ കഥിതേ തദനുരൂപാ പണ്ണത്തിപി കാരണൂപചാരേന കഥിതായേവ ഹോതി. അഥ വാ ‘‘ധമ്മാഭിലാപോതി അത്ഥോ’’തി അവത്വാ ‘‘ധമ്മാഭിലാപോതി അധിപ്പായോ’’തി വുത്തത്താ ദേസനാ നാമ സദ്ദോ ന ഹോതീതി ദീപിതമേവാതി.

ഇദാനി പടിവേധം നിദ്ദിസന്തോ ആഹ ‘‘പടിവേധോതി അഭിസമയോ’’തി. പടിവിജ്ഝതീതി ഞാണം പടിവേധോതി വുച്ചതി. പടിവിജ്ഝന്തി ഏതേനാതി വാ പടിവേധോ, അഭിസമേതീതി അഭിസമയോ, അഭിസമേന്തി ഏതേനാതി വാ അഭിസമയോ. ഇദാനി അഭിസമയപ്പഭേദതോ അഭിസമയപ്പകാരതോ ആരമ്മണതോ സഭാവതോ ച പാകടം കാതും ‘‘സോ ച ലോകിയലോകുത്തരോ’’തിആദിമാഹ. വിസയതോ അസമ്മോഹതോ ച അവബോധോതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ വിസയതോ അത്ഥാദിഅനുരൂപം ധമ്മാദീസു അവബോധോ നാമ അവിജ്ജാദിധമ്മാരമ്മണോ സങ്ഖാരാദിഅത്ഥാരമ്മണോ തദുഭയപഞ്ഞാപനാരമ്മണോ ലോകിയോ അവബോധോ. അസമ്മോഹതോ അത്ഥാദിഅനുരൂപം ധമ്മാദീസു അവബോധോ പന നിബ്ബാനാരമ്മണോ മഗ്ഗയുത്തോ യഥാവുത്തധമ്മത്ഥപഞ്ഞത്തീസു സമ്മോഹവിദ്ധംസനോ ലോകുത്തരോ അഭിസമയോ. തഥാ ഹി ‘‘അയം ഹേതു, ഇദമസ്സ ഫലം, അയം തദുഭയാനുരൂപോ വോഹാരോ’’തി ഏവം ആരമ്മണകരണവസേന ലോകിയഞാണം വിസയതോ പടിവിജ്ഝതി, ലോകുത്തരഞാണം പന ഹേതുഹേതുഫലാദീസു സമ്മോഹസ്സ മഗ്ഗഞാണേന സമുച്ഛിന്നത്താ അസമ്മോഹതോ പടിവിജ്ഝതി. അത്ഥാനുരൂപം ധമ്മേസൂതി അവിജ്ജാ ഹേതു, സങ്ഖാരാ ഹേതുസമുപ്പന്നാ, സങ്ഖാരേ ഉപ്പാദേതി അവിജ്ജാതി ഏവം കാരിയാനുരൂപം കാരണേസൂതി അത്ഥോ. അഥ വാ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരഅപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരേസു തീസു അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരസ്സ സമ്പയുത്തഅവിജ്ജാ പച്ചയോ, ഇതരേസം യഥാനുരൂപന്തിആദിനാ കാരിയാനുരൂപം കാരണേസു പടിവേധോതി അത്ഥോ. ധമ്മാനുരൂപം അത്ഥേസൂതി ‘‘അവിജ്ജാപച്ചയാ സങ്ഖാരാ’’തിആദിനാ കാരണാനുരൂപം കാരിയേസു അവബോധോതി അത്ഥോ. പഞ്ഞത്തിപഥാനുരൂപം പഞ്ഞത്തീസൂതി പഞ്ഞത്തിയാ വുച്ചമാനധമ്മാനുരൂപം പണ്ണത്തീസു അവബോധോതി അത്ഥോ.

യഥാവുത്തേഹി ധമ്മാദീഹി പിടകാനം ഗമ്ഭീരഭാവം ദസ്സേതും ‘‘ഇദാനി യസ്മാ ഏതേസു പിടകേസൂ’’തിആദിമാഹ. ധമ്മജാതന്തി കാരണപ്പഭേദോ കാരണമേവ വാ. അത്ഥജാതന്തി കാരിയപ്പഭേദോ കാരിയമേവ വാ. യാ ചായം ദേസനാതി സമ്ബന്ധോ. യോ ചേത്ഥാതി ഏതാസു തംതംപിടകഗതാസു ധമ്മത്ഥദേസനാസു യോ പടിവേധോതി അത്ഥോ. ദുക്ഖോഗാഹന്തി ഏത്ഥ അവിജ്ജാസങ്ഖാരാദീനം ധമ്മത്ഥാനം ദുപ്പടിവിജ്ഝതായ ദുക്ഖോഗാഹതാ. തേസം പഞ്ഞാപനസ്സ ദുക്കരഭാവതോ ദേസനായ പടിവേധനസങ്ഖാതസ്സ പടിവേധസ്സ ച ഉപ്പാദനവിസയീകരണാനം അസക്കുണേയ്യതായ ദുക്ഖോഗാഹതാ വേദിതബ്ബാ. ഏവമ്പീതി പിസദ്ദോ പുബ്ബേ വുത്തപ്പകാരന്തരം സമ്പിണ്ഡേതി. ഏത്ഥാതി ഏതേസു തീസു പിടകേസു. വുത്തത്ഥാതി വുത്തോ സംവണ്ണിതോ അത്ഥോ അസ്സാതി വുത്തത്ഥാ.

തീസു പിടകേസൂതി ഏത്ഥ ‘‘ഏകേകസ്മി’’ന്തി അധികാരതോ പകരണതോ വാ വേദിതബ്ബം. പരിയത്തിഭേദോതി പരിയാപുണനം പരിയത്തി. പരിയാപുണനവാചകോ ഹേത്ഥ പരിയത്തിസദ്ദോ, ന പാളിപരിയായോ, തസ്മാ ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ ‘‘തീസു പിടകേസു ഏകേകസ്മിം പരിയാപുണനപ്പകാരോ ദട്ഠബ്ബോ ഞാതബ്ബോ’’തി. തതോയേവ ച ‘‘പരിയത്തിയോ പരിയാപുണനപ്പകാരാ’’തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. അഥ വാ തീഹി പകാരേഹി പരിയാപുണിതബ്ബാ പാളിയോ ഏവ പരിയത്തീതി വുച്ചന്തി, തതോയേവ ച ‘‘പരിയത്തിയോ പാളിക്കമാ’’തി അഭിധമ്മട്ഠകഥായ ലിഖിതേ സീഹളഗണ്ഠിപദേ വുത്തം. ഏവമ്പി ഹി അലഗദ്ദൂപമാപരിയാപുണനയോഗതോ അലഗദ്ദൂപമാ പരിയത്തീതി പാളിപി സക്കാ വത്തും, ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘ദുഗ്ഗഹിതാ ഉപാരമ്ഭാദിഹേതു പരിയാപുടാ അലഗദ്ദൂപമാ’’തി പരതോ നിദ്ദേസവചനമ്പി ഉപപന്നം ഹോതി. തത്ഥ ഹി പാളിയേവ ദുഗ്ഗഹിതാ പരിയാപുടാതി വത്തും വട്ടതി. അലഗദ്ദൂപമാതി അലഗദ്ദോ അലഗദ്ദഗ്ഗഹണം ഉപമാ ഏതിസ്സാതി അലഗദ്ദൂപമാ. അലഗദ്ദസ്സ ഗഹണഞ്ഹേത്ഥ അലഗദ്ദസദ്ദേന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘ആപൂപികോ’’തി ഏത്ഥ അപൂപസദ്ദേന അപൂപഖാദനം വിയ അലഗദ്ദഗ്ഗഹണേന ഗഹിതപരിയത്തി ഉപമീയതി, ന പന അലഗദ്ദേന. ‘‘അലഗദ്ദഗ്ഗഹണൂപമാ’’തി വാ വത്തബ്ബേ മജ്ഝേപദലോപം കത്വാ ‘‘അലഗദ്ദൂപമാ’’തി വുത്തം ‘‘ഓട്ഠമുഖോ’’തിആദീസു വിയ. അലഗദ്ദോതി ചേത്ഥ ആസീവിസോ വുച്ചതി. ഗദോതി ഹി വിസസ്സ നാമം. തഞ്ച തസ്സ അലം പരിപുണ്ണം അത്ഥി, തസ്മാ അലം പരിയത്തോ പരിപുണ്ണോ ഗദോ അസ്സാതി അനുനാസികലോപം ദകാരാഗമഞ്ച കത്വാ ‘‘അലഗദ്ദോ’’തി വുച്ചതി. അഥ വാ അലം ജീവിതഹരണേ സമത്ഥോ ഗദോ അസ്സാതി അലഗദ്ദോ. നിസ്സരണത്ഥാതി വട്ടദുക്ഖതോ നിസ്സരണം അത്ഥോ പയോജനം ഏതിസ്സാതി നിസ്സരണത്ഥാ. ഭണ്ഡാഗാരികപരിയത്തീതി ഏത്ഥ ഭണ്ഡാഗാരേ നിയുത്തോ ഭണ്ഡാഗാരികോ, ഭണ്ഡാഗാരികോ വിയ ഭണ്ഡാഗാരികോ, ധമ്മരതനാനുപാലകോ. അഞ്ഞം അത്ഥം അനപേക്ഖിത്വാ ഭണ്ഡാഗാരികസ്സേവ സതോ പരിയത്തി ഭണ്ഡാഗാരികപരിയത്തി.

ദുഗ്ഗഹിതാതി ദുട്ഠു ഗഹിതാ. ദുഗ്ഗഹിതഭാവമേവ വിഭാവേന്തോ ആഹ ‘‘ഉപാരമ്ഭാദിഹേതു പരിയാപുടാ’’തി, ഉപാരമ്ഭാ ഇതിവാദപ്പമോക്ഖാദിഹേതു ഉഗ്ഗഹിതാതി അത്ഥോ. ലാഭസക്കാരാദിഹേതു പരിയാപുണനമ്പി ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. വുത്തഞ്ഹേതം അലഗദ്ദസുത്തട്ഠകഥായം (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൩൯) –

‘‘യോ ഹി ബുദ്ധവചനം ‘ഏവം ചീവരാദീനി വാ ലഭിസ്സാമി, ചതുപരിസമജ്ഝേ വാ മം ജാനിസ്സന്തീ’തി ലാഭസക്കാരാദിഹേതു പരിയാപുണാതി, തസ്സ സാ പരിയത്തി അലഗദ്ദപരിയത്തി നാമ. ഏവം പരിയാപുണനതോ ഹി ബുദ്ധവചനം അപരിയാപുണിത്വാ നിദ്ദോക്കമനം വരതര’’ന്തി.