വേരഞ്ജകണ്ഡവണ്ണനാ

൧. സേയ്യഥിദന്തി തം കതമം, തം കഥന്തി വാ അത്ഥോ. അനിയമനിദ്ദേസവചനന്തി നത്ഥി ഏതസ്സ നിയമോതി അനിയമോ, നിദ്ദിസീയതി അത്ഥോ ഏതേനാതി നിദ്ദേസോ, വുച്ചതി ഏതേനാതി വചനം, നിദ്ദേസോയേവ വചനം നിദ്ദേസവചനം, അനിയമസ്സ നിദ്ദേസവചനം അനിയമനിദ്ദേസവചനം, പഠമം അനിയമിതസ്സ സമയസ്സ നിദ്ദേസവചനന്തി അത്ഥോ. ‘‘യേനാതി അവത്വാ തേനാതി വുത്തത്താ അനിയമം കത്വാ നിദ്ദിട്ഠവചനം അനിയമനിദ്ദേസവചന’’ന്തിപി വദന്തി. യംതംസദ്ദാനം നിച്ചസമ്ബന്ധഭാവതോ ആഹ ‘‘തസ്സ സരൂപേന അവുത്തേനപീ’’തിആദി. തത്ഥ തസ്സാതി ‘‘തേനാ’’തി ഏതസ്സ. സരൂപേന അവുത്തേനപീതി ‘‘യേനാ’’തി ഏവം സരൂപതോ പാളിയം അവുത്തേനപി. അത്ഥതോ സിദ്ധേനാതി പരഭാഗേ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ ഉപ്പജ്ജനകപരിവിതക്കസങ്ഖാതഅത്ഥതോ സിദ്ധേന. പരിവിതക്കേ ഹി സിദ്ധേ യേന സമയേന പരിവിതക്കോ ഉദപാദീതി ഇദം അത്ഥതോ സിദ്ധമേവ ഹോതി. തേനേവാഹ ‘‘അപരഭാഗേ ഹി വിനയപഞ്ഞത്തിയാചനഹേതുഭൂതോ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ പരിവിതക്കോ സിദ്ധോ’’തിആദി. ‘‘തേനാ’’തി വത്വാ തതോ തദത്ഥമേവ ‘‘യേനാ’’തി അത്ഥതോ വുച്ചമാനത്താ ‘‘യേനാ’’തി അയം ‘‘തേനാ’’തി ഏതസ്സ പടിനിദ്ദേസോ നാമ ജാതോ. പടിനിദ്ദേസോതി ച വിത്ഥാരനിദ്ദേസോതി അത്ഥോ.

അപരഭാഗേ ഹീതി ഏത്ഥ ഹി-സദ്ദോ ഹേതുമ്ഹി, യസ്മാതി അത്ഥോ. വിനയപഞ്ഞത്തിയാചനഹേതുഭൂതോതി ‘‘ഏതസ്സ ഭഗവാ കാലോ, ഏതസ്സ സുഗത കാലോ, യം ഭഗവാ സാവകാനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേയ്യ, ഉദ്ദിസേയ്യ പാതിമോക്ഖം. യഥയിദം ബ്രഹ്മചരിയം അദ്ധനിയം അസ്സ ചിരട്ഠിതിക’’ന്തി ഏവം പവത്തസ്സ വിനയപഞ്ഞത്തിയാചനസ്സ കാരണഭൂതോതി അത്ഥോ. പരിവിതക്കോതി ‘‘കതമേസാനം ഖോ ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താനം ബ്രഹ്മചരിയം ന ചിരട്ഠിതികം അഹോസി, കതമേസാനം ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താനം ബ്രഹ്മചരിയം ചിരട്ഠിതികം അഹോസീ’’തി ഏവം പവത്തോ പരിവിതക്കോ. യംതംസദ്ദാനം നിച്ചസമ്ബന്ധോതി ആഹ ‘‘തസ്മാ യേന സമയേനാ’’തിആദി. പുബ്ബേ വാ പച്ഛാ വാ അത്ഥതോ സിദ്ധേനാതി പുബ്ബേ വാ പച്ഛാ വാ ഉപ്പന്നഅത്ഥതോ സിദ്ധേന. പടിനിദ്ദേസോ കത്തബ്ബോതി ഏതസ്സ ‘‘യദിദ’’ന്തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. ‘‘പടിനിദ്ദേസോ കത്തബ്ബോ’’തി യദിദം യം ഇദം വിധാനം, അയം സബ്ബസ്മിം വിനയേ യുത്തീതി അത്ഥോ. അഥ വാ ‘‘പടിനിദ്ദേസോ കത്തബ്ബോ’’തി യദിദം യാ അയം യുത്തി, അയം സബ്ബസ്മിം വിനയേ യുത്തീതി അത്ഥോ.

തത്രിദം മുഖമത്തനിദസ്സനന്തി തസ്സാ യഥാവുത്തയുത്തിയാ പരിദീപനേ ഇദം മുഖമത്തനിദസ്സനം, ഉപായമത്തനിദസ്സനന്തി അത്ഥോ. മുഖം ദ്വാരം ഉപായോതി ഹി അത്ഥതോ ഏകം. ‘‘തേന ഹി ഭിക്ഖവേ ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേസ്സാമീ’’തി പാളിം ദസ്സേത്വാ തത്ഥ പടിനിദ്ദേസമാഹ ‘‘യേന സുദിന്നോ’’തിആദിനാ. തേനാതി ഹേതുഅത്ഥേ കരണവചനത്താ തസ്സ പടിനിദ്ദേസോപി താദിസോയേവാതി ആഹ ‘‘യസ്മാ പടിസേവീ’’തി. പുബ്ബേ അത്ഥതോ സിദ്ധേനാതി പുബ്ബേ ഉപ്പന്നമേഥുനധമ്മപടിസേവനസങ്ഖാതഅത്ഥതോ സിദ്ധേന. പച്ഛാ അത്ഥതോ സിദ്ധേനാതി രഞ്ഞാ അദിന്നം ദാരൂനം ആദിയനസങ്ഖാതപച്ഛാഉപ്പന്നഅത്ഥതോ സിദ്ധേന. സമയസദ്ദോതി ഏതസ്സ ‘‘ദിസ്സതീ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ.

സമവായേതി പച്ചയസാമഗ്ഗിയം, കാരണസമവായേതി അത്ഥോ. ഖണേതി ഓകാസേ. അസ്സാതി അസ്സ സമയസദ്ദസ്സ സമവായോ അത്ഥോതി സമ്ബന്ധോ. അപ്പേവ നാമ സ്വേപി ഉപസങ്കമേയ്യാമ കാലഞ്ച സമയഞ്ച ഉപാദായാതി ഏത്ഥ കാലോ നാമ ഉപസങ്കമനസ്സ യുത്തപയുത്തകാലോ. സമയോ നാമ തസ്സേവ പച്ചയസാമഗ്ഗീ, അത്ഥതോ തദനുരൂപം സരീരബലഞ്ചേവ തപ്പച്ചയപരിസ്സയാഭാവോ ച. ഉപാദാനം നാമ ഞാണേന തേസം ഗഹണം സല്ലക്ഖണം, തസ്മാ കാലഞ്ച സമയഞ്ച പഞ്ഞായ ഗഹേത്വാ ഉപധാരേത്വാതി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – സചേ അമ്ഹാകം സ്വേ ഗമനസ്സ യുത്തകാലോ ഭവിസ്സതി, കായേ ബലമത്താ ചേവ ഫരിസ്സതി, ഗമനപച്ചയാ ച അഞ്ഞോ അഫാസുവിഹാരോ ന ഭവിസ്സതി, അഥേതം കാലഞ്ച ഗമനകാരണസമവായസങ്ഖാതം സമയഞ്ച ഉപധാരേത്വാ അപി ഏവ നാമ സ്വേ ആഗച്ഛേയ്യാമാതി.

ഖണോതി ഓകാസോ. തഥാഗതുപ്പാദാദികോ ഹി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ ഓകാസോ തപ്പച്ചയപടിലാഭഹേതുത്താ, ഖണോ ഏവ ച സമയോ. യോ ഖണോതി ച സമയോതി ച വുച്ചതി, സോ ഏകോവാതി ഹി അത്ഥോ. മഹാസമയോതി മഹാസമൂഹോ. പവുദ്ധം വനം പവനം, തസ്മിം പവനസ്മിം, വനസണ്ഡേതി അത്ഥോ. സമയോപി ഖോ തേ ഭദ്ദാലി അപ്പടിവിദ്ധോ അഹോസീതി ഏത്ഥ സമയോതി സിക്ഖാപദപൂരണസ്സ ഹേതു. ഭദ്ദാലീതി തസ്സ ഭിക്ഖുനോ നാമം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ഭദ്ദാലി തയാ പടിവിജ്ഝിതബ്ബയുത്തകം ഏതം കാരണം അത്ഥി, തമ്പി തേ ന പടിവിദ്ധം ന സല്ലക്ഖിതന്തി. കിം തം കാരണന്തി ആഹ ‘‘ഭഗവാ ഖോ’’തിആദി.

ഉഗ്ഗാഹമാനോ തിആദീസു മാനോതി തസ്സ പരിബ്ബാജകസ്സ പകതിനാമം, കിഞ്ചി കിഞ്ചി പന ഉഗ്ഗഹേതും സമത്ഥതായ ‘‘ഉഗ്ഗാഹമാനോ’’തി നം സഞ്ജാനന്തി, തസ്മാ ‘‘ഉഗ്ഗാഹമാനോ’’തി വുച്ചതി. സമണമുണ്ഡികായ പുത്തോ സമണമുണ്ഡികാപുത്തോ. സോ കിര ദേവദത്തസ്സ ഉപട്ഠാകോ. സമയം ദിട്ഠിം പവദന്തി ഏത്ഥാതി സമയപ്പവാദകോ, തസ്മിം സമയപ്പവാദകേ, ദിട്ഠിപ്പവാദകേതി അത്ഥോ. തസ്മിം കിര ഠാനേ ചങ്കീതാരുക്ഖപോക്ഖരസാതിപഭുതയോ ബ്രാഹ്മണാ നിഗണ്ഠാചേലകപരിബ്ബാജകാദയോ ച പരിബ്ബാജകാ സന്നിപതിത്വാ അത്തനോ അത്തനോ സമയം ദിട്ഠിം പവദന്തി കഥേന്തി ദീപേന്തി, തസ്മാ സോ ആരാമോ ‘‘സമയപ്പവാദകോ’’തി വുച്ചതി, സ്വേവ തിന്ദുകാചീരസങ്ഖാതായ തിമ്ബരുരുക്ഖപന്തിയാ പരിക്ഖിത്തത്താ ‘‘തിന്ദുകാചീര’’ന്തി വുച്ചതി. ഏകാ സാലാ ഏത്ഥാതി ഏകസാലകോ. യസ്മാ പനേത്ഥ പഠമം ഏകാ സാലാ കതാ അഹോസി, പച്ഛാ മഹാപുഞ്ഞം പോട്ഠപാദപരിബ്ബാജകം നിസ്സായ ബഹൂ സാലാ കതാ, തസ്മാ തമേവ ഏകം സാലമുപാദായ ലദ്ധനാമവസേന ‘‘ഏകസാലകോ’’തി വുച്ചതി. മല്ലികായ പന പസേനദിരഞ്ഞോ ദേവിയാ ഉയ്യാനഭൂതോ സോ പുപ്ഫഫലസഞ്ഛന്നോ ആരാമോതി കത്വാ ‘‘മല്ലികായ ആരാമോ’’തി സങ്ഖ്യം ഗതോ. തസ്മിം സമയപ്പവാദകേ തിന്ദുകാചീരേ ഏകസാലകേ മല്ലികായ ആരാമേ. പടിവസതീതി തസ്മിം വാസഫാസുതായ വസതി.

ദിട്ഠേ ധമ്മേതി പച്ചക്ഖേ അത്തഭാവേ. അത്ഥോതി വുഡ്ഢി. സമ്പരായികോതി കമ്മകിലേസവസേന സമ്പരേതബ്ബതോ സമ്പാപുണിതബ്ബതോ സമ്പരായോ, പരലോകോ. തത്ഥ നിയുത്തോ സമ്പരായികോ, പരലോകത്ഥോ. അത്ഥാഭിസമയാതി യഥാവുത്തഉഭയത്ഥസങ്ഖാതഹിതപടിലാഭാ. സമ്പരായികോപി ഹി അത്ഥോ കാരണസ്സ നിപ്ഫന്നത്താ പടിലദ്ധോ നാമ ഹോതീതി തമത്ഥദ്വയം ഏകതോ കത്വാ ‘‘അത്ഥാഭിസമയാ’’തി വുത്തം. ധിയാ പഞ്ഞായ രാതി ഗണ്ഹാതീതി ധീരോ. അഥ വാ ധീ പഞ്ഞാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി ധീരോ.

സമ്മാ മാനാഭിസമയാതി മാനസ്സ സമ്മാ പഹാനേന. സമ്മാതി ഇമിനാ മാനസ്സ അഗ്ഗമഗ്ഗഞാണേന സമുച്ഛേദപ്പഹാനം വുത്തം. ദുക്ഖസ്സ പീളനട്ഠോതിആദീസു ദുക്ഖസച്ചസ്സ പീളനം തംസമങ്ഗിനോ ഹിംസനം അവിപ്ഫാരികതാകരണം, പീളനമേവ അത്ഥോ പീളനട്ഠോ, ത്ഥകാരസ്സ ട്ഠകാരം കത്വാ വുത്തം. ഏവം സേസേസുപി. സമേച്ച പച്ചയേഹി കതഭാവോ സങ്ഖതട്ഠോ. സന്താപോ ദുക്ഖദുക്ഖതാദിവസേന സന്താപനം പരിദഹനം. വിപരിണാമോ ജരായ മരണേന ചാതി ദ്വിധാ വിപരിണാമേതബ്ബതാ. അഭിസമേതബ്ബോ പടിവിജ്ഝിതബ്ബോതി അഭിസമയോ, അഭിസമയോവ അത്ഥോ അഭിസമയട്ഠോ, പീളനാദീനി. താനി ഹി അഭിസമേതബ്ബഭാവേന ഏകീഭാവം ഉപനേത്വാ ‘‘അഭിസമയട്ഠോ’’തി വുത്താനി, അഭിസമയസ്സ വാ പടിവേധസ്സ വിസയഭൂതോ അത്ഥോ അഭിസമയട്ഠോതി താനേവ പീളനാദീനി അഭിസമയസ്സ വിസയഭാവൂപഗമനസാമഞ്ഞതോ ഏകത്തേന വുത്താനി.

ഏത്ഥ ച ഉപസഗ്ഗാനം ജോതകമത്തത്താ തസ്സ തസ്സ അത്ഥസ്സ വാചകോ സമയസദ്ദോ ഏവാതി സമയസദ്ദസ്സ അത്ഥുദ്ധാരേപി സഉപസഗ്ഗോ അഭിസമയസദ്ദോ വുത്തോ. തത്ഥ സഹകാരീകാരണസന്നിജ്ഝം സമേതി സമവേതീതി സമയോ, സമവായോ. സമേതി സമാഗച്ഛതി മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം ഏത്ഥ തദാധാരപുഗ്ഗലേഹീതി സമയോ, ഖണോ. സമേന്തി ഏത്ഥ, ഏതേന വാ സംഗച്ഛന്തി ധമ്മാ സഹജാതധമ്മേഹി ഉപ്പാദാദീഹി വാതി സമയോ, കാലോ. ധമ്മപ്പവത്തിമത്തതായ അത്ഥതോ അഭൂതോപി ഹി കാലോ ധമ്മപ്പവത്തിയാ അധികരണം കാരണം വിയ ച പരികപ്പനാമത്തസിദ്ധേന രൂപേന വോഹരീയതി. സമം, സഹ വാ അവയവാനം അയനം പവത്തി അവട്ഠാനന്തി സമയോ, സമൂഹോ യഥാ ‘‘സമുദായോ’’തി. അവയവേന സഹാവട്ഠാനമേവ ഹി സമൂഹോ. പച്ചയന്തരസമാഗമേ ഏതി ഫലം ഏതസ്മാ ഉപ്പജ്ജതി പവത്തതി ചാതി സമയോ, ഹേതു യഥാ ‘‘സമുദയോ’’തി. സമേതി സംയോജനഭാവതോ സമ്ബന്ധോ ഏതി അത്തനോ വിസയേ പവത്തതി, ദള്ഹഗ്ഗഹണഭാവതോ വാ തംസംയുത്താ അയന്തി പവത്തന്തി സത്താ യഥാഭിനിവേസം ഏതേനാതി സമയോ, ദിട്ഠി. ദിട്ഠിസംയോജനേന ഹി സത്താ അതിവിയ ബജ്ഝന്തി. സമിതി സങ്ഗതി സമോധാനന്തി സമയോ, പടിലാഭോ. സമസ്സ നിരോധസ്സ യാനം, സമ്മാ വാ യാനം അപഗമോ അപ്പവത്തീതി സമയോ, പഹാനം. ഞാണേന അഭിമുഖം സമ്മാ ഏതബ്ബോ അധിഗന്തബ്ബോതി അഭിസമയോ, ധമ്മാനം അവിപരീതോ സഭാവോ. അഭിമുഖഭാവേന സമ്മാ ഏതി ഗച്ഛതി ബുജ്ഝതീതി അഭിസമയോ, ധമ്മാനം യഥാഭൂതസഭാവാവബോധോ. ഏവം തസ്മിം തസ്മിം അത്ഥേ സമയസദ്ദസ്സ പവത്തി വേദിതബ്ബാ.

നനു ച അത്ഥമത്തം പടിച്ച സദ്ദാ അഭിനിവിസന്തി, ന ഏകേന സദ്ദേന അനേകേ അത്ഥാ അഭിധീയന്തീതി? സച്ചമേതം സദ്ദവിസേസേ അപേക്ഖിതേ. സദ്ദവിസേസേ ഹി അപേക്ഖിയമാനേ ഏകേന സദ്ദേന അനേകത്ഥാഭിധാനം ന സമ്ഭവതി. ന ഹി യോ കാലത്ഥോ സമയസദ്ദോ, സോയേവ സമൂഹാദിഅത്ഥം വദതി. ഏത്ഥ പന തേസം തേസം അത്ഥാനം സമയസദ്ദവചനീയതാസാമഞ്ഞമുപാദായ അനേകത്ഥതാ സമയസദ്ദസ്സ വുത്താ. ഏവം സബ്ബത്ഥ അത്ഥുദ്ധാരേ അധിപ്പായോ വേദിതബ്ബോ. ഇധ പനസ്സ കാലോ അത്ഥോതി അസ്സ സമയസദ്ദസ്സ ഇധ കാലോ അത്ഥോ സമവായാദീനം അത്ഥാനം ഇധ അസമ്ഭവതോ ദേസദേസകാദീനം വിയ നിദാനഭാവേന കാലസ്സ അപദിസിതബ്ബതോ ച.

ഉപയോഗവചനേന ഭുമ്മവചനേന ച നിദ്ദേസമകത്വാ ഇധ കരണവചനേന നിദ്ദേസേ പയോജനം നിദ്ധാരേതുകാമോ പരമ്മുഖേന ചോദനം സമുട്ഠാപേതി ‘‘ഏത്ഥാഹാ’’തിആദി. ഏത്ഥ ‘‘തേന സമയേനാ’’തി ഇമസ്മിം ഠാനേ വിതണ്ഡവാദീ ആഹാതി അത്ഥോ. അഥാതി ചോദനായ കത്തുകാമതം ദീപേതി, നനൂതി ഇമിനാ സമാനത്ഥോ. കസ്മാ കരണവചനേന നിദ്ദേസോ കതോതി സമ്ബന്ധോ. ഭുമ്മവചനേന നിദ്ദേസോ കതോതി യോജേതബ്ബം. ഏത്ഥാപി ‘‘യഥാ’’തി ഇദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. തത്ഥാതി തേസു സുത്താഭിധമ്മേസു. തഥാതി ഉപയോഗഭുമ്മവചനേഹി. ഇധാതി ഇമസ്മിം വിനയേ. അഞ്ഞഥാതി കരണവചനേന. അച്ചന്തമേവാതി ആരമ്ഭതോ പട്ഠായ യാവ ദേസനാനിട്ഠാനം, താവ അച്ചന്തമേവ, നിരന്തരമേവാതി അത്ഥോ. കരുണാവിഹാരേനാതി പരഹിതപടിപത്തിസങ്ഖാതേന കരുണാവിഹാരേന. തഥാ ഹി കരുണാനിദാനത്താ ദേസനായ ഇധ പരഹിതപടിപത്തി ‘‘കരുണാവിഹാരോ’’തി വുത്താ, ന പന കരുണാസമആപത്തിവിഹാരോ. ന ഹി ദേസനാകാലേ ദേസേതബ്ബധമ്മവിസയസ്സ ദേസനാഞാണസ്സ സത്തവിസയായ മഹാകരുണായ സഹുപ്പത്തി സമ്ഭവതി ഭിന്നവിസയത്താ, തസ്മാ കരുണാവസേന പവത്തോ പരഹിതപഅപത്തിസങ്ഖാതോ വിഹാരോ ഇധ കരുണാവിഹാരോതി വേദിതബ്ബോ. തദത്ഥജോതനത്ഥന്തി അച്ചന്തസംയോഗത്ഥദീപനത്ഥം ഉപയോഗനിദ്ദേസോ കതോ യഥാ ‘‘മാസം അജ്ഝേതീ’’തി.

അധികരണത്ഥോതി ആധാരത്ഥോ. ഭാവോ നാമ കിരിയാ, കിരിയായ കിരിയന്തരലക്ഖണം ഭാവേനഭാവലക്ഖണം, സോയേവത്ഥോ ഭാവേനഭാവലക്ഖണത്ഥോ. കഥം പന അഭിധമ്മേ യഥാവുത്തഅത്ഥദ്വയസമ്ഭവോതി ആഹ ‘‘അധികരണഞ്ഹീ’’തിആദി. തത്ഥ കാലസങ്ഖാതോ അത്ഥോ കാലത്ഥോ, സമൂഹസങ്ഖാതോ അത്ഥോ സമൂഹത്ഥോ. അഥ വാ കാലസദ്ദസ്സ അത്ഥോ കാലത്ഥോ, സമൂഹസദ്ദസ്സ അത്ഥോ സമൂഹത്ഥോ. കോ സോ? സമയോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – കാലത്ഥോ സമൂഹത്ഥോ ച സമയോ തത്ഥ അഭിധമ്മേ വുത്താനം ഫസ്സാദിധമ്മാനം അധികരണം ആധാരോതി യസ്മിം കാലേ ധമ്മപുഞ്ജേ വാ കാമാവചരം കുസലം ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതി, തസ്മിംയേവ കാലേ പുഞ്ജേ ച ഫസ്സാദയോപി ഹോന്തീതി അയഞ്ഹി തത്ഥ അത്ഥോ.

നനു ചായം ഉപാദായ പഞ്ഞത്തോ കാലോ സമൂഹോ ച വോഹാരമത്തകോ, സോ കഥം ആധാരോ തത്ഥ വുത്തധമ്മാനന്തി? നായം ദോസോ. യഥാ ഹി കാലോ സഭാവധമ്മപരിച്ഛിന്നോ സയം പരമത്ഥതോ അവിജ്ജമാനോപി ആധാരഭാവേന പഞ്ഞത്തോ തങ്ഖണപ്പവത്താനം തതോ പുബ്ബേ പരതോ ച അഭാവതോ ‘‘പുബ്ബണ്ഹേ ജാതോ സായന്ഹേ ഗച്ഛതീ’’തിആദീസു, സമൂഹോ ച അവയവവിനിമുത്തോ അവിജ്ജമാനോപി കപ്പനാമത്തസിദ്ധോ അവയവാനം ആധാരഭാവേന പഞ്ഞപീയതി ‘‘രുക്ഖേ സാഖാ, യവരാസിമ്ഹി സമ്ഭൂതോ’’തിആദീസു, ഏവമിധാപീതി ദട്ഠബ്ബം.

അഭിധമ്മേ ആധാരത്ഥസമ്ഭവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഭാവേനഭാവലക്ഖണത്ഥസമ്ഭവം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഖണസമവായഹേതുസങ്ഖാതസ്സാ’’തിആദി. തത്ഥ ഖണോ നാമ അട്ഠക്ഖണവിനിമുത്തോ നവമോ ബുദ്ധുപ്പാദസങ്ഖാതോ ഖണോ, യാനി വാ പനേതാനി ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ചക്കാനി യേഹി സമന്നാഗതാനം ദേവമനുസ്സാനം ചതുചക്കം പവത്തതീ’’തി (അ. നി. ൪.൩൧) ഏത്ഥ പതിരൂപദേസവാസോ, സപ്പുരിസൂപനിസ്സയോ, അത്തസമ്മാപണിധി, പുബ്ബേ ച കതപുഞ്ഞതാതി ചത്താരി ചക്കാനി വുത്താനി, താനി ഏകജ്ഝം കത്വാ ഓകാസട്ഠേന ഖണോതി വേദിതബ്ബോ. താനി ഹി കുസലുപ്പത്തിയാ ഓകാസഭൂതാനി. സമവായോ നാമ ‘‘ചക്ഖുഞ്ച പടിച്ച രൂപേ ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണ’’ന്തി (മ. നി. ൧.൨൦൪; ൩.൪൨൧; സം. നി. ൪.൬൦) ഏവമാദിനാ നിദ്ദിട്ഠാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിസങ്ഖാതസാധാരണഫലനിപ്ഫാദകത്തേന സണ്ഠിതാ ചക്ഖുരൂപാദിപച്ചയസാമഗ്ഗീ. ചക്ഖുരൂപാദീനഞ്ഹി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണാദിസാധാരണഫലം. ഹേതൂതി ജനകഹേതു. യഥാവുത്തഖണസങ്ഖആതസ്സ സമവായസങ്ഖാതസ്സ ഹേതുസങ്ഖാതസ്സ ച സമയസ്സ ഭാവേന സത്തായ തേസം ഫസ്സാദിധമ്മാനം ഭാവോ സത്താ ലക്ഖീയതി വിഞ്ഞായതീതി അത്ഥോ. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ ‘‘ഗാവീസു ദുയ്ഹമാനാസു ഗതോ, ദുദ്ധാസു ആഗതോ’’തി ദോഹനകിരിയായ ഗമനകിരിയാ ലക്ഖീയതി, ഏവമിധാപി ‘‘യസ്മിം സമയേ, തസ്മിം സമയേ’’തി ച വുത്തേ ‘‘സതീ’’തി അയമത്ഥോ വിഞ്ഞായമാനോ ഏവ ഹോതി അഞ്ഞകിരിയായ സമ്ബന്ധാഭാവേ പദത്ഥസ്സ സത്താവിരഹാഭാവതോതി സമയസ്സ സത്താകിരിയായ ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദകിരിയാ ഫസ്സാദിഭവനകിരിയാ ച ലക്ഖീയതീതി. അയഞ്ഹി തത്ഥ അത്ഥോ യസ്മിം യഥാവുത്തേ ഖണേ പച്ചയസമവായേ ഹേതുമ്ഹി ച സതി കാമാവചരം കുസലം ചിത്തം ഉപ്പന്നം ഹോതി, തസ്മിംയേവ ഖണേ പച്ചയസമവായേ ഹേതുമ്ഹി ച സതി ഫസ്സാദയോപി ഹോന്തീതി. തദത്ഥജോതനത്ഥന്തി അധികരണത്ഥസ്സ ഭാവേനഭാവലക്ഖണത്ഥസ്സ ച ദീപനത്ഥം.

ഇധ പനാതി ഇമസ്മിം വിനയേ. ഹേതുഅത്ഥോ കരണത്ഥോ ച സമ്ഭവതീതി ‘‘അന്നേന വസതി, വിജ്ജായ വസതീ’’തിആദീസു വിയ ഹേതുഅത്ഥോ ‘‘ഫരസുനാ ഛിന്ദതി, കുദാലേന ഖണതീ’’തിആദീസു വിയ കരണത്ഥോ ച സമ്ഭവതി. കഥം സമ്ഭവതീതി ആഹ ‘‘യോ ഹി സോ’’തിആദി. തേന സമയേന ഹേതുഭൂതേന കരണഭൂതേനാതി ഏത്ഥ പന തംതംവത്ഥുവീതിക്കമോവ സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാ ഹേതു ചേവ കരണഞ്ച. തഥാ ഹി യദാ ഭഗവാ സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാ പഠമമേവ തേസം തേസം തത്ഥ തത്ഥ തംതംസിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിഹേതുഭൂതം വീതിക്കമം അപേക്ഖമാനോ വിഹരതി, തദാ തം തം വീതിക്കമം അപേക്ഖിത്വാ തദത്ഥം വസതീതി സിദ്ധോ വത്ഥുവീതിക്കമസ്സ ഹേതുഭാവോ ‘‘അന്നേന വസതി, അന്നം അപേക്ഖിത്വാ തദത്ഥായ വസതീ’’തിആദീസു വിയ. സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തികാലേ പന തേനേവ പുബ്ബസിദ്ധേന വീതിക്കമേന സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേതീതി സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാ സാധകതമത്താ കരണഭാവോപി വീതിക്കമസ്സേവ സിദ്ധോ ‘‘അസിനാ ഛിന്ദതീ’’തിആദീസു വിയ. വീതിക്കമം പന അപേക്ഖമാനോ തേനേവ സദ്ധിം തന്നിസ്സയകാലമ്പി അപേക്ഖിത്വാ വിഹരതീതി കാലസ്സപി ഇധ ഹേതുഭാവോ വുത്തോ, സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേന്തോ ച തം തം വീതിക്കമകാലം അനതിക്കമിത്വാ തേനേവ കാലേന സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേതീതി വീതിക്കമനിസ്സയസ്സ കാലസ്സപി കരണഭാവോ വുത്തോ, തസ്മാ ഇമിനാ പരിയായേന കാലസ്സപി ഹേതുഭാവോ കരണഭാവോ ച ലബ്ഭതീതി വുത്തം ‘‘തേന സമയേന ഹേതുഭൂതേന കരണഭൂതേനാ’’തി. നിപ്പരിയായതോ പന വീതിക്കമോയേവ ഹേതുഭൂതോ കരണഭൂതോ ച. സോ ഹി വീതിക്കമക്ഖണേ ഹേതു ഹുത്വാ പച്ഛാ സിക്ഖാപദപഞ്ഞാപനേ കരണമ്പി ഹോതീതി.

സിക്ഖാപദാനി പഞ്ഞാപയന്തോതി വീതിക്കമം പുച്ഛിത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘം സന്നിപാതാപേത്വാ ഓതിണ്ണവത്ഥുകം പുഗ്ഗലം പടിപുച്ഛിത്വാ വിഗരഹിത്വാ ച തം തം വത്ഥും ഓതിണ്ണകാലം അനതിക്കമിത്വാ തേനേവ കാലേന കരണഭൂതേന സിക്ഖാപദാനി പഞ്ഞാപയന്തോ. സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിഹേതുഞ്ച അപേക്ഖമാനോതി തതിയപാരാജികാദീസു വിയ സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാ ഹേതുഭൂതം തം തം വത്ഥും വീതിക്കമസമയം അപേക്ഖമാനോ തേന സമയേന ഹേതുഭൂതേന ഭഗവാ തത്ഥ തത്ഥ വിഹാസീതി അത്ഥോ. ‘‘സിക്ഖാപദാനി പഞ്ഞാപയന്തോ സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിഹേതുഞ്ച അപേക്ഖമാനോ’’തി വചനതോ ‘‘തേന സമയേന കരണഭൂതേന ഹേതുഭൂതേനാ’’തി ഏവം വത്തബ്ബേപി പഠമം ‘‘ഹേതുഭൂതേനാ’’തി വചനം ഇധ ഹേതുഅത്ഥസ്സ അധിപ്പേതത്താ വുത്തം. ഭഗവാ ഹി വേരഞ്ജായം വിഹരന്തോ ഥേരസ്സ സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാചനഹേതുഭൂതം പരിവിതക്കസമയം അപേക്ഖമാനോ തേന സമയേന ഹേതുഭൂതേന വിഹാസീതി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. കിം പനേത്ഥ യുത്തിചിന്തായ, ആചരിയസ്സ ഇധ കമവചനിച്ഛാ നത്ഥീതി ഏവമേതം ഗഹേതബ്ബം. തേനേവ ദീഘനികായട്ഠകഥായമ്പി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.പരിബ്ബാജകകഥാവണ്ണനാ) ‘‘തേന സമയേന ഹേതുഭൂതേന കരണഭൂതേനാ’’തിആദിനാ അയമേവ അനുക്കമോ വുത്തോ. ന ഹി തത്ഥ പഠമം ‘‘ഹേതുഭൂതേനാ’’തി വചനം ഇധ ‘‘തേന സമയേന വേരഞ്ജായം വിഹരതീ’’തി ഏത്ഥ ഹേതുഅത്ഥസ്സ അധിപ്പേതഭാവദീപനത്ഥം വുത്തം. ‘‘സിക്ഖാപദാനി പഞ്ഞാപയന്തോ ഹേതുഭൂതേന കരണഭൂതേന സമയേന വിഹാസി, സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിഹേതുഞ്ച അപേക്ഖമാനോ ഹേതുഭൂതേന സമയേന വിഹാസീതി ഏവമേത്ഥ സമ്ബന്ധോ കാതബ്ബോ’’തിപി വദന്തി. തദത്ഥജോതനത്ഥന്തി ഹേതുഅത്ഥസ്സ കരണത്ഥസ്സ വാ ദീപനത്ഥം. ഇധാതി ഇമസ്മിം വിനയേ. ഹോതി ചേത്ഥാതി ഏത്ഥ ഇമസ്മിം പദേസേ യഥാവുത്തത്ഥസങ്ഗഹവസേന അയം ഗാഥാ ഹോതി. അഞ്ഞത്രാതി സുത്താഭിധമ്മേസു.

പോരാണാതി അട്ഠകഥാചരിയാ. അഭിലാപമത്തഭേദോതി വചനമത്തേന വിസേസോ. തേന സുത്തവിനയേസു വിഭത്തിവിപരിണാമോ കതോതി ദസ്സേതി. പരതോ അത്ഥം വണ്ണയിസ്സാമാതി പരതോ ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ’’തിആദിനാ ആഗതട്ഠാനേ വണ്ണയിസ്സാമ. വേരഞ്ജായന്തി ഏത്ഥ ‘‘ബലികരഗ്ഗഹണേന ജനസ്സ പീളാഭാവതോ നിദ്ദോസത്താ വിഗതോ രജോ അസ്സാതി വേരഞ്ജാ, സേരിവാണിജജാതകേ ദേവദത്തസ്സ വേരുപ്പന്നപദേസേ കതത്താ വേരം ഏത്ഥ ജാതന്തി വേരഞ്ജാ, പവിട്ഠപവിട്ഠേ നടസമജ്ജാദീഹി ഖാദനീയഭോജനീയാലങ്കാരാദീഹി ച വിവിധേഹി ഉപകരണേഹി രഞ്ജനതോ വിവിധേഹി രഞ്ജയതീതി വേരഞ്ജാ, പടിപക്ഖേ അഭിഭവിത്വാ കതഭാവതോ വേരം അഭിഭവിത്വാ ജാതാതി വേരഞ്ജാ, വേരഞ്ജസ്സ നാമ ഇസിനോ അസ്സമട്ഠാനേ കതത്താ വേരഞ്ജാ’’തി ഏവമാദിനാ കേചി വണ്ണയന്തി. കിം ഇമിനാ, നാമമത്തമേതം തസ്സ നഗരസ്സാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വേരഞ്ജാതി അഞ്ഞതരസ്സ നഗരസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി. സമീപത്ഥേ ഭുമ്മവചനന്തി ‘‘ഗങ്ഗായം ഗാവോ ചരന്തി, കൂപേ ഗഗ്ഗകുല’’ന്തിആദീസു വിയ. അവിസേസേനാതി ‘‘പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരതി. പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി. സബ്ബനിമിത്താനം അമനസികാരാ അനിമിത്തം ചേതോസമാധിം സമാപജ്ജിത്വാ വിഹരതീ’’തിആദീസു വിയ സദ്ദന്തരസന്നിധാനസിദ്ധേന വിസേസപരാമസനേന വിനാ. അഥ വാ അവിസേസേനാതി ന വിസേസേന, വിഹാരഭാവസാമഞ്ഞേനാതി അത്ഥോ.

ഇരിയാപഥ…പേ… വിഹാരേസൂതി ഇരിയാപഥവിഹാരോ ദിബ്ബവിഹാരോ ബ്രഹ്മവിഹാരോ അരിയവിഹാരോതി ഏതേസു ചതൂസു വിഹാരേസു. തത്ഥ ഇരിയനം പവത്തനം ഇരിയാ, കായപ്പയോഗോ കായികകിരിയാ. തസ്സാ പവത്തനുപായഭാവതോ ഇരിയായ പഥോതി ഇരിയാപഥോ, ഠാനനിസജ്ജാദി. ന ഹി ഠാനനിസജ്ജാദീഹി അവത്ഥാഹി വിനാ കഞ്ചി കായികകിരിയം പവത്തേതും സക്കാ. ഠാനസമങ്ഗീ വാ ഹി കായേന കിഞ്ചി കരേയ്യ ഗമനാദീസു അഞ്ഞതരസമങ്ഗീ വാതി. വിഹരണം, വിഹരതി ഏതേനാതി വാ വിഹാരോ, ഇരിയാപഥോവ വിഹാരോ ഇരിയാപഥവിഹാരോ, സോ ച അത്ഥതോ ഠാനനിസജ്ജാദിആകാരപ്പവത്തോ ചതുസന്തതിരൂപപ്പബന്ധോവ. ദിവി ഭവോ ദിബ്ബോ, തത്ഥ ബഹുലപ്പവത്തിയാ ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാദിദേവലോകഭവോതി അത്ഥോ. തത്ഥ യോ ദിബ്ബാനുഭാവോ തദത്ഥായ സംവത്തതീതി വാ ദിബ്ബോ, അഭിഞ്ഞാഭിനീഹാരവസേന മഹാഗതികത്താ വാ ദിബ്ബോ, ദിബ്ബോ ച സോ വിഹാരോ ചാതി ദിബ്ബവിഹാരോ, ദിബ്ബഭാവാവഹോ വാ വിഹാരോ ദിബ്ബവിഹാരോ, മഹഗ്ഗതജ്ഝാനാനി. ആരുപ്പസമാപത്തിയോപി ഹി ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി. നേത്തിയം പന ‘‘ചതസ്സോ ആരുപ്പസമാപത്തിയോ ആനേഞ്ജവിഹാരോ’’തി വുത്തം, തം മേത്താഝാനാദീനം ബ്രഹ്മവിഹാരതാ വിയ താസം ഭാവനാവിസേസഭാവം സന്ധായ വുത്തം. അട്ഠകഥാസു പന ദിബ്ബഭാവാവഹസാമഞ്ഞതോ താപി ‘‘ദിബ്ബവിഹാരാ’’ത്വേവ വുത്താ. ബ്രഹ്മാനം വിഹാരാ ബ്രഹ്മവിഹാരാ, ബ്രഹ്മാനോ വാ വിഹാരാ ബ്രഹ്മവിഹാരാ, ഹിതൂപസംഹരാദിവസേന പവത്തിയാ ബ്രഹ്മഭൂതാ സേട്ഠഭൂതാ വിഹാരാതി അത്ഥോ, മേത്താഝാനാദികാ ചതസ്സോ അപ്പമഞ്ഞായോ. അരിയാ ഉത്തമാ വിഹാരാതി അരിയവിഹാരാ, അനഞ്ഞസാധാരണത്താ അരിയാനം വാ വിഹാരാ അരിയവിഹാരാ, ചതസ്സോ ഫലസമാപത്തിയോ. വിസേസതോ പന രൂപാവചരചതുത്ഥജ്ഝാനം ചതസ്സോ അപ്പമഞ്ഞായോ ചതുത്ഥജ്ഝാനികഫലസമാപത്തി ച ഭഗവതോ ദിബ്ബബ്രഹ്മഅരിയവിഹാരാ.

അഞ്ഞതരവിഹാരസമങ്ഗീപരിദീപനന്തി യഥാവുത്തവിഹാരേസു അഞ്ഞതരവിഹാരസമങ്ഗീഭാവപരിദീപനം. ഭഗവാ ഹി ലോഭദോസമോഹുസ്സന്നകാലേ ലോകേ തസ്സ സകായ പടിപത്തിയാ വിനയനത്ഥം ദിബ്ബബ്രഹ്മഅഅയവിഹാരേ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. തഥാ ഹി യദാ സത്താ കാമേസു വിപ്പടിപജ്ജന്തി, തദാ കിര ഭഗവാ ദിബ്ബേന വിഹാരേന വിഹരതി തേസം അലോഭകുസലമൂലുപ്പാദനത്ഥം ‘‘അപ്പേവ നാമ ഇമം പടിപത്തിം ദിസ്വാ ഏത്ഥ രുചിം ഉപ്പാദേന്താ കാമേസു വിരജ്ജേയ്യു’’ന്തി. യദാ പന ഇസ്സരിയത്ഥം സത്തേസു വിപ്പടിപജ്ജന്തി, തദാ പന ബ്രഹ്മവിഹാരേന വിഹരതി തേസം അദോസകുസലമൂലുപ്പാദനത്ഥം ‘‘അപ്പേവ നാമ ഇമം പടിപത്തിം ദിസ്വാ ഏത്ഥ രുചിം ഉപ്പാദേത്വാ അദോസേന ദോസം വൂപസമേയ്യു’’ന്തി. യദാ പന പബ്ബജിതാ ധമ്മാധികരണം വിവദന്തി, തദാ അരിയവിഹാരേന വിഹരതി തേസം അമോഹകുസലമൂലുപ്പാദനത്ഥം ‘‘അപ്പേവ നാമ ഇമം പടിപത്തിം ദിസ്വാ തത്ഥ രുചിം ഉപ്പാദേത്വാ അമോഹേന മോഹം വൂപസമേയ്യു’’ന്തി. ഏവഞ്ച കത്വാ ഇമേഹി ദിബ്ബബ്രഹ്മഅരിയവിഹാരേഹി സത്താനം വിവിധം ഹിതസുഖം ഹരതി ഉപഹരതി ഉപനേതി ജനേതി ഉപ്പാദേതീതി ‘‘വിഹരതീ’’തി വുച്ചതി.

ഇരിയാപഥവിഹാരേന പന ന കദാചി ന വിഹരതി തം വിനാ അത്തഭാവപരിഹരണാഭാവതോ, തതോയേവ ച ദിബ്ബവിഹാരാദീനമ്പി സാധാരണോ ഇരിയാപഥവിഹാരോതി ആഹ ‘‘ഇധ പനാ’’തിആദി. ഇരിയാപഥസമായോഗപരിദീപനന്തി ഇതരവിഹാരസമായോഗപരിദീപനസ്സ വിസേസവചനസ്സ അഭാവതോ ഇരിയാപഥസമായോഗപരിദീപനസ്സ ച അത്ഥസിദ്ധത്താ വുത്തം. അസ്മിം പന പക്ഖേ വിഹരതീതി ഏത്ഥ വി-സദ്ദോ വിച്ഛേദത്ഥജോതനോ, ഹരതീതി നേതി പവത്തേതീതി അത്ഥോ, വിച്ഛിന്ദിത്വാ ഹരതീതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ കസ്സ കേന വിച്ഛിന്ദനം, കഥം കസ്സ പവത്തനന്തി അന്തോലീനചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘സോ ഹീ’’തിആദി. സോതി ഭഗവാ. യദിപി ഭഗവാ ഏകേനപി ഇരിയാപഥേന ചിരതരം കാലം അത്തഭാവം പവത്തേതും സക്കോതി, തഥാപി ഉപാദിന്നകസരീരസ്സ നാമ അയം സഭാവോതി ദസ്സേതും ‘‘ഏകം ഇരിയാപഥബാധന’’ന്തിആദി വുത്തം. അപരിപതന്തന്തി അപതന്തം. യസ്മാ പന ഭഗവാ യത്ഥ കത്ഥചി വസന്തോ വിനേയ്യാനം ധമ്മം ദേസേന്തോ നാനാസമാപത്തീഹി ച കാലം വീതിനാമേന്തോ വസതീതി സത്താനം അത്തനോ ച വിവിധം ഹിതസുഖം ഹരതി ഉപനേതി, തസ്മാ വിവിധം ഹരതീതി വിഹരതീതി ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

നളേരുപുചിമന്ദമൂലേതി ഏത്ഥ വണ്ണയന്തി – നളേരൂതി തസ്മിം രുക്ഖേ അധിവത്ഥയക്ഖസ്സേതം അധിവചനം, തസ്മാ തേന അധിവത്ഥോ പുചിമന്ദോ ‘‘നളേരുസ്സ പുചിമന്ദോ നളേരുപുചിമന്ദോ’’തി വുച്ചതി. അഥ വാ നളേ രുഹത്താ ജാതത്താ നളേരു. സുസിരമേത്ഥ നളസദ്ദേന വുച്ചതി, തസ്മാ രുക്ഖസുസിരേ ജാതത്താ നളേരു ച സോ പുചിമന്ദോ ചാതി നളേരുപുചിമന്ദോതി വുച്ചതി. നളവനേ രുഹത്താ ജാതത്താ വാ നളേരു. നളവനേ കിര സോ പുചിമന്ദരുക്ഖോ ജാതോ. ഉരുനളോ പുചിമന്ദോ നളേരുപുചിമന്ദോ. ഉരുസദ്ദോ ചേത്ഥ മഹന്തപരിയായോ, നളസദ്ദോ സുസിരപരിയായോ, തസ്മാ മഹന്തേന സുസിരേന സമന്നാഗതോ പുചിമന്ദോ നളേരുപുചിമന്ദോതി വുച്ചതീതി. ആചരിയോ പന കിമേത്ഥ ബഹുഭാസിതേനാതി ഏകമേവത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘നളേരു നാമ യക്ഖോ’’തിആദിമാഹ.

മൂല-സദ്ദോ ഏത്ഥ സമീപവചനോ അധിപ്പേതോ, ന മൂലമൂലാദീസു വത്തമാനോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘മൂലന്തി സമീപ’’ന്തിആദി. നിപ്പരിയായേന സാഖാദിമതോ സങ്ഘാതസ്സ സുപ്പതിട്ഠിതഭാവസാധനേ അവയവവിസേസേ പവത്തമാനോ മൂലസദ്ദോ യസ്മാ തംസദിസേസു തന്നിസ്സയേ പദേസേ ച രുള്ഹീവസേന പരിയായതോ പവത്തതി, തസ്മാ ‘‘മൂലാനി ഉദ്ധരേയ്യാ’’തി ഏത്ഥ നിപ്പരിയായതോ മൂലം അധിപ്പേതന്തി ഏകേന മൂലസദ്ദേന വിസേസേത്വാ ആഹ ‘‘മൂലമൂലേ ദിസ്സതീ’’തി യഥാ ‘‘ദുക്ഖദുക്ഖം, രൂപരൂപ’’ന്തി ച. അസാധാരണഹേതുമ്ഹീതി അസാധാരണകാരണേ. ലോഭോ ഹി ലോഭസഹഗതഅകുസലചിത്തുപ്പാദസ്സേവ ഹേതുത്താ അസാധാരണോ, തസ്മാ ലോഭസഹഗതചിത്തുപ്പാദാനമേവ ആവേണികേ നേസം സുപ്പതിട്ഠിതഭാവസാധനതോ മൂലട്ഠേന ഉപകാരകേ പച്ചയധമ്മവിസേസേതി അത്ഥോ. അഥ വാ യഥാ അലോഭാദയോ കുസലാബ്യാകതസാധാരണാ, ലോഭാദയോ പന തഥാ ന ഹോന്തി അകുസലസ്സേവ സാധാരണത്താതി അസാധാരണകാരണം. അഥ വാ ആദീസൂതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന അലോഭാദീനമ്പി കുസലാബ്യാകതമൂലാനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. തേസുപി ഹി അലോഭാദികുസലമൂലം അകുസലാബ്യാകതേഹി അസാധാരണത്താ അസാധാരണകാരണം, തഥാ അലോഭാദിഅബ്യാകതമൂലമ്പി ഇതരദ്വയേഹി അസാധാരണത്താതി. നിവാതേതി വാതരഹിതേ പദേസേ, വാതസ്സ അഭാവേ വാ. പതന്തീതി നിപതന്തി, അയമേവ വാ പാഠോ. രമണീയോതി മനുഞ്ഞോ. പാസാദികോതി പസാദാവഹോ, പസാദജനകോതി അത്ഥോ. ആധിപച്ചം കുരുമാനോ വിയാതി സമ്ബന്ധോ.

തത്ഥാതി ‘‘തേന സമയേന ബുദ്ധോ ഭഗവാ വേരഞ്ജായം വിഹരതി നളേരുപുചിമന്ദമൂലേ’’തി യം വുത്തം, തത്ഥ. സിയാതി കസ്സചി ഏവം പരിവിതക്കോ സിയാ, വക്ഖമാനാകാരേന കദാചി ചോദേയ്യ വാതി അത്ഥോ. യദി താവ ഭഗവാതിആദീസു ചോദകസ്സായമധിപ്പായോ – ‘‘പാടലിപുത്തേ പാസാദേ വസതീ’’തിആദീസു വിയ അധികരണാധികരണം യദി ഭവേയ്യ, തദാ ‘‘വേരഞ്ജായം വിഹരതി നളേരുപുചിമന്ദമൂലേ’’തി അധികരണദ്വയനിദ്ദേസോ യുത്തോ സിയാ, ഇമേസം പന ഭിന്നദേസത്താ ന യുത്തോ ഉഭയനിദ്ദേസോതി. അഥ തത്ഥ വിഹരതീതി യദി നളേരുപുചിമന്ദമൂലേ വിഹരതി. ന വത്തബ്ബന്തി നാനാഠാനഭൂതത്താ വേരഞ്ജാനളേരുപുചിമന്ദമൂലാനം ‘‘തേന സമയേനാ’’തി ച വുത്തത്താതി അധിപ്പായോ. ഇദാനി ചോദകോ തമേവ അത്തനോ അധിപ്പായം ‘‘ന ഹി സക്കാ’’തിആദിനാ വിവരതി. വേരഞ്ജാനളേരുപുചിമന്ദമൂലാനം ഭൂമിഭാഗവസേന ഭിന്നത്തായേവ ഹി ന സക്കാ ഉഭയത്ഥ തേനേവ സമയേന വിഹരിതും, ‘‘ഉഭയത്ഥ തേനേവ സമയേനാ’’തി ച വുത്തത്താ നാനാസമയേ വിഹാരോ അവാരിതോതി വേദിതബ്ബോ.

ഇതരോ സബ്ബമേതം അവിപരീതമത്ഥം അജാനന്തേന തയാ വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ന ഖോ പനേതം ഏവം ദട്ഠബ്ബ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഏതന്തി ‘‘വേരഞ്ജായം വിഹരതി നളേരുപുചിമന്ദമൂലേ’’തി ഏതം വചനം. ഏവന്തി ‘‘യദി താവ ഭഗവാ’’തിആദിനാ യം തം ഭവതാ ചോദിതം, തം അത്ഥതോ ഏവം ന ഖോ പന ദട്ഠബ്ബം, ന ഉഭയത്ഥ അപുബ്ബം അചരിമം വിഹാരദസ്സനത്ഥന്തി അത്ഥോ. ഇദാനി അത്തനാ യഥാധിപ്പേതം അവിപരീതമത്ഥം തസ്സ ച പടികച്ചേവ വുത്തഭാവം തേന ച അപ്പടിവിദ്ധതം പകാസേന്തോ ‘‘നനു അവോചുമ്ഹ സമീപത്ഥേ ഭുമ്മവചന’’ന്തിആദിമാഹ. ഗോയൂഥാനീതി ഗോമണ്ഡലാനി. ഏവമ്പി നളേരുപുചിമന്ദമൂലേ വിഹരതിച്ചേവ വത്തബ്ബം, ന വേരഞ്ജായന്തി, തസ്മാ സമീപാധികരണത്ഥവസേന ഉഭയഥാ നിദാനകിത്തനേ കിം പയോജനന്തി ചോദനം മനസി നിധായാഹ ‘‘ഗോചരഗാമനിദസ്സനത്ഥ’’ന്തിആദി. അസ്സാതി ഭഗവതോ.

അവസ്സഞ്ചേത്ഥ ഗോചരഗാമകിത്തനം കത്തബ്ബം. യഥാ ഹി നളേരുപുചിമന്ദമൂലകിത്തനം പബ്ബജിതാനുഗ്ഗഹകരണാദിഅനേകപ്പയോജനം, ഏവം ഗോചരഗാമകിത്തനമ്പി ഗഹട്ഠാനുഗ്ഗഹകരണാദിവിവിധപ്പയോജനന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘വേരഞ്ജാകിത്തനേനാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ഗഹട്ഠാനുഗ്ഗഹകരണന്തി തേസം തത്ഥ പച്ചയഗ്ഗഹണേന ഉപസങ്കമനപയിരുപാസനാദീനം ഓകാസദാനേന ധമ്മദേസനായ സരണേസു സീലേസു ച പതിട്ഠാപനേന യഥൂപനിസ്സയം ഉപരിവിസേസാധിഗമാവഹനേന ച ഗഹട്ഠാനം അനുഗ്ഗഹകരണം. പബ്ബജിതാനുഗ്ഗഹകരണന്തി ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാനം കമ്മട്ഠാനാനുയോഗസ്സ ച അനുരൂപവസനട്ഠാനപരിഗ്ഗഹേനേത്ഥ പബ്ബജിതാനം അനുഗ്ഗഹകരണം.

പച്ചയഗ്ഗഹണേനേവ പച്ചയപരിഭോഗസിദ്ധിതോ ആഹ ‘‘തഥാ പുരിമേന…പേ… വിവജ്ജനന്തി. തത്ഥ പുരിമേനാതി വേരഞ്ജാവചനേന. ആഹിതോ അഹംമാനോ ഏത്ഥാതി അത്താ, അത്തഭാവോ. തസ്സ കിലമഥോ കിലന്തഭാവോ അത്തകിലമഥോ, അത്തപീളാ അത്തദുക്ഖന്തി വുത്തം ഹോതി, തസ്സ അനുയോഗോ കരണം അത്തകിലമഥാനുയോഗോ, ഉപവാസകണ്ടകാപസ്സയസേയ്യാദിനാ അത്തനോ ദുക്ഖുപ്പാദനന്തി വുത്തം ഹോതി. തസ്സ വിവജ്ജനം അത്തകിലമഥാനുയോഗവിവജ്ജനം. അന്തോഗാമേ വസന്താനം അനിച്ഛന്താനമ്പി വിസഭാഗരൂപാദിആരമ്മണദസ്സനാദിസമ്ഭവതോ ബഹിഗാമേ പതിരൂപട്ഠാനേ വസന്താനം തദഭാവതോ ആഹ ‘‘പച്ഛിമേന വത്ഥുകാമപ്പഹാനതോ’’തിആദി. തത്ഥ പച്ഛിമേനാതി നളേരുപുചിമന്ദമൂലവചനേന. കിലേസകാമസ്സ വത്ഥുഭൂതത്താ രൂപാദയോ പഞ്ച കാമഗുണാ വത്ഥുകാമോ, തസ്സ പഹാനം വത്ഥുകാമപ്പഹാനം. കാമസുഖല്ലികാനുയോഗവിവജ്ജനുപായദസ്സനന്തി വത്ഥുകാമേസു കിലേസകാമസംയുത്തസ്സ സുഖസ്സ യോഗോ അനുയോഗോ അനുഭവോ, തസ്സ പരിവജ്ജനേ ഉപായദസ്സനം.

സയമേവ ഗോചരഗാമം ഉപസങ്കമിത്വാ അത്തനോ ധമ്മസ്സവനാനുരൂപഭബ്ബപുഗ്ഗലാനം ദസ്സനതോ ധമ്മദേസനായ കാലോ സമ്പത്തോ നാമ ഹോതീതി ധമ്മദേസനായ അഭിയോഗോ വിഞ്ഞായതീതി ആഹ ‘‘പുരിമേന ച ധമ്മദേസനാഭിയോഗ’’ന്തി. ധമ്മദേസനായ സഉസ്സാഹഭാവോ ധമ്മദേസനാഭിയോഗോ. ബഹിഗാമേ വിവിത്തോകാസേ വസന്തസ്സ ആകിണ്ണവിഹാരാഭാവതോ കായവിവേകാദീസു അധിമുത്തി തപ്പോണതാ വിഞ്ഞായതീതി ആഹ ‘‘പച്ഛിമേന വിവേകാധിമുത്തി’’ന്തി.

ധമ്മദേസനാഭിയോഗവിവേകാധിമുത്തീനം ഹേതുഭൂതാ ഏവ കരുണാപഞ്ഞാ ധമ്മദേസനായ ഉപഗമനസ്സ തതോ അപഗമനസ്സ കാരണഭൂതാ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘പുരിമേന കരുണായ ഉപഗമന’’ന്തിആദി. കരുണാപഞ്ഞായേവ ഹി അനന്തരദുകസ്സ ഹേതൂ ഹോന്തി. ഏതേന ച കരുണായ ഉപഗമനം ന ലാഭാദിനിമിത്തം, പഞ്ഞായ അപഗമനം ന വിരോധാദിനിമിത്തന്തി ഉപഗമനാപഗമനാനം നിരുപക്കിലേസതം വിഭാവിഭന്തി ദട്ഠബ്ബം. അധിമുത്തതന്തി തന്നിന്നഭാവം. നിരുപലേപനന്തി അനുപലേപനം അനല്ലീയനം.

ധമ്മികസുഖാപരിച്ചാഗനിമിത്തന്തി ഏത്ഥ ധമ്മികസുഖം നാമ അനവജ്ജസുഖം. തഞ്ഹി ധമ്മികം ലാഭം പടിച്ച ഉപ്പന്നത്താ ‘‘ധമ്മികസുഖ’’ന്തി വുച്ചതി. ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാഭിയോഗനിമിത്തം ഫാസുവിഹാരന്തി സമ്ബന്ധോ. മനുസ്സാനം ഉപകാരബഹുലതന്തി പച്ചയപടിഗ്ഗഹണധമ്മദേസനാദിവസേന ഉപകാരബഹുലതം. ദേവതാനം ഉപകാരബഹുലതം ജനവിവിത്തതായ. പചുരജനവിവിത്തഞ്ഹി ഠാനം ദേവാ ഉപസങ്കമിതബ്ബം മഞ്ഞന്തി. ലോകേ സംവഡ്ഢഭാവന്തി ആമിസോപഭോഗേന സംവഡ്ഢിതഭാവം.

ഏകപുഗ്ഗലോതി ഏത്ഥ (അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൧൭൦) ഏകോതി ദുതിയാദിപടിക്ഖേപത്ഥോ ഗണനപരിച്ഛേദോ. പുഗ്ഗലോതി സമ്മുതികഥാ, ന പരമത്ഥകഥാ. ബുദ്ധസ്സ ഹി ഭഗവതോ ദുവിധാ ദേസനാ സമ്മുതിദേസനാ പരമത്ഥദേസനാ ചാതി. അയമത്ഥോ പന ഹേട്ഠാ വിത്ഥാരിതോവാതി ഇധ ന വുച്ചതി. ഏകോ ച സോ പുഗ്ഗലോ ചാതി ഏകപുഗ്ഗലോ. കേനട്ഠേന ഏകപുഗ്ഗലോ? അസദിസട്ഠേന ഗുണവിസിട്ഠട്ഠേന അസമസമട്ഠേന. സോ ഹി ദസന്നം പാരമീനം പടിപാടിയാ ആവജ്ജനം ആദിം കത്വാ ബോധിസമ്ഭാരഗുണേഹി ചേവ ബുദ്ധഗുണേഹി ച സേസമഹാജനേന അസദിസോതി അസദിസട്ഠേനപി ഏകപുഗ്ഗലോ. യേ ചസ്സ തേ ഗുണാ, തേപി അഞ്ഞസത്താനം ഗുണേഹി വിസിട്ഠാതി ഗുണവിസിട്ഠട്ഠേനപി ഏകപുഗ്ഗലോ. പുരിമകാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ സബ്ബസത്തേഹി അസമാ, തേഹി സദ്ധിം അയമേവ ഏകോ രൂപകായഗുണേഹി ചേവ നാമകായഗുണേഹി ച സമോതി അസമസമട്ഠേനപി ഏകപുഗ്ഗലോ. ലോകേതി സത്തലോകേ.

ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതീതി ഇദം പന ഉഭയമ്പി വിപ്പകതവചനമേവ. ഉപ്പജ്ജന്തോ ബഹുജനഹിതത്ഥായ ഉപ്പജ്ജതി, ന അഞ്ഞേന കാരണേനാതി ഏവം പനേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏവരൂപഞ്ചേത്ഥ ലക്ഖണം ന സക്കാ ഏതം അഞ്ഞേന സദ്ദലക്ഖണേന പടിബാഹിതും. അപിച ഉപ്പജ്ജമാനോ നാമ, ഉപ്പജ്ജതി നാമ, ഉപ്പന്നോ നാമാതി അയമേത്ഥ ഭേദോ വേദിതബ്ബോ. ഏസ ഹി ദീപങ്കരപാദമൂലതോ ലദ്ധബ്യാകരണോ ബുദ്ധകാരകധമ്മേ പരിയേസന്തോ ദസ പാരമിയോ ദിസ്വാ ‘‘ഇമേ ധമ്മാ മയാ പൂരേതബ്ബാ’’തി കതസന്നിട്ഠാനോ ദാനപാരമിം പൂരേന്തോപി ഉപ്പജ്ജമാനോ നാമ. സീലപാരമിം…പേ… ഉപേക്ഖാപാരമിന്തി ഇമാ ദസ പാരമിയോ പൂരേന്തോപി, ദസ ഉപപാരമിയോ പൂരേന്തോപി ഉപ്പജ്ജമാനോ നാമ. ദസ പരമത്ഥപാരമിയോ പൂരേന്തോപി ഉപ്പജ്ജമാനോ നാമ. പഞ്ച മഹാപരിച്ചാഗേ പരിച്ചജന്തോപി ഉപ്പജ്ജമാനോ നാമ. ഞാതത്ഥചരിയം ലോകത്ഥചരിയം ബുദ്ധത്ഥചരിയം പൂരയമാനോപി ഉപ്പജ്ജമാനോ നാമ. കപ്പസതസഹസ്സാധികാനി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി ബുദ്ധകാരകേ ധമ്മേ മത്ഥകം പാപേന്തോപി ഉപ്പജ്ജമാനോ നാമ. വേസ്സന്തരത്തഭാവം പഹായ തുസിതപുരേ പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ സട്ഠിവസ്സസതസഹസ്സാധികാ സത്തപണ്ണാസ വസ്സകോടിയോ തിട്ഠന്തോപി ഉപ്പജ്ജമാനോ നാമ. ദേവതാഹി യാചിതോ പഞ്ച മഹാവിലോകനാനി വിലോകേത്വാ മായാദേവിയാ കുച്ഛിസ്മിം പടിസന്ധിം ഗണ്ഹന്തോപി, അനൂനാധികേ ദസ മാസേ ഗബ്ഭവാസം വസന്തോപി ഉപ്പജ്ജമാനോ നാമ. ഏകൂനതിംസ വസ്സാനി അഗാരമജ്ഝേ തിട്ഠന്തോപി ഉപ്പജ്ജമാനോ നാമ. കാമേസു ആദീനവം നേക്ഖമ്മേ ച ആനിസംസം ദിസ്വാ രാഹുലഭദ്ദസ്സ ജാതദിവസേ ഛന്നസഹായോ കണ്ഡകം അസ്സവരമാരുയ്ഹ നിക്ഖമന്തോപി ഉപ്പജ്ജമാനോ നാമ. തീണി രജ്ജാനി അതിക്കമന്തോ അനോമനദിതീരേ പബ്ബജന്തോപി ഉപ്പജ്ജമാനോ നാമ. ഛബ്ബസ്സാനി മഹാപധാനം കരോന്തോപി ഉപ്പജ്ജമാനോ നാമ. പരിപാകഗതേ ഞാണേ ഓളാരികം ആഹാരം ആഹരന്തോപി ഉപ്പജ്ജമാനോ നാമ. സായന്ഹസമയേ വിസാഖപുണ്ണമായം മഹാബോധിമണ്ഡം ആരുയ്ഹ മാരബലം വിധമേത്വാ പഠമയാമേ പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരിത്വാ മജ്ഝിമയാമേ ദിബ്ബചക്ഖും പരിസോധേത്വാ പച്ഛിമയാമസമനന്തരേ ദ്വാദസങ്ഗം പടിച്ചസമുപ്പാദം അനുലോമപടിലോമതോ സമ്മസിത്വാ സോതാപത്തിമഗ്ഗം പടിവിജ്ഝന്തോപി ഉപ്പജ്ജമാനോ നാമ. സോതാപത്തിഫലക്ഖണേപി സകദാഗാമിഫലക്ഖണേപി അനാഗാമിഫലക്ഖണേപി ഉപ്പജ്ജമാനോ നാമ. അരഹത്തമഗ്ഗക്ഖണേ പന ഉപ്പജ്ജതി നാമ. അരഹത്തഫലക്ഖണേ ഉപ്പന്നോ നാമ. ബുദ്ധാനഞ്ഹി സാവകാനം വിയ ന പടിപാടിയാ ഇദ്ധിവിധഞാണാദീനി ഉപ്പജ്ജന്തി, സഹേവ പന അരഹത്തമഗ്ഗേന സകലോപി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാദി ഗുണരാസി ആഗതോവ നാമ ഹോതി, തസ്മാ നിബ്ബത്തസബ്ബകിച്ചത്താ അരഹത്തഫലക്ഖണേ ഉപ്പന്നോ നാമ ഹോതി. ഇമസ്മിമ്പി സുത്തേ അരഹത്തഫലക്ഖണംയേവ സന്ധായ ‘‘ഉപ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തം. ഉപ്പന്നോ ഹോതീതി അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ.

ബഹുജനഹിതായാതി മഹാജനസ്സ ഹിതത്ഥായ ഉപ്പജ്ജതി. ബഹുജനസുഖായാതി മഹാജനസ്സ സുഖത്ഥായ ഉപ്പജ്ജതി. ലോകാനുകമ്പായാതി സത്തലോകസ്സ അനുകമ്പം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി. കതരസത്തലോകസ്സാതി? യോ തഥാഗതസ്സ ധമ്മദേസനം സുത്വാ അമതപാനം പിവി, ധമ്മം പടിവിജ്ഝി, തസ്സ. ഭഗവതാ ഹി മഹാബോധിമണ്ഡേ സത്തസത്താഹം വീതിനാമേത്വാ ബോധിമണ്ഡാ ഇസിപതനം ആഗമ്മ ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, അന്താ പബ്ബജിതേന ന സേവിതബ്ബാ’’തി ധമ്മചക്കപ്പവത്തനസുത്തന്തേ (സം. നി. ൩.൫; മഹാവ. ൧൩) ദേസിതേ ആയസ്മതാ അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞത്ഥേരേന സദ്ധിം അട്ഠാരസകോടിസങ്ഖാ ബ്രഹ്മാനോ അമതപാനം പിവിംസു, ഏതസ്സ സത്തലോകസ്സ അനുകമ്പായ ഉപ്പന്നോ. പഞ്ചമദിവസേ അനത്തലക്ഖണസുത്തന്തപരിയോസാനേ പഞ്ചവഗ്ഗിയത്ഥേരാ അരഹത്തേ പതിട്ഠഹിംസു, ഏതസ്സപി സത്തലോകസ്സ അനുകമ്പായ ഉപ്പന്നോ. തതോ യസദാരകപ്പമുഖേ പഞ്ചപണ്ണാസ പുരിസേ അരഹത്തേ പതിട്ഠാപേസി, തതോ കപ്പാസികവനസണ്ഡേ തിംസ ഭദ്ദവഗ്ഗിയേ തയോ മഗ്ഗേ ച ഫലാനി ച സമ്പാപേസി, ഏതസ്സപി സത്തലോകസ്സ അനുകമ്പായ ഉപ്പന്നോ. ഗയാസീസേ ആദിത്തപരിയായപരിയോസാനേ (സം. നി. ൪.൨൮; മഹാവ. ൫൪) ജടിലസഹസ്സം അരഹത്തേ പതിട്ഠാപേസി, തതോ ലട്ഠിവനേ ബിമ്ബിസാരപ്പമുഖാ ഏകാദസ നഹുതാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ സത്ഥു ധമ്മദേസനം സുത്വാ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠഹിംസു, ഏകം നഹുതം സരണേസു പതിട്ഠിതം. തിരോകുട്ടഅനുമോദനാവസാനേ (ഖു. പാ. ൭. ൧ ആദയോ) ചതുരാസീതിയാ പാണസഹസ്സേഹി അമതപാനം പീതം. സുമനമാലാകാരസമാഗമേ ചതുരാസീതിയാ, ധനപാലസമാഗമേ ദസഹി പാണസഹസ്സേഹി, ഖദിരങ്ഗാരജാതകസമാഗമേ ചതുരാസീതിയാ പാണസഹസ്സേഹി, ജമ്ബുകആജീവകസമാഗമേ ചതുരാസീതിയാവ, ആനന്ദസേട്ഠിസമാഗമേ ചതുരാസീതിയാവ പാണസഹസ്സേഹി അമതപാനം പീതം. പാസാണകചേതിയേ പാരായനസുത്തകഥാദിവസേ (സു. നി. ൯൮൨ ആദയോ) ചുദ്ദസ കോടിയോ അമതപാനം പിവിംസു. യമകപാടിഹാരിയദിവസേ വീസതി പാണകോടിയോ, താവതിംസഭവനേ പണ്ഡുകമ്ബലസിലായം നിസീദിത്വാ മാതരം കായസക്ഖിം കത്വാ സത്തപ്പകരണം അഭിധമ്മം ദേസേന്തസ്സ അസീതി പാണകോടിയോ, ദേവോരോഹണേ തിംസ പാണകോടിയോ, സക്കപഞ്ഹസുത്തന്തേ (ദീ. നി. ൨.൩൪൪ ആദയോ) അസീതി ദേവസഹസ്സാനി അമതപാനം പിവിംസു. മഹാസമയസുത്തന്തേ (ദീ. നി. ൨.൩൩൧ ആദയോ) മങ്ഗലസുത്തേ (ഖു. പാ. ൫.൧ ആദയോ; സു. നി. മങ്ഗലസുത്ത) ചൂളരാഹുലോവാദേ (മ. നി. ൩.൪൧൬ ആദയോ) സമചിത്തപടിപദായാതി (അ. നി. ൨.൩൩) ഇമേസു ചതൂസു ഠാനേസു അഭിസമയപ്പത്തസത്താനം പരിച്ഛേദോ നത്ഥി, ഏതസ്സപി സത്തലോകസ്സ അനുകമ്പായ ഉപ്പന്നോതി. യാവജ്ജദിവസാ ഇതോ പരമ്പി അനാഗതേ ഇമം സാസനം നിസ്സായ സഗ്ഗമോക്ഖമഗ്ഗേ പതിട്ഠഹന്താനം വസേനപി അയമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ദേവമനുസ്സാനന്തി ന കേവലം ദേവമനുസ്സാനംയേവ, അവസേസാനം നാഗസുപണ്ണാദീനമ്പി അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായേവ ഉപ്പന്നോ. സഹേതുകപടിസന്ധികേ പന മഗ്ഗഫലസച്ഛികിരിയായ ഭബ്ബേ പുഗ്ഗലേ ദസ്സേതും ഏവം വുത്തം. തസ്മാ ഏതേസമ്പി അത്ഥത്ഥായ ഹിതത്ഥായ സുഖത്ഥായേവ ഉപ്പന്നോതി വേദിതബ്ബോ.

കതമോ ഏകപുഗ്ഗലോതി കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ. ഇദാനി തായ പുച്ഛായ പുട്ഠം ഏകപുഗ്ഗലം വിഭാവേന്തോ ‘‘തഥാഗതോ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി ആഹ. തദത്ഥപരിനിപ്ഫാദനന്തി ലോകത്ഥനിപ്ഫാദനം, ബുദ്ധകിച്ചസമ്പാദനന്തി അത്ഥോ. പഠമം ലുമ്ബിനീവനേ ദുതിയം ബോധിമണ്ഡേതി ലുമ്ബിനീവനേ രൂപകായേന ജാതോ, ബോധിമണ്ഡേ ധമ്മകായേന. ഏവമാദിനാതി ആദി-സദ്ദേന വേരഞ്ജാകിത്തനതോ രൂപകായസ്സ അനുഗ്ഗണ്ഹനം ദസ്സേതി, നളേരുപുചിമന്ദമൂലകിത്തനതോ ധമ്മകായസ്സ. തഥാ പുരിമേന പരാധീനകിരിയാകരണം, ദുതിയേന അത്താധീനകിരിയാകരണം. പുരിമേന വാ കരുണാകിച്ചം, ഇതരേന പഞ്ഞാകിച്ചം, പുരിമേന ചസ്സ പരമായ അനുകമ്പായ സമന്നാഗമം, പച്ഛിമേന പരമായ ഉപേക്ഖായ സമന്നാഗമന്തി ഏവമാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി.

പച്ഛിമകോതി ഗുണേന പച്ഛിമകോ. ആനന്ദത്ഥേരം സന്ധായേതം വുത്തം. സങ്ഖ്യായപീതി ഗണനതോപി. ദിട്ഠിസീലസാമഞ്ഞേന സംഹതത്താ സങ്ഘോതി ഇമമത്ഥം വിഭാവേന്തോ ആഹ ‘‘ദിട്ഠിസീലസാമഞ്ഞസങ്ഖാതസങ്ഘാതേന സമണഗണേനാ’’തി. ഏത്ഥ പന ‘‘യായം ദിട്ഠി അരിയാ നിയ്യാനികാ നിയ്യാതി തക്കരസ്സ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയായ, തഥാരൂപായ ദിട്ഠിയാ ദിട്ഠിസാമഞ്ഞഗതോ വിഹരതീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൨൪, ൩൫൬, മ. നി. ൧.൪൯൨; ൩.൫൪) ഏവം വുത്തായ ദിട്ഠിയാ, ‘‘യാനി താനി സീലാനി അഖണ്ഡാനി അച്ഛിദ്ദാനി അസബലാനി അകമ്മാസാനി ഭുജിസ്സാനി വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥാനി അപരാമട്ഠാനി സമാധിസംവത്തനികാനി, തഥാരൂപേസു സീലേസു സീലസാമഞ്ഞഗതോ വിഹരതീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൨൪; ൩൫൬; മ. നി. ൧.൪൯൨; ൩.൫൪) ഏവം വുത്താനഞ്ച സീലാനം സാമഞ്ഞസങ്ഖാതേന സങ്ഘതോ സങ്ഘടിതോ സമേതോതി ദിട്ഠിസീലസാമഞ്ഞസങ്ഖാതസങ്ഘാതോ, സമണഗണോ. ദിട്ഠിസീലസാമഞ്ഞേന സംഹതോതി വുത്തം ഹോതി. തഥാ ഹി ‘‘അട്ഠാനമേതം, ഭിക്ഖവേ, അനവകാസോ, യം ദിട്ഠിസമ്പന്നോ പുഗ്ഗലോ സഞ്ചിച്ച പാണം ജീവിതാ വോരോപേയ്യ, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി ആദിവചനതോ ദിട്ഠിസീലാനം നിയതസഭാവത്താ സോതാപന്നാപി അഞ്ഞമഞ്ഞം ദിട്ഠിസീലസാമഞ്ഞേന സംഹതാ, പഗേവ സകദാഗാമിആദയോ. അരിയപുഗ്ഗലാ ഹി യത്ഥ കത്ഥചി ദൂരേ ഠിതാപി അത്തനോ ഗുണസാമഗ്ഗിയാ സംഹതായേവ. ‘‘തഥാരൂപായ ദിട്ഠിയാ ദിട്ഠിസാമഞ്ഞഗതോ വിഹരതി (ദീ. നി. ൩.൩൨൪, ൩൫൬; മ. നി. ൧.൪൯൨; ൩.൫൪), തഥാരൂപേസു സീലേസു സീലസാമഞ്ഞഗതോ വിഹരതീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൨൪, ൩൫൬; മ. നി. ൧.൪൯൨; ൩.൫൪) വചനതോ പുഥുജ്ജനാനമ്പി ദിട്ഠിസീലസാമഞ്ഞേന സംഹതഭാവോ ലബ്ഭതിയേവ, ഇധ പന അരിയസങ്ഘോയേവ അധിപ്പേതോ ‘‘യോ തത്ഥ പച്ഛിമകോ, സോ സോതാപന്നോ’’തി വചനതോ. ഏതേനാതി ‘‘പഞ്ചമത്തേഹി ഭിക്ഖുസതേഹീ’’തി ഏതേന വചനേന. അസ്സാതി പഞ്ചമത്തസ്സ ഭിക്ഖുസതസ്സ. നിരബ്ബുദോതിആദീനം വചനത്ഥോ പരതോ ഏവ ആവി ഭവിസ്സതി.

അസ്സോസീതി ഏത്ഥ സവനമുപലബ്ഭോതി ആഹ ‘‘അസ്സോസീതി സുണി ഉപലഭീ’’തി, അഞ്ഞാസീതി അത്ഥോ. സോ ചായമുപലബ്ഭോ സവനവസേനേവാതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സോതദ്വാരസമ്പത്തവചനനിഗ്ഘോസാനുസാരേന അഞ്ഞാസീ’’തി. അവധാരണഫലത്താ സദ്ദപ്പയോഗസ്സ സബ്ബമ്പി വാക്യം അന്തോഗധാവധാരണന്തി ആഹ ‘‘ഖോതി പദപൂരണമത്തേ നിപാതോ’’തി. അവധാരണത്ഥേതി പന ഇമിനാ അന്തോഗധാവധാരണേപി സബ്ബസ്മിം വാക്യേ ഇട്ഠതോവധാരണത്ഥം ഖോസദ്ദഗ്ഗഹണന്തി ദസ്സേതി. തമേവ ഇട്ഠതോവധാരണം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തത്ഥ അവധാരണത്ഥേനാ’’തിആദി. അഥ പദപൂരണത്ഥേന ഖോസദ്ദേന കിംപയോജനന്തി ആഹ ‘‘പദപൂരണേന പന ബ്യഞ്ജനസിലിട്ഠതാമത്തമേവാ’’തി. ‘‘അസ്സോസീ’’തി ഹി പദം ഖോസദ്ദേ ഗഹിതേ തേന ഫുല്ലിതമണ്ഡിതവിഭൂസിതം വിയ ഹോന്തം പൂരിതം നാമ ഹോതി, തേന ച പുരിമപച്ഛിമപദാനി സിലിട്ഠാനി ഹോന്തി, ന തസ്മിം അഗ്ഗഹിതേ, തസ്മാ പദപൂരണേന ബ്യഞ്ജനസിലിട്ഠതാമത്തമേവ പയോജനം. മത്ത-സദ്ദോ ചേത്ഥ വിസേസനിവത്തിഅത്ഥോ, തേനസ്സ അനത്ഥന്തരദീപനതം ദസ്സേതി, ഏവ-സദ്ദേന പന ബ്യഞ്ജനസിലിട്ഠതായ ഏകന്തികതം.

വേരഞ്ജോതി ഏത്ഥ സദ്ദലക്ഖണാനുസാരേന അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വേരഞ്ജായം ജാതോ’’തിആദി. ബ്രഹ്മം അണതീതി ഏത്ഥ ബ്രഹ്മന്തി വേദോ വുച്ചതി, സോ പന മന്തബ്രഹ്മകപ്പവസേന തിവിധോ. തത്ഥ മന്താ പധാനമൂലഭാവതോയേവ അട്ഠകാദീഹി പവുത്താ, ഇതരേ പന തന്നിസ്സയേന ജാതാ, തേന പധാനസ്സേവ ഗഹണം. മന്തേ സജ്ഝായതീതി ഇരുവേദാദികേ മന്തസത്ഥേ സജ്ഝായതീതി അത്ഥോ. ഇരുവേദാദയോ ഹി ഗുത്തഭാസിതബ്ബതായ ‘‘മന്താ’’തി വുച്ചന്തി. ഇദമേവ ഹീതി അവധാരണേന ബ്രഹ്മതോ ജാതോതിആദികം നിരുത്തിം പടിക്ഖിപതി. ജാതിബ്രാഹ്മണാനന്തി ഇമിനാ അഞ്ഞേപി ബ്രാഹ്മണാ അത്ഥീതി ദസ്സേതി. ദുവിധാ ഹി ബ്രാഹ്മണാ ജാതിബ്രാഹ്മണാ വിസുദ്ധിബ്രാഹ്മണാ ചാതി. ഇദാനി തത്ഥ വിസുദ്ധിബ്രാഹ്മണാനം നിരുത്തിം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അരിയാ പനാ’’തിആദി.

സമിതപാപത്താതി അച്ചന്തം അനവസേസതോ സവാസനം സമിതപാപത്താ. ഏവഞ്ഹി ബാഹിരകഅവീതരാഗസേക്ഖാസേക്ഖപാപസമണതോ ഭഗവതോ പാപസമണം വിസേസിതം ഹോതി. വുത്തമേവത്ഥം ഉദാഹരണേന വിഭാവേന്തോ ആഹ ‘‘വുത്തഞ്ഹേത’’ന്തിആദി. ഏത്ഥ പന ‘‘ബാഹിതപാപോതി ബ്രാഹ്മണോ, സമിതപാപത്താ സമണോതി വുച്ചതീതി ഇദം ഭിന്നഗാഥാസന്നിസ്സിതപദദ്വയം ഏകതോ ഗഹേത്വാ വുത്ത’’ന്തി വദന്തി. വുത്തഞ്ഹേതം തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു ‘‘സമിതത്താ ഹി പാപാനം, സമണോതി പവുച്ചതീതി ഇദം വചനം ഗഹേത്വാ ‘സമിതത്താ സമണോതി വുച്ചതീ’തി വുത്തം. ബാഹിതപാപോതി ബ്രാഹ്മണോതി ഇദം പന അഞ്ഞസ്മിം ഗാഥാബന്ധേ വുത്തവചന’’ന്തി. അനേകത്ഥത്താ നിപാതാനം ഇധ അനുസ്സവനത്ഥേ അധിപ്പേതോതി ആഹ ‘‘ഖലൂതി അനുസ്സവനത്ഥേ നിപാതോ’’തി. ജാതിസമുദാഗതന്തി ജാതിയാ ആഗതം, ജാതിസിദ്ധന്തി വുത്തം ഹോതി. ആലപനമത്തന്തി പിയാലാപവചനമത്തം. പിയസമുദാഹാരാ ഹേതേ ഭോതി വാ ആവുസോതി വാ ദേവാനമ്പിയാതി വാ. ഭോവാദീ നാമ സോ ഹോതീതി യോ ആമന്തനാദീസു ‘‘ഭോ ഭോ’’തി വദന്തോ വിചരതി, സോ ഭോവാദീ നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ. സകിഞ്ചനോതി രാഗാദീഹി കിഞ്ചനേഹി സകിഞ്ചനോ. രാഗാദയോ ഹി സത്തേ കിഞ്ചേന്തി മദ്ദന്തി പലിബുന്ധന്തീതി ‘‘കിഞ്ചനാനീ’’തി വുച്ചന്തി. മനുസ്സാ കിര ഗോണേഹി ഖലം മദ്ദാപേന്താ ‘‘കിഞ്ചേഹി കപില, കിഞ്ചേഹി കാളകാ’’തി വദന്തി, തസ്മാ മദ്ദനട്ഠോ കിഞ്ചനട്ഠോതി വേദിതബ്ബോ.

ഗോത്തവസേനാതി ഏത്ഥ ഗം തായതീതി ഗോത്തം. ഗോസദ്ദേന ചേത്ഥ അഭിധാനം ബുദ്ധി ച വുച്ചതി, തസ്മാ ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഗോതമോതി പവത്തമാനം അഭിധാനം ബുദ്ധിഞ്ച ഏകംസികവിസയതായ തായതി രക്ഖതീതി ഗോത്തം. യഥാ ഹി ബുദ്ധി ആരമ്മണഭൂതേന അത്ഥേന വിനാ ന വത്തതി, ഏവം അഭിധാനം അഭിധേയ്യഭൂതേന, തസ്മാ സോ ഗോത്തസങ്ഖാതോ അത്ഥോ താനി ബുദ്ധിഅഭിധാനാനി തായതി രക്ഖതീതി വുച്ചതി. സോ പന അഞ്ഞകുലപരമ്പരായ അസാധാരണം തസ്സ കുലസ്സ ആദിപുരിസസമുദാഗതം തംകുലപരിയാപന്നസാധാരണം സാമഞ്ഞരൂപന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏത്ഥ ച സമണോതി ഇമിനാ സരിക്ഖകജനേഹി ഭഗവതോ ബഹുമതഭാവോ ദസ്സിതോ സമിതപാപതാകിത്തനതോ, ഗോതമോതി ഇമിനാ ലോകിയജനേഹി ഉളാരകുലസമ്ഭൂതതാദീപനതോ. സക്യസ്സ സുദ്ധോദനമഹാരാജസ്സ പുത്തോ സക്യപുത്തോ. ഇമിനാ ച ഉദിതോദിതവിപുലഖത്തിയകുലവിഭാവനതോ വുത്തം ‘‘ഇദം പന ഭഗവതോ ഉച്ചാകുലപഅദീപന’’ന്തി. സബ്ബഖത്തിയാനഞ്ഹി ആദിഭൂതമഹാസമ്മതമഹാരാജതോ പട്ഠായ അസമ്ഭിന്നം ഉളാരതമം സക്യരാജകുലം. കേനചി പാരിജുഞ്ഞേന അനഭിഭൂതോതി ഞാതിപാരിജുഞ്ഞഭോഗപാരിജുഞ്ഞാദിനാ കേനചി പാരിജുഞ്ഞേന പരിഹാനിയാ അനഭിഭൂതോ അനജ്ഝോത്ഥടോ. തഥാ ഹി ലോകനാഥസ്സ അഭിജാതിയം തസ്സ കുലസ്സ ന കിഞ്ചി പാരിജുഞ്ഞം, അഥ ഖോ വഡ്ഢിയേവ. അഭിനിക്ഖമനേ ച തതോ സമിദ്ധതമഭാവോ ലോകേ പാകടോ പഞ്ഞാതോ. തേന ‘‘സക്യകുലാ പബ്ബജിതോ’’തി ഇദം വചനം ഭഗവതോ സദ്ധാപബ്ബജിതഭാവപരിദീപനത്ഥം വുത്തം മഹന്തം ഞാതിപരിവട്ടം മഹന്തഞ്ച ഭോഗക്ഖന്ധം പഹായ പബ്ബജിതഭാവസിദ്ധിതോ. തതോ പരന്തി ‘‘വേരഞ്ജായം വിഹരതീ’’തിആദി.

ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനത്ഥേ ഉപയോഗവചനന്തി ഇത്ഥം ഇമം പകാരം ഭൂതോ ആപന്നോതി ഇത്തമ്ഭൂതോ, തസ്സ ആഖ്യാനം ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനം, സോയേവ അത്ഥോ ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനത്ഥോ. അഥ വാ ഇത്ഥം ഏവം പകാരോ ഭൂതോ ജാതോതി ഏവം കഥനത്ഥോ ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനത്ഥോ, തസ്മിം ഉപയോഗവചനന്തി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച അബ്ഭുഗ്ഗതോതി ഏത്ഥ അഭി-സദ്ദോ ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനത്ഥജോതകോ അഭിഭവിത്വാ ഉഗ്ഗമനപ്പകാരസ്സ ദീപനതോ. തേന യോഗതോ ‘‘തം ഖോ പന ഭവന്തം ഗോതമ’’ന്തി ഇദം ഉപയോഗവചനം സാമിഅത്ഥേപി സമാനം ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനദീപനതോ ‘‘ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനത്ഥേ’’തി വുത്തം. തേനേവാഹ ‘‘തസ്സ ഖോ പന ഭോതോ ഗോതമസ്സാതി അത്ഥോ’’തി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – യഥാ ‘‘സാധു ദേവദത്തോ മാതരമഭീ’’തി ഏത്ഥ അഭിസദ്ദയോഗതോ ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനേ ഉപയോഗവചനം കതം, ഏവമിധാപി തം ഖോ പന ഭവന്തം ഗോതമം അഭി ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ ഉഗ്ഗതോതി അഭിസദ്ദയോഗതോ ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനേ ഉപയോഗവചനന്തി. ‘‘സാധു ദേവദത്തോ മാതരമഭീ’’തി ഏത്ഥ ഹി ‘‘ദേവദത്തോ മാതരമഭി മാതരി വിസയേ മാതുയാ വാ സാധൂ’’തി ഏവം അധികരണത്ഥേ സാമിഅത്ഥേ വാ ഭുമ്മവചനസ്സ വാ സാമിവചനസ്സ വാ പസങ്ഗേ ഇത്ഥമ്ഭൂതാഖ്യാനത്ഥജോതകേന അഭിസദ്ദേന യോഗേ ഉപയോഗവചനം കതം. യഥാ ചേത്ഥ ‘‘ദേവദത്തോ മാതു വിസയേ മാതുസമ്ബന്ധീ വാ സാധുത്തപ്പകാരപ്പത്തോ’’തി അയമത്ഥോ വിഞ്ഞായതി, ഏവമിധാപി ‘‘ഭോതോ ഗോതമസ്സ സമ്ബന്ധീ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ അഭിഭവിത്വാ ഉഗ്ഗമനപ്പകാരപ്പത്തോ’’തി അയമത്ഥോ വിഞ്ഞായതി. തത്ഥ ഹി ദേവദത്തഗ്ഗഹണം വിയ ഇധ കിത്തിസദ്ദഗ്ഗഹണം, തഥാ തത്ഥ ‘‘മാതര’’ന്തി വചനം വിയ ഇധ ‘‘തം ഖോ പന ഭവന്തം ഗോതമ’’ന്തി വചനം, തത്ഥ സാധുസദ്ദഗ്ഗഹണം വിയ ഇധ ഉഗ്ഗതസദ്ദഗ്ഗഹണം വേദിതബ്ബം.

കല്യാണോതി ഭദ്ദകോ. കല്യാണഭാവോ ചസ്സ കല്യാണഗുണവിസയതായാതി ആഹ ‘‘കല്യാണഗുണസമന്നാഗതോ’’തി, കല്യാണേഹി ഗുണേഹി സമന്നാഗതോ തംവിസയതായ യുത്തോതി അത്ഥോ. തംവിസയതാ ഹേത്ഥ സമന്നാഗമോ കല്യാണഗുണവിസയതായ തന്നിസ്സിതോതി അധിപ്പായോ. സേട്ഠോതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. സേട്ഠഗുണവിസയതായ ഏവ ഹി കിത്തിസദ്ദസ്സ സേട്ഠതാ ‘‘ഭഗവാതി വചനം സേട്ഠ’’ന്തിആദീസു വിയ. ‘‘ഭഗവാ അരഹ’’ന്തിആദിനാ ഗുണാനം സംകിത്തനതോ സദ്ദനീയതോ ച കിത്തിസദ്ദോ വണ്ണോതി ആഹ ‘‘കിത്തിസദ്ദോതി കിത്തി ഏവാ’’തി. വണ്ണോയേവ ഹി കിത്തേതബ്ബതോ കിത്തിസദ്ദനീയതോ സദ്ദോതി ച വുച്ചതി. കിത്തിപരിയായോ ഹി സദ്ദസദ്ദോ യഥാ ‘‘ഉളാരസദ്ദാ ഇസയോ, ഗുണവന്തോ തപസ്സിനോ’’തി. അഭിത്ഥവനവസേന പവത്തോ സദ്ദോ ഥുതിഘോസോ, അഭിത്ഥവുദാഹാരോ.

‘‘അബ്ഭുഗ്ഗതോ’’തി പന ഏതസ്സ അത്ഥോ അട്ഠകഥായം ന ദസ്സിതോ, തസ്മാ തസ്സത്ഥോ ഏവം വേദിതബ്ബോ – അബ്ഭുഗ്ഗതോതി അഭിഭവിത്വാ ഉഗ്ഗതോ, അനഞ്ഞസാധാരണഗുണേ ആരബ്ഭ പവത്തത്താ സദേവകം ലോകം അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ പവത്തോതി വുത്തം ഹോതി. കിന്തി സദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോതി ആഹ ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ’’തിആദി. ഇതോ പരം പന ഈദിസേസു ഠാനേസു യത്ഥ യത്ഥ പാളിപാഠസ്സ അത്ഥോ വത്തബ്ബോ സിയാ, തത്ഥ തത്ഥ ‘‘പാളിയം പനാ’’തി വത്വാ അത്ഥം ദസ്സയിസ്സാമ, ഇദാനി തത്ഥ പദയോജനാപുബ്ബകം അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഇതിപി സോ ഭഗവാതിആദീസു പന അയം താവ യോജനാ’’തിആദി. സോ ഭഗവാതി യോ സോ സമതിംസ പാരമിയോ പൂരേത്വാ സബ്ബകിലേസേ ഭഞ്ജിത്വാ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ ദേവാനം അതിദേവോ സക്കാനം അതിസക്കോ ബ്രഹ്മാനം അതിബ്രഹ്മാ ലോകനാഥോ ഭാഗ്യവന്തതാദീഹി കാരണേഹി ഭഗവാതി ലദ്ധനാമോ, സോ ഭഗവാ. ഭഗവാതി ഹി ഇദം സത്ഥു നാമകിത്തനം. തേനാഹ ആയസ്മാ ധമ്മസേനാപതി ‘‘ഭഗവാതി നേതം നാമം മാതരാ കത’’ന്തിആദി (മഹാനി. ൮൪). പരതോ പന ഭഗവാതി ഗുണകിത്തനമേവ. യഥാ കമ്മട്ഠാനികേന ‘‘അരഹ’’ന്തിആദീസു നവസു ഠാനേസു പച്ചേകം ഇതിപിസദ്ദം യോജേത്വാ ബുദ്ധഗുണാ അനുസ്സരീയന്തി, ഏവം ബുദ്ധഗുണസംകിത്തകേനപീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇതിപി അരഹം ഇതിപി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ…പേ… ഇതിപി ഭഗവാ’’തി ആഹ. ഏവഞ്ഹി സതി ‘‘അരഹ’’ന്തിആദീഹി നവഹി പദേഹി യേ സദേവകേ ലോകേ അതിവിയ പാകടാ പഞ്ഞാതാ ബുദ്ധഗുണാ, തേ നാനപ്പകാരതോ വിഭാവിതാ ഹോന്തി. ‘‘ഇതിപേതം ഭൂതം, ഇതിപേതം തച്ഛ’’ന്തിആദീസു (ദീ. നി. ൧.൬) വിയ ഹി ഇധ ഇതി-സദ്ദോ ആസന്നപച്ചക്ഖകാരണത്ഥോ, പി-സദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ, തേന ച തേസം ഗുണാനം ബഹുഭാവോ ദീപിതോ, താനി ച ഗുണസല്ലക്ഖണകാരണാനി സദ്ധാസമ്പന്നാനം വിഞ്ഞുജാതികാനം പച്ചക്ഖാനി ഹോന്തീതി താനി സംകിത്തേന്തേന വിഞ്ഞുനാ ചിത്തസ്സ സമ്മുഖീഭൂതാനേവ കത്വാ സംകിത്തേതബ്ബാനീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഇമിനാ ച ഇമിനാ ച കാരണേനാതി വുത്തം ഹോതീ’’തി ആഹ.

‘‘സുത്തന്തികാനം വചനാനമത്ഥം, സുത്താനുരൂപം പരിദീപയന്തീ’’തി ഹേട്ഠാ വുത്തത്താ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൨൫-൧൨൮) സബ്ബാകാരതോ സംവണ്ണിതമ്പി അത്ഥം ഇധാപി വിത്ഥാരേത്വാ ദസ്സേതുകാമോ തത്ഥ പയോജനമാഹ ‘‘ഇദാനി വിനയധരാന’’ന്തിആദി. തത്ഥ ചിത്തസമ്പഹംസനത്ഥന്തി ചിത്തസന്തോസനത്ഥം, ചിത്തപ്പസാദജനനത്ഥന്തി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ആരകത്താ’’തിആദീസു ആരകത്താതി സുവിദൂരത്താ. അരീനന്തി കിലേസാരീനം. അരാനന്തി സംസാരചക്കസ്സ അരാനം. ഹതത്താതി വിദ്ധംസിതത്താ. പച്ചയാദീനന്തി ചീവരാദിപച്ചയാനഞ്ചേവ പൂജാവിസേസാനഞ്ച.

ഇദാനി യഥാവുത്തമേവത്ഥം വിഭാവേന്തോ ആഹ ‘‘ആരകാ ഹി സോ’’തിആദി. ദൂരതാ നാമ ആസന്നതാ വിയ ഉപാദായുപാദായ വുച്ചതീതി പരമുക്കംസഗതം ദൂരഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘സുവിദൂരവിദൂരേ ഠിതോ’’തി ആഹ, സുട്ഠു വിദൂരഭാവേനേവ വിദൂരേ ഠിതോതി അത്ഥോ. സോ പനസ്സ കിലേസേഹി ദൂരേ ഠിതഭാവോ, ന പദേസവസേന, അഥ ഖോ തേസം സബ്ബസോ പഹീനത്താതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘മഗ്ഗേന കിലേസാനം വിദ്ധംസിതത്താ’’തി. നനു അഞ്ഞേസമ്പി ഖീണാസവാനം തേ പഹീനാ ഏവാതി അനുയോഗം മനസി കത്വാ വുത്തം ‘‘സവാസനാന’’ന്തി. ന ഹി ഠപേത്വാ ഭഗവന്തം അഞ്ഞേ സഹ വാസനായ കിലേസേ പഹാതും സക്കോന്തി. ഏതേന അഞ്ഞേഹി അസാധാരണം ഭഗവതോ അരഹത്തന്തി ദസ്സിതം ഹോതി. കാ പനായം വാസനാ നാമ? പഹീനകിലേസസ്സപി അപ്പഹീനകിലേസസ്സ പയോഗസദിസപയോഗഹേതുഭൂതോ കിലേസനിസ്സിതോ സാമത്ഥിയവിസേസോ ആയസ്മതോ പിലിന്ദവച്ഛസ്സ വസലസമുദാചാരനിമിത്തം വിയ. കഥം പന ‘‘ആരകാ’’തി വുത്തേ ‘‘കിലേസേഹീ’’തി അയമത്ഥോ ലബ്ഭതീതി സാമഞ്ഞചോദനായ വിസേസേ അവട്ഠാനതോ വിസേസത്ഥിനാ ച വിസേസസ്സ അനുപയുജ്ജിതബ്ബതോ ‘‘ആരകാസ്സ ഹോന്തി പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ’’തിആദീനി (മ. നി. ൧.൪൩൪) സുത്തപദാനേത്ഥ ഉദാഹരിതബ്ബാനി. ആരകാതി ചേത്ഥ ആ-കാരസ്സ രസ്സത്തം, ക-കാരസ്സ ച ഹകാരം സാനുസാരം കത്വാ നിരുത്തിനയേന ‘‘അരഹ’’ന്തി പദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ. യഥാവുത്തസ്സേവത്ഥസ്സ സുഖഗ്ഗഹണത്ഥം ഇദമേത്ഥ വുച്ചതി –

‘‘സോ തതോ ആരകാ നാമ, യസ്സ യേനാസമങ്ഗിതാ;

അസമങ്ഗീ ച ദോസേഹി, നാഥോ തേനാരഹം മതോ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൧൨൫);

അനത്ഥചരണേന കിലേസാ ഏവ അരയോതി കിലേസാരയോ. അരീനം ഹതത്താ അരിഹാതി വത്തബ്ബേ നിരുത്തിനയേന ‘‘അരഹ’’ന്തി വുത്തം. ഏത്ഥാപി യഥാവുത്തസ്സത്ഥസ്സ സുഖഗ്ഗഹണത്ഥം ഇദം വേദിതബ്ബം –

‘‘യസ്മാ രാഗാദിസങ്ഖാതാ, സബ്ബേപി അരയോ ഹതാ;

പഞ്ഞാസത്ഥേന നാഥേന, തസ്മാപി അരഹം മതോ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൧൨൬);

യഞ്ചേതം സംസാരചക്കന്തി സമ്ബന്ധോ. രഥചക്കസ്സ നാഭി വിയ മൂലാവയവഭൂതം അന്തോ ബഹി ച സമവട്ഠിതം അവിജ്ജാഭവതണ്ഹാദ്വയന്തി വുത്തം ‘‘അവിജ്ജാഭവതണ്ഹാമയനാഭീ’’തി. നാഭിയാ നേമിയാ ച സമ്ബദ്ധഅരസദിസാ പച്ചയഫലഭൂതേഹി അവിജ്ജാതണ്ഹാജരാമരണേഹി സമ്ബദ്ധാ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരഅപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരാതി വുത്തം ‘‘പുഞ്ഞാദിഅഭിസങ്ഖാരാര’’ന്തി. തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പരിയന്തഭാവേന പാകടം ജരാമരണന്തി തം നേമിട്ഠാനിയം കത്വാ ആഹ ‘‘ജരാമരണനേമീ’’തി. യഥാ രഥചക്കപ്പവത്തിയാ പധാനകാരണം അക്ഖോ, ഏവം സംസാരചക്കപ്പവത്തിയാ ആസവസമുദയോതി ആഹ ‘‘ആസവസമുദയമയേന അക്ഖേന വിജ്ഝിത്വാ’’തി. ആസവാ ഏവ അവിജ്ജാദീനം കാരണത്താ ആസവസമുദയോ. യഥാഹ ‘‘ആസവസമുദയാ അവിജ്ജാസമുദയോ’’തി (മ. നി. ൧.൧൦൩). വിപാകകടത്താരൂപപ്പഭേദോ കാമഭവാദികോ തിഭവോ ഏവ രഥോ, തസ്മിം തിഭവരഥേ. അത്തനോ പച്ചയേഹി സമം, സബ്ബസോ വാ ആദിതോ പട്ഠായ യോജിതന്തി സമായോജിതം. ആദിരഹിതം കാലം പവത്തതീതി കത്വാ അനാദികാലപ്പവത്തം.

‘‘ഖന്ധാനഞ്ച പടിപാടി, ധാതുആയതനാന ച;

അബ്ബോച്ഛിന്നം വത്തമാനാ, സംസാരോതി പവുച്ചതീ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൨.൬൧൯; ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൯൫ അപസാദനാവണ്ണനാ; സം. നി. അട്ഠ. ൨.൨.൬൦; അ. നി. അട്ഠ. ൨.൪.൧൯൯) –

ഏവം വുത്തസംസാരോവ സംസാരചക്കം. അനേനാതി ഭഗവതാ. ബോധിമണ്ഡേതി ബോധിസങ്ഖാതസ്സ ഞാണസ്സ മണ്ഡഭാവപ്പത്തേ ഠാനേ കാലേ വാ. ബോധീതി പഞ്ഞാ, സാ ഏത്ഥ മണ്ഡാ പസന്നാ ജാതാതി ബോധിമണ്ഡോ. വീരിയപാദേഹീതി സംകിലേസവോദാനപക്ഖിയേസു സന്നിരുമ്ഭനസന്നിക്ഖിപനകിച്ചതായ ദ്വിധാ പവത്തേതി അത്തനോ വീരിയസങ്ഖാതേഹി പാദേഹി. സീലപഥവിയന്തി പതിട്ഠാനട്ഠേന സീലമേവ പഥവീ, തസ്സം. പതിട്ഠായാതി സമ്പാദനവസേന പതിട്ഠഹിത്വാ. സദ്ധാഹത്ഥേനാതി അനവജ്ജധമ്മാദാനസാധനതോ സദ്ധാവ ഹത്ഥോ, തേന. കമ്മക്ഖയകരന്തി കായകമ്മാദിഭേദസ്സ സബ്ബസ്സപി കമ്മസ്സ ഖയകരണതോ കമ്മക്ഖയകരം. ഞാണഫരസുന്തി സമാധിസിലായം സുനിസിതം മഗ്ഗഞാണഫരസും ഗഹേത്വാ.

ഏവം ‘‘അരാനം ഹതത്താ’’തി ഏത്ഥ വുത്തം അരസങ്ഖാതം സംസാരം ചക്കം വിയ ചക്കന്തി ഗഹേത്വാ അത്ഥയോജനം കത്വാ ഇദാനി പടിച്ചസമുപ്പാദദേസനാക്കമേനപി തം ദസ്സേതും ‘‘അഥ വാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അനമതഗ്ഗസംസാരവട്ടന്തി അനു അനു അമതഗ്ഗം അവിഞ്ഞാതപുബ്ബകോടികം സംസാരമണ്ഡലം. സേസാ ദസ ധമ്മാതി സങ്ഖാരാദയോ ജാതിപരിയോസാനാ ദസ ധമ്മാ. കഥം തേസം സങ്ഖാരാദീനം അരഭാവോതി ആഹ ‘‘അവിജ്ജാമൂലകത്താ ജരാമരണപരിയന്തത്താ ചാ’’തി. തത്ഥ അവിജ്ജാ മൂലം പധാനകാരണം യേസം സങ്ഖാരാദീനം തേ അവിജ്ജാമൂലകാ, തേസം ഭാവോ അവിജ്ജാമൂലകത്തം. ജരാമരണം പരിയന്തം പരിയോസാനഭൂതം ഏതേസന്തി ജരാമരണപരിയന്താ, സങ്ഖാരാദയോ ദസ ധമ്മാ. തേസം ഭാവോ ജരാമരണപരിയന്തത്തം. സങ്ഖാരാദിജാതിപരിയോസാനാനം ദസധമ്മാനം അവിജ്ജാമൂലകത്താ ജരാമരണപരിയോസാനത്താ ചാതി അത്ഥോ, നാഭിഭൂതായ അവിജ്ജായ മൂലതോ നേമിഭൂതേന ജരാമരണേന അന്തതോ സങ്ഖാരാദീനം സമ്ബന്ധത്താതി അധിപ്പായോ.

ദുക്ഖാദീസൂതി ദുക്ഖസമുദയനിരോധമഗ്ഗേസു. അഞ്ഞാണന്തി ഞാണപ്പടിപക്ഖത്താ മോഹോ അഞ്ഞാണം, ന പന ഞാണതോ അഞ്ഞം, നപി ഞാണസ്സ അഭാവമത്തം. തത്ഥ ദുക്ഖാദീസു അഞ്ഞാണം യഥാസഭാവപ്പടിവേധാപ്പദാനതോ തപ്പടിച്ഛാദനവസേനേവ. ഏത്ഥ ഹി കിഞ്ചാപി ഠപേത്വാ ലോകുത്തരസച്ചദ്വയം സേസട്ഠാനേസു ആരമ്മണവസേനപി അവിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതി, ഏവം സന്തേപി പടിച്ഛാദനവസേനേവ ഇധ അധിപ്പേതാ. സാ ഹി ഉപ്പന്നാ ദുക്ഖസച്ചം പടിച്ഛാദേത്വാ തിട്ഠതി, യാഥാവസരസലക്ഖണം പടിവിജ്ഝിതും ന ദേതി, തഥാ സമുദയം നിരോധം മഗ്ഗന്തി.

ദുക്ഖന്തി ചേത്ഥ ദുക്ഖം അരിയസച്ചം അധിപ്പേതന്തി തം കാമഭവാദിവസേന തിധാ ഭിന്ദിത്വാ തഥാ തപ്പടിച്ഛാദികഞ്ച അവിജ്ജം തിധാ കത്വാ അവിജ്ജാദിപച്ചയേ തീസു ഭവേസു സങ്ഖാരാദികേ പടിപാടിയാ ദസ്സേന്തോ ‘‘കാമഭവേ ച അവിജ്ജാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ കാമഭവേ ച അവിജ്ജാതി കാമഭവേ ആദീനവപടിച്ഛാദികാ അവിജ്ജാ. രൂപഭവേ അവിജ്ജാ അരൂപഭവേ അവിജ്ജാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. കാമഭവേ സങ്ഖാരാനന്തി കാമഭൂമിപരിയാപന്നാനം പുഞ്ഞാപുഞ്ഞസങ്ഖാരാനം, കാമഭവേ വാ നിപ്ഫാദേതബ്ബാ യേ പുഞ്ഞാപുഞ്ഞസങ്ഖാരാ, തേസം കാമഭവൂപപത്തിനിബ്ബത്തകസങ്ഖാരാനന്തി അത്ഥോ. സങ്ഖാരാതി ചേത്ഥ ലോകിയകുസലാകുസലചേതനാ വേദിതബ്ബാ. പച്ചയോ ഹോതീതി പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാനം താവ ആരമ്മണപച്ചയേന ചേവ ഉപനിസ്സയപച്ചയേന ചാതി ദ്വിധാ പച്ചയോ ഹോതി, അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരേസു സഹജാതസ്സ സഹജാതാദിവസേന, അസഹജാതസ്സ അനന്തരസമനന്തരാദിവസേന, അനാനന്തരസ്സ പന ആരമ്മണവസേന ചേവ ഉപനിസ്സയവസേന ച പച്ചയോ ഹോതി. അരൂപഭവേ സങ്ഖാരാനന്തി ആനേഞ്ജാഭിസങ്ഖാരാനം. പച്ചയോ ഹോതീതി ഉപനിസ്സയപച്ചയവസേനേവ. ഇമസ്മിഞ്ച പനത്ഥേ ഏത്ഥ വിത്ഥാരിയമാനേ അതിപ്പപഞ്ചോ ഹോതി, തസ്മാ തം നയിധ വിത്ഥാരയിസ്സാമ. ഇതരേസൂതി രൂപാരൂപഭവേസു.

തിണ്ണം ആയതനാനന്തി ചക്ഖുസോതമനായതനാനം ഘാനാദിത്തയസ്സ തത്ഥ അസമ്ഭവതോ. ഏകസ്സാതി മനായതനസ്സ ഇതരേസം തത്ഥ അസമ്ഭവതോ. ഇമിനാ നയേന തിണ്ണം ഫസ്സാനന്തിആദീസുപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഛബ്ബിധസ്സ ഫസ്സസ്സാതി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സസോതസമ്ഫസ്സഘാനസമ്ഫസ്സജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സകായസമ്ഫസ്സമനോസമ്ഫസ്സാനം വസേന ഛബ്ബിധസ്സ ഫസ്സസ്സ. ഛന്നം വേദനാനന്തി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സജാ വേദനാ, തഥാ സോതസമ്ഫസ്സജാ ഘാനസമ്ഫസ്സജാ ജിവ്ഹാസമ്ഫസ്സജാ കായസമ്ഫസ്സജാ മനോസമ്ഫസ്സജാ വേദനാതി ഇമാസം ഛന്നം വേദനാനം. ഛന്നം തണ്ഹാകായാനന്തി രൂപതണ്ഹാ സദ്ദതണ്ഹാ ഗന്ധതണ്ഹാ രസതണ്ഹാ ഫോട്ഠബ്ബതണ്ഹാ ധമ്മതണ്ഹാതി ഇമേസം ഛന്നം തണ്ഹാകായാനം. തത്ഥ തത്ഥ സാ സാ തണ്ഹാതി രൂപതണ്ഹാദിഭേദാ തത്ഥ തത്ഥ കാമഭവാദീസു ഉപ്പജ്ജനകതണ്ഹാ.

സാ തണ്ഹാദിമൂലികാ കഥാ അതിസംഖിത്താതി തം ഉപാദാനഭവേ ച വിഭജിത്വാ വിത്ഥാരേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘കഥ’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ കാമേ പരിഭുഞ്ജിസ്സാമീതി ഇമിനാ കാമതണ്ഹാപവത്തിമാഹ, തഥാ സഗ്ഗസമ്പത്തിം അനുഭവിസ്സാമീതിആദീഹി. സാ പന തണ്ഹാ യസ്മാ ഭുസമാദാനവസേന പവത്തമാനാ കാമുപാദാനം നാമ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘കാമുപാദാനപച്ചയാ’’തി. തഥേവാതി കാമുപാദാനപച്ചയാ ഏവ. ബ്രഹ്മലോകസമ്പത്തിന്തി രൂപീബ്രഹ്മലോകേ സമ്പത്തിം. ‘‘സബ്ബേപി തേഭൂമകാ ധമ്മാ കാമനീയട്ഠേന കാമാ’’തി വചനതോ ഭവരാഗോപി കാമുപാദാനമേവാതി കത്വാ ‘‘കാമുപാദാനപച്ചയാ ഏവ മേത്തം ഭാവേതീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ മേത്തം ഭാവേതീതി മിജ്ജതി സിനിയ്ഹതീതി മേത്താ, തം ഭാവേതി വഡ്ഢേതീതി അത്ഥോ. അഥ വാ മേത്താ ഏതസ്സ അത്ഥീതി മേത്തം, ചിത്തം, തംസമ്പയുത്തം ഝാനം വാ, തം ഭാവേതി വഡ്ഢേതി ഉപ്പാദേതി വാതി അത്ഥോ. കരുണം ഭാവേതീതിആദീസുപി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

സേസുപാദാനമൂലികാസുപീതി ദിട്ഠുപാദാനസീലബ്ബതുപാദാനഅത്തവാദുപാദാനമൂലികാസുപി യോജനാസു ഏസേവ നയോതി അത്ഥോ. തത്ഥായം യോജനാ – ഇധേകച്ചോ ‘‘നത്ഥി പരലോകോ’’തി നത്ഥികദിട്ഠിം ഗണ്ഹാതി, സോ ദിട്ഠുപാദാനപച്ചയാ കായേന ദുച്ചരിതം ചരതീതിആദി വുത്തനയേന യോജേതബ്ബം. അപരോ ‘‘അസുകസ്മിം സമ്പത്തിഭവേ അത്താ ഉച്ഛിജ്ജതീ’’തി ഉച്ഛേദദിട്ഠിം ഗണ്ഹാതി, സോ തത്രൂപപത്തിയാ കായേന സുചരിതം ചരതീതിആദി വുത്തനയേനേവ യോജേതബ്ബം. അപരോ ‘‘രൂപീ മനോമയോ ഹുത്വാ അത്താ ഉച്ഛിജ്ജതീ’’തി രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതി ഭാവനാപാരിപൂരിയാതി സബ്ബം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. അപരോപി ‘‘അരൂപഭവേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ അത്താ ഉച്ഛിജ്ജതീ’’തി അരൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതി ഭാവനാപാരിപൂരിയാതി സബ്ബം വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഏതാഹിയേവ അത്തവാദുപാദാനമൂലികാപി യോജനാ സംവണ്ണിതാതി ദട്ഠബ്ബം. ഏവം ദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനവാദവസേനപി യോജനാ വേദിതബ്ബാ. അപരോ ‘‘സീലേന സുദ്ധി, വതേന സുദ്ധീ’’തി അസുദ്ധിമഗ്ഗം ‘‘സുദ്ധിമഗ്ഗോ’’തി പരാമസന്തോ സീലബ്ബതുപാദാനപച്ചയാ കായേന ദുച്ചരിതം ചരതീതിആദി സബ്ബം വുത്തനയേനേവ യോജേതബ്ബം.

ഇദാനി യ്വായം സംസാരചക്കം ദസ്സേന്തേന ‘‘കാമഭവേ അവിജ്ജാ കാമഭവേ സങ്ഖാരാനം പച്ചയോ ഹോതീ’’തിആദിനാ അവിജ്ജാദീനം പച്ചയഭാവോ സങ്ഖാരാദീനം പച്ചയുപ്പന്നഭാവോ ച ദസ്സിതോ, തമേവ പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗപാളിം ആനേത്വാ നിഗമനവസേന ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏവമയ’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ യഥാ സങ്ഖാരാ ഹേതുനിബ്ബത്താ, ഏവം അവിജ്ജാപി കാമാസവാദിനാ സഹേതുകാ ഏവാതി ആഹ ‘‘ഉഭോപേതേ ഹേതുസമുപ്പന്നാ’’തി. പച്ചയപരിഗ്ഗഹേതി നാമരൂപസ്സ പച്ചയാനം അവിജ്ജാദീനം പരിച്ഛിജ്ജ ഗഹണേ. നിപ്ഫാദേതബ്ബേ ഭുമ്മം. പഞ്ഞാതി കങ്ഖാവിതരണവിസുദ്ധിസങ്ഖാതാ പകാരതോ ജാനനാ. ധമ്മട്ഠിതിഞാണന്തി തിട്ഠന്തി ഏത്ഥ ഫലധമ്മാ തദായത്തവുത്തിതായാതി ഠിതി, കാരണം, ധമ്മാനം ഠിതി ധമ്മട്ഠിതി, ധമ്മട്ഠിതിയാ ഞാണം ധമ്മട്ഠിതിഞാണം, പച്ചയഞാണന്തി അത്ഥോ, പടിച്ചസമുപ്പാദാവബോധോതി വുത്തം ഹോതി. കാമഞ്ചേത്ഥ പച്ചയപരിഗ്ഗഹേ പഞ്ഞായേവ ധമ്മട്ഠിതിഞാണം, സങ്ഖാരേസു പന അദിട്ഠേസു അവിജ്ജായ സങ്ഖാരാനം പച്ചയഭാവോ ന സക്കാ ദട്ഠുന്തി ‘‘സങ്ഖാരാ ഹേതുസമുപ്പന്നാ’’തി പച്ചയുപ്പന്നധമ്മാനമ്പി ഗഹണം കതന്തി വേദിതബ്ബം. ഉഭോപേതേ ഹേതുസമുപ്പന്നാതി ഇദം പന ഉഭിന്നമ്പി പച്ചയുപ്പന്നഭാവം ദസ്സേതുകാമതായ വുത്തം. ഇദഞ്ച ധമ്മട്ഠിതിഞാണം യസ്മാ അദ്ധത്തയേ കങ്ഖാമലവിതരണവസേന പവത്തതി, തസ്മാ ‘‘അതീതമ്പി അദ്ധാന’’ന്തിആദി വുത്തം. ഏതേന നയേന സബ്ബപദാനി വിത്ഥാരേതബ്ബാനീതി ഏതേന നയേന ‘‘അവിജ്ജാ ഹേതൂ’’തിആദിനാ അവിജ്ജായം വുത്തനയേന ‘‘സങ്ഖാരാ ഹേതു, വിഞ്ഞാണം ഹേതുസമുപ്പന്ന’’ന്തിആദിനാ സബ്ബപദാനി വിത്ഥാരേതബ്ബാനി.

സംഖിപ്പന്തി ഏത്ഥ അവിജ്ജാദയോ വിഞ്ഞാണാദയോ ചാതി സങ്ഖേപോ, ഹേതു വിപാകോ ച. അഥ വാ ഹേതുവിപാകോതി സംഖിപ്പതീതി സങ്ഖേപോ, അവിജ്ജാദയോ വിഞ്ഞാണാദയോ ച. സങ്ഖേപഭാവസാമഞ്ഞേന പന ഏകവചനം കതന്തി ദട്ഠബ്ബം. തേ പന സങ്ഖേപാ അതീതേ ഹേതു, ഏതരഹി വിപാകോ, ഏതരഹി ഹേതു, ആയതിം വിപാകോതി ഏവം കാലവിഭാഗേന ചത്താരോ ജാതാ, തേനാഹ ‘‘പുരിമസങ്ഖേപോ ചേത്ഥ അതീതോ അദ്ധാ’’തിആദി. പച്ചുപ്പന്നോ അദ്ധാതി സമ്ബന്ധോ. തണ്ഹുപാദാനഭവാ ഗഹിതാവ ഹോന്തീതി ഏത്ഥ അവിജ്ജാഗഹണേന കിലേസഭാവസാമഞ്ഞതോ തണ്ഹുപാദാനാ ഗഹിതാ, സങ്ഖാരഗ്ഗഹണേന കമ്മഭാവസാമഞ്ഞതോ ഭവോ ഗഹിതോ, അവിജ്ജാസങ്ഖാരാനം തേഹി വിനാ സകിച്ചാകരണതോ ച തണ്ഹുപാദാനഭവാ ഗഹിതാവ ഹോന്തി. അഥ വാ അവിദ്വാ പരിതസ്സതി, പരിതസിതോ ഉപാദിയതി, തസ്സുപാദാനപച്ചയാ ഭവോ, തസ്മാ തണ്ഹുപാദാനഭവാപി ഗഹിതാ ഹോന്തി. തഥാ ച വുത്തം –

‘‘പുരിമകമ്മഭവസ്മിം മോഹോ അവിജ്ജാ, ആയൂഹനാ സങ്ഖാരാ. നികന്തി തണ്ഹാ, ഉപഗമനം ഉപാദാനം, ചേതനാ ഭവോ, ഇതി ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ പുരിമകമ്മഭവസ്മിം ഇധ പടിസന്ധിയാ പച്ചയാ’’തി (പടി. മ. ൧.൪൭).

തത്ഥ (വിഭ. അട്ഠ. ൨൪൨; പടി. മ. അട്ഠ. ൧.൧.൪൭) പുരിമകമ്മഭവസ്മിന്തി പുരിമേ കമ്മഭവേ, അതീതജാതിയം കമ്മഭവേ കരിയമാനേതി അത്ഥോ. മോഹോ അവിജ്ജാതി യോ തദാ ദുക്ഖാദീസു മോഹോ യേന മൂള്ഹോ കമ്മം കരോതി, സാ അവിജ്ജാ. ആയൂഹനാ സങ്ഖാരാതി തം കമ്മം കരോതോ യാ പുരിമചേതനായോ, യഥാ ‘‘ദാനം ദസ്സാമീ’’തി ചിത്തം ഉപ്പാദേത്വാ മാസമ്പി സംവച്ഛരമ്പി ദാനൂപകരണാനി സജ്ജേന്തസ്സ ഉപ്പന്നാ പുരിമചേതനായോ, പടിഗ്ഗാഹകാനം പന ഹത്ഥേ ദക്ഖിണം പതിട്ഠാപയതോ ചേതനാ ഭവോതി വുച്ചതി. ഏകാവജ്ജനേസു വാ ഛസു ജവനേസു ചേതനാ ആയൂഹനസങ്ഖാരാ നാമ, സത്തമാ ഭവോ. യാ കാചി വാ പന ചേതനാ ഭവോ, സമ്പയുത്താ ആയൂഹനസങ്ഖാരാ നാമ. നികന്തി തണ്ഹാതി യാ കമ്മം കരോന്തസ്സ തസ്സ ഫലേ ഉപപത്തിഭവേ നികാമനാ പത്ഥനാ, സാ തണ്ഹാ നാമ. ഉപഗമനം ഉപാദാനന്തി യം കമ്മഭവസ്സ പച്ചയഭൂതം ‘‘ഇദം കത്വാ അസുകസ്മിം നാമ ഠാനേ കാമേ സേവിസ്സാമി ഉച്ഛിജ്ജിസ്സാമീ’’തിആദിനാ നയേന പവത്തം ഉപഗമനം ഗഹണം പരാമസനം, ഇദം ഉപാദാനം നാമ. ചേതനാ ഭവോതി ‘‘തം കമ്മം കരോതോ യാ പുരിമാ ചേതനായോ’’തിആദിനാ ഹേട്ഠാ വുത്തേസു തീസു അത്ഥവികപ്പേസു യാ ചേതനാ ഭവോതി വുത്താ, സാ ചേതനാ ഭവോതി ഏവമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഇദാനി സബ്ബേപേതേ അവിജ്ജാദയോ ധമ്മേ ദ്വീഹി വട്ടേഹി സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സേതുകാമോ ആഹ ‘‘ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ അതീതേ കമ്മവട്ട’’ന്തി. ഏത്ഥ ച നിപ്പരിയായതോ സങ്ഖാരാ ഭവോ ച കമ്മം, അവിജ്ജാദയോ പന കമ്മസഹായതായ കമ്മസരിക്ഖകാ തദുപകാരകാ ചാതി കമ്മന്തി വുത്താ. അവിജ്ജാദയോ ഹി വിപാകധമ്മധമ്മതായ കമ്മസരിക്ഖകാ സഹജാതകോടിയാ ഉപനിസ്സയകോടിയാ ച കമ്മസ്സ ച ഉപകാരകാ. കമ്മമേവ ച അഞ്ഞമഞ്ഞസമ്ബന്ധം ഹുത്വാ പുനപ്പുനം പരിവത്തനട്ഠേന കമ്മവട്ടം. വിഞ്ഞാണാദയോ പഞ്ചാതി വിഞ്ഞാണാദയോ വേദനാപരിയന്താ പഞ്ച ഏതരഹി ഇദാനി ഇമസ്മിം അത്തഭാവേതി വുത്തം ഹോതി. അവിജ്ജാസങ്ഖാരാ ഗഹിതാവ ഹോന്തീതി ഏത്ഥാപി പുബ്ബേ വിയ കിലേസകമ്മഭാവസാമഞ്ഞതോ തണ്ഹുപാദാനഗ്ഗഹണേന അവിജ്ജാ ഗഹിതാ, ഭവഗ്ഗഹണേന സങ്ഖാരാ ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബം. അഥ വാ ഭവേ ഗഹിതേ തസ്സ പുബ്ബഭാഗാ തംസമ്പയുത്താ വാ സങ്ഖാരാ ഗഹിതാവ ഹോന്തി, തണ്ഹുപാദാനഗ്ഗഹണേന ച തംസമ്പയുത്താ യായ വാ മൂള്ഹോ കമ്മം കരോതി, സാ അവിജ്ജാവ ഹോതീതി തണ്ഹുപാദാനഭവഗ്ഗഹണേന അവിജ്ജാസങ്ഖാരാ ഗഹിതാവ ഹോന്തി. തേനേവ വുത്തം –

‘‘ഇധ പരിപക്കത്താ ആയതനാനം മോഹോ അവിജ്ജാ, ആയൂഹനാ സങ്ഖാരാ, നികന്തി തണ്ഹാ, ഉപഗമനം ഉപാദാനം, ചേതനാ ഭവോ, ഇതി ഇമേ പഞ്ച ധമ്മാ ഇധ കമ്മഭവസ്മിം ആയതിം പടിസന്ധിയാ പച്ചയാ’’തി (പടി. മ. ൧.൪൭).

തത്ഥ ഇധ പരിപക്കത്താ ആയതനാനന്തി പരിപക്കായതനസ്സ കമ്മകരണകാലേ സമ്മോഹോ ദസ്സിതോ. സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ.

വിഞ്ഞാണനാമരൂപസളായതനഫസ്സവേദനാനം ജാതിജരാഭങ്ഗാവത്ഥാ ജാതിജരാമരണന്തി വുത്താതി അവത്ഥാനം ഗഹണേന അവത്ഥാവന്താ ഗഹിതാവ ഹോന്തി തദവിനാഭാവതോതി ആഹ ‘‘ജാതിജരാമരണാപദേസേന വിഞ്ഞാണാദീനം നിദ്ദിട്ഠത്താ’’തി. അപദേസേനാതി ജാതിജരാമരണാനം കഥനേന. ഇമേതി വിഞ്ഞാണാദയോ. ആയതിം വിപാകവട്ടന്തി പച്ചുപ്പന്നഹേതുതോ ഭാവീനം അനാഗതാനം ഗഹിതത്താ. തേതി അവിജ്ജാദയോ. ആകാരതോതി സരൂപതോ അവുത്താപി തസ്മിം തസ്മിം സങ്ഗഹേ ആകിരീയന്തി അവിജ്ജാസങ്ഖാരാദിഗ്ഗഹണേഹി പകാസീയന്തീതി ആകാരാ, അതീതഹേതുആദീനം വാ പകാരാ ആകാരാ. തതോ ആകാരതോ. വീസതിവിധാ ഹോന്തീതി അതീതേ ഹേതുപഞ്ചകാദിഭേദതോ വീസതിവിധാ ഹോന്തി.

സങ്ഖാരവിഞ്ഞാണാനഞ്ചേത്ഥ അന്തരാ ഏകോ സന്ധീതി ഹേതുതോ ഫലസ്സ അവിച്ഛേദപ്പവത്തിഭാവതോ ഹേതുഫലസ്സ സമ്ബന്ധഭൂതോ ഏകോ സന്ധി, തഥാ ഭവജാതീനമന്തരാ. വേദനാതണ്ഹാനമന്തരാ പന ഫലതോ ഹേതുനോ അവിച്ഛേദപ്പവത്തിഭാവതോ ഫലഹേതുസമ്ബന്ധഭൂതോ ഏകോ സന്ധി. ഫലഭൂതോപി ഹി ധമ്മോ അഞ്ഞസ്സ ഹേതുസഭാവസ്സ ധമ്മസ്സ പച്ചയോ ഹോതീതി.

ഇതീതി വുത്തപ്പകാരപരാമസനം. തേനാഹ ‘‘ചതുസങ്ഖേപ’’ന്തിആദി. സബ്ബാകാരതോതി ഇധ വുത്തേഹി ച അവുത്തേഹി ച പടിച്ചസമുപ്പാദവിഭങ്ഗേ അനന്തനയസമന്തപട്ഠാനാദീസു ച ആഗതേഹി സബ്ബേഹി ആകാരേഹി. ജാനാതീതി അവബുജ്ഝതി. പസ്സതീതി ദസ്സനഭൂതേന ഞാണചക്ഖുനാ പച്ചക്ഖതോ പസ്സതി. അഞ്ഞാതി പടിവിജ്ഝതീതി തേസംയേവ വേവചനം. തന്തി തം ജാനനം. ഞാതട്ഠേനാതി യഥാസഭാവതോ ജാനനട്ഠേന. പജാനനട്ഠേനാതി അനിച്ചാദീഹി പകാരേഹി പടിവിജ്ഝനട്ഠേന.

ഇദാനി യദത്ഥമിദം ഭവചക്കം ഇധാനീതം, തം ദസ്സേതും ‘‘ഇമിനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തേ ധമ്മേതി തേ അവിജ്ജാദികേ ധമ്മേ. യഥാഭൂതം ഞത്വാതി മഹാവജിരഞാണേന യാഥാവതോ ജാനിത്വാ. നിബ്ബിന്ദന്തോതി ബലവവിപസ്സനായ നിബ്ബിന്ദന്തോ. വിരജ്ജന്തോ വിമുച്ചന്തോതി അരിയമഗ്ഗേഹി വിരജ്ജന്തോ വിമുച്ചന്തോ. അരേ ഹനീതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ യദാ ഭഗവാ വിരജ്ജതി വിമുച്ചതി, തദാ അരേ ഹനതി നാമ. തതോ പരം പന അഭിസമ്ബുദ്ധക്ഖണം ഗഹേത്വാ വുത്തം ‘‘ഹനി വിഹനി വിദ്ധംസേസീ’’തി. ഏവമ്പി അരാനം ഹതത്താ അരഹന്തി ഏവം ഇമിനാപി പകാരേന യഥാവുത്തസംസാരചക്കസ്സ സങ്ഖാരാദിഅരാനം ഹതത്താ അരഹം. ഏത്ഥേദം വുച്ചതി –

‘‘അരാ സംസാരചക്കസ്സ, ഹതാ ഞാണാസിനാ യതോ;

ലോകനാഥേന തേനേസ, അരഹന്തി പവുച്ചതീ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൧൨൮);

അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യത്താതി ഉത്തമദക്ഖിണേയ്യഭാവതോ. ചക്കവത്തിനോ അചേതനേ ചക്കരതനേ ഉപ്പന്നേ തത്ഥേവ ലോകോ പൂജം കരോതി, അഞ്ഞത്ഥ പൂജാവിസേസാ പച്ഛിജ്ജന്തി, കിമങ്ഗം പന സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ ഉപ്പന്നേതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഉപ്പന്നേ തഥാഗതേ’’തിആദിമാഹ. ‘‘ഏകേകം ധമ്മക്ഖന്ധം ഏകേകവിഹാരേന പൂജേസ്സാമീ’’തി വുത്തേപി സത്ഥാരംയേവ ഉദ്ദിസ്സ കതത്താ ‘‘ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. കോ പന വാദോ അഞ്ഞേസം പൂജാവിസേസാനന്തി യഥാവുത്തതോ അഞ്ഞേസം അമഹേസക്ഖേഹി ദേവമനുസ്സേഹി കരിയമാനാനം നാതിഉളാരാനം പൂജാവിസേസാനം അരഹഭാവേ കാ നാമ കഥാ. പച്ചയാദീനം അരഹത്താപി അരഹന്തി യഥാവുത്തചീവരാദിപച്ചയാനം പൂജാവിസേസസ്സ ച അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യഭാവേന അനുച്ഛവികത്താപി അരഹം. ഇമസ്സപി അത്ഥസ്സ സുഖഗ്ഗഹണത്ഥം ഇദം വുച്ചതി –

‘‘പൂജാവിസേസം സഹ പച്ചയേഹി,

യസ്മാ അയം അരഹതി ലോകനാഥോ;

അത്ഥാനുരൂപം അരഹന്തി ലോകേ,

തസ്മാ ജിനോ അരഹതി നാമമേത’’ന്തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൧൨൯);

അസിലോകഭയേനാതി അകിത്തിഭയേന, അയസഭയേന ഗരഹാഭയേനാതി വുത്തം ഹോതി. രഹോ പാപം കരോന്തീതി ‘‘മാ നം കോചി ജഞ്ഞാ’’തി രഹസി പാപം കരോന്തി. ഏവമേസ ന കദാചി കരോതീതി ഏസ ഭഗവാ പാപഹേതൂനം ബോധിമണ്ഡേയേവ സുപ്പഹീനത്താ കദാചിപി ഏവം ന കരോതി. ഹോതി ചേത്ഥ –

‘‘യസ്മാ നത്ഥി രഹോ നാമ, പാപകമ്മേസു താദിനോ;

രഹാഭാവേന തേനേസ, അരഹം ഇതി വിസ്സുതോ’’തി. (വിസുദ്ധി. ൧.൧൩൦);

ഇദാനി സുഖഗ്ഗഹണത്ഥം യഥാവുത്തമത്ഥം സബ്ബമ്പി സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ഹോതി ചേത്ഥാ’’തിആദി. കിലേസാരീന സോ മുനീതി ഏത്ഥ ഗാഥാബന്ധസുഖത്ഥം നിഗ്ഗഹീതലോപോ ദട്ഠബ്ബോ, കിലേസാരീനം ഹതത്താതി അത്ഥോ. പച്ചയാദീന ചാരഹോതി ഏത്ഥാപി നിഗ്ഗഹീതലോപോ വുത്തനയേനേവ ദട്ഠബ്ബോ.

അരഹന്തി ഏത്ഥ അയമപരോപി നയോ ദട്ഠബ്ബോ – ആരകാതി അരഹം, സുവിദൂരഭാവതോ ഇച്ചേവ അത്ഥോ. കുതോ പന സുവിദൂരഭാവതോതി? യേ അഭാവിതകായാ അഭാവിതസീലാ അഭാവിതചിത്താ അഭാവിതപഞ്ഞാ, തതോ ഏവ അപ്പഹീനരാഗദോസമോഹാ അരിയധമ്മസ്സ അകോവിദാ അരിയധമ്മേ അവിനീതാ അരിയധമ്മസ്സ അദസ്സാവിനോ അപ്പടിപന്നാ മിച്ഛാപടിപന്നാ ച, തതോ സുവിദൂരഭാവതോ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘സങ്ഘാടികണ്ണേ ചേപി മേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഗഹേത്വാ പിട്ഠിതോ പിട്ഠിതോ അനുബന്ധോ അസ്സ പാദേ പാദം നിക്ഖിപന്തോ, സോ ച ഹോതി അഭിജ്ഝാലു കാമേസു തിബ്ബസാരാഗോ ബ്യാപന്നചിത്തോ പദുട്ഠമനസങ്കപ്പോ മുട്ഠസ്സതി അസമ്പജാനോ അസമാഹിതോ വിബ്ഭന്തചിത്തോ പാകതിന്ദ്രിയോ, അഥ ഖോ സോ ആരകാവ മയ്ഹം, അഹഞ്ച തസ്സ. തം കിസ്സ ഹേതു? ധമ്മഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന പസ്സതി, ധമ്മം അപസ്സന്തോ ന മം പസ്സതീ’’തി (ഇതിവു. ൯൨).

യഥാവുത്തപുഗ്ഗലാ ഹി സചേപി സായംപാതം സത്ഥു സന്തികാവചരാവ സിയും, ന തേ താവതാ ‘‘സത്ഥു സന്തികാ’’തി വത്തബ്ബാ, തഥാ സത്ഥാപി നേസം. ഇതി അസപ്പുരിസാനം ആരകാ ദൂരേതി അരഹം. തേനേദം വുച്ചതി –

‘‘സമ്മാ ന പടിപജ്ജന്തി, യേ നിഹീനാസയാ നരാ;

ആരകാ തേഹി ഭഗവാ, ദൂരേ തേനാരഹം മതോ’’തി.

തഥാ ആരകാതി അരഹം, ആസന്നഭാവതോതി അത്ഥോ. കുതോ പന ആസന്നഭാവതോതി? യേ ഭാവിതകായാ ഭാവിതസീലാ ഭാവിതചിത്താ ഭാവിതപഞ്ഞാ, തതോ ഏവ പഹീനരാഗദോസമോഹാ അരിയധമ്മസ്സ കോവിദാ അരിയധമ്മേ സുവിനീതാ അരിയധമ്മസ്സ ദസ്സാവിനോ സമ്മാപടിപന്നാ, തതോ ആസന്നഭാവതോ. വുത്തമ്പി ചേതം ഭഗവതാ –

‘‘യോജനസതേ ചേപി മേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിഹരേയ്യ, സോ ച ഹോതി അനഭിജ്ഝാലു കാമേസു ന തിബ്ബസാരാഗോ അബ്യാപന്നചിത്തോ അപദുട്ഠമനസങ്കപ്പോ ഉപട്ഠിതസ്സതി സമ്പജാനോ സമാഹിതോ ഏകഗ്ഗചിത്തോ സംവുതിന്ദ്രിയോ, അഥ ഖോ സോ സന്തികേവ മയ്ഹം, അഹഞ്ച തസ്സ. തം കിസ്സ ഹേതു? ധമ്മഞ്ഹി സോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പസ്സതി, ധമ്മം പസ്സന്തോ മം പസ്സതീ’’തി (ഇതിവു. ൯൨).

തഥാരൂപാ ഹി പുഗ്ഗലാ സത്ഥു യോജനസതന്തരികാപി ഹോന്തി, ന താവതാ തേ ‘‘സത്ഥു ദൂരചാരിനോ’’തി വത്തബ്ബാ, തഥാ സത്ഥാപി നേസം. ഇതി സപ്പുരിസാനം ആരകാ ആസന്നേതി അരഹം. തേനേദം വുച്ചതി –

‘‘യേ സമ്മാ പടിപജ്ജന്തി, സുപ്പണീതാധിമുത്തികാ;

ആരകാ തേഹി ആസന്നേ, തേനാപി അരഹം ജിനോ’’തി.

യേ ഇമേ രാഗാദയോ പാപധമ്മാ യസ്മിം സന്താനേ ഉപ്പജ്ജന്തി, തസ്സ ദിട്ഠധമ്മികമ്പി സമ്പരായികമ്പി അനത്ഥം ആവഹന്തി, നിബ്ബാനഗാമിനിയാ പടിപദായ ഏകംസേനേവ ഉജുവിപച്ചനീകഭൂതാ ച, തേ അത്തഹിതം പരഹിതഞ്ച പരിപൂരേതും സമ്മാ പടിപജ്ജന്തേഹി സാധൂഹി ദൂരതോ രഹിതബ്ബാ പരിച്ചജിതബ്ബാ പഹാതബ്ബാതി രഹാ നാമ, തേ ച യസ്മാ ഭഗവതോ ബോധിമൂലേയേവ അരിയമഗ്ഗേന സബ്ബസോ പഹീനാ സുസമുച്ഛിന്നാ. യഥാഹ –

‘‘തഥാഗതസ്സ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, രാഗോ പഹീനോ ദോസോ മോഹോ, സബ്ബേപി പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ പഹീനാ ഉച്ഛിന്നമൂലാ താലാവത്ഥുകതാ അനഭാവംകതാ ആയതിം അനുപ്പാദധമ്മാ’’തി (പാരാ. ൯).

തസ്മാ സബ്ബസോ ന സന്തി ഏതസ്സ രഹാതി അരഹോതി വത്തബ്ബേ ഓകാരസ്സ സാനുസാരം അകാരാദേസം കത്വാ ‘‘അരഹ’’ന്തി വുത്തം. തേനേദം വുച്ചതി –

‘‘പാപധമ്മാ രഹാ നാമ, സാധൂഹി രഹിതബ്ബതോ;

തേസം സുട്ഠു പഹീനത്താ, ഭഗവാ അരഹം മതോ’’തി.

യേ തേ സബ്ബസോ പരിഞ്ഞാതക്ഖന്ധാ പഹീനകിലേസാ ഭാവിതമഗ്ഗാ സച്ഛികതനിരോധാ അരഹന്തോ ഖീണാസവാ, യേ ച സേഖാ അപ്പത്തമാനസാ അനുത്തരം യോഗക്ഖേമം പത്ഥയമാനാ വിഹരന്തി, യേ ച പരിസുദ്ധപ്പയോഗാ കല്യാണജ്ഝാസയാ സദ്ധാസീലസുതാദിഗുണസമ്പന്നാ പുഗ്ഗലാ, തേഹി ന രഹിതബ്ബോ ന പരിച്ചജിതബ്ബോ, തേ ച ഭഗവതാതി അരഹം. തഥാ ഹി അരിയപുഗ്ഗലാ സത്ഥാരാ ദിട്ഠധമ്മസ്സ പച്ചക്ഖകരണതോ സത്ഥു ധമ്മസരീരേന അവിരഹിതാവ ഹോന്തി. യഥാഹ ആയസ്മാ പിങ്ഗിയോ –

‘‘പസ്സാമി നം മനസാ ചക്ഖുനാവ,

രത്തിന്ദിവം ബ്രാഹ്മണ അപ്പമത്തോ;

നമസ്സമാനോ വിവസേമി രത്തിം,

തേനേവ മഞ്ഞാമി അവിപ്പവാസം.

‘‘സദ്ധാ ച പീതി ച മനോ സതി ച,

നാപേന്തിമേ ഗോതമസാസനമ്ഹാ;

യം യം ദിസം വജതി ഭൂരിപഞ്ഞോ,

സ തേന തേനേവ നതോഹമസ്മീ’’തി. (സു. നി. ൧൧൪൮-൧൧൪൯);

തേനേവ ച തേ അഞ്ഞം സത്ഥാരം ന ഉദ്ദിസന്തി. യഥാഹ –

‘‘അട്ഠാനമേതം, ഭിക്ഖവേ, അനവകാസോ, യം ദിട്ഠിസമ്പന്നോ പുഗ്ഗലോ അഞ്ഞം സത്ഥാരം ഉദ്ദിസേയ്യ, നേതം ഠാനം വിജ്ജതീ’’തി (മ. നി. ൩.൧൨൮; അ. നി. ൧.൨൭൬).

കല്യാണപുഥുജ്ജനാപി യേഭുയ്യേന സത്ഥരി നിച്ചലസദ്ധാ ഏവ ഹോന്തി. ഇതി സുപ്പടിപന്നേഹി പുരിസവിസേസേഹി അവിരഹിതബ്ബതോ തേസഞ്ച അവിരഹനതോ ന സന്തി ഏതസ്സ രഹാ പരിച്ചജനകാ, നത്ഥി വാ ഏതസ്സ രഹാ സാധൂഹി പരിച്ചജിതബ്ബതാതി അരഹം. തേനേദം വുച്ചതി –

‘‘യേ സച്ഛികതസദ്ധമ്മാ, അരിയാ സുദ്ധഗോചരാ;

ന തേഹി രഹിതോ ഹോതി, നാഥോ തേനാരഹം മതോ’’തി.

രഹോതി ച ഗമനം വുച്ചതി, ഭഗവതോ ച നാനാഗതീസു പരിബ്ഭമനസങ്ഖാതം സംസാരേ ഗമനം നത്ഥി കമ്മക്ഖയകരേന അരിയമഗ്ഗേന ബോധിമൂലേയേവ സബ്ബസോ സസമ്ഭാരസ്സ കമ്മവട്ടസ്സ വിദ്ധംസിതത്താ. യഥാഹ –

‘‘യേന ദേവൂപപത്യസ്സ, ഗന്ധബ്ബോ വാ വിഹങ്ഗമോ;

യക്ഖത്തം യേന ഗച്ഛേയ്യം, മനുസ്സത്തഞ്ച അബ്ബജേ;

തേ മയ്ഹം ആസവാ ഖീണാ, വിദ്ധസ്താ വിനളീകതാ’’തി. (അ. നി. ൪.൩൬);

ഏവം നത്ഥി ഏതസ്സ രഹോ ഗമനം ഗതീസു പച്ചാജാതീതിപി അരഹം. തേനേദം വുച്ചതി –

‘‘രഹോ വാ ഗമനം യസ്സ, സംസാരേ നത്ഥി സബ്ബസോ;

പഹീനജാതിമരണോ, അരഹം സുഗതോ മതോ’’തി.

പാസംസത്താ വാ ഭഗവാ അരഹം. അക്ഖരചിന്തകാ ഹി പസംസായം അരഹസദ്ദം വണ്ണേന്തി. പാസംസഭാവോ ച ഭഗവതോ അനഞ്ഞസാധാരണതോ യഥാഭുച്ചഗുണാധിഗതോ സദേവകേ ലോകേ സുപ്പതിട്ഠിതോ. തഥാ ഹേസ അനുത്തരേന സീലേന അനുത്തരേന സമാധിനാ അനുത്തരായ പഞ്ഞായ അനുത്തരായ വിമുത്തിയാ അസമോ അസമസമോ അപ്പടിമോ അപ്പടിഭാഗോ അപ്പടിപുഗ്ഗലോതി ഏവം തസ്മിം തസ്മിം ഗുണേ വിഭജിത്വാ വുച്ചമാനേ പണ്ഡിതപുരിസേഹി ദേവേഹി ബ്രഹ്മേഹി ഭഗവതാ വാ പന പരിയോസാപേതും അസക്കുണേയ്യരൂപോ. ഇതി പാസംസത്താപി ഭഗവാ അരഹം. തേനേദം വുച്ചതി –

‘‘ഗുണേഹി സദിസോ നത്ഥി, യസ്മാ ലോകേ സദേവകേ;

തസ്മാ പാസംസിയത്താപി, അരഹം ദ്വിപദുത്തമോ’’തി.

സബ്ബസങ്ഗഹവസേന പന –

ആരകാ മന്ദബുദ്ധീനം, ആരകാ ച വിജാനതം;

രഹാനം സുപ്പഹീനത്താ, വിദൂനമരഹേയ്യതോ;

ഭവേസു ച രഹാഭാവാ, പാസംസാ അരഹം ജിനോതി.

ഏത്താവതാ ച ‘‘അരഹ’’ന്തി പദസ്സ സബ്ബസോ അത്ഥോ വിഭത്തോ ഹോതി.

ഇദാനി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോതി ഇമസ്സ അത്ഥം വിഭജിത്വാ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സമ്മാ സാമഞ്ചാ’’തിആദി. തത്ഥ സമ്മാതി അവിപരീതം. സാമന്തി സയമേവ, അപരനേയ്യോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ. സമ്ബുദ്ധോതി ഹി ഏത്ഥ സം-സദ്ദോ സയന്തി ഏതസ്സ അത്ഥസ്സ ബോധകോതി ദട്ഠബ്ബോ. സബ്ബധമ്മാനന്തി അനവസേസാനം നേയ്യധമ്മാനം. കഥം പനേത്ഥ സബ്ബധമ്മാനന്തി അയം വിസേസോ ലബ്ഭതീതി? ഏകദേസസ്സ അഗ്ഗഹണതോ. പദേസഗ്ഗഹണേ ഹി അസതി ഗഹേതബ്ബസ്സ നിപ്പദേസതാവ വിഞ്ഞായതി യഥാ ‘‘ദിക്ഖിതോ ന ദദാതീ’’തി. ഏവഞ്ച കത്വാ അത്ഥവിസേസനപേക്ഖാ കത്തരി ഏവ ബുദ്ധസദ്ദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ കമ്മവചനിച്ഛായ അഭാവതോ. ‘‘സമ്മാ സാമഞ്ച ബുദ്ധത്താ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി ഏത്തകമേവ ഹി ഇധ സദ്ദതോ ലബ്ഭതി, ‘‘സബ്ബധമ്മാന’’ന്തി ഇദം പന അത്ഥതോ ലബ്ഭമാനം ഗഹേത്വാ വുത്തം. ന ഹി ബുജ്ഝനകിരിയാ അവിസയാ യുജ്ജതി.

ഇദാനി തസ്സാ വിസയം ‘‘സബ്ബധമ്മേ’’തി സാമഞ്ഞതോ വുത്തം വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘അഭിഞ്ഞേയ്യേ ധമ്മേ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അഭിഞ്ഞേയ്യേതി അനിച്ചാദിതോ ലക്ഖണരസാദിതോ ച അഭിവിസിട്ഠേന ഞാണേന ജാനിതബ്ബേ ചതുസച്ചധമ്മേ. അഭിഞ്ഞേയ്യതോ ബുദ്ധോതി അഭിഞ്ഞേയ്യഭാവതോ ബുജ്ഝി, പുബ്ബഭാഗേ വിപസ്സനാപഞ്ഞാദീഹി അധിഗമക്ഖണേ മഗ്ഗപഞ്ഞായ അപരഭാഗേ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാദീഹി അഞ്ഞാസീതി അത്ഥോ. ഇതോ പരേസുപി ഏസേവ നയോ. പരിഞ്ഞേയ്യേ ധമ്മേതി അനിച്ചാദിവസേന പരിജാനിതബ്ബം ദുക്ഖം അരിയസച്ചമാഹ. പഹാതബ്ബേതി സമുദയപക്ഖിയേ. സച്ഛികാതബ്ബേതി നിബ്ബാനം സന്ധായാഹ. ബഹുവചനനിദ്ദേസോ പനേത്ഥ സോപാദിസേസാദികം പരിയായസിദ്ധം ഭേദമപേക്ഖിത്വാ കതോ, ഉദ്ദേസോ വാ അയം ചതുസച്ചധമ്മാനമ്പി. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘ചക്ഖു ദുക്ഖസച്ച’’ന്തിആദി. ഉദ്ദേസോ ച അവിനിച്ഛിതത്ഥപരിച്ഛേദസ്സ ധമ്മസ്സ വസേന കരീയതി. ഉദ്ദേസേന ഹി ഉദ്ദിസിയമാനാനം അത്ഥിതാമത്തം വുച്ചതി, ന പരിച്ഛേദോതി അപരിച്ഛേദേന ബഹുവചനേന വുത്തം യഥാ ‘‘അപ്പച്ചയാ ധമ്മാ, അസങ്ഖതാ ധമ്മാ’’തി. സച്ഛികാതബ്ബേതി വാ ഫലവിമുത്തീനമ്പി ഗഹണം, ന നിബ്ബാനസ്സേവാതി ബഹുവചനനിദ്ദേസോ കതോ. ഏവഞ്ച ഭാവേതബ്ബേതി ഏത്ഥ ഝാനാനമ്പി ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം. തേനേവ ചാഹാതി സേലബ്രാഹ്മണസ്സ അത്തനോ ബുദ്ധഭാവം സാധേന്തോ ഏവമാഹ.

കിം പന ഭഗവാ സയമേവ അത്തനോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധഭാവം സാധേതീതി? സാധേതി മഹാകരുണായ അഞ്ഞേസം അവിസയതോ. തത്ഥ ‘‘ഏകോമ്ഹി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, സബ്ബാഭിഭൂ സബ്ബവിദൂഹമസ്മീ’’തിആദീനി (മ. നി. ൨.൩൪൧; മഹാവ. ൧൧) സുത്തപദാനി, ഇദമേവ ച ‘‘അഭിഞ്ഞേയ്യ’’ന്തിആദി സുത്തപദം ഏതസ്സ അത്ഥസ്സ സാധകം. തത്ഥ അഭിഞ്ഞേയ്യന്തി ഇമിനാ ദുക്ഖസച്ചമാഹ, ഭാവേതബ്ബന്തി മഗ്ഗസച്ചം. ച-സദ്ദോ പനേത്ഥ അവുത്തസമുച്ചയത്ഥോ, തേന സച്ഛികാതബ്ബസ്സ ഗഹണം വേദിതബ്ബം. അഥ വാ അഭിഞ്ഞേയ്യന്തി ഇമിനാവ പാരിസേസഞായേന പരിഞ്ഞേയ്യധമ്മേ സച്ഛികാതബ്ബധമ്മേ ച ദസ്സേതി. തസ്മാ ബുദ്ധോസ്മീതി യസ്മാ ചത്താരി സച്ചാനി മയാ ബുദ്ധാനി, സച്ചവിനിമുത്തഞ്ച കിഞ്ചി ഞേയ്യം നത്ഥി, തസ്മാ സബ്ബമ്പി ഞേയ്യം ബുദ്ധോസ്മി, അബ്ഭഞ്ഞാസിന്തി അത്ഥോ. സേലസുത്തട്ഠകഥായം പന ഇദം വുത്തം –

‘‘അഭിഞ്ഞേയ്യന്തി വിജ്ജാ ച വിമുത്തി ച. ഭാവേതബ്ബം മഗ്ഗസച്ചം. പഹാതബ്ബം സമുദയസച്ചം. ഹേതുവചനേന പന ഫലസിദ്ധിതോ തേസം ഫലാനി നിരോധസച്ചദുക്ഖസച്ചാനിപി വുത്താനേവ ഹോന്തി. ഏവം സച്ഛികാതബ്ബം സച്ഛികതം, പരിഞ്ഞാതബ്ബം പരിഞ്ഞാതന്തി ഇദമ്പേത്ഥ സങ്ഗഹിതമേവാതി ചതുസച്ചഭാവനം ചതുസച്ചഭാവനാഫലഞ്ച വിമുത്തിം ദസ്സേന്തോ ‘ബുജ്ഝിതബ്ബം ബുജ്ഝിത്വാ ബുദ്ധോ ജാതോസ്മീ’തി യുത്തഹേതുനാ ബുദ്ധഭാവം സാധേതീ’’തി (മ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൯൯).

തത്ഥ വിജ്ജാതി മഗ്ഗവിജ്ജാ വുത്താ ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസേന. വിമുത്തീതി ഫലവിമുത്തി. കാമഞ്ചേത്ഥ മഗ്ഗവിജ്ജാപി ഭാവേതബ്ബഭാവേന ഗഹിതാ, സബ്ബേപി പന സഭാവധമ്മാ അഭിഞ്ഞേയ്യാതി വിജ്ജായ അഭിഞ്ഞേയ്യഭാവോ വുത്തോ. ഇമിനാവ നയേന സബ്ബേസമ്പി അഭിഞ്ഞേയ്യഭാവോ വുത്തോ ഏവാതി ദട്ഠബ്ബം. ഫലേന വിനാ ഹേതുഭാവസ്സേവ അഭാവതോ ഹേതുവചനേന ഫലസിദ്ധി വുത്താതി വേദിതബ്ബം. നിരോധസ്സ ഹി സമ്പാപനേന മഗ്ഗസ്സ ഹേതുഭാവോ, ദുക്ഖസ്സ നിബ്ബത്തനേന തണ്ഹായ സമുദയഭാവോതി.

ഏവം സച്ചവസേന സാമഞ്ഞതോ വുത്തമത്ഥം ദ്വാരാരമ്മണേഹി സദ്ധിം ദ്വാരപ്പവത്തധമ്മേഹി ചേവ ഖന്ധാദീഹി ച സച്ചവസേനേവ വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി ആരദ്ധം. മൂലകാരണഭാവേനാതി സന്തേസുപി അവിജ്ജാദീസു അഞ്ഞേസു കാരണേസു തേസമ്പി മൂലഭൂതകാരണഭാവേന. തണ്ഹാ ഹി കമ്മസ്സ വിചിത്തഭാവഹേതുതോ സഹായഭാവൂപഗമനതോ ച ദുക്ഖവിചിത്തതായ പധാനകാരണം. സമുട്ഠാപികാതി ഉപ്പാദികാ. പുരിമതണ്ഹാതി പുരിമഭവസിദ്ധാ തണ്ഹാ. ഉഭിന്നന്തി ചക്ഖുസ്സ തംസമുദയസ്സ ച. അപ്പവത്തീതി അപ്പവത്തിനിമിത്തം. നിരോധപ്പജാനനാതി സച്ഛികിരിയാഭിസമയവസേന നിരോധസ്സ പടിവിജ്ഝനാ. ഏകേകപദുദ്ധാരേനാതി ‘‘ചക്ഖും ചക്ഖുസമുദയോ ചക്ഖുനിരോധോ’’തിആദിനാ ഏകേകകോട്ഠാസനിദ്ധാരണേന. തണ്ഹായപി പരിഞ്ഞേയ്യഭാവസബ്ഭാവതോ ഉപാദാനക്ഖന്ധോഗധത്താ സങ്ഖാരദുക്ഖഭാവതോ ച ദുക്ഖസച്ചസങ്ഗഹം ദസ്സേതും ‘‘രൂപതണ്ഹാദയോ ഛ തണ്ഹാകായാ’’തി വുത്തം, തസ്മാ വത്തമാനഭവേ തണ്ഹാ ഖന്ധപരിയാപന്നത്താ സങ്ഖാരദുക്ഖഭാവതോ ച ദുക്ഖസച്ചം. യസ്മിം പന അത്തഭാവേ സാ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ അത്തഭാവസ്സ മൂലകാരണഭാവേന സമുട്ഠാപികാ പുരിമഭവസിദ്ധാ തണ്ഹാ സമുദയസച്ചന്തി ഗഹേതബ്ബാ.

കസിണാനീതി കസിണാരമ്മണികജ്ഝാനാനി. ദ്വത്തിംസാകാരാതി ദ്വത്തിംസ കോട്ഠാസാ തദാരമ്മണജ്ഝാനാനി ച. നവ ഭവാതി കാമഭവോ രൂപഭവോ അരൂപഭവോ സഞ്ഞീഭവോ അസഞ്ഞീഭവോ നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീഭവോ ഏകവോകാരഭവോ ചതുവോകാരഭവോ പഞ്ചവോകാരഭവോതി നവ ഭവാ. തത്ഥ ഭവതീതി ഭവോ, കാമരാഗസങ്ഖാതേന കാമേന യുത്തോ ഭവോ, കാമസങ്ഖാതോ വാ ഭവോ കാമഭവോ, ഏകാദസ കാമാവചരഭൂമിയോ. കാമേ പഹായ രൂപരാഗസങ്ഖാതേന രൂപേന യുത്തോ ഭവോ, രൂപസങ്ഖാതോ വാ ഭവോ രൂപഭവോ, സോളസ രൂപാവചരഭൂമിയോ. കാമഞ്ച രൂപഞ്ച പഹായ അരൂപരാഗസങ്ഖാതേന അരൂപേന യുത്തോ ഭവോ, അരൂപസങ്ഖാതോ വാ ഭവോ അരൂപഭവോ, ചതസ്സോ ആരുപ്പഭൂമിയോ. സഞ്ഞാവതം ഭവോ സഞ്ഞീഭവോ, സഞ്ഞാ വാ ഏത്ഥ ഭവേ അത്ഥീതി സഞ്ഞീഭവോ, സോ കാമഭവോ ച അസഞ്ഞീഭവമുത്തോ രൂപഭവോ ച നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീഭവമുത്തോ അരൂപഭവോ ച ഹോതി. ന സഞ്ഞീഭവോ അസഞ്ഞീഭവോ, സോ രൂപഭവേകദേസോ. ഓളാരികത്താഭാവതോ നേവസഞ്ഞാ, സുഖുമത്തസ്സ സബ്ഭാവതോ നാസഞ്ഞാതി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞാ, തായ യുത്തോ ഭവോ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞാഭവോ. അഥ വാ ഓളാരികായ സഞ്ഞായ അഭാവാ സുഖുമായ ച ഭാവാ നേവസഞ്ഞാ നാസഞ്ഞാ അസ്മിം ഭവേതി നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞാഭവോ, സോ അരൂപഭവേകദേസോ. ഏകേന രൂപക്ഖന്ധേന വോകിണ്ണോ ഭവോ, ഏകേന വാ വോകാരോ അസ്സ ഭവസ്സാതി ഏകവോകാരഭവോ, സോ അസഞ്ഞീഭവോ. ചതൂഹി അരൂപക്ഖന്ധേഹി വോകിണ്ണോ ഭവോ, ചതൂഹി വാ വോകാരോ അസ്സ ഭവസ്സാതി ചതുവോകാരഭവോ, സോ അരൂപഭവോ ഏവ. പഞ്ചഹി ഖന്ധേഹി വോകിണ്ണോ ഭവോ, പഞ്ചഹി വാ വോകാരോ അസ്സ ഭവസ്സാതി പഞ്ചവോകാരഭവോ, സോ കാമഭവോ ച രൂപഭവേകദേസോ ച ഹോതി. വോകാരോതി വാ ഖന്ധാനമേതമധിവചനം, തസ്മാ ഏകോ വോകാരോ അസ്സ ഭവസ്സാതി ഏകവോകാരഭവോതി ഏവമാദിനാപേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ചത്താരി ഝാനാനീതി അഗ്ഗഹിതാരമ്മണവിസേസാനി ചത്താരി രൂപാവചരജ്ഝാനാനി. വിപാകജ്ഝാനാനം വാ ഏതം ഗഹണം. ഏത്ഥ ച കുസലധമ്മാനം ഉപനിസ്സയഭൂതാ തണ്ഹാസമുട്ഠാപികാ പുരിമതണ്ഹാതി വേദിതബ്ബാ. കിരിയധമ്മാനം പന യത്ഥ തേ കിരിയധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി, തസ്സ അത്തഭാവസ്സ കാരണഭൂതാ തണ്ഹാ. അനുലോമതോതി ഏത്ഥ ‘‘സങ്ഖാരാ ദുക്ഖസച്ചം, അവിജ്ജാ സമുദയസച്ച’’ന്തി ഇമിനാ അനുക്കമേന യോജേതബ്ബം.

അനുബുദ്ധോതി ബുജ്ഝിതബ്ബധമ്മസ്സ അനുരൂപതോ ബുദ്ധോ. തേനാതി യസ്മാ സാമഞ്ഞതോ വിസേസതോ ച ഏകേകപദുദ്ധാരേന സബ്ബധമ്മേ ബുദ്ധോ, തസ്മാ വുത്തം. കിം വുത്തന്തി ആഹ ‘‘സമ്മാ സാമഞ്ച സബ്ബധമ്മാനം ബുദ്ധത്താ’’തി, സബ്ബസ്സപി ഞേയ്യസ്സ സബ്ബാകാരതോ അവിപരീതം സയമേവ അഭിസമ്ബുദ്ധത്താതി അത്ഥോ. ഇമിനാസ്സ പരോപദേസരഹിതസ്സ സബ്ബാകാരേന സബ്ബധമ്മാവബോധനസമത്ഥസ്സ ആകങ്ഖപ്പടിബദ്ധവുത്തിനോ അനാവരണഞാണസങ്ഖാതസ്സ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ അധിഗമോ ദസ്സിതോ.

നനു ച സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണതോ അഞ്ഞം അനാവരണഞാണം, അഞ്ഞഥാ ‘‘ഛ അസാധാരണഞാണാനി ബുദ്ധഞാണാനീ’’തി വചനം വിരുജ്ഝേയ്യാതി? ന വിരുജ്ഝതി വിസയപ്പവത്തിഭേദവസേന അഞ്ഞേഹി അസാധാരണഭാവദസ്സനത്ഥം ഏകസ്സേവ ഞാണസ്സ ദ്വിധാ വുത്തത്താ. ഏകമേവ ഹി തം ഞാണം അനവസേസസങ്ഖതാസങ്ഖതസമ്മുതിധമ്മവിസയതായ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം, തത്ഥ ച ആവരണാഭാവതോ നിസ്സങ്ഗചാരമുപാദായ അനാവരണഞാണന്തി വുത്തം. യഥാഹ പടിസമ്ഭിദായം (പടി. മ. ൧.൧൧൯) ‘‘സബ്ബം സങ്ഖതമസങ്ഖതം അനവസേസം ജാനാതീതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം, തത്ഥ ആവരണം നത്ഥീതി അനാവരണഞാണ’’ന്തിആദി. തസ്മാ നത്ഥി നേസം അത്ഥതോ ഭേദോ, ഏകന്തേന ചേതം ഏവമിച്ഛിതബ്ബം. അഞ്ഞഥാ സബ്ബഞ്ഞുതാനാവരണഞാണാനം സാധാരണതാ അസബ്ബധമ്മാരമ്മണതാ ച ആപജ്ജേയ്യ. ന ഹി ഭഗവതോ ഞാണസ്സ അണുമത്തമ്പി ആവരണം അത്ഥി, അനാവരണഞാണസ്സ അസബ്ബധമ്മാരമ്മണഭാവേ യത്ഥ തം ന പവത്തതി, തത്ഥാവരണസബ്ഭാവതോ അനാവരണഭാവോയേവ ന സിയാ. അഥ വാ പന ഹോതു അഞ്ഞമേവ അനാവരണഞാണം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണതോ, ഇധ പന സബ്ബത്ഥ അപ്പടിഹതവുത്തിതായ അനാവരണഞാണന്തി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണമേവ അധിപ്പേതം, തസ്സ ചാധിഗമനേന ഭഗവാ സബ്ബഞ്ഞൂ സബ്ബവിദൂ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോതി ച വുച്ചതി ന സകിംയേവ സബ്ബധമ്മാവബോധനതോ. തഥാ ച വുത്തം പടിസമ്ഭിദായം (പടി. മ. ൧.൧൬൨) ‘‘വിമോക്ഖന്തികമേതം ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താനം ബോധിയാ മൂലേ സഹ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണസ്സ പടിലാഭാ സച്ഛികാ പഞ്ഞത്തി യദിദം ബുദ്ധോ’’തി. സബ്ബധമ്മാവബോധനസമത്ഥഞാണസമധിഗമേന ഹി ഭഗവതോ സന്താനേ അനവസേസധമ്മേ പടിവിജ്ഝിതും സമത്ഥതാ അഹോസീതി.

ഏത്ഥാഹ – കിം പനിദം ഞാണം പവത്തമാനം സകിംയേവ സബ്ബസ്മിം വിസയേ പവത്തതി, ഉദാഹു കമേനാതി. കിഞ്ചേത്ഥ – യദി താവ സകിംയേവ സബ്ബസ്മിം വിസയേ പവത്തതി, അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നഅജ്ഝത്തബഹിദ്ധാദിഭേദഭിന്നാനം സങ്ഖതധമ്മാനം അസങ്ഖതസമ്മുതിധമ്മാനഞ്ച ഏകജ്ഝം ഉപട്ഠാനേ ദൂരതോ ചിത്തപടം പേക്ഖന്തസ്സ വിയ പടിവിഭാഗേനാവബോധോ ന സിയാ, തഥാ സതി ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താ’’തി വിപസ്സന്താനം അനത്താകാരേന വിയ സബ്ബധമ്മാ അനിരൂപിതരൂപേന ഭഗവതോ ഞാണസ്സ വിസയാ ഹോന്തീതി ആപജ്ജതി. യേപി ‘‘സബ്ബഞേയ്യധമ്മാനം ഠിതലക്ഖണവിസയം വികപ്പരഹിതം സബ്ബകാലം ബുദ്ധാനം ഞാണം പവത്തതി, തേന തേ സബ്ബവിദൂതി വുച്ചന്തി, ഏവഞ്ച കത്വാ ‘ചരം സമാഹിതോ നാഗോ, തിട്ഠന്തോപി സമാഹിതോ’തി ഇദമ്പി വചനം സുവുത്തം ഹോതീ’’തി വദന്തി, തേസമ്പി വുത്തദോസാ നാതിവത്തി, ഠിതലക്ഖണാരമ്മണതായ ച അതീതാനാഗതസമ്മുതിധമ്മാനം തദഭാവതോ ഏകദേസവിസയമേവ ഭഗവതോ ഞാണം സിയാ, തസ്മാ സകിംയേവ ഞാണം പവത്തതീതി ന യുജ്ജതി.

അഥ കമേന സബ്ബസ്മിം വിസയേ ഞാണം പവത്തതീതി. ഏവമ്പി ന യുജ്ജതി. ന ഹി ജാതിഭൂമിസഭാവാദിവസേന ദിസാദേസകാലാദിവസേന ച അനേകഭേദഭിന്നേ ഞേയ്യേ കമേന ഗയ്ഹമാനേ തസ്സ അനവസേസപ്പടിവേധോ സമ്ഭവതി അപരിയന്തഭാവതോ ഞേയ്യസ്സ. യേ പന ‘‘അത്ഥസ്സ അവിസംവാദനതോ ഞേയ്യസ്സ ഏകദേസം പച്ചക്ഖം കത്വാ സേസേപി ഏവന്തി അധിമുച്ചിത്വാ വവത്ഥാപനേന സബ്ബഞ്ഞൂ ഭഗവാ, തഞ്ച ഞാണം ന അനുമാനഞാണം സംസയാഭാവതോ. സംസയാനുബദ്ധഞ്ഹി ലോകേ അനുമാനഞാണ’’ന്തി വദന്തി, തേസമ്പി തം ന യുത്തം. സബ്ബസ്സ ഹി അപ്പച്ചക്ഖഭാവേ അത്ഥാവിസംവാദനേന ഞേയ്യസ്സ ഏകദേസം പച്ചക്ഖം കത്വാ സേസേപി ഏവന്തി അധിമുച്ചിത്വാ വവത്ഥാപനസ്സ അസമ്ഭവതോ. യഞ്ഹി തം സേസം, തം അപ്പച്ചക്ഖന്തി.

അഥ തമ്പി പച്ചക്ഖം തസ്സ സേസഭാവോ ഏവ ന സിയാതി? സബ്ബമേതം അകാരണം. കസ്മാ? അവിസയവിചാരണഭാവതോ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ – ‘‘ബുദ്ധവിസയോ, ഭിക്ഖവേ, അചിന്തേയ്യോ ന ചിന്തേതബ്ബോ, യോ ചിന്തേയ്യ, ഉമ്മാദസ്സ വിഘാതസ്സ ഭാഗീ അസ്സാ’’തി (അ. നി. ൪.൭൭). ഇദം പനേത്ഥ സന്നിട്ഠാനം – യം കിഞ്ചി ഭഗവതാ ഞാതും ഇച്ഛിതം സകലം ഏകദേസോ വാ, തത്ഥ തത്ഥ അപ്പടിഹതവുത്തിതായ പച്ചക്ഖതോ ഞാണം പവത്തതി നിച്ചസമാധാനഞ്ച വിക്ഖേപാഭാവതോ. ഞാതും ഇച്ഛിതസ്സ ച സകലസ്സ അവിസയഭാവേ തസ്സ ആകങ്ഖപ്പടിബദ്ധവുത്തിതാ ന സിയാ, ഏകന്തേനേവസ്സാ ഇച്ഛിതബ്ബാ ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ആവജ്ജനപ്പടിബദ്ധാ ആകങ്ഖപ്പടിബദ്ധാ മനസികാരപ്പടിബദ്ധാ ചിത്തുപ്പാദപ്പടിബദ്ധാ’’തി (മഹാനി. ൬൯; പടി. മ. ൩.൫) വചനതോ. അതീതാനാഗതവിസയമ്പി ഭഗവതോ ഞാണം അനുമാനാഗമതക്കഗഹണവിരഹിതത്താ പച്ചക്ഖമേവ.

നനു ച ഏതസ്മിമ്പി പക്ഖേ യദാ സകലം ഞാതും ഇച്ഛിതം, തദാ സകിംയേവ സകലവിസയതായ അനിരൂപിതരൂപേന ഭഗവതോ ഞാണം പവത്തേയ്യാതി വുത്തദോസാ നാതിവത്തിയേവാതി? ന, തസ്സ വിസോധിതത്താ. വിസോധിതോ ഹി സോ ബുദ്ധവിസയോ അചിന്തേയ്യോതി. അഞ്ഞഥാ പചുരജനഞാണസമാനവുത്തിതായ ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താനം ഞാണസ്സ അചിന്തേയ്യതാ ന സിയാ, തസ്മാ സകലധമ്മാരമ്മണമ്പി തം ഏകധമ്മാരമ്മണം വിയ സുവവത്ഥാപിതേയേവ തേ ധമ്മേ കത്വാ പവത്തതീതി ഇദമേത്ഥ അചിന്തേയ്യം, ‘‘യാവതകം ഞേയ്യം, താവതകം ഞാണം. യാവതകം ഞാണം, താവതകം ഞേയ്യം. ഞേയ്യപരിയന്തികം ഞാണം, ഞാണപരിയന്തികം ഞേയ്യ’’ന്തി (പടി. മ. ൩.൫) ഏവമേകജ്ഝം വിസും സകിം കമേന വാ ഇച്ഛാനുരൂപം സമ്മാ സാമം സബ്ബധമ്മാനം ബുദ്ധത്താ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ.

വിജ്ജാഹീതി ഏത്ഥ വിന്ദിയം വിന്ദതീതി വിജ്ജാ, യാഥാവതോ ഉപലബ്ഭതീതി അത്ഥോ. അത്തനോ വാ പടിപക്ഖസ്സ വിജ്ഝനട്ഠേന വിജ്ജാ, തമോക്ഖന്ധാദികസ്സ പദാലനട്ഠേനാതി അത്ഥോ. തതോ ഏവ അത്തനോ വിസയസ്സ വിദിതകരണട്ഠേനപി വിജ്ജാ. സമ്പന്നത്താതി സമന്നാഗതത്താ പരിപുണ്ണത്താ വാ, അവികലത്താതി അത്ഥോ. തത്രാതി അമ്ബട്ഠസുത്തേ. മനോമയിദ്ധിയാതി ഏത്ഥ ‘‘ഇധ ഭിക്ഖു ഇമമ്ഹാ കായാ അഞ്ഞം കായം അഭിനിമ്മിനാതി രൂപിം മനോമയം സബ്ബങ്ഗപച്ചങ്ഗം അഹീനിന്ദ്രിയ’’ന്തി (ദീ. നി. ൧.൨൩൬) ഇമിനാ നയേന ആഗതാ ഇദ്ധി സരീരബ്ഭന്തരേ അഞ്ഞസ്സേവ ഝാനമനേന നിബ്ബത്തത്താ മനോമയസ്സ സരീരസ്സ നിബ്ബത്തിവസേന പവത്താ മനോമയിദ്ധി നാമ. ഛ അഭിഞ്ഞാതി ആസവക്ഖയഞാണേന സദ്ധിം ഇദ്ധിവിധാദികാ പഞ്ചാഭിഞ്ഞായോ. തിസ്സന്നം അട്ഠന്നഞ്ച വിജ്ജാനം തത്ഥ തത്ഥ സുത്തേ ഗഹണം വേനേയ്യജ്ഝാസയവസേനാതി ദട്ഠബ്ബം. സത്ത സദ്ധമ്മാ നാമ സദ്ധാ ഹിരീ ഓത്തപ്പം ബാഹുസച്ചം വീരിയം സതി പഞ്ഞാ ച. യേ സന്ധായ വുത്തം ‘‘ഇധ ഭിക്ഖു സദ്ധോ ഹോതി, ഹിരിമാ, ഓത്തപ്പീ, ബഹുസ്സുതോ, ആരദ്ധവീരിയോ, ഉപട്ഠിതസ്സതി, പഞ്ഞവാ ഹോതീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൩൦). ചത്താരി ഝാനാനീതി യാനി കാനിചി ചത്താരി രൂപാവചരജ്ഝാനാനി.

കസ്മാ പനേത്ഥ സീലാദയോയേവ പന്നരസ ‘‘ചരണ’’ന്തി വുത്താതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘ഇമേയേവ ഹീ’’തിആദി. തേന തേസം സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹതോ നിബ്ബാനുപഗമനേ ഏകംസതോ സാധനഭാവമാഹ. ഇദാനി തദത്ഥസാധനായ ആഗമം ദസ്സേന്തോ ‘‘യഥാഹാ’’തിആദിമാഹ. ഭഗവാതിആദി വുത്തസ്സേവത്ഥസ്സ നിഗമനവസേന വുത്തം. നനു ചായം വിജ്ജാചരണസമ്പദാ സാവകേസുപി ലബ്ഭതീതി? കിഞ്ചാപി ലബ്ഭതി, ന പന തഥാ, യഥാ ഭഗവതോതി ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ വിജ്ജാസമ്പദാ’’തിആദി വുത്തം. ആസവക്ഖയവിജ്ജായ സബ്ബഞ്ഞുഭാവസിദ്ധിതോ ആഹ ‘‘വിജ്ജാസമ്പദാ ഭഗവതോ സബ്ബഞ്ഞുതം പൂരേത്വാ ഠിതാ’’തി. ചതൂസു ഝാനേസു അന്തോഗധഭാവേന ചരണധമ്മപരിയാപന്നത്താ കരുണാബ്രഹ്മവിഹാരസ്സ യഥാരഹം തസ്സ ച മഹാകരുണാസമാപത്തിവസേന അസാധാരണസഭാവസ്സ ഭഗവതി ഉപലബ്ഭനതോ ആഹ ‘‘ചരണസമ്പദാ മഹാകാരുണികതം പൂരേത്വാ ഠിതാ’’തി. യഥാ സത്താനം അനത്ഥം പരിവജ്ജേത്വാ അത്ഥേ നിയോജനം പഞ്ഞായ വിനാ ന ഹോതി, ഏവം നേസം അത്ഥാനത്ഥജാനനം സത്ഥു കരുണായ വിനാ ന ഹോതീതി ഉഭയമ്പി ഉഭയത്ഥ സകിച്ചകമേവ സിയാ. യത്ഥ പന യസ്സാ പധാനഭാവോ, തം ദസ്സേതും ‘‘സോ സബ്ബഞ്ഞുതായാ’’തിആദി വുത്തം. യഥാ തം വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോതി ഏത്ഥ തന്തി നിപാതമത്തം, യഥാ അഞ്ഞോപി വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ നിയോജേതി, തഥാ അയന്തി അത്ഥോ. തേന വിജ്ജാചരണസമ്പന്നസ്സേവായം ആവേണികാ പടിപത്തീതി ദസ്സേതി. സാ പനായം സത്ഥു വിജ്ജാചരണസമ്പദാ സാസനസ്സ നിയ്യാനികതായ സാവകാനം സമ്മാപടിപത്തിയാ ഏകന്തകാരണന്തി ദസ്സേതും ‘‘തേനസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ അത്തന്തപാദയോതി ആദി-സദ്ദേന പരന്തപഉഭയന്തപാ ഗഹിതാ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

ഏത്ഥ ച വിജ്ജാസമ്പദായ സത്ഥു പഞ്ഞാമഹത്തം പകാസിതം ഹോതി, ചരണസമ്പദായ കരുണാമഹത്തം. തേസു പഞ്ഞായ ഭഗവതോ ധമ്മരജ്ജപ്പത്തി, കരുണായ ധമ്മസംവിഭാഗോ. പഞ്ഞായ സംസാരദുക്ഖനിബ്ബിദാ, കരുണായ സംസാരദുക്ഖസഹനം. പഞ്ഞായ പരദുക്ഖപരിജാനനം, കരുണായ പരദുക്ഖപതികാരാരമ്ഭോ. പഞ്ഞായ പരിനിബ്ബാനാഭിമുഖഭാവോ, കരുണായ തദധിഗമോ. പഞ്ഞായ സയം തരണം, കരുണായ പരേസം താരണം. പഞ്ഞായ ബുദ്ധഭാവസിദ്ധി, കരുണായ ബുദ്ധകിച്ചസിദ്ധി. കരുണായ വാ ബോധിസത്തഭൂമിയം സംസാരാഭിമുഖഭാവോ, പഞ്ഞായ തത്ഥ അനഭിരതി, തഥാ കരുണായ പരേസം അഭിംസാപനം, പഞ്ഞായ സയം പരേഹി അഭായനം. കരുണായ പരം രക്ഖന്തോ അത്താനം രക്ഖതി, പഞ്ഞായ അത്താനം രക്ഖന്തോ പരം രക്ഖതി. തഥാ കരുണായ അപരന്തപോ, പഞ്ഞായ അനത്തന്തപോ, തേന അത്തഹിതായ പടിപന്നാദീസു ചതൂസു പുഗ്ഗലേസു ചതുത്ഥപുഗ്ഗലഭാവോ സിദ്ധോ ഹോതി. തഥാ കരുണായ ലോകനാഥതാ, പഞ്ഞായ അത്തനാഥതാ. കരുണായ ചസ്സ നിന്നതാഭാവോ, പഞ്ഞായ ഉന്നമാഭാവോ. തഥാ കരുണായ സബ്ബസത്തേസു ജനിതാനുഗ്ഗഹോ, പഞ്ഞാനുഗതത്താ ന ച ന സബ്ബത്ഥ വിരത്തചിത്തോ, പഞ്ഞായ സബ്ബധമ്മേസു വിരത്തചിത്തോ, കരുണാനുഗതത്താ ന ച ന സബ്ബസത്താനുഗ്ഗഹായ പവത്തോ. യഥാ ഹി കരുണാ ഭഗവതോ സിനേഹസോകവിരഹിതാ, ഏവം പഞ്ഞാ അഹംകാരമമംകാരവിനിമുത്താതി അഞ്ഞമഞ്ഞവിസോധിതാ പരമവിസുദ്ധാ ഗുണവിസേസാ വിജ്ജാചരണസമ്പദാഹി പകാസിതാതി ദട്ഠബ്ബം.

ഇദാനി സുഗതോതി ഇമസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സോഭനഗമനത്താ’’തിആദി. ‘‘ഗതേ ഠിതേ’’തിആദീസു ഗമനമ്പി ഗതന്തി വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘ഗമനമ്പി ഹി ഗതന്തി വുച്ചതീ’’തി. സോഭനന്തി സുഭം, സുഭഭാവോ വിസുദ്ധതായ, വിസുദ്ധതാ ദോസവിഗമേനാതി ആഹ ‘‘പരിസുദ്ധമനവജ്ജ’’ന്തി. ഗമനഞ്ച നാമ ബഹുവിധന്തി ഇധാധിപ്പേതം ഗമനം ദസ്സേന്തോ ‘‘അരിയമഗ്ഗോ’’തി ആഹ. സോ ഹി നിബ്ബാനസ്സ ഗതി അധിഗമോതി ച കത്വാ ഗതം ഗമനന്തി ച വുച്ചതി. ഇദാനി തസ്സേവ ഗമനേ കാരണം ദസ്സേതും ‘‘തേന ഹേസാ’’തിആദി വുത്തം. ഖേമം ദിസന്തി നിബ്ബാനം. അസജ്ജമാനോതി പരിപന്ഥാഭാവേന സുഗതിഗമനേപി അസജ്ജന്തോ സങ്ഗം അകരോന്തോ, പഗേവ ഇതരത്ഥ. അഥ വാ ഏകാസനേ നിസീദിത്വാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാവസേനേവ ചതുന്നമ്പി മഗ്ഗാനം പടിലദ്ധഭാവതോ അസജ്ജമാനോ അബജ്ഝന്തോ ഗതോ. യം ഗമനം ഗച്ഛന്തോ സബ്ബഗമനത്ഥം ആവഹതി, സബ്ബഞ്ച അനുത്തരം സമ്പത്തിം ആവഹതി, തദേവ സോഭനം നാമ, തേന ച ഭഗവാ ഗതോതി ആഹ ‘‘ഇതി സോഭനഗമനത്താ സുഗതോ’’തി സോഭനത്ഥോ സുസദ്ദോതി കത്വാ.

അസുന്ദരാനം ദുക്ഖാനം സങ്ഖാരപ്പവത്തീനം അഭാവതോ അച്ചന്തസുഖത്താ ഏകന്തതോ സുന്ദരം നാമ അസങ്ഖതാ ധാതൂതി ആഹ ‘‘സുന്ദരഞ്ചേസ ഠാനം ഗതോ അമതം നിബ്ബാന’’ന്തി. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘നിബ്ബാനം പരമം സുഖ’’ന്തി (മ. നി. ൨.൨൧൫; ധ. പ. ൨൦൩-൨൦൪). സമ്മാതി സുട്ഠു. സുട്ഠു ഗമനഞ്ച നാമ പടിപക്ഖേന അനഭിഭൂതസ്സ ഗമനന്തി ആഹ ‘‘പഹീനേ കിലേസേ പുന അപച്ചാഗച്ഛന്തോ’’തി, പഹീനാനം പുന അസമുദാചാരവസേന അപച്ചാഗച്ഛന്തോ. വുത്തമേവത്ഥം ആഗമം ദസ്സേത്വാ വിഭാവേന്തോ ആഹ ‘‘വുത്തഞ്ചേത’’ന്തിആദി. ഏതന്തി തേന തേന മഗ്ഗേന പഹീനകിലേസാനം പുന അപച്ചാഗമനം, ഇദഞ്ച സിഖാപ്പത്തം സമ്മാഗമനം, യായ ആഗമനീയപടിപദായ സിദ്ധം, സാപി സമ്മാഗമനമേവാതി ഏവമ്പി ഭഗവാ സുഗതോതി ദസ്സേതും ‘‘സമ്മാ വാ ആഗതോ’’തിആദി വുത്തം. സമ്മാപടിപത്തിയാതി സമ്മാസമ്ബോധിയാ സമ്പാപനേ അവിപരീതപടിപത്തിയാ. സബ്ബലോകസ്സ ഹിതസുഖമേവ കരോന്താതി ഏതേന മഹാബോധിയാ പടിപദാ അവിഭാഗേന സബ്ബസത്താനം സബ്ബദാ ഹിതസുഖാവഹഭാവേനേവ പവത്തതീതി ദസ്സേതി. സസ്സതം ഉച്ഛേദന്തി ഇമേ അന്തേ അനുപഗച്ഛന്തോ ഗതോതി ഏതേന പടിച്ചസമുപ്പാദഗതിം ദസ്സേതി. കാമസുഖം അത്തകിലമഥന്തി ഇമേ അനുപഗച്ഛന്തോ ഗതോതി ഏതേന അരിയമഗ്ഗഗതിം ദസ്സേതി.

തത്രാതി യുത്തട്ഠാനേ യുത്തസ്സേവ ഭാസനേ. നിപ്ഫാദേതബ്ബേ സാധേതബ്ബേ ചേതം ഭുമ്മം. അഭൂതന്തി അഭൂതത്ഥം. അത്ഥമുഖേന ഹി വാചായ അഭൂതതാ ഭൂതതാ വാ. അതച്ഛന്തി തസ്സേവ വേവചനം. അനത്ഥസംഹിതന്തി ദിട്ഠധമ്മികേന സമ്പരായികേന വാ അനത്ഥേന സംഹിതം അനത്ഥസംഹിതം, അനത്ഥാവഹം. ന അത്ഥോതി അനത്ഥോ, അത്ഥസ്സ പടിപക്ഖോ അഭാവോ ച, തേന സംഹിതം, പിസുണവാചം സമ്ഫപ്പലാപഞ്ചാതി അത്ഥോ. ഏവമേത്ഥ ചതുബ്ബിധസ്സപി വചീദുച്ചരിതസ്സ സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏത്ഥ ച പഠമാ വാചാ സീലവന്തം ‘‘ദുസ്സീലോ’’തി, അചണ്ഡാലാദിം ‘‘ചണ്ഡാലോ’’തിആദിനാ ഭാസമാനസ്സ ദട്ഠബ്ബാ. ദുതിയാ ദുസ്സീലം ‘‘ദുസ്സീലോ’’തി, ചണ്ഡാലാദിമേവ ‘‘ചണ്ഡാലോ’’തിആദിനാ അവിനയേന ഭാസമാനസ്സ. തതിയാ നേരയികാദികസ്സ നേരയികാദിഭാവവിഭാവനീകഥാ യഥാ ‘‘ആപായികോ ദേവദത്തോ നേരയികോ’’തിആദികാ. ചതുത്ഥീ ‘‘വേദവിഹിതേന യഞ്ഞവിധിനാ പാണാതിപാതാദികതം സുഗതിം ആവഹതീ’’തി ലോകസ്സ ബ്യാമോഹനകഥാ. പഞ്ചമീ ഭൂതേന പേസുഞ്ഞുപസംഹാരാ കഥാ. ഛട്ഠാ യുത്തപത്തട്ഠാനേ പവത്തിതാ ദാനസീലാദികഥാ വേദിതബ്ബാ. ഏവം സമ്മാ ഗദത്താതി യഥാവുത്തം അഭൂതാദിം വജ്ജേത്വാ ഭൂതം തച്ഛം അത്ഥസംഹിതം പിയം മനാപം തതോ ഏവ സമ്മാ സുട്ഠു ഗദനതോ സുഗതോ. ആപാഥഗമനമത്തേന കസ്സചി അപ്പിയമ്പി ഹി ഭഗവതോ വചനം പിയം മനാപമേവ അത്ഥസിദ്ധിയാ ലോകസ്സ ഹിതസുഖാവഹത്താ. ഏത്ഥ പന ദ-കാരസ്സ ത-കാരം കത്വാ ‘‘സുഗതോ’’തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

അപരോ നയോ – സോഭനം ഗതം ഗമനം ഏതസ്സാതി സുഗതോ. ഭഗവതോ ഹി വേനേയ്യജനുപസങ്കമനം ഏകന്തേന തേസം ഹിതസുഖനിപ്ഫാദനതോ സോഭനം ഭദ്ദകം. തഥാ ലക്ഖണാനുബ്യഞ്ജനപ്പടിമണ്ഡിതരൂപകായതായ ദുതവിലമ്ബിതഖലിതാനുകഡ്ഢനനിപ്പീളനുക്കുടികകുടിലാകുലതാദിദോസവിരഹിതം വിലാസിതരാജഹംസവസഭവാരണമിഗരാജഗമനം കായഗമനം ഞാണഗമനഞ്ച വിപുലനിമ്മലകരുണാസതിവീരിയാദിഗുണവിസേസഹിതമഭിനീഹാരതോ യാവ മഹാബോധി അനവജ്ജതായ സത്താനം ഹിതസുഖാവഹതായ ച സോഭനമേവ. അഥ വാ സയമ്ഭൂഞാണേന സകലമ്പി ലോകം പരിഞ്ഞാഭിസമയവസേന പരിജാനന്തോ സമ്മാ ഗതോ അവഗതോതി സുഗതോ. തഥാ ലോകസമുദയം പഹാനാഭിസമയവസേന പജഹന്തോ അനുപ്പത്തിധമ്മതം ആപാദേന്തോ സമ്മാ ഗതോ അതീതോതി സുഗതോ. ലോകനിരോധം നിബ്ബാനം സച്ഛികിരിയാഭിസമയവസേന സമ്മാ ഗതോ അധിഗതോതി സുഗതോ. ലോകനിരോധഗാമിനിം പടിപദം ഭാവനാഭിസമയവസേന സമ്മാ ഗതോ പടിപന്നോതി സുഗതോ. തഥാ യം ഇമസ്സ സദേവകസ്സ ലോകസ്സ ദിട്ഠം സുതം മുതം വിഞ്ഞാതം പത്തം പരിയേസിതം ഞാതം അനുവിചരിതം മനസാ, സബ്ബം തം ഹത്ഥതലേ ആമലകം വിയ സമ്മാ പച്ചക്ഖതോ ഗതോ അബ്ഭഞ്ഞാസീതി സുഗതോ.

ഇദാനി ലോകവിദൂതി ഇമസ്സ അത്ഥം പകാസേന്തോ ആഹ ‘‘സബ്ബഥാ വിദിതലോകത്താ’’തിആദി. തത്ഥ സബ്ബഥാതി സബ്ബപ്പകാരേന, യോ യോ ലോകോ യേന യേന പകാരേന വേദിതബ്ബോ, തേന തേന പകാരേനാതി അത്ഥോ. തേ പന പകാരേ ദസ്സേതും ‘‘സഭാവതോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ സഭാവതോതി ദുക്ഖസഭാവതോ. സബ്ബോ ഹി ലോകോ ദുക്ഖസഭാവോ. യഥാഹ ‘‘സംഖിത്തേന പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ദുക്ഖാ’’തി. സമുദയതോതി യതോ സമുദേതി, തതോ തണ്ഹാദിതോ. നിരോധതോതി യത്ഥ സോ നിരുജ്ഝതി, തതോ വിസങ്ഖാരതോ. നിരോധൂപായതോതി യേന വിധിനാ സോ നിരോധോ പത്തബ്ബോ, തതോ അരിയമഗ്ഗതോ ഇതോ അഞ്ഞസ്സ പകാരസ്സ അഭാവാ. ഇതി ‘‘സബ്ബഥാ ലോകം അവേദീ’’തി വത്വാ തദത്ഥസാധകം സുത്തം ദസ്സേന്തോ ‘‘യത്ഥ ഖോ, ആവുസോ’’തിആദിമാഹ. ഇദഞ്ച സുത്തം ‘‘യത്ഥ ഖോ, ഭന്തേ, ന ജായതി…പേ… ന ഉപപജ്ജതി, സക്കാ നു ഖോ സോ, ഭന്തേ, ഗമനേന ലോകസ്സ അന്തോ ഞാതും വാ ദട്ഠും വാ പാപുണിതും വാ’’തി (സം. നി. ൧.൧൦൭; അ. നി. ൪.൪൫) ഓകാസലോകസ്സ ഗതിം സന്ധായ രോഹിതദേവപുത്തേന പുട്ഠോ ഭഗവാ അഭാസി. തത്ഥ ന ജായതീതിആദിനാ ഉജുകം ജാതിആദീനി പടിക്ഖിപിത്വാ ന ചവതി ന ഉപപജ്ജതീതി പദദ്വയേന അപരാപരം ചവനുപപതനാനി പടിക്ഖിപതി. കേചി പന ‘‘ന ജായതീതിആദി ഗബ്ഭസേയ്യകാദിവസേന വുത്തം, ഇതരം ഓപപാതികവസേനാ’’തി വദന്തി. തന്തി ജാതിആദിരഹിതം. ഗമനേനാതി പദസാ ഗമനേന. ലോകസ്സന്തന്തി സങ്ഖാരലോകസ്സ അന്തഭൂതം നിബ്ബാനം. ഞാതേയ്യന്തി ജാനിതബ്ബം. ദട്ഠേയ്യന്തി ദട്ഠബ്ബം. പത്തേയ്യന്തി പത്തബ്ബം. ‘‘ഞാതായം ദിട്ഠായം പത്തായ’’ന്തി വാ പാഠോ, തത്ഥ ഗമനേന ലോകസ്സന്തം ഞാതാ അയം ദിട്ഠാ അയം പത്താ അയന്തി ന വദാമീതി അത്ഥോ. അയന്തി നിബ്ബാനത്ഥികോ.

കാമം പദസാ ഗമനേന ഗന്ത്വാ ലോകസ്സന്തം ഞാതും ദട്ഠും പത്തും വാ ന സക്കാ, അപി ച പരിമിതപരിച്ഛിന്നട്ഠാനേ തം പഞ്ഞാപേത്വാ ദസ്സേമീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘അപി ചാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ ബ്യാമമത്തേ കളേവരേതി ബ്യാമപ്പമാണേ അത്തഭാവേ. ഇമിനാ രൂപക്ഖന്ധം ദസ്സേതി. സസഞ്ഞിമ്ഹീതി സഞ്ഞായ സഹിതേ. ഇമിനാ സഞ്ഞാസീസേന വേദനാദയോ തയോ ഖന്ധേ ദസ്സേതി സഞ്ഞാസഹിതത്താ ഏവ. സമനകേതി സവിഞ്ഞാണകേതി അത്ഥോ. ഇമിനാ വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധം ദസ്സേതി, അവിഞ്ഞാണകേ പന ഉതുസമുട്ഠാനരൂപസമുദായമത്തേ പഞ്ഞാപേതും ന സക്കാതി അധിപ്പായോ. ലോകന്തി ഖന്ധാദിലോകം. ലോകനിരോധന്തി തസ്സ ലോകസ്സ നിരുജ്ഝനം നിബ്ബാനമേവ വാ. നിബ്ബാനമ്പി ഹി ഖന്ധേ പടിച്ച പഞ്ഞാപനതോ സരീരസ്മിംയേവ പഞ്ഞാപേതി. അദേസമ്പി ഹി തം യേസം നിരോധോ, തേസം വസേന ദേസതോപി ഉപചാരവസേന നിദ്ദിസീയതി യഥാ ‘‘ചക്ഖും ലോകേ പിയരൂപം സാതരൂപം, ഏത്ഥേസാ തണ്ഹാ പഹീയമാനാ പഹീയതി, ഏത്ഥ നിരുജ്ഝമാനാ നിരുജ്ഝതീ’’തി (ദീ. നി. ൨.൪൦൧; മ. നി. ൧.൧൩൪; വിഭ. ൨൦൪).

ഗമനേനാതി പാകതികഗമനേന. ലോകസ്സന്തോതി സങ്ഖാരലോകസ്സ അന്തോ അന്തകിരിയായ ഹേതുഭൂതം നിബ്ബാനം. കുദാചനന്തി കദാചിപി. അപ്പത്വാതി അഗ്ഗമഗ്ഗേന അനധിഗന്ത്വാ. പമോചനന്തി പമുത്തി നിസ്സരണം. തസ്മാതി യസ്മാ ലോകന്തം അപ്പത്വാ വട്ടദുക്ഖതോ മുത്തി നത്ഥി, തസ്മാ. ഹവേതി നിപാതമത്തം. ലോകവിദൂതി സഭാവാദിതോ സബ്ബം ലോകം വിജാനന്തോ. സുമേധോതി സുന്ദരപഞ്ഞോ. ലോകന്തഗൂതി പരിഞ്ഞാഭിസമയേന ലോകം വിദിത്വാ പഹാനാഭിസമയേന ലോകന്തഗൂ. മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയസ്സ പരിനിട്ഠിതത്താ വുസിതബ്രഹ്മചരിയോ. സബ്ബേസം കിലേസാനം സമിതത്താ ചതുസച്ചധമ്മാനം വാ അഭിസമിതത്താ സമിതാവീ. നാസീസതീതി ന പത്ഥേതി, യഥാ ഇമം ലോകം, ഏവം പരഞ്ച ലോകം നാസീസതി അപ്പടിസന്ധികത്താ.

ഏവം യദിപി ലോകവിദുതാ അനവസേസതോ ദസ്സിതാ സഭാവാദിതോ ദസ്സിതത്താ, ലോകോ പന ഏകദേസേനേവ വുത്തോതി തം അനവസേസതോ ദസ്സേതും ‘‘അപി ച തയോ ലോകാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഇന്ദ്രിയബദ്ധാനം ഖന്ധാനം സമൂഹോ സന്താനോ ച സത്തലോകോ. രൂപാദീസു സത്തവിസത്തതായ സത്തോ, ലോകീയതി ഏത്ഥ കുസലാകുസലം തബ്ബിപാകോ ചാതി ലോകോ. അനിന്ദ്രിയബദ്ധാനം രൂപാദീനം സമൂഹോ സന്താനോ ച ഓകാസലോകോ ലോകീയന്തി ഏത്ഥ ജങ്ഗമാ ഥാവരാ ച തേസഞ്ച ഓകാസഭൂതോതി കത്വാ. തദാധാരതായ ഹേസ ‘‘ഭാജനലോകോ’’തിപി വുച്ചതി. ഉഭയേപി ഖന്ധാ സങ്ഖാരലോകോ പച്ചയേഹി സങ്ഖരീയന്തി ലുജ്ജന്തി പലുജ്ജന്തി ചാതി. ആഹാരട്ഠിതികാതി പച്ചയട്ഠിതികാ, പച്ചയായത്തവുത്തികാതി അത്ഥോ. പച്ചയത്ഥോ ഹേത്ഥ ആഹാരസദ്ദോ ‘‘അയമാഹാരോ അനുപ്പന്നസ്സ വാ കാമച്ഛന്ദസ്സ ഉപ്പാദായാ’’തിആദീസു (സം. നി. ൫.൨൩൨) വിയ. ഏവഞ്ഹി ‘‘സബ്ബേ സത്താ’’തി ഇമിനാ അസഞ്ഞസത്താപി പരിഗ്ഗഹിതാ ഹോന്തി. സാ പനായം ആഹാരട്ഠിതികതാ നിപ്പരിയായതോ സങ്ഖാരധമ്മോ, ന സത്തധമ്മോതി ആഹ ‘‘ആഹാരട്ഠിതികാതി ആഗതട്ഠാനേ സങ്ഖാരലോകോ വേദിതബ്ബോ’’തി.