അന്തരപേയ്യാലം

കതിപുച്ഛാവാരവണ്ണനാ

൨൭൧. വേരം മണതീതി രാഗാദിവേരം മണതി വിനാസേതി. ഏതായാതി വിരതിയാ. നിയ്യാനന്തി മഗ്ഗം. കായപാഗബ്ബിയന്തി കായപാഗബ്ബിയവസേന പവത്തം കായദുച്ചരിതം.

൨൭൪. സാരണീയാതി സരിതബ്ബയുത്താ അനുസ്സരണാരഹാ അദ്ധാനേ അതിക്കന്തേപി ന സമ്മുസ്സിതബ്ബാ. മിജ്ജതി സിനിയ്ഹതി ഏതായാതി മേത്താ, മിത്തഭാവോ. മേത്താ ഏതസ്സ അത്ഥീതി മേത്തം കായകമ്മം, തം പന യസ്മാ മേത്താസഹഗതചിത്തസമുട്ഠാനം, തസ്മാ വുത്തം ‘‘മേത്തചിത്തേന കതം കായകമ്മ’’ന്തി. ആവീതി പകാസം. പകാസഭാവോ ചേത്ഥ യം ഉദ്ദിസ്സ തം കായകമ്മം കരീയതി, തസ്സ സമ്മുഖഭാവതോതി ആഹ ‘‘സമ്മുഖാ’’തി. രഹോതി അപകാസം. അപകാസതാ ച യം ഉദ്ദിസ്സ തം കമ്മം കരീയതി, തസ്സ അപച്ചക്ഖഭാവതോതി ആഹ ‘‘പരമ്മുഖാ’’തി. ഉഭയേഹീതി നവകേഹി ഥേരേഹി ച. പിയം പിയായിതബ്ബം കരോതീതി പിയകരണോ. ഗരും ഗരുട്ഠാനിയം കരോതീതി ഗരുകരണോ. സങ്ഗഹായാതി സങ്ഗഹവത്ഥുവിസേസഭാവതോ സബ്രഹ്മചാരീനം സങ്ഗഹണത്ഥായ. അവിവാദായാതി സങ്ഗഹവത്ഥുഭാവതോ ഏവ ന വിവാദായ. സതി ച അവിവാദഹേതുഭൂതസങ്ഗഹകത്തേ തേസം വസേന സബ്രഹ്മചാരീനം സമഗ്ഗഭാവോ ഭേദാഭാവോ സിദ്ധോയേവാതി ആഹ ‘‘സമഗ്ഗഭാവായാ’’തിആദി.

പഗ്ഗയ്ഹ വചനന്തി കേവലം ‘‘ദേവോ’’തി അവത്വാ ‘‘ദേവത്ഥേരോ’’തി ഗുണേഹി ഥിരഭാവജോതനം പഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ഉച്ചം കത്വാ വചനം. മമത്തബോധനവചനം മമായനവചനം. ഏകന്തതിരോക്ഖസ്സ മനോകമ്മസ്സ സമ്മുഖതാ നാമ വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപനവസേനേവ ഹോതി, തഞ്ച ഖോ ലോകേ കായകമ്മന്തി പാകടം പഞ്ഞാതം ഹത്ഥവികാരാദിം അനാമസിത്വായേവ ദസ്സേന്തോ ‘‘നയനാനി ഉമ്മീലേത്വാ’’തിആദിമാഹ. കാമഞ്ചേത്ഥ മേത്താസിനേഹസിനിദ്ധാനം നയനാനം ഉമ്മീലനാ പസന്നേന മുഖേന ഓലോകനഞ്ച മേത്തം കായകമ്മമേവ, യസ്സ പന ചിത്തസ്സ വസേന നയനാനം മേത്താസിനേഹസിനിദ്ധതാ മുഖസ്സ ച പസന്നതാ, തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘മേത്തം മനോകമ്മം നാമാ’’തി.

ഇമാനി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൧൪൧; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൪൯൨; അ. നി. അട്ഠ. ൩.൬.൧൧) ച മേത്തകായകമ്മാദീനി പാളിയം ഭിക്ഖൂനം വസേന ആഗതാനി ഗിഹീസുപി ലബ്ഭന്തിയേവ. ഭിക്ഖൂനഞ്ഹി മേത്തചിത്തേന ആചരിയുപജ്ഝായവത്താദിആഭിസമാചാരികധമ്മപൂരണം മേത്തം കായകമ്മം നാമ. സബ്ബഞ്ച അനവജ്ജകായകമ്മം ആഭിസമാചാരികകമ്മന്തോഗധമേവാതി വേദിതബ്ബം. ഗിഹീനം ചേതിയവന്ദനത്ഥായ ബോധിവന്ദനത്ഥായ സങ്ഘനിമന്തനത്ഥായ ഗമനം, ഗാമം വാ പിണ്ഡായ പവിട്ഠേ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ പച്ചുഗ്ഗമനം, പത്തപടിഗ്ഗഹണം, ആസനപഞ്ഞാപനം, അനുഗമനന്തി ഏവമാദികം മേത്തം കായകമ്മം നാമ. ഭിക്ഖൂനം മേത്തചിത്തേന ആചാരപഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപന കമ്മട്ഠാനകഥന ധമ്മദേസനാ പരിപുച്ഛന അട്ഠകഥാകഥനവസേന പവത്തിയമാനം തേപിടകമ്പി ബുദ്ധവചനം മേത്തം വചീകമ്മം നാമ. ഗിഹീനം ‘‘ചേതിയവന്ദനത്ഥായ ഗച്ഛാമ, ബോധിവന്ദനത്ഥായ ഗച്ഛാമ, ധമ്മസ്സവനം കരിസ്സാമ, ദീപമാലാപുപ്ഫപൂജം കരിസ്സാമ, തീണി സുചരിതാനി സമാദായ വത്തിസ്സാമ, സലാകഭത്താദീനി ദസ്സാമ, വസ്സാവാസികം ദസ്സാമ, അജ്ജ സങ്ഘസ്സ ചത്താരോ പച്ചയേ ദസ്സാമ, സങ്ഘം നിമന്തേത്വാ ഖാദനീയാദീനി സംവിദഹഥ, ആസനാനി പഞ്ഞപേഥ, പാനീയം ഉപട്ഠാപേഥ, സങ്ഘം പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ ആനേഥ, പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദാപേഥ, ഛന്ദജാതാ ഉസ്സാഹജാതാ വേയ്യാവച്ചം കരോഥാ’’തിആദികഥനകാലേ മേത്തം വചീകമ്മം നാമ. ഭിക്ഖൂനം പാതോവ ഉട്ഠായ സരീരപടിജഗ്ഗനം ചേതിയങ്ഗണവത്താദീനി ച കത്വാ വിവിത്താസനേ നിസീദിത്വാ ‘‘ഇമസ്മിം വിഹാരേ ഭിക്ഖൂ സുഖീ ഹോന്തു അവേരാ അബ്യാപജ്ജാ’’തി ചിന്തനം മേത്തം മനോകമ്മം നാമ. ഗിഹീനം ‘‘അയ്യാ സുഖീ ഹോന്തു അവേരാ അബ്യാപജ്ജാ’’തി ചിന്തനം മേത്തം മനോകമ്മം നാമ.

ലാഭാതി ചീവരാദയോ ലദ്ധപച്ചയാ. ധമ്മികാതി കുഹനാദിഭേദം മിച്ഛാജീവം വജ്ജേത്വാ ധമ്മേന സമേന ഭിക്ഖാചരിയവത്തേന ഉപ്പന്നാ. അന്തമസോ പത്തപരിയാപന്നമത്തമ്പീതി പച്ഛിമകോടിയാ പത്തേ പരിയാപന്നം പത്തസ്സ അന്തോഗതം ദ്വത്തികടച്ഛുഭിക്ഖാമത്തമ്പി. ദേയ്യം ദക്ഖിണേയ്യഞ്ച അപ്പടിവിഭത്തം കത്വാ ഭുഞ്ജതീതി അപ്പടിവിഭത്തഭോഗീ. ഏത്ഥ ഹി ദ്വേ പടിവിഭത്താനി നാമ ആമിസപടിവിഭത്തം പുഗ്ഗലപടിവിഭത്തഞ്ച. തത്ഥ ‘‘ഏത്തകം ദസ്സാമി, ഏത്തകം ന ദസ്സാമീ’’തി ഏവം ചിത്തേന വിഭജനം ആമിസപടിവിഭത്തം നാമ. ‘‘അസുകസ്സ ദസ്സാമി, അസുകസ്സ ന ദസ്സാമീ’’തി ഏവം ചിത്തേന വിഭജനം പന പുഗ്ഗലപടിവിഭത്തം നാമ. തദുഭയമ്പി അകത്വാ യോ അപ്പടിവിഭത്തം ഭുഞ്ജതി, അയം അപ്പടിവിഭത്തഭോഗീ നാമ. തേനാഹ ‘‘നേവ ആമിസം പടിവിഭജിത്വാ ഭുഞ്ജതീ’’തിആദി. അദാതുമ്പീതി പി-സദ്ദേന ദാതുമ്പി വട്ടതീതി ദസ്സേതി. ദാനഞ്ഹി നാമ ന കസ്സചി നിവാരിതം, തേന ദുസ്സീലസ്സപി അത്ഥികസ്സ സതി സമ്ഭവേ ദാതബ്ബം, തഞ്ച ഖോ കരുണായനവസേന, ന വത്തപൂരണവസേന. സാരണീയധമ്മപൂരകസ്സ അപ്പടിവിഭത്തഭോഗിതായ ‘‘സബ്ബേസം ദാതബ്ബമേവാ’’തി വുത്തം. ഗിലാനാദീനം പന ഓദിസ്സകം കത്വാ ദാനം അപ്പടിവിഭാഗപക്ഖികം ‘‘അസുകസ്സ ന ദസ്സാമീ’’തി പടിക്ഖേപസ്സ അഭാവതോ. ബ്യതിരേകപ്പധാനോ ഹി പടിവിഭാഗോ. തേനാഹ ‘‘ഗിലാനഗിലാനുപട്ഠാക…പേ… വിചേയ്യ ദാതുമ്പി വട്ടതീ’’തി.

സാധാരണഭോഗീതി ഏത്ഥ സാധാരണഭോഗിനോ ഇദം ലക്ഖണം – യം യം പണീതം ലഭതി, തം തം നേവ ലാഭേന ലാഭം നിജിഗീസനമുഖേന ഗിഹീനം ദേതി അത്തനോ ആജീവസുദ്ധിം രക്ഖമാനോ, ന അത്തനാവ പരിഭുഞ്ജതി ‘‘മയ്ഹം അസാധാരണഭോഗിതാ മാ ഹോതൂ’’തി. തം പടിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ച ‘‘സങ്ഘേന സാധാരണം ഹോതൂ’’തി ഗഹേത്വാ ഘണ്ടിം പഹരിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം സങ്ഘസന്തകം വിയ പസ്സതി. ഇമിനാ ച തസ്സ ലാഭസ്സ തീസുപി കാലേസു സാധാരണതോ ഠപനം ദസ്സിതം. ‘‘തം പടിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ച സങ്ഘേന സാധാരണം ഹോതൂ’’തി ഇമിനാ പടിഗ്ഗഹണകാലോ ദസ്സിതോ, ‘‘ഗഹേത്വാ…പേ… പസ്സതീ’’തി ഇമിനാ പടിഗ്ഗഹിതകാലോ. തദുഭയം പന താദിസേന പുബ്ബഭാഗേന വിനാ ന ഹോതീതി അത്ഥസിദ്ധോ പുരിമകാലോ. തയിദമ്പി പടിഗ്ഗഹണതോ പുബ്ബേവസ്സ ഹോതി ‘‘സങ്ഘേന സാധാരണം ഹോതൂതി പടിഗ്ഗഹേസ്സാമീ’’തി, പടിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ ഹോതി ‘‘സങ്ഘേന സാധാരണം ഹോതൂതി പടിഗ്ഗണ്ഹാമീ’’തി, പടിഗ്ഗഹേത്വാ ഹോതി ‘‘സങ്ഘേന സാധാരണം ഹോതൂതി പടിഗ്ഗഹിതം മയാ’’തി ഏവം തിലക്ഖണസമ്പന്നം കത്വാ ലദ്ധലാഭം ഓസാനലക്ഖണം അവികോപേത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തോ സാധാരണഭോഗീ അപ്പടിവിഭത്തഭോഗീ ച ഹോതി.

ഇമം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൧൪൧; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൪൯൨; അ. നി. അട്ഠ. ൩.൬.൧൧) പന സാരണീയധമ്മം കോ പൂരേതി, കോ ന പൂരേതി? ദുസ്സീലോ താവ ന പൂരേതി. ന ഹി തസ്സ സന്തകം സീലവന്തോ ഗണ്ഹന്തി. പരിസുദ്ധസീലോ പന വത്തം അഖണ്ഡേന്തോ പൂരേതി. തത്രിദം വത്തം – യോ ഓദിസ്സകം കത്വാ മാതു വാ പിതു വാ ആചരിയുപജ്ഝായാദീനം വാ ദേതി, സോ ദാതബ്ബം ദേതു, സാരണീയധമ്മോ പനസ്സ ന ഹോതി, പലിബോധജഗ്ഗനം നാമ ഹോതി. സാരണീയധമ്മോ ഹി മുത്തപലിബോധസ്സേവ വട്ടതി. തേന പന ഓദിസ്സകം ദേന്തേന ഗിലാനഗിലാനുപട്ഠാകആഗന്തുകഗമികാനഞ്ചേവ നവപബ്ബജിതസ്സ ച സങ്ഘാടിപത്തഗ്ഗഹണം അജാനന്തസ്സ ദാതബ്ബം. ഏതേസം ദത്വാ അവസേസം ഥേരാസനതോ പട്ഠായ ഥോകം ഥോകം അദത്വാ യോ യത്തകം ഗണ്ഹാതി, തസ്സ തത്തകം ദാതബ്ബം. അവസിട്ഠേ അസതി പുന പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ഥേരാസനതോ പട്ഠായ യം യം പണീതം, തം തം ദത്വാ സേസം ഭുഞ്ജിതബ്ബം.

അയം പന സാരണീയധമ്മോ സാരണീയധമ്മപൂരണവിധിമ്ഹി സുസിക്ഖിതായ പരിസായ സുപൂരോ ഹോതി. സുസിക്ഖിതായ ഹി പരിസായ യോ അഞ്ഞതോ ലഭതി, സോ ന ഗണ്ഹാതി. അഞ്ഞതോ അലഭന്തോപി പമാണയുത്തമേവ ഗണ്ഹാതി, ന അതിരേകം. അയഞ്ച പന സാരണീയധമ്മോ ഏവം പുനപ്പുനം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ലദ്ധം ലദ്ധം ദേന്തസ്സപി ദ്വാദസഹി വസ്സേഹി പൂരതി, ന തതോ ഓരം. സചേ ഹി ദ്വാദസമേപി വസ്സേ സാരണീയധമ്മപൂരകോ പിണ്ഡപാതപൂരം പത്തം ആസനസാലായം ഠപേത്വാ നഹായിതും ഗച്ഛതി, സങ്ഘത്ഥേരോ ച ‘‘കസ്സേസോ പത്തോ’’തി വത്വാ ‘‘സാരണീയധമ്മപൂരകസ്സാ’’തി വുത്തേ ‘‘ആഹരഥ ന’’ന്തി സബ്ബം പിണ്ഡപാതം വിചാരേത്വാ ഭുഞ്ജിത്വാവ രിത്തപത്തം ഠപേതി. അഥ സോ ഭിക്ഖു രിത്തപത്തം ദിസ്വാ ‘‘മയ്ഹം അനവസേസേത്വാവ പരിഭുഞ്ജിംസൂ’’തി ദോമനസ്സം ഉപ്പാദേതി, സാരണീയധമ്മോ ഭിജ്ജതി, പുന ദ്വാദസ വസ്സാനി പൂരേതബ്ബോ ഹോതി. തിത്ഥിയപരിവാസസദിസോ ഹേസ, സകിം ഖണ്ഡേ ജാതേ പുന പൂരേതബ്ബോവ. യോ പന ‘‘ലാഭാ വത മേ, സുലദ്ധം വത മേ, യസ്സ മേ പത്തഗതം അനാപുച്ഛാവ സബ്രഹ്മചാരിനോ പരിഭുഞ്ജന്തീ’’തി സോമനസ്സം ജനേതി, തസ്സ പുണ്ണോ നാമ ഹോതി.

ഏവം പൂരിതസാരണീയധമ്മസ്സ പന നേവ ഇസ്സാ, ന മച്ഛരിയം ഹോതി, മനുസ്സാനം പിയോ ഹോതി സുലഭപച്ചയോ, പത്തഗതമസ്സ ദിയ്യമാനമ്പി ന ഖീയതി, ഭാജനീയഭണ്ഡട്ഠാനേ അഗ്ഗഭണ്ഡം ലഭതി, ഭയേ വാ ഛാതകേ വാ സമ്പത്തേ ദേവതാ ഉസ്സുക്കം ആപജ്ജന്തി.

തത്രിമാനി വത്ഥൂനി – ലേണഗിരിവാസീ തിസ്സത്ഥേരോ കിര മഹാഖീരഗാമം ഉപനിസ്സായ വസതി. പഞ്ഞാസമത്താ ഥേരാ നാഗദീപം ചേതിയവന്ദനത്ഥായ ഗച്ഛന്താ ഖീരഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ കിഞ്ചി അലദ്ധാ നിക്ഖമിംസു. ഥേരോ പവിസന്തോ തേ ദിസ്വാ പുച്ഛി ‘‘ലദ്ധം, ഭന്തേ’’തി. വിചരിമ്ഹ, ആവുസോതി. സോ അലദ്ധഭാവം ഞത്വാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ, യാവാഹം ആഗച്ഛാമി, താവ ഇധേവ ഹോഥാ’’തി. മയം, ആവുസോ, പഞ്ഞാസ ജനാ പത്തതേമനമത്തമ്പി ന ലഭിമ്ഹാതി. ഭന്തേ, നേവാസികാ നാമ പടിബലാ ഹോന്തി, അലഭന്താപി ഭിക്ഖാചാരമഗ്ഗസഭാഗം ജാനന്തീതി. ഥേരാ ആഗമിംസു. ഥേരോ ഗാമം പാവിസി. ധുരഗേഹേയേവ മഹാഉപാസികാ ഖീരഭത്തം സജ്ജേത്വാ ഥേരം ഓലോകയമാനാ ഠിതാ ഥേരസ്സ ദ്വാരം സമ്പത്തസ്സേവ പത്തം പൂരേത്വാ അദാസി. സോ തം ആദായ ഥേരാനം സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘ഗണ്ഹഥ, ഭന്തേ’’തി സങ്ഘത്ഥേരം ആഹ. ഥേരോ ‘‘അമ്ഹേഹി ഏത്തകേഹി കിഞ്ചി ന ലദ്ധം, അയം സീഘമേവ ഗഹേത്വാ ആഗതോ, കിം നു ഖോ’’തി സേസാനം മുഖം ഓലോകേസി. ഥേരോ ഓലോകനാകാരേനേവ ഞത്വാ ‘‘ഭന്തേ, ധമ്മേന സമേന ലദ്ധോ പിണ്ഡപാതോ, നിക്കുക്കുച്ചാ ഗണ്ഹഥാ’’തിആദിതോ പട്ഠായ സബ്ബേസം യാവദത്ഥം ദത്വാ അത്തനാപി യാവദത്ഥം ഭുഞ്ജി. അഥ നം ഭത്തകിച്ചാവസാനേ ഥേരാ പുച്ഛിംസു ‘‘കദാ, ആവുസോ, ലോകുത്തരധമ്മം പടിവിജ്ഝീ’’തി? നത്ഥി മേ, ഭന്തേ, ലോകുത്തരധമ്മോതി. ഝാനലാഭീസി ആവുസോതി? ഏതമ്പി മേ, ഭന്തേ, നത്ഥീതി. നനു, ആവുസോ, പാടിഹാരിയന്തി? സാരണീയധമ്മോ മേ, ഭന്തേ, പൂരിതോ, തസ്സ മേ പൂരിതകാലതോ പട്ഠായ സചേപി ഭിക്ഖുസതസഹസ്സം ഹോതി, പത്തഗതം ന ഖീയതീതി. സാധു സാധു സപ്പുരിസ അനുച്ഛവികമിദം തുയ്ഹന്തി. ഇദം താവ പത്തഗതം ന ഖീയതീതി ഏത്ഥ വത്ഥു.

അയമേവ പന ഥേരോ ചേതിയപബ്ബതേ ഗിരിഭണ്ഡമഹാപൂജായ ദാനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ‘‘ഇമസ്മിം ദാനേ കിം വരഭണ്ഡ’’ന്തി പുച്ഛി. ദ്വേ സാടകാ, ഭന്തേതി. ഏതേ മയ്ഹം പാപുണിസ്സന്തീതി. തം സുത്വാ അമച്ചോ രഞ്ഞോ ആരോചേസി ‘‘ഏകോ ദഹരോ ഏവം വദതീ’’തി. ‘‘ദഹരസ്സ ഏവം ചിത്തം, മഹാഥേരാനം പന സുഖുമാ സാടകാ വട്ടന്തീ’’തി വത്വാ ‘‘മഹാഥേരാനം ദസ്സാമീ’’തി ഠപേസി. തസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ പടിപാടിയാ ഠിതേ ദേന്തസ്സ മത്ഥകേ ഠപിതാപി തേ സാടകാ ഹത്ഥം നാരോഹന്തി, അഞ്ഞേവ ആരോഹന്തി. ദഹരസ്സ ദാനകാലേ പന ഹത്ഥം ആരുള്ഹാ. സോ തസ്സ ഹത്ഥേ ഠപേത്വാ അമച്ചസ്സ മുഖം ഓലോകേത്വാ ദഹരം നിസീദാപേത്വാ ദാനം ദത്വാ സങ്ഘം വിസ്സജ്ജേത്വാ ദഹരസ്സ സന്തികേ നിസീദിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, ഇമം ധമ്മം കദാ പടിവിജ്ഝിത്ഥാ’’തി ആഹ. സോ പരിയായേനപി അസന്തം അവദന്തോ ‘‘നത്ഥി മയ്ഹം, മഹാരാജ, ലോകുത്തരധമ്മോ’’തി ആഹ. നനു, ഭന്തേ, പുബ്ബേവ അവചുത്ഥാതി. ആമ മഹാരാജ, സാരണീയധമ്മപൂരകോ അഹം, തസ്സ മേ ധമ്മസ്സ പൂരിതകാലതോ പട്ഠായ ഭാജനീയട്ഠാനേ അഗ്ഗഭണ്ഡം പാപുണാതീതി. ‘‘സാധു സാധു ഭന്തേ, അനുച്ഛവികമിദം തുമ്ഹാക’’ന്തി വന്ദിത്വാ പക്കാമി. ഇദം ഭാജനീയട്ഠാനേ അഗ്ഗഭണ്ഡം പാപുണാതീതി ഏത്ഥ വത്ഥു.

ചണ്ഡാലതിസ്സഭയേന പന ഭാതരഗാമവാസിനോ നാഗത്ഥേരിയാ അനാരോചേത്വാവ പലായിംസു. ഥേരീ പച്ചൂസസമയേ ‘‘അതി വിയ അപ്പനിഗ്ഘോസോ ഗാമോ, ഉപധാരേഥ താവാ’’തി ദഹരഭിക്ഖുനിയോ ആഹ. താ ഗന്ത്വാ സബ്ബേസം ഗതഭാവം ഞത്വാ ആഗമ്മ ഥേരിയാ ആരോചേസും. സാ സുത്വാ ‘‘മാ തുമ്ഹേ തേസം ഗതഭാവം ചിന്തയിത്ഥ, അത്തനോ ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛായോനിസോമനസികാരേസുയേവ യോഗം കരോഥാ’’തി വത്വാ ഭിക്ഖാചാരവേലായം പാരുപിത്വാ അത്തദ്വാദസമാ ഗാമദ്വാരേ നിഗ്രോധമൂലേ അട്ഠാസി. രുക്ഖേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ ദ്വാദസന്നമ്പി ഭിക്ഖുനീനം പിണ്ഡപാതം ദത്വാ ‘‘അയ്യേ അഞ്ഞത്ഥ മാ ഗച്ഛഥ, നിച്ചം ഇധേവ ഏഥാ’’തി ആഹ. ഥേരിയാ പന കനിട്ഠഭാതാ നാഗത്ഥേരോ നാമ അത്ഥി, സോ ‘‘മഹന്തം ഭയം, ന സക്കാ യാപേതും, പരതീരം ഗമിസ്സാമീ’’തി അത്തദ്വാദസമോ അത്തനോ വസനട്ഠാനാ നിക്ഖന്തോ ‘‘ഥേരിം ദിസ്വാ ഗമിസ്സാമീ’’തി ഭാതരഗാമം ആഗതോ. ഥേരീ ‘‘ഥേരാ ആഗതാ’’തി സുത്വാ തേസം സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘കിം അയ്യാ’’തി പുച്ഛി. സോ തം പവത്തിം ആചിക്ഖി. സാ ‘‘അജ്ജ ഏകദിവസം വിഹാരേ വസിത്വാ സ്വേവ ഗമിസ്സഥാ’’തി ആഹ. ഥേരാ വിഹാരം ആഗമംസു.

ഥേരീ പുനദിവസേ രുക്ഖമൂലേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ഇമം പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജഥാ’’തി ആഹ. ഥേരോ ‘‘വട്ടിസ്സതി ഥേരീ’’തി വത്വാ തുണ്ഹീ അട്ഠാസി. ധമ്മികോ താത പിണ്ഡപാതോ, കുക്കുച്ചം അകത്വാ പരിഭുഞ്ജഥാതി. വട്ടിസ്സതി ഥേരീതി. സാ പത്തം ഗഹേത്വാ ആകാസേ ഖിപി. പത്തോ ആകാസേ അട്ഠാസി. ഥേരോ ‘‘സത്തതാലമത്തേ ഠിതമ്പി ഭിക്ഖുനീഭത്തമേവ ഥേരീ’’തി വത്വാ ‘‘ഭയം നാമ സബ്ബകാലം ന ഹോതി, ഭയേ വൂപസന്തേ അരിയവംസം കഥയമാനോ ‘ഭോ പിണ്ഡപാതിക ഭിക്ഖുനീഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ വീതിനാമയിത്ഥാ’തി ചിത്തേന അനുവദിയമാനോ സന്ഥമ്ഭിതും ന സക്ഖിസ്സാമി, അപ്പമത്താ ഹോഥ ഥേരിയോ’’തി മഗ്ഗം ആരുഹി. രുക്ഖദേവതാപി ‘‘സചേ ഥേരോ ഥേരിയാ ഹത്ഥതോ പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജിസ്സതി, ന നം നിവത്തേസ്സാമി, സചേ ന പരിഭുഞ്ജിസ്സതി, നിവത്തേസ്സാമീ’’തി ചിന്തയമാനാ ഠത്വാ ഥേരസ്സ ഗമനം ദിസ്വാ രുക്ഖാ ഓരുയ്ഹ ‘‘പത്തം, ഭന്തേ, ദേഥാ’’തി പത്തം ഗഹേത്വാ ഥേരം രുക്ഖമൂലംയേവ ആനേത്വാ ആസനം പഞ്ഞപേത്വാ പിണ്ഡപാതം ദത്വാ കതഭത്തകിച്ചം പടിഞ്ഞം കാരേത്വാ ദ്വാദസ ഭിക്ഖുനിയോ ദ്വാദസ ച ഭിക്ഖൂ സത്ത വസ്സാനി ഉപട്ഠഹി. ഇദം ദേവതാ ഉസ്സുക്കം ആപജ്ജന്തീതി ഏത്ഥ വത്ഥു. തത്ര ഹി ഥേരീ സാരണീയധമ്മപൂരികാ അഹോസി.

നത്ഥി ഏതേസം ഖണ്ഡന്തി അഖണ്ഡാനി, തം പന നേസം ഖണ്ഡം ദസ്സേതും ‘‘യസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഉപസമ്പന്നസീലാനം ഉദ്ദേസക്കമേന ആദിഅന്താ വേദിതബ്ബാ. തേനാഹ ‘‘സത്തസൂ’’തിആദി. അനുപസമ്പന്നസീലാനം പന സമാദാനക്കമേനപി ആദിഅന്താ ലബ്ഭന്തി. പരിയന്തേ ഛിന്നസാടകോ വിയാതി വത്ഥന്തേ ദസന്തേ വാ ഛിന്നവത്ഥം വിയ. വിസദിസുദാഹരണഞ്ചേതം ‘‘അഖണ്ഡാനീ’’തി ഇമസ്സ അധികതത്താ. ഏവം സേസാനിപി ഉദാഹരണാനി. ഖണ്ഡന്തി ഖണ്ഡവന്തം, ഖണ്ഡിതം വാ. ഛിദ്ദന്തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. വിസഭാഗവണ്ണേന ഗാവീ വിയാതി സമ്ബന്ധോ. വിസഭാഗവണ്ണേന ഉപഡ്ഢം തതിയഭാഗം വാ സമ്ഭിന്നവണ്ണം സബലം, വിസഭാഗവണ്ണേഹേവ പന ബിന്ദൂഹി അന്തരന്തരാ വിമിസ്സം കമ്മാസം. അയം ഇമേസം വിസേസോ.

ഭുജിസ്സഭാവകരണതോതി തണ്ഹാദാസബ്യതോ മോചേത്വാ ഭുജിസ്സഭാവകരണതോ. സീലസ്സ ച തണ്ഹാദാസബ്യതോ മോചനം വിവട്ടൂപനിസ്സയഭാവാപാദനം, തേനസ്സ വിവട്ടൂപനിസ്സയതാ ദസ്സിതാ. ‘‘ഭുജിസ്സഭാവകരണതോ’’തി ച ഇമിനാ ഭുജിസ്സകരാനി ഭുജിസ്സാനീതി ഉത്തരപദലോപേനായം നിദ്ദേസോതി ദസ്സേതി. യസ്മാ ച തംസമങ്ഗീപുഗ്ഗലോ സേരീ സയംവസീ ഭുജിസ്സോ നാമ ഹോതി, തസ്മാപി ഭുജിസ്സാനി. സുപരിസുദ്ധഭാവേന പാസംസത്താ വിഞ്ഞുപസത്ഥാനി. അവിഞ്ഞൂനം പസംസായ അപ്പമാണഭാവതോ വിഞ്ഞൂഗഹണം കതം. തണ്ഹാദിട്ഠീഹി അപരാമട്ഠത്താതി ‘‘ഇമിനാഹം സീലേന ദേവോ വാ ഭവിസ്സാമി ദേവഞ്ഞതരോ വാ’’തി തണ്ഹാപരാമാസേന ‘‘ഇമിനാഹം സീലേന ദേവോ ഹുത്വാ തത്ഥ നിച്ചോ ധുവോ സസ്സതോ ഭവിസ്സാമീ’’തി ദിട്ഠിപരാമാസേന ച അപരാമട്ഠത്താ. അഥ വാ ‘‘അയം തേ സീലേസു ദാസോ’’തി ചതൂസു വിപത്തീസു യം വാ തം വാ വിപത്തിം ദസ്സേത്വാ ‘‘ഇമം നാമ ത്വം ആപന്നപുബ്ബോ’’തി കേനചി പരാമട്ഠും അനുദ്ധംസേതും അസക്കുണേയ്യത്താ അപരാമട്ഠാനീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. സീലം നാമ അവിപ്പടിസാരാദിപാരമ്പരിയേന യാവദേവ സമാധിസമ്പാദനത്ഥന്തി ആഹ ‘‘സമാധിസംവത്തനികാനീ’’തി. സമാധിസംവത്തനപ്പയോജനാനി സമാധിസംവത്തനികാനി.

സമാനഭാവോ സാമഞ്ഞം, പരിപുണ്ണചതുപാരിസുദ്ധിഭാവേന മജ്ഝേ ഭിന്നസുവണ്ണസ്സ വിയ ഭേദാഭാവതോ സീലേന സാമഞ്ഞം സീലസാമഞ്ഞം, തം ഗതോ ഉപഗതോതി സീലസാമഞ്ഞഗതോ. തേനാഹ ‘‘സമാനഭാവൂപഗതസീലോ’’തി, സീലസമ്പത്തിയാ സമാനഭാവം ഉപഗതസീലോ സഭാഗവുത്തികോതി അത്ഥോ. സോതാപന്നാദീനഞ്ഹി സീലം സമുദ്ദന്തരേപി ദേവലോകേപി വസന്താനം അഞ്ഞേസം സോതാപന്നാദീനം സീലേന സമാനമേവ ഹോതി, നത്ഥി മഗ്ഗസീലേ നാനത്തം. കാമഞ്ഹി പുഥുജ്ജനാനമ്പി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലേ നാനത്തം ന സിയാ, തം പന ന ഏകന്തികന്തി ഇധ നാധിപ്പേതം, മഗ്ഗസീലം പന ഏകന്തികം നിയതഭാവതോതി തമേവ സന്ധായ ‘‘യാനി താനി സീലാനീ’’തിആദി വുത്തം.

യായന്തി യാ അയം മയ്ഹഞ്ചേവ തുമ്ഹാകഞ്ച പച്ചക്ഖഭൂതാ. ദിട്ഠീതി മഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠി. നിദ്ദോസാതി നിദ്ധുതദോസാ, സമുച്ഛിന്നരാഗാദിപാപധമ്മാതി അത്ഥോ. നിയ്യാതീതി വട്ടദുക്ഖതോ നിസ്സരതി നിഗച്ഛതി. സയം നിയന്തീയേവ ഹി തംമഗ്ഗസമങ്ഗീപുഗ്ഗലം വട്ടദുക്ഖതോ നിയ്യാപേതീതി വുച്ചതി. യാ സത്ഥു അനുസിട്ഠി, തം കരോതീതി തക്കരോ, തസ്സ, യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജനകസ്സാതി അത്ഥോ. ദിട്ഠിസാമഞ്ഞഗതോതി സച്ചസമ്പടിവേധേന സമാനദിട്ഠിഭാവം ഉപഗതോ.

കതിപുച്ഛാവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഛആപത്തിസമുട്ഠാനവാരകഥാവണ്ണനാ

൨൭൬. പഠമേന ആപത്തിസമുട്ഠാനേനാതിആദി സബ്ബം ഉദ്ദേസനിദ്ദേസാദിവസേന പവത്തപാളിം അനുസാരേനേവ സക്കാ വിഞ്ഞാതും.

സമഥഭേദം

അധികരണപരിയായവാരകഥാവണ്ണനാ

൨൯൩. ലോഭോ പുബ്ബങ്ഗമോതിആദീസു പന ലോഭഹേതു വിവദനതോ ‘‘ലോഭോ പുബ്ബങ്ഗമോ’’തി വുത്തം. ഏവം സേസേസുപി. ഠാനാനീതി കാരണാനി. തിട്ഠന്തി ഏത്ഥാതി ഠാനം. കേ തിട്ഠന്തി? വിവാദാധികരണാദയോ. വസന്തി ഏത്ഥാതി വത്ഥു. ഭവന്തി ഏത്ഥാതി ഭൂമി. കുസലാകുസലാബ്യാകതചിത്തസമങ്ഗിനോ വിവദനതോ ‘‘നവ ഹേതൂ’’തി വുത്തം. ദ്വാദസ മൂലാനീതി ‘‘കോധനോ ഹോതി ഉപനാഹീ’’തിആദീനി ദ്വാദസ മൂലാനി.

൨൯൪-൨൯൫. ഇമാനേവ ദ്വാദസ കായവാചാഹി സദ്ധിം ‘‘ചുദ്ദസ മൂലാനീ’’തി വുത്താനി. സത്ത ആപത്തിക്ഖന്ധാ ഠാനാനീതി ഏത്ഥ ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ പടിച്ഛാദേന്തസ്സ യാ ആപത്തി, തസ്സാ പുബ്ബേ ആപന്നാ ആപത്തിയോ ഠാനാനീതി വേദിതബ്ബം. ‘‘നത്ഥി ആപത്താധികരണം കുസല’’ന്തി വചനതോ ആപത്താധികരണേ അകുസലാബ്യാകതവസേന ഛ ഹേതൂ വുത്താ. കുസലചിത്തം പന അങ്ഗം ഹോതി, ന ഹേതു.

൨൯൬. ചത്താരി കമ്മാനി ഠാനാനീതി ഏത്ഥ ‘‘ഏവം കത്തബ്ബ’’ന്തി ഇതികത്തബ്ബതാദസ്സനവസേന പവത്തപാളി കമ്മം നാമ, യഥാഠിതപാളിവസേന കരോന്താനം കിരിയാ കിച്ചാധികരണം നാമ. ഞത്തിഞത്തിദുതിയഞത്തിചതുത്ഥകമ്മാനി ഞത്തിതോ ജായന്തി, അപലോകനകമ്മം അപലോകനതോവാതി ആഹ ‘‘ഞത്തിതോ വാ അപലോകനതോ വാ’’തി. കിച്ചാധികരണം ഏകേന സമഥേന സമ്മതി, സമ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ. തേഹി സമേതബ്ബത്താ ‘‘വിവാദാധികരണസ്സ സാധാരണാ’’തി വുത്തം.

തബ്ഭാഗിയവാരകഥാവണ്ണനാ

൨൯൮. വിവാദാധികരണസ്സ തബ്ഭാഗിയാതി വിവാദാധികരണസ്സ വൂപസമതോ തപ്പക്ഖികാ.

സമഥാ സമഥസ്സ സാധാരണവാരകഥാവണ്ണനാ

൨൯൯. ഏകം അധികരണം സബ്ബേ സമഥാ ഏകതോ ഹുത്വാ സമേതും സക്കോന്തി ന സക്കോന്തീതി പുച്ഛന്തോ ‘‘സമഥാ സമഥസ്സ സാധാരണാ, സമഥാ സമഥസ്സ അസാധാരണാ’’തി ആഹ. യേഭുയ്യസികായ സമനം സമ്മുഖാവിനയം വിനാ ന ഹോതീതി ആഹ ‘‘യേഭുയ്യസികാ സമ്മുഖാവിനയസ്സ സാധാരണാ’’തി. സതിവിനയാദീഹി സമനസ്സ യേഭുയ്യസികായ കിച്ചം നത്ഥീതി ആഹ ‘‘സതിവിനയസ്സ…പേ… അസാധാരണാ’’തി. ഏവം സേസേസുപി. തബ്ഭാഗിയവാരേപി ഏസേവ നയോ.

വിനയവാരകഥാവണ്ണനാ

൩൦൨. സബ്ബേസമ്പി സമഥാനം വിനയപരിയായോ ലബ്ഭതീതി ‘‘വിനയോ സമ്മുഖാവിനയോ’’തിആദിനാ വിനയവാരോ ഉദ്ധടോ. സിയാ ന സമ്മുഖാവിനയോതി ഏത്ഥ സമ്മുഖാവിനയം ഠപേത്വാ സതിവിനയാദയോ സേസസമഥാ അധിപ്പേതാ. ഏസ നയോ സേസേസുപി.

കുസലവാരകഥാവണ്ണനാ

൩൦൩. സങ്ഘസ്സ സമ്മുഖാ പടിഞ്ഞാതേ തം പടിജാനനം സങ്ഘസമ്മുഖതാ നാമ. തസ്സ പടിജാനനചിത്തം സന്ധായ ‘‘സമ്മുഖാവിനയോ കുസലോ’’തിആദി വുത്തന്തി വദന്തി. നത്ഥി സമ്മുഖാവിനയോ അകുസലോതി ധമ്മവിനയപുഗ്ഗലസമ്മുഖതാഹി തിവങ്ഗികോ സമ്മുഖാവിനയോ ഏതേഹി വിനാ നത്ഥി. തത്ഥ കുസലചിത്തേഹി കരണകാലേ കുസലോ, അരഹന്തേഹി കരണകാലേ അബ്യാകതോ. ഏതേസം സങ്ഘസമ്മുഖതാദീനം അകുസലപടിപക്ഖത്താ അകുസലസ്സ സമ്ഭവോ നത്ഥി, തസ്മാ ‘‘നത്ഥി സമ്മുഖാവിനയോ അകുസലോ’’തി വുത്തം. ‘‘യേഭുയ്യസികാ അധമ്മവാദീഹി വൂപസമനകാലേ, ധമ്മവാദീനമ്പി അധമ്മവാദിമ്ഹി സലാകഗ്ഗാഹാപകേ ജാതേ അകുസലാ. സതിവിനയോ അനരഹതോ സഞ്ചിച്ച സതിവിനയദാനേ അകുസലോ. അമൂള്ഹവിനയോ അനുമ്മത്തകസ്സ ദാനേ, പടിഞ്ഞാതകരണം മൂള്ഹസ്സ അജാനതോ പടിഞ്ഞായ കരണേ, തസ്സപാപിയസികാ സുദ്ധസ്സ കരണേ, തിണവത്ഥാരകം മഹാകലഹേ സഞ്ചിച്ച കരണേ ച അകുസലം. സബ്ബത്ഥ അരഹതോ വസേനേവ അബ്യാകത’’ന്തി സബ്ബമേതം ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം.

സമഥവാരവിസ്സജ്ജനാവാരകഥാവണ്ണനാ

൩൦൪-൩൦൫. യത്ഥ യേഭുയ്യസികാ ലബ്ഭതി, തത്ഥ സമ്മുഖാവിനയോ ലബ്ഭതീതിആദി പുച്ഛാ. യസ്മിം സമയേ സമ്മുഖാവിനയേന ചാതിആദി തസ്സാ വിസ്സജ്ജനം, യസ്മിം സമയേ സമ്മുഖാവിനയേന ച യേഭുയ്യസികായ ച അധികരണം വൂപസമ്മതി, തസ്മിം സമയേ യത്ഥ യേഭുയ്യസികാ ലബ്ഭതി, തത്ഥ സമ്മുഖാവിനയോ ലബ്ഭതീതി ഏവം സബ്ബത്ഥ സമ്ബന്ധോ. യത്ഥ പടിഞ്ഞാതകരണം ലബ്ഭതി, തത്ഥ സമ്മുഖാവിനയോ ലബ്ഭതീതി ഏത്ഥ ഏകം വാ ദ്വേ വാ ബഹൂ വാ ഭിക്ഖൂ ‘‘ഇമം നാമ ആപത്തിം ആപന്നോസീ’’തി പുച്ഛിതേ സതി ‘‘ആമാ’’തി പടിജാനനേ ദ്വേപി പടിഞ്ഞാതകരണസമ്മുഖാവിനയാ ലബ്ഭന്തി. തത്ഥ ‘‘സങ്ഘസമ്മുഖതാ ധമ്മവിനയപുഗ്ഗലസമ്മുഖതാ’’തി ഏവം വുത്തസമ്മുഖാവിനയേ സങ്ഘസ്സ പുരതോ പടിഞ്ഞാതം ചേ, സങ്ഘസമ്മുഖതാ. തത്ഥേവ ദേസിതം ചേ, ധമ്മവിനയസമ്മുഖതായോപി ലദ്ധാ ഹോന്തി. അഥ വിവദന്താ അഞ്ഞമഞ്ഞം പടിജാനന്തി ചേ, പുഗ്ഗലസമ്മുഖതാ. തസ്സേവ സന്തികേ ദേസിതം ചേ, ധമ്മവിനയസമ്മുഖതായോപി ലദ്ധാ ഹോന്തി. ഏകസ്സേവ വാ ഏകസ്സ സന്തികേ ആപത്തിദേസനകാലേ ‘‘പസ്സസി, പസ്സാമീ’’തി വുത്തേ തത്ഥ ധമ്മവിനയപുഗ്ഗലസമ്മുഖതാസഞ്ഞിതോ സമ്മുഖാവിനയോ ച പടിഞ്ഞാതകരണഞ്ച ലദ്ധം ഹോതി.

സംസട്ഠവാരകഥാവണ്ണനാ

൩൦൬. അധികരണാനം വൂപസമോവ സമഥോ നാമ, തസ്മാ അധികരണേന വിനാ സമഥാ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘മാ ഹേവന്തിസ്സ വചനീയോ…പേ… വിനിബ്ഭുജിത്വാ നാനാകരണം പഞ്ഞാപേതു’’ന്തി.

സമഥാധികരണവാരകഥാവണ്ണനാ

൩൦൯-൩൧൦. സമഥാ സമഥേഹി സമ്മന്തീതിആദി പുച്ഛാ. സിയാ സമഥാ സമഥേഹി സമ്മന്തീതിആദി വിസ്സജ്ജനം. തത്ഥ സമഥാ സമഥേഹി സമ്മന്തീതി ഏത്ഥ സമ്മന്തീതി സമ്പജ്ജന്തി, അധികരണാ വാ പന സമ്മന്തി വൂപസമം ഗച്ഛന്തി, തസ്മാ യേഭുയ്യസികാ സമ്മുഖാവിനയേന സമ്മതീതി ഏത്ഥ സമ്മുഖാവിനയേന സദ്ധിം യേഭുയ്യസികാ സമ്പജ്ജതി, ന സതിവിനയാദീഹി സദ്ധിം തേസം തസ്സാ അനുപകാരത്താതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

൩൧൧. ‘‘സമ്മുഖാവിനയോ വിവാദാധികരണേന സമ്മതീ’’തി പാഠോ. ‘‘സമ്മുഖാവിനയോ ന കേനചി സമ്മതീ’’തി ഹി അവസാനേ വുത്തത്താ സമ്മുഖാവിനയോ സയം സമഥേന വാ അധികരണേന വാ സമേതബ്ബോ ന ഹോതി.

൩൧൩. വിവാദാധികരണം…പേ… കിച്ചാധികരണേന സമ്മതീതി ഏത്ഥ ‘‘സുണാതു മേ ഭന്തേ …പേ… പഠമം സലാകം നിക്ഖിപാമീ’’തി ഏവം വിവാദാധികരണം കിച്ചാധികരണേന സമ്മതീതി ദട്ഠബ്ബം.

സമുട്ഠാപനവാരകഥാവണ്ണനാ

൩൧൪. വിവാദാധികരണം ന കതമം അധികരണം സമുട്ഠാപേതീതി ‘‘നായം ധമ്മോ’’തി വുത്തമത്തേനേവ കിഞ്ചി അധികരണം ന സമുട്ഠാപേതീതി അത്ഥോ.

ഭജതിവാരകഥാവണ്ണനാ

൩൧൮-൯. കതമം അധികരണം പരിയാപന്നന്തി കതമാധികരണപരിയാപന്നം, അയമേവ വാ പാഠോ. വിവാദാധികരണം വിവാദാധികരണം ഭജതീതി പഠമുപ്പന്നവിവാദം പച്ഛാ ഉപ്പന്നോ ഭജതി. വിവാദാധികരണം ദ്വേ സമഥേ ഭജതീതി ‘‘മം വൂപസമേതും സമത്ഥാ തുമ്ഹേ’’തി വദന്തം വിയ ഭജതി. ദ്വീഹി സമഥേഹി സങ്ഗഹിതന്തി ‘‘മയം തം വൂപസമേസ്സാമാ’’തി വദന്തേഹി വിയ ദ്വീഹി സമഥേഹി സങ്ഗഹിതം.

ഖന്ധകപുച്ഛാവാരോ

പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനാവണ്ണനാ

൩൨൦. നിദാനേന ച നിദ്ദേസേന ച സദ്ധിന്തി ഏത്ഥ നിദാനേനാതി സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിദേസസങ്ഖാതേന നിദാനേന. നിദ്ദേസേനാതി പുഗ്ഗലാദിനിദ്ദേസേന. ഉഭയേനപി തസ്സ തസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ വത്ഥു ദസ്സിതം, തസ്മാ വത്ഥുനാ സദ്ധിം ഖന്ധകം പുച്ഛിസ്സാമീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. തത്ഥാതി തസ്മിം ഉപസമ്പദക്ഖന്ധകേ. ഉത്തമാനി പദാനി വുത്താനീതി ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഊനവീസതിവസ്സോ പുഗ്ഗലോ ഉപസമ്പാദേതബ്ബോ’’തിആദിനാ (മഹാവ. ൯൯, ൧൨൪) നയേന ഉത്തമപദാനി വുത്താനി. ചമ്മസംയുത്തേതി ചമ്മക്ഖന്ധകേ.