൧൨. സത്തസതികക്ഖന്ധകം

ദസവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ

൪൪൬. സത്തസതികക്ഖന്ധകേ നിക്ഖിത്തമണിസുവണ്ണാതി രൂപിയസിക്ഖാപദേനേവ പടിക്ഖിത്തമണിസുവണ്ണാ. തത്ഥ മണിഗ്ഗഹണേന സബ്ബം ദുക്കടവത്ഥു, സുവണ്ണഗ്ഗഹണേന സബ്ബം പാചിത്തിയവത്ഥു ഗഹിതം ഹോതി. ഭിക്ഖഗ്ഗേനാതി ഭിക്ഖുഗണനായ.

൪൪൭. ഉപക്കിലേസാതി വിരോചിതും അദത്വാ ഉപക്കിലിട്ഠഭാവകരണേന ഉപക്കിലേസാ. മഹികാതി ഹിമം. ധൂമോ ച രജോ ച ധൂമരജോ. ഏത്ഥ പുരിമാ തയോ അസമ്പത്തഉപക്കിലേസാ, രാഹു പന സമ്പത്തഉപക്കിലേസവസേന കഥിതോതി വേദിതബ്ബോ. സമണബ്രാഹ്മണാ ന തപന്തി ന ഭാസന്തി ന വിരോചന്തീതി ഗുണപതാപേന ന തപന്തി ഗുണോഭാസേന ന ഭാസന്തി ഗുണവിരോചനേന ന വിരോചന്തി. സുരാമേരയപാനാ അപ്പടിവിരതാതി പഞ്ചവിധായ സുരായ ചതുബ്ബിധസ്സ ച മേരയസ്സ പാനതോ അവിരതാ.

അവിജ്ജാനിവുടാതി അവിജ്ജായ നിവാരിതാ പിഹിതാ. പിയരൂപാഭിനന്ദിനോതി പിയരൂപം സാതരൂപം അഭിനന്ദമാനാ തുസ്സമാനാ. സാദിയന്തീതി ഗണ്ഹന്തി. അവിദ്ദസൂതി അന്ധബാലാ. സരജാതി സകിലേസരജാ. മഗാതി മിഗസദിസാ. തസ്മിം തസ്മിം വിസയേ ഭവേ വാ നേതീതി നേത്തി, തണ്ഹായേതം അധിവചനം. തായ സഹ വത്തന്തീതി സനേത്തികാ.

൪൪൮. തം പരിസം ഏതദവോചാതി (സം. നി. അട്ഠ. ൩.൪.൩൬൨) തസ്സ കിര ഏവം അഹോസി ‘‘കുലപുത്താ പബ്ബജന്താ പുത്തദാരഞ്ചേവ ജാതരൂപരജതഞ്ച പഹായേവ പബ്ബജന്തി, ന ച സക്കാ യം പഹായ പബ്ബജിതാ തം ഏതേഹി ഗാഹേതു’’ന്തി നയഗ്ഗാഹേ ഠത്വാ ഏതം ‘‘മാ അയ്യാ’’തിആദിവചനം അവോച. ഏകംസേനേതന്തി ഏതം പഞ്ചകാമഗുണകപ്പനം ‘‘അസ്സമണധമ്മോ അസക്യപുത്തിയധമ്മോ’’തി ഏകംസേന ധാരേയ്യാസി.

തിണന്തി സേനാസനച്ഛദനതിണം. പരിയേസിതബ്ബന്തി തിണച്ഛദനേ വാ ഇട്ഠകച്ഛദനേ വാ ഗേഹേ പലുജ്ജന്തേ യേഹി തം കാരിതം, തേസം സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘തുമ്ഹേഹി കാരിതം സേനാസനം ഓവസ്സതി, ന സക്കാ തത്ഥ വസിതു’’ന്തി ആചിക്ഖിതബ്ബം. മനുസ്സാ സക്കോന്താ കരിസ്സന്തി, അസക്കോന്താ ‘‘തുമ്ഹേ വഡ്ഢകീ ഗഹേത്വാ കാരാപേഥ, മയം തേ സഞ്ഞാപേസ്സാമാ’’തി വക്ഖന്തി. ഏവം വുത്തേ കാരേത്വാ തേസം ആചിക്ഖിതബ്ബം, മനുസ്സാ വഡ്ഢകീനം ദാതബ്ബം ദസ്സന്തി. സചേ ആവാസസാമികാ നത്ഥി, അഞ്ഞേസമ്പി ഭിക്ഖാചാരവത്തേന ആരോചേത്വാ കാരേതും വട്ടതി. ഇമം സന്ധായ ‘‘പരിയേസിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം.

ദാരൂതി സേനാസനേ ഗോപാനസിആദീസു പലുജ്ജമാനേസു തദത്ഥായ ദാരു പരിയേസിതബ്ബം. സകടന്തി ഗിഹിവികടം വാ താവകാലികം വാ കത്വാ സകടം പരിയേസിതബ്ബം. ന കേവലഞ്ച സകടമേവ, അഞ്ഞമ്പി വാസിഫരസുകുദാലാദിഉപകരണം ഏവം പരിയേസിതും വട്ടതി. പുരിസോതി ഹത്ഥകമ്മവസേന പുരിസോ പരിയേസിതബ്ബോ. യം കഞ്ചി ഹി പുരിസം ‘‘ഹത്ഥകമ്മം ആവുസോ ദസ്സസീ’’തി വത്വാ ‘‘ദസ്സാമി ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘ഇമസ്മിം ഇദഞ്ചിദഞ്ച കരോഹീ’’തി യം ഇച്ഛതി, തം കാരേതും വട്ടതി. ന ത്വേവാഹം ഗാമണി കേനചി പരിയായേനാതി ജാതരൂപരജതം പനാഹം കേനചിപി കാരണേന പരിയേസിതബ്ബന്തി ന വദാമി.

൪൪൯. പാപകം കതന്തി അസുന്ദരം കതം.

൪൫൦. അഹോഗങ്ഗോതി തസ്സ പബ്ബതസ്സ നാമം.

൪൫൧. പടികച്ചേവ ഗച്ഛേയ്യന്തി യത്ഥ തം അധികരണം വൂപസമേതും ഭിക്ഖൂ സന്നിപതന്തി, തത്ഥ പഠമമേവ ഗച്ഛേയ്യം. സമ്ഭാവേസുന്തി പാപുണിംസു.

൪൫൨. അലോണകം ഭവിസ്സതീതി അലോണകം ഭത്തം വാ ബ്യഞ്ജനം വാ ഭവിസ്സതി. ആസുതാതി സബ്ബസമ്ഭാരസജ്ജിതാ. ‘‘അസുത്താ’’തി വാ പാഠോ.

൪൫൩. ഉജ്ജവിംസൂതി നാവം ആരുയ്ഹ പടിസോതേന ഗച്ഛിംസു. പാചീനകാതി പാചീനദേസവാസിനോ.

൪൫൪. നനു ത്വം ആവുസോ വുഡ്ഢോ വീസതിവസ്സോസീതി നനു ത്വം ആവുസോ വീസതിവസ്സോ, ന നിസ്സയപടിബദ്ധോ, കസ്മാ തം ഥേരോ പണാമേതീതി ദീപേന്തി. ഗരുനിസ്സയം ഗണ്ഹാമാതി കിഞ്ചാപി മയം മഹല്ലകാ, ഏതം പന ഥേരം ഗരും കത്വാ വസിസ്സാമാതി അധിപ്പായോ.

൪൫൫. മേത്തായ രൂപാവചരസമാധിമത്തഭാവതോ ‘‘കുല്ലകവിഹാരേനാ’’തി വുത്തം, ഖുദ്ദകേന വിഹാരേനാതി അത്ഥോ, ഖുദ്ദകതാ ചസ്സ അഗമ്ഭീരഭാവതോതി ആഹ ‘‘ഉത്താനവിഹാരേനാ’’തി. സുഞ്ഞതാവിഹാരേനാതി സുഞ്ഞതാമുഖേന അധിഗതഫലസമാപത്തിം സന്ധായ വുത്തം.

൪൫൭. സുത്തവിഭങ്ഗേതി പദഭാജനീയേ. തേന സദ്ധിന്തി പുരേപടിഗ്ഗഹിതലോണേന സദ്ധിം. ന ഹി ഏത്ഥ യാവജീവികം തദഹുപടിഗ്ഗഹിതന്തി ‘‘കപ്പതി സിങ്ഗിലോണകപ്പോ’’തി ഏത്ഥ വുത്തസിങ്ഗിലോണം സന്ധായ വുത്തം. തഞ്ഹി പുരേ പടിഗ്ഗഹേത്വാ സിങ്ഗേന പരിഹടം ന തദഹുപടിഗ്ഗഹിതം. യാവകാലികമേവ തദഹുപടിഗ്ഗഹിതന്തി സിങ്ഗിലോണേന മിസ്സേത്വാ ഭുഞ്ജിതബ്ബം അലോണാമിസം സന്ധായ വുത്തം. ഉപോസഥസംയുത്തേതി ഉപോസഥപടിസംയുത്തേ, ഉപോസഥക്ഖന്ധകേതി വുത്തം ഹോതി. അതിസരണം അതിസാരോ, അതിക്കമോ. വിനയസ്സ അതിസാരോ വിനയാതിസാരോ. തം പമാണം കരോന്തസ്സാതി ദസായ സദ്ധിം നിസീദനേ യം പമാണം വുത്തം, ദസായ വിനാ തം പമാണം കരോന്തസ്സ. സേസമേത്ഥ സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

സത്തസതികക്ഖന്ധകവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദ്വിവഗ്ഗസങ്ഗഹാതി ചൂളവഗ്ഗമഹാവഗ്ഗസങ്ഖാതേഹി ദ്വീഹി വഗ്ഗേഹി സങ്ഗഹിതാ. ദ്വാവീസതിപഭേദനാതി മഹാവഗ്ഗേ ദസ, ചൂളവഗ്ഗേ ദ്വാദസാതി ഏവം ദ്വാവീസതിപ്പഭേദാ. സാസനേതി സത്ഥുസാസനേ. യേ ഖന്ധകാ വുത്താതി യോജേതബ്ബം.

ഇതി സമന്തപാസാദികായ വിനയട്ഠകഥായ സാരത്ഥദീപനിയം

ചൂളവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

പരിവാര-ടീകാ

സോളസമഹാവാരോ

പഞ്ഞത്തിവാരവണ്ണനാ

വിസുദ്ധപരിവാരസ്സാതി സബ്ബസോ പരിസുദ്ധഖീണാസവപരിവാരസ്സ. ധമ്മക്ഖന്ധസരീരസ്സാതി സീലസമാധിപഞ്ഞാവിമുത്തിവിമുത്തിഞാണദസ്സനസങ്ഖാതധമ്മക്ഖന്ധസരീരസ്സ സാസനേതി സമ്ബന്ധോ. തസ്സാതി ‘‘പരിവാരോ’’തി യോ സങ്ഗഹം ആരുള്ഹോ, തസ്സ. പുബ്ബാഗതം നയന്തി പുബ്ബേ ആഗതം വിനിച്ഛയം.

൧. പകതത്ഥപടിനിദ്ദേസോ ത-സദ്ദോതി തസ്സ ‘‘ഭഗവതാ’’തിആദീഹി പദേഹി സമാനാധികരണഭാവേന വുത്തത്ഥസ്സ യായ വിനയപഞ്ഞത്തിയാ ഭഗവാ പകതോ അധികതോ സുപാകടോ ച, തം വിനയപഞ്ഞത്തിം സദ്ധിം യാചനായ അത്ഥഭാവേന ദസ്സേന്തോ ‘‘യോ സോ…പേ… വിനയപഞ്ഞത്തിം പഞ്ഞപേസീ’’തി ആഹ. തത്ഥ വിനയപഞ്ഞത്തിന്തി വിനയഭൂതം പഞ്ഞത്തിം.

‘‘ജാനതാ പസ്സതാ’’തി ഇമേസം പദാനം വിനയസ്സ അധികതത്താ തത്ഥ വുത്തനയേന താവ അത്ഥം യോജേത്വാ ഇദാനി സുത്തന്തനയേന ദസ്സേന്തോ സതിപി ഞാണദസ്സന-സദ്ദാനം പഞ്ഞാവേവചനഭാവേ തേന തേന വിസേസേന തേസം വിസയവിസേസപവത്തിദസ്സനത്ഥം വിജ്ജത്തയവസേന അഭിഞ്ഞാനാവരണഞാണവസേന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണമംസചക്ഖുവസേന പടിവേധദേസനാഞാണവസേന ച അത്ഥം യോജേത്വാ ദസ്സേന്തോ ‘‘അപിചാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ പുബ്ബേനിവാസാദീഹീതി പുബ്ബേനിവാസാസവക്ഖയഞാണേഹി. പടിവേധപഞ്ഞായാതി അരിയമഗ്ഗപഞ്ഞായ. ദേസനാപഞ്ഞായ പസ്സതാതി ദേസേതബ്ബധമ്മാനം ദേസേതബ്ബപ്പകാരം ബോധനേയ്യപുഗ്ഗലാനഞ്ച ആസയാനുസയചരിതാധിമുത്തിആദിഭേദം ധമ്മം ദേസനാപഞ്ഞായ യാഥാവതോ പസ്സതാ. അരഹതാതി അരീനം, അരാനഞ്ച ഹതത്താ, പച്ചയാദീനഞ്ച അരഹത്താ അരഹതാ. സമ്മാസമ്ബുദ്ധേനാതി സമ്മാ സാമഞ്ച സച്ചാനം ബുദ്ധത്താ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന. അഥ വാ അന്തരായികധമ്മേ ജാനതാ, നിയ്യാനികധമ്മേ പസ്സതാ, കിലേസാരീനം ഹതത്താ അരഹതാ, സമ്മാ സാമം സബ്ബധമ്മാനം ബുദ്ധത്താ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേനാതി ഏവം ചതുവേസാരജ്ജവസേനപേത്ഥ യോജനാ വേദിതബ്ബാ.

അപിച ഠാനാട്ഠാനാദിവിഭാഗം ജാനതാ, യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പസ്സതാ, സവാസനആസവാനം ഛിന്നത്താ അരഹതാ, അഭിഞ്ഞേയ്യാദിഭേദേ ധമ്മേ അഭിഞ്ഞേയ്യാദിതോ അവിപരീതാവബോധതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന. അഥ വാ തീസു കാലേസു അപ്പടിഹതഞാണതായ ജാനതാ, കായകമ്മാദിവസേന തിണ്ണമ്പി കമ്മാനം ഞാണാനുപരിവത്തിതോ സമ്മാ കാരിതായ പസ്സതാ, ദവാദീനം അഭാവസാധികായ പഹാനസമ്പദായ അരഹതാ, ഛന്ദാദീനം അഹാനിഹേതുഭൂതായ അക്ഖയപടിഭാനസാധികായ സബ്ബഞ്ഞുതായ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേനാതി ഏവം ദസബലഅട്ഠാരസാവേണികബുദ്ധധമ്മവസേനപി യോജനാ കാതബ്ബാ.

൨. പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനേതി പുച്ഛായ വിസ്സജ്ജനേ. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനേ. മജ്ഝിമദേസേയേവ പഞ്ഞത്തീതി തസ്മിംയേവ ദേസേ യഥാവുത്തവത്ഥുവീതിക്കമേ ആപത്തിസമ്ഭവതോ. വിനീതകഥാതി വിനീതവത്ഥുകഥാ, അയമേവ വാ പാഠോ.

കായേന പന ആപത്തിം ആപജ്ജതീതി പുബ്ബഭാഗേ സേവനചിത്തം അങ്ഗം കത്വാ കായദ്വാരസങ്ഖാതവിഞ്ഞത്തിം ജനയിത്വാ പവത്തചിത്തുപ്പാദസങ്ഖാതം ആപത്തിം ആപജ്ജതി. കിഞ്ചാപി ഹി ചിത്തേന സമുട്ഠാപിതാ വിഞ്ഞത്തി, തഥാപി ചിത്തേന അധിപ്പേതസ്സ അത്ഥസ്സ കായവിഞ്ഞത്തിയാ സാധിതത്താ ‘‘കായദ്വാരേന ആപത്തിം ആപജ്ജതീ’’തി വുച്ചതി. ഇമമത്ഥം സന്ധായാതി ആപന്നായ ആപത്തിയാ അനാപത്തിഭാവാപാദനസ്സ അസക്കുണേയ്യതാസങ്ഖാതമത്ഥം സന്ധായ, ന ഭണ്ഡനാദിവൂപസമം.

൩. പോരാണകേഹി മഹാഥേരേഹീതി സീഹളദീപവാസീഹി മഹാഥേരേഹി. ഠപിതാതി പോത്ഥകസങ്ഗഹാരോഹനകാലേ ഠപിതാ. ചതുത്ഥസങ്ഗീതിസദിസാ ഹി പോത്ഥകാരോഹസങ്ഗീതി. ഉഭതോവിഭങ്ഗേ ദ്വത്തിംസ വാരാ സുവിഞ്ഞേയ്യാവ.

സമുട്ഠാനസീസവണ്ണനാ

൨൫൭. സമുട്ഠാനകഥായ പന കരുണാസീതലഭാവേന ചന്ദസദിസത്താ ‘‘ബുദ്ധചന്ദേ’’തി വുത്തം, കിലേസതിമിരപഹാനതോ ‘‘ബുദ്ധാദിച്ചേ’’തി വുത്തം. പിടകേ തീണി ദേസയീതി യസ്മാ തേ ദേസയന്തി, തസ്മാ അങ്ഗിരസോപി പിടകാനി തീണി ദേസയി. താനി കതമാനീതി ആഹ ‘‘സുത്തന്ത’’ന്തിആദി. മഹാഗുണന്തി മഹാനിസംസം. ഏവം നീയതി സദ്ധമ്മോ, വിനയോ യദി തിട്ഠതീതി യദി വിനയപരിയത്തി അനന്തരഹിതാ തിട്ഠതി പവത്തതി, ഏവം സതി പടിപത്തിപടിവേധസദ്ധമ്മോ നീയതി പവത്തതി. വിനയപരിയത്തി പന കഥം തിട്ഠതീതി ആഹ ‘‘ഉഭതോചാ’’തിആദി. പരിവാരേന ഗന്ഥിതാ തിട്ഠന്തീതി യോജേതബ്ബം. തസ്സേവ പരിവാരസ്സാതി തസ്മിംയേവ പരിവാരേ.

നിയതകതന്തി കതനിയതം, നിയമിതന്തി അത്ഥോ. അഞ്ഞേഹി സദ്ധിന്തി സേസസിക്ഖാപദേഹി സദ്ധിം. അസമ്ഭിന്നസമുട്ഠാനാനീതി അസങ്കരസമുട്ഠാനാനി.

തസ്മാ സിക്ഖേതി യസ്മാ വിനയേ സതി സദ്ധമ്മോ തിട്ഠതി, വിനയോ ച പരിവാരേന ഗന്ഥിതോ തിട്ഠതി, പരിവാരേ ച സമുട്ഠാനാദീനി ദിസ്സന്തി, തസ്മാ സിക്ഖേയ്യ പരിവാരം, ഉഗ്ഗണ്ഹേയ്യാതി അത്ഥോ.

ആദിമ്ഹി താവ പുരിമനയേതി ‘‘ഛന്നം ആപത്തിസമുട്ഠാനാനം കതിഹി സമുട്ഠാനേഹി സമുട്ഠാതീതി ഏകേന സമുട്ഠാനേന സമുട്ഠാതി, കായതോ ച ചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതീ’’തിആദിനാ (പരി. ൧൮൭) പഞ്ഞത്തിവാരേ സകിം ആഗതനയം സന്ധായേതം വുത്തം.

൨൫൮. നാനുബന്ധേ പവത്തിനിന്തി ‘‘യാ പന ഭിക്ഖുനീ വുട്ഠാപിതം പവത്തിനിം ദ്വേ വസ്സാനി നാനുബന്ധേയ്യാ’’തി (പാചി. ൧൧൧൧) വുത്തസിക്ഖാപദം.

൨൭൦. അകതന്തി അഞ്ഞേഹി അമിസ്സീകതം, നിയതസമുട്ഠാനന്തി വുത്തം ഹോതി.

അന്തരപേയ്യാലം

കതിപുച്ഛാവാരവണ്ണനാ

൨൭൧. വേരം മണതീതി രാഗാദിവേരം മണതി വിനാസേതി. ഏതായാതി വിരതിയാ. നിയ്യാനന്തി മഗ്ഗം. കായപാഗബ്ബിയന്തി കായപാഗബ്ബിയവസേന പവത്തം കായദുച്ചരിതം.

൨൭൪. സാരണീയാതി സരിതബ്ബയുത്താ അനുസ്സരണാരഹാ അദ്ധാനേ അതിക്കന്തേപി ന സമ്മുസ്സിതബ്ബാ. മിജ്ജതി സിനിയ്ഹതി ഏതായാതി മേത്താ, മിത്തഭാവോ. മേത്താ ഏതസ്സ അത്ഥീതി മേത്തം കായകമ്മം, തം പന യസ്മാ മേത്താസഹഗതചിത്തസമുട്ഠാനം, തസ്മാ വുത്തം ‘‘മേത്തചിത്തേന കതം കായകമ്മ’’ന്തി. ആവീതി പകാസം. പകാസഭാവോ ചേത്ഥ യം ഉദ്ദിസ്സ തം കായകമ്മം കരീയതി, തസ്സ സമ്മുഖഭാവതോതി ആഹ ‘‘സമ്മുഖാ’’തി. രഹോതി അപകാസം. അപകാസതാ ച യം ഉദ്ദിസ്സ തം കമ്മം കരീയതി, തസ്സ അപച്ചക്ഖഭാവതോതി ആഹ ‘‘പരമ്മുഖാ’’തി. ഉഭയേഹീതി നവകേഹി ഥേരേഹി ച. പിയം പിയായിതബ്ബം കരോതീതി പിയകരണോ. ഗരും ഗരുട്ഠാനിയം കരോതീതി ഗരുകരണോ. സങ്ഗഹായാതി സങ്ഗഹവത്ഥുവിസേസഭാവതോ സബ്രഹ്മചാരീനം സങ്ഗഹണത്ഥായ. അവിവാദായാതി സങ്ഗഹവത്ഥുഭാവതോ ഏവ ന വിവാദായ. സതി ച അവിവാദഹേതുഭൂതസങ്ഗഹകത്തേ തേസം വസേന സബ്രഹ്മചാരീനം സമഗ്ഗഭാവോ ഭേദാഭാവോ സിദ്ധോയേവാതി ആഹ ‘‘സമഗ്ഗഭാവായാ’’തിആദി.

പഗ്ഗയ്ഹ വചനന്തി കേവലം ‘‘ദേവോ’’തി അവത്വാ ‘‘ദേവത്ഥേരോ’’തി ഗുണേഹി ഥിരഭാവജോതനം പഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ഉച്ചം കത്വാ വചനം. മമത്തബോധനവചനം മമായനവചനം. ഏകന്തതിരോക്ഖസ്സ മനോകമ്മസ്സ സമ്മുഖതാ നാമ വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപനവസേനേവ ഹോതി, തഞ്ച ഖോ ലോകേ കായകമ്മന്തി പാകടം പഞ്ഞാതം ഹത്ഥവികാരാദിം അനാമസിത്വായേവ ദസ്സേന്തോ ‘‘നയനാനി ഉമ്മീലേത്വാ’’തിആദിമാഹ. കാമഞ്ചേത്ഥ മേത്താസിനേഹസിനിദ്ധാനം നയനാനം ഉമ്മീലനാ പസന്നേന മുഖേന ഓലോകനഞ്ച മേത്തം കായകമ്മമേവ, യസ്സ പന ചിത്തസ്സ വസേന നയനാനം മേത്താസിനേഹസിനിദ്ധതാ മുഖസ്സ ച പസന്നതാ, തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘മേത്തം മനോകമ്മം നാമാ’’തി.

ഇമാനി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൧൪൧; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൪൯൨; അ. നി. അട്ഠ. ൩.൬.൧൧) ച മേത്തകായകമ്മാദീനി പാളിയം ഭിക്ഖൂനം വസേന ആഗതാനി ഗിഹീസുപി ലബ്ഭന്തിയേവ. ഭിക്ഖൂനഞ്ഹി മേത്തചിത്തേന ആചരിയുപജ്ഝായവത്താദിആഭിസമാചാരികധമ്മപൂരണം മേത്തം കായകമ്മം നാമ. സബ്ബഞ്ച അനവജ്ജകായകമ്മം ആഭിസമാചാരികകമ്മന്തോഗധമേവാതി വേദിതബ്ബം. ഗിഹീനം ചേതിയവന്ദനത്ഥായ ബോധിവന്ദനത്ഥായ സങ്ഘനിമന്തനത്ഥായ ഗമനം, ഗാമം വാ പിണ്ഡായ പവിട്ഠേ ഭിക്ഖൂ ദിസ്വാ പച്ചുഗ്ഗമനം, പത്തപടിഗ്ഗഹണം, ആസനപഞ്ഞാപനം, അനുഗമനന്തി ഏവമാദികം മേത്തം കായകമ്മം നാമ. ഭിക്ഖൂനം മേത്തചിത്തേന ആചാരപഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപന കമ്മട്ഠാനകഥന ധമ്മദേസനാ പരിപുച്ഛന അട്ഠകഥാകഥനവസേന പവത്തിയമാനം തേപിടകമ്പി ബുദ്ധവചനം മേത്തം വചീകമ്മം നാമ. ഗിഹീനം ‘‘ചേതിയവന്ദനത്ഥായ ഗച്ഛാമ, ബോധിവന്ദനത്ഥായ ഗച്ഛാമ, ധമ്മസ്സവനം കരിസ്സാമ, ദീപമാലാപുപ്ഫപൂജം കരിസ്സാമ, തീണി സുചരിതാനി സമാദായ വത്തിസ്സാമ, സലാകഭത്താദീനി ദസ്സാമ, വസ്സാവാസികം ദസ്സാമ, അജ്ജ സങ്ഘസ്സ ചത്താരോ പച്ചയേ ദസ്സാമ, സങ്ഘം നിമന്തേത്വാ ഖാദനീയാദീനി സംവിദഹഥ, ആസനാനി പഞ്ഞപേഥ, പാനീയം ഉപട്ഠാപേഥ, സങ്ഘം പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ ആനേഥ, പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദാപേഥ, ഛന്ദജാതാ ഉസ്സാഹജാതാ വേയ്യാവച്ചം കരോഥാ’’തിആദികഥനകാലേ മേത്തം വചീകമ്മം നാമ. ഭിക്ഖൂനം പാതോവ ഉട്ഠായ സരീരപടിജഗ്ഗനം ചേതിയങ്ഗണവത്താദീനി ച കത്വാ വിവിത്താസനേ നിസീദിത്വാ ‘‘ഇമസ്മിം വിഹാരേ ഭിക്ഖൂ സുഖീ ഹോന്തു അവേരാ അബ്യാപജ്ജാ’’തി ചിന്തനം മേത്തം മനോകമ്മം നാമ. ഗിഹീനം ‘‘അയ്യാ സുഖീ ഹോന്തു അവേരാ അബ്യാപജ്ജാ’’തി ചിന്തനം മേത്തം മനോകമ്മം നാമ.

ലാഭാതി ചീവരാദയോ ലദ്ധപച്ചയാ. ധമ്മികാതി കുഹനാദിഭേദം മിച്ഛാജീവം വജ്ജേത്വാ ധമ്മേന സമേന ഭിക്ഖാചരിയവത്തേന ഉപ്പന്നാ. അന്തമസോ പത്തപരിയാപന്നമത്തമ്പീതി പച്ഛിമകോടിയാ പത്തേ പരിയാപന്നം പത്തസ്സ അന്തോഗതം ദ്വത്തികടച്ഛുഭിക്ഖാമത്തമ്പി. ദേയ്യം ദക്ഖിണേയ്യഞ്ച അപ്പടിവിഭത്തം കത്വാ ഭുഞ്ജതീതി അപ്പടിവിഭത്തഭോഗീ. ഏത്ഥ ഹി ദ്വേ പടിവിഭത്താനി നാമ ആമിസപടിവിഭത്തം പുഗ്ഗലപടിവിഭത്തഞ്ച. തത്ഥ ‘‘ഏത്തകം ദസ്സാമി, ഏത്തകം ന ദസ്സാമീ’’തി ഏവം ചിത്തേന വിഭജനം ആമിസപടിവിഭത്തം നാമ. ‘‘അസുകസ്സ ദസ്സാമി, അസുകസ്സ ന ദസ്സാമീ’’തി ഏവം ചിത്തേന വിഭജനം പന പുഗ്ഗലപടിവിഭത്തം നാമ. തദുഭയമ്പി അകത്വാ യോ അപ്പടിവിഭത്തം ഭുഞ്ജതി, അയം അപ്പടിവിഭത്തഭോഗീ നാമ. തേനാഹ ‘‘നേവ ആമിസം പടിവിഭജിത്വാ ഭുഞ്ജതീ’’തിആദി. അദാതുമ്പീതി പി-സദ്ദേന ദാതുമ്പി വട്ടതീതി ദസ്സേതി. ദാനഞ്ഹി നാമ ന കസ്സചി നിവാരിതം, തേന ദുസ്സീലസ്സപി അത്ഥികസ്സ സതി സമ്ഭവേ ദാതബ്ബം, തഞ്ച ഖോ കരുണായനവസേന, ന വത്തപൂരണവസേന. സാരണീയധമ്മപൂരകസ്സ അപ്പടിവിഭത്തഭോഗിതായ ‘‘സബ്ബേസം ദാതബ്ബമേവാ’’തി വുത്തം. ഗിലാനാദീനം പന ഓദിസ്സകം കത്വാ ദാനം അപ്പടിവിഭാഗപക്ഖികം ‘‘അസുകസ്സ ന ദസ്സാമീ’’തി പടിക്ഖേപസ്സ അഭാവതോ. ബ്യതിരേകപ്പധാനോ ഹി പടിവിഭാഗോ. തേനാഹ ‘‘ഗിലാനഗിലാനുപട്ഠാക…പേ… വിചേയ്യ ദാതുമ്പി വട്ടതീ’’തി.

സാധാരണഭോഗീതി ഏത്ഥ സാധാരണഭോഗിനോ ഇദം ലക്ഖണം – യം യം പണീതം ലഭതി, തം തം നേവ ലാഭേന ലാഭം നിജിഗീസനമുഖേന ഗിഹീനം ദേതി അത്തനോ ആജീവസുദ്ധിം രക്ഖമാനോ, ന അത്തനാവ പരിഭുഞ്ജതി ‘‘മയ്ഹം അസാധാരണഭോഗിതാ മാ ഹോതൂ’’തി. തം പടിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ച ‘‘സങ്ഘേന സാധാരണം ഹോതൂ’’തി ഗഹേത്വാ ഘണ്ടിം പഹരിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം സങ്ഘസന്തകം വിയ പസ്സതി. ഇമിനാ ച തസ്സ ലാഭസ്സ തീസുപി കാലേസു സാധാരണതോ ഠപനം ദസ്സിതം. ‘‘തം പടിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ച സങ്ഘേന സാധാരണം ഹോതൂ’’തി ഇമിനാ പടിഗ്ഗഹണകാലോ ദസ്സിതോ, ‘‘ഗഹേത്വാ…പേ… പസ്സതീ’’തി ഇമിനാ പടിഗ്ഗഹിതകാലോ. തദുഭയം പന താദിസേന പുബ്ബഭാഗേന വിനാ ന ഹോതീതി അത്ഥസിദ്ധോ പുരിമകാലോ. തയിദമ്പി പടിഗ്ഗഹണതോ പുബ്ബേവസ്സ ഹോതി ‘‘സങ്ഘേന സാധാരണം ഹോതൂതി പടിഗ്ഗഹേസ്സാമീ’’തി, പടിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ ഹോതി ‘‘സങ്ഘേന സാധാരണം ഹോതൂതി പടിഗ്ഗണ്ഹാമീ’’തി, പടിഗ്ഗഹേത്വാ ഹോതി ‘‘സങ്ഘേന സാധാരണം ഹോതൂതി പടിഗ്ഗഹിതം മയാ’’തി ഏവം തിലക്ഖണസമ്പന്നം കത്വാ ലദ്ധലാഭം ഓസാനലക്ഖണം അവികോപേത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തോ സാധാരണഭോഗീ അപ്പടിവിഭത്തഭോഗീ ച ഹോതി.

ഇമം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൧൪൧; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൪൯൨; അ. നി. അട്ഠ. ൩.൬.൧൧) പന സാരണീയധമ്മം കോ പൂരേതി, കോ ന പൂരേതി? ദുസ്സീലോ താവ ന പൂരേതി. ന ഹി തസ്സ സന്തകം സീലവന്തോ ഗണ്ഹന്തി. പരിസുദ്ധസീലോ പന വത്തം അഖണ്ഡേന്തോ പൂരേതി. തത്രിദം വത്തം – യോ ഓദിസ്സകം കത്വാ മാതു വാ പിതു വാ ആചരിയുപജ്ഝായാദീനം വാ ദേതി, സോ ദാതബ്ബം ദേതു, സാരണീയധമ്മോ പനസ്സ ന ഹോതി, പലിബോധജഗ്ഗനം നാമ ഹോതി. സാരണീയധമ്മോ ഹി മുത്തപലിബോധസ്സേവ വട്ടതി. തേന പന ഓദിസ്സകം ദേന്തേന ഗിലാനഗിലാനുപട്ഠാകആഗന്തുകഗമികാനഞ്ചേവ നവപബ്ബജിതസ്സ ച സങ്ഘാടിപത്തഗ്ഗഹണം അജാനന്തസ്സ ദാതബ്ബം. ഏതേസം ദത്വാ അവസേസം ഥേരാസനതോ പട്ഠായ ഥോകം ഥോകം അദത്വാ യോ യത്തകം ഗണ്ഹാതി, തസ്സ തത്തകം ദാതബ്ബം. അവസിട്ഠേ അസതി പുന പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ഥേരാസനതോ പട്ഠായ യം യം പണീതം, തം തം ദത്വാ സേസം ഭുഞ്ജിതബ്ബം.

അയം പന സാരണീയധമ്മോ സാരണീയധമ്മപൂരണവിധിമ്ഹി സുസിക്ഖിതായ പരിസായ സുപൂരോ ഹോതി. സുസിക്ഖിതായ ഹി പരിസായ യോ അഞ്ഞതോ ലഭതി, സോ ന ഗണ്ഹാതി. അഞ്ഞതോ അലഭന്തോപി പമാണയുത്തമേവ ഗണ്ഹാതി, ന അതിരേകം. അയഞ്ച പന സാരണീയധമ്മോ ഏവം പുനപ്പുനം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ലദ്ധം ലദ്ധം ദേന്തസ്സപി ദ്വാദസഹി വസ്സേഹി പൂരതി, ന തതോ ഓരം. സചേ ഹി ദ്വാദസമേപി വസ്സേ സാരണീയധമ്മപൂരകോ പിണ്ഡപാതപൂരം പത്തം ആസനസാലായം ഠപേത്വാ നഹായിതും ഗച്ഛതി, സങ്ഘത്ഥേരോ ച ‘‘കസ്സേസോ പത്തോ’’തി വത്വാ ‘‘സാരണീയധമ്മപൂരകസ്സാ’’തി വുത്തേ ‘‘ആഹരഥ ന’’ന്തി സബ്ബം പിണ്ഡപാതം വിചാരേത്വാ ഭുഞ്ജിത്വാവ രിത്തപത്തം ഠപേതി. അഥ സോ ഭിക്ഖു രിത്തപത്തം ദിസ്വാ ‘‘മയ്ഹം അനവസേസേത്വാവ പരിഭുഞ്ജിംസൂ’’തി ദോമനസ്സം ഉപ്പാദേതി, സാരണീയധമ്മോ ഭിജ്ജതി, പുന ദ്വാദസ വസ്സാനി പൂരേതബ്ബോ ഹോതി. തിത്ഥിയപരിവാസസദിസോ ഹേസ, സകിം ഖണ്ഡേ ജാതേ പുന പൂരേതബ്ബോവ. യോ പന ‘‘ലാഭാ വത മേ, സുലദ്ധം വത മേ, യസ്സ മേ പത്തഗതം അനാപുച്ഛാവ സബ്രഹ്മചാരിനോ പരിഭുഞ്ജന്തീ’’തി സോമനസ്സം ജനേതി, തസ്സ പുണ്ണോ നാമ ഹോതി.

ഏവം പൂരിതസാരണീയധമ്മസ്സ പന നേവ ഇസ്സാ, ന മച്ഛരിയം ഹോതി, മനുസ്സാനം പിയോ ഹോതി സുലഭപച്ചയോ, പത്തഗതമസ്സ ദിയ്യമാനമ്പി ന ഖീയതി, ഭാജനീയഭണ്ഡട്ഠാനേ അഗ്ഗഭണ്ഡം ലഭതി, ഭയേ വാ ഛാതകേ വാ സമ്പത്തേ ദേവതാ ഉസ്സുക്കം ആപജ്ജന്തി.

തത്രിമാനി വത്ഥൂനി – ലേണഗിരിവാസീ തിസ്സത്ഥേരോ കിര മഹാഖീരഗാമം ഉപനിസ്സായ വസതി. പഞ്ഞാസമത്താ ഥേരാ നാഗദീപം ചേതിയവന്ദനത്ഥായ ഗച്ഛന്താ ഖീരഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ കിഞ്ചി അലദ്ധാ നിക്ഖമിംസു. ഥേരോ പവിസന്തോ തേ ദിസ്വാ പുച്ഛി ‘‘ലദ്ധം, ഭന്തേ’’തി. വിചരിമ്ഹ, ആവുസോതി. സോ അലദ്ധഭാവം ഞത്വാ ആഹ ‘‘ഭന്തേ, യാവാഹം ആഗച്ഛാമി, താവ ഇധേവ ഹോഥാ’’തി. മയം, ആവുസോ, പഞ്ഞാസ ജനാ പത്തതേമനമത്തമ്പി ന ലഭിമ്ഹാതി. ഭന്തേ, നേവാസികാ നാമ പടിബലാ ഹോന്തി, അലഭന്താപി ഭിക്ഖാചാരമഗ്ഗസഭാഗം ജാനന്തീതി. ഥേരാ ആഗമിംസു. ഥേരോ ഗാമം പാവിസി. ധുരഗേഹേയേവ മഹാഉപാസികാ ഖീരഭത്തം സജ്ജേത്വാ ഥേരം ഓലോകയമാനാ ഠിതാ ഥേരസ്സ ദ്വാരം സമ്പത്തസ്സേവ പത്തം പൂരേത്വാ അദാസി. സോ തം ആദായ ഥേരാനം സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘ഗണ്ഹഥ, ഭന്തേ’’തി സങ്ഘത്ഥേരം ആഹ. ഥേരോ ‘‘അമ്ഹേഹി ഏത്തകേഹി കിഞ്ചി ന ലദ്ധം, അയം സീഘമേവ ഗഹേത്വാ ആഗതോ, കിം നു ഖോ’’തി സേസാനം മുഖം ഓലോകേസി. ഥേരോ ഓലോകനാകാരേനേവ ഞത്വാ ‘‘ഭന്തേ, ധമ്മേന സമേന ലദ്ധോ പിണ്ഡപാതോ, നിക്കുക്കുച്ചാ ഗണ്ഹഥാ’’തിആദിതോ പട്ഠായ സബ്ബേസം യാവദത്ഥം ദത്വാ അത്തനാപി യാവദത്ഥം ഭുഞ്ജി. അഥ നം ഭത്തകിച്ചാവസാനേ ഥേരാ പുച്ഛിംസു ‘‘കദാ, ആവുസോ, ലോകുത്തരധമ്മം പടിവിജ്ഝീ’’തി? നത്ഥി മേ, ഭന്തേ, ലോകുത്തരധമ്മോതി. ഝാനലാഭീസി ആവുസോതി? ഏതമ്പി മേ, ഭന്തേ, നത്ഥീതി. നനു, ആവുസോ, പാടിഹാരിയന്തി? സാരണീയധമ്മോ മേ, ഭന്തേ, പൂരിതോ, തസ്സ മേ പൂരിതകാലതോ പട്ഠായ സചേപി ഭിക്ഖുസതസഹസ്സം ഹോതി, പത്തഗതം ന ഖീയതീതി. സാധു സാധു സപ്പുരിസ അനുച്ഛവികമിദം തുയ്ഹന്തി. ഇദം താവ പത്തഗതം ന ഖീയതീതി ഏത്ഥ വത്ഥു.

അയമേവ പന ഥേരോ ചേതിയപബ്ബതേ ഗിരിഭണ്ഡമഹാപൂജായ ദാനട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ‘‘ഇമസ്മിം ദാനേ കിം വരഭണ്ഡ’’ന്തി പുച്ഛി. ദ്വേ സാടകാ, ഭന്തേതി. ഏതേ മയ്ഹം പാപുണിസ്സന്തീതി. തം സുത്വാ അമച്ചോ രഞ്ഞോ ആരോചേസി ‘‘ഏകോ ദഹരോ ഏവം വദതീ’’തി. ‘‘ദഹരസ്സ ഏവം ചിത്തം, മഹാഥേരാനം പന സുഖുമാ സാടകാ വട്ടന്തീ’’തി വത്വാ ‘‘മഹാഥേരാനം ദസ്സാമീ’’തി ഠപേസി. തസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ പടിപാടിയാ ഠിതേ ദേന്തസ്സ മത്ഥകേ ഠപിതാപി തേ സാടകാ ഹത്ഥം നാരോഹന്തി, അഞ്ഞേവ ആരോഹന്തി. ദഹരസ്സ ദാനകാലേ പന ഹത്ഥം ആരുള്ഹാ. സോ തസ്സ ഹത്ഥേ ഠപേത്വാ അമച്ചസ്സ മുഖം ഓലോകേത്വാ ദഹരം നിസീദാപേത്വാ ദാനം ദത്വാ സങ്ഘം വിസ്സജ്ജേത്വാ ദഹരസ്സ സന്തികേ നിസീദിത്വാ ‘‘ഭന്തേ, ഇമം ധമ്മം കദാ പടിവിജ്ഝിത്ഥാ’’തി ആഹ. സോ പരിയായേനപി അസന്തം അവദന്തോ ‘‘നത്ഥി മയ്ഹം, മഹാരാജ, ലോകുത്തരധമ്മോ’’തി ആഹ. നനു, ഭന്തേ, പുബ്ബേവ അവചുത്ഥാതി. ആമ മഹാരാജ, സാരണീയധമ്മപൂരകോ അഹം, തസ്സ മേ ധമ്മസ്സ പൂരിതകാലതോ പട്ഠായ ഭാജനീയട്ഠാനേ അഗ്ഗഭണ്ഡം പാപുണാതീതി. ‘‘സാധു സാധു ഭന്തേ, അനുച്ഛവികമിദം തുമ്ഹാക’’ന്തി വന്ദിത്വാ പക്കാമി. ഇദം ഭാജനീയട്ഠാനേ അഗ്ഗഭണ്ഡം പാപുണാതീതി ഏത്ഥ വത്ഥു.

ചണ്ഡാലതിസ്സഭയേന പന ഭാതരഗാമവാസിനോ നാഗത്ഥേരിയാ അനാരോചേത്വാവ പലായിംസു. ഥേരീ പച്ചൂസസമയേ ‘‘അതി വിയ അപ്പനിഗ്ഘോസോ ഗാമോ, ഉപധാരേഥ താവാ’’തി ദഹരഭിക്ഖുനിയോ ആഹ. താ ഗന്ത്വാ സബ്ബേസം ഗതഭാവം ഞത്വാ ആഗമ്മ ഥേരിയാ ആരോചേസും. സാ സുത്വാ ‘‘മാ തുമ്ഹേ തേസം ഗതഭാവം ചിന്തയിത്ഥ, അത്തനോ ഉദ്ദേസപരിപുച്ഛായോനിസോമനസികാരേസുയേവ യോഗം കരോഥാ’’തി വത്വാ ഭിക്ഖാചാരവേലായം പാരുപിത്വാ അത്തദ്വാദസമാ ഗാമദ്വാരേ നിഗ്രോധമൂലേ അട്ഠാസി. രുക്ഖേ അധിവത്ഥാ ദേവതാ ദ്വാദസന്നമ്പി ഭിക്ഖുനീനം പിണ്ഡപാതം ദത്വാ ‘‘അയ്യേ അഞ്ഞത്ഥ മാ ഗച്ഛഥ, നിച്ചം ഇധേവ ഏഥാ’’തി ആഹ. ഥേരിയാ പന കനിട്ഠഭാതാ നാഗത്ഥേരോ നാമ അത്ഥി, സോ ‘‘മഹന്തം ഭയം, ന സക്കാ യാപേതും, പരതീരം ഗമിസ്സാമീ’’തി അത്തദ്വാദസമോ അത്തനോ വസനട്ഠാനാ നിക്ഖന്തോ ‘‘ഥേരിം ദിസ്വാ ഗമിസ്സാമീ’’തി ഭാതരഗാമം ആഗതോ. ഥേരീ ‘‘ഥേരാ ആഗതാ’’തി സുത്വാ തേസം സന്തികം ഗന്ത്വാ ‘‘കിം അയ്യാ’’തി പുച്ഛി. സോ തം പവത്തിം ആചിക്ഖി. സാ ‘‘അജ്ജ ഏകദിവസം വിഹാരേ വസിത്വാ സ്വേവ ഗമിസ്സഥാ’’തി ആഹ. ഥേരാ വിഹാരം ആഗമംസു.

ഥേരീ പുനദിവസേ രുക്ഖമൂലേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ഥേരം ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ഇമം പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജഥാ’’തി ആഹ. ഥേരോ ‘‘വട്ടിസ്സതി ഥേരീ’’തി വത്വാ തുണ്ഹീ അട്ഠാസി. ധമ്മികോ താത പിണ്ഡപാതോ, കുക്കുച്ചം അകത്വാ പരിഭുഞ്ജഥാതി. വട്ടിസ്സതി ഥേരീതി. സാ പത്തം ഗഹേത്വാ ആകാസേ ഖിപി. പത്തോ ആകാസേ അട്ഠാസി. ഥേരോ ‘‘സത്തതാലമത്തേ ഠിതമ്പി ഭിക്ഖുനീഭത്തമേവ ഥേരീ’’തി വത്വാ ‘‘ഭയം നാമ സബ്ബകാലം ന ഹോതി, ഭയേ വൂപസന്തേ അരിയവംസം കഥയമാനോ ‘ഭോ പിണ്ഡപാതിക ഭിക്ഖുനീഭത്തം ഭുഞ്ജിത്വാ വീതിനാമയിത്ഥാ’തി ചിത്തേന അനുവദിയമാനോ സന്ഥമ്ഭിതും ന സക്ഖിസ്സാമി, അപ്പമത്താ ഹോഥ ഥേരിയോ’’തി മഗ്ഗം ആരുഹി. രുക്ഖദേവതാപി ‘‘സചേ ഥേരോ ഥേരിയാ ഹത്ഥതോ പിണ്ഡപാതം പരിഭുഞ്ജിസ്സതി, ന നം നിവത്തേസ്സാമി, സചേ ന പരിഭുഞ്ജിസ്സതി, നിവത്തേസ്സാമീ’’തി ചിന്തയമാനാ ഠത്വാ ഥേരസ്സ ഗമനം ദിസ്വാ രുക്ഖാ ഓരുയ്ഹ ‘‘പത്തം, ഭന്തേ, ദേഥാ’’തി പത്തം ഗഹേത്വാ ഥേരം രുക്ഖമൂലംയേവ ആനേത്വാ ആസനം പഞ്ഞപേത്വാ പിണ്ഡപാതം ദത്വാ കതഭത്തകിച്ചം പടിഞ്ഞം കാരേത്വാ ദ്വാദസ ഭിക്ഖുനിയോ ദ്വാദസ ച ഭിക്ഖൂ സത്ത വസ്സാനി ഉപട്ഠഹി. ഇദം ദേവതാ ഉസ്സുക്കം ആപജ്ജന്തീതി ഏത്ഥ വത്ഥു. തത്ര ഹി ഥേരീ സാരണീയധമ്മപൂരികാ അഹോസി.

നത്ഥി ഏതേസം ഖണ്ഡന്തി അഖണ്ഡാനി, തം പന നേസം ഖണ്ഡം ദസ്സേതും ‘‘യസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഉപസമ്പന്നസീലാനം ഉദ്ദേസക്കമേന ആദിഅന്താ വേദിതബ്ബാ. തേനാഹ ‘‘സത്തസൂ’’തിആദി. അനുപസമ്പന്നസീലാനം പന സമാദാനക്കമേനപി ആദിഅന്താ ലബ്ഭന്തി. പരിയന്തേ ഛിന്നസാടകോ വിയാതി വത്ഥന്തേ ദസന്തേ വാ ഛിന്നവത്ഥം വിയ. വിസദിസുദാഹരണഞ്ചേതം ‘‘അഖണ്ഡാനീ’’തി ഇമസ്സ അധികതത്താ. ഏവം സേസാനിപി ഉദാഹരണാനി. ഖണ്ഡന്തി ഖണ്ഡവന്തം, ഖണ്ഡിതം വാ. ഛിദ്ദന്തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. വിസഭാഗവണ്ണേന ഗാവീ വിയാതി സമ്ബന്ധോ. വിസഭാഗവണ്ണേന ഉപഡ്ഢം തതിയഭാഗം വാ സമ്ഭിന്നവണ്ണം സബലം, വിസഭാഗവണ്ണേഹേവ പന ബിന്ദൂഹി അന്തരന്തരാ വിമിസ്സം കമ്മാസം. അയം ഇമേസം വിസേസോ.

ഭുജിസ്സഭാവകരണതോതി തണ്ഹാദാസബ്യതോ മോചേത്വാ ഭുജിസ്സഭാവകരണതോ. സീലസ്സ ച തണ്ഹാദാസബ്യതോ മോചനം വിവട്ടൂപനിസ്സയഭാവാപാദനം, തേനസ്സ വിവട്ടൂപനിസ്സയതാ ദസ്സിതാ. ‘‘ഭുജിസ്സഭാവകരണതോ’’തി ച ഇമിനാ ഭുജിസ്സകരാനി ഭുജിസ്സാനീതി ഉത്തരപദലോപേനായം നിദ്ദേസോതി ദസ്സേതി. യസ്മാ ച തംസമങ്ഗീപുഗ്ഗലോ സേരീ സയംവസീ ഭുജിസ്സോ നാമ ഹോതി, തസ്മാപി ഭുജിസ്സാനി. സുപരിസുദ്ധഭാവേന പാസംസത്താ വിഞ്ഞുപസത്ഥാനി. അവിഞ്ഞൂനം പസംസായ അപ്പമാണഭാവതോ വിഞ്ഞൂഗഹണം കതം. തണ്ഹാദിട്ഠീഹി അപരാമട്ഠത്താതി ‘‘ഇമിനാഹം സീലേന ദേവോ വാ ഭവിസ്സാമി ദേവഞ്ഞതരോ വാ’’തി തണ്ഹാപരാമാസേന ‘‘ഇമിനാഹം സീലേന ദേവോ ഹുത്വാ തത്ഥ നിച്ചോ ധുവോ സസ്സതോ ഭവിസ്സാമീ’’തി ദിട്ഠിപരാമാസേന ച അപരാമട്ഠത്താ. അഥ വാ ‘‘അയം തേ സീലേസു ദാസോ’’തി ചതൂസു വിപത്തീസു യം വാ തം വാ വിപത്തിം ദസ്സേത്വാ ‘‘ഇമം നാമ ത്വം ആപന്നപുബ്ബോ’’തി കേനചി പരാമട്ഠും അനുദ്ധംസേതും അസക്കുണേയ്യത്താ അപരാമട്ഠാനീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. സീലം നാമ അവിപ്പടിസാരാദിപാരമ്പരിയേന യാവദേവ സമാധിസമ്പാദനത്ഥന്തി ആഹ ‘‘സമാധിസംവത്തനികാനീ’’തി. സമാധിസംവത്തനപ്പയോജനാനി സമാധിസംവത്തനികാനി.

സമാനഭാവോ സാമഞ്ഞം, പരിപുണ്ണചതുപാരിസുദ്ധിഭാവേന മജ്ഝേ ഭിന്നസുവണ്ണസ്സ വിയ ഭേദാഭാവതോ സീലേന സാമഞ്ഞം സീലസാമഞ്ഞം, തം ഗതോ ഉപഗതോതി സീലസാമഞ്ഞഗതോ. തേനാഹ ‘‘സമാനഭാവൂപഗതസീലോ’’തി, സീലസമ്പത്തിയാ സമാനഭാവം ഉപഗതസീലോ സഭാഗവുത്തികോതി അത്ഥോ. സോതാപന്നാദീനഞ്ഹി സീലം സമുദ്ദന്തരേപി ദേവലോകേപി വസന്താനം അഞ്ഞേസം സോതാപന്നാദീനം സീലേന സമാനമേവ ഹോതി, നത്ഥി മഗ്ഗസീലേ നാനത്തം. കാമഞ്ഹി പുഥുജ്ജനാനമ്പി ചതുപാരിസുദ്ധിസീലേ നാനത്തം ന സിയാ, തം പന ന ഏകന്തികന്തി ഇധ നാധിപ്പേതം, മഗ്ഗസീലം പന ഏകന്തികം നിയതഭാവതോതി തമേവ സന്ധായ ‘‘യാനി താനി സീലാനീ’’തിആദി വുത്തം.

യായന്തി യാ അയം മയ്ഹഞ്ചേവ തുമ്ഹാകഞ്ച പച്ചക്ഖഭൂതാ. ദിട്ഠീതി മഗ്ഗസമ്മാദിട്ഠി. നിദ്ദോസാതി നിദ്ധുതദോസാ, സമുച്ഛിന്നരാഗാദിപാപധമ്മാതി അത്ഥോ. നിയ്യാതീതി വട്ടദുക്ഖതോ നിസ്സരതി നിഗച്ഛതി. സയം നിയന്തീയേവ ഹി തംമഗ്ഗസമങ്ഗീപുഗ്ഗലം വട്ടദുക്ഖതോ നിയ്യാപേതീതി വുച്ചതി. യാ സത്ഥു അനുസിട്ഠി, തം കരോതീതി തക്കരോ, തസ്സ, യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജനകസ്സാതി അത്ഥോ. ദിട്ഠിസാമഞ്ഞഗതോതി സച്ചസമ്പടിവേധേന സമാനദിട്ഠിഭാവം ഉപഗതോ.

കതിപുച്ഛാവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഛആപത്തിസമുട്ഠാനവാരകഥാവണ്ണനാ

൨൭൬. പഠമേന ആപത്തിസമുട്ഠാനേനാതിആദി സബ്ബം ഉദ്ദേസനിദ്ദേസാദിവസേന പവത്തപാളിം അനുസാരേനേവ സക്കാ വിഞ്ഞാതും.

സമഥഭേദം

അധികരണപരിയായവാരകഥാവണ്ണനാ

൨൯൩. ലോഭോ പുബ്ബങ്ഗമോതിആദീസു പന ലോഭഹേതു വിവദനതോ ‘‘ലോഭോ പുബ്ബങ്ഗമോ’’തി വുത്തം. ഏവം സേസേസുപി. ഠാനാനീതി കാരണാനി. തിട്ഠന്തി ഏത്ഥാതി ഠാനം. കേ തിട്ഠന്തി? വിവാദാധികരണാദയോ. വസന്തി ഏത്ഥാതി വത്ഥു. ഭവന്തി ഏത്ഥാതി ഭൂമി. കുസലാകുസലാബ്യാകതചിത്തസമങ്ഗിനോ വിവദനതോ ‘‘നവ ഹേതൂ’’തി വുത്തം. ദ്വാദസ മൂലാനീതി ‘‘കോധനോ ഹോതി ഉപനാഹീ’’തിആദീനി ദ്വാദസ മൂലാനി.

൨൯൪-൨൯൫. ഇമാനേവ ദ്വാദസ കായവാചാഹി സദ്ധിം ‘‘ചുദ്ദസ മൂലാനീ’’തി വുത്താനി. സത്ത ആപത്തിക്ഖന്ധാ ഠാനാനീതി ഏത്ഥ ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ പടിച്ഛാദേന്തസ്സ യാ ആപത്തി, തസ്സാ പുബ്ബേ ആപന്നാ ആപത്തിയോ ഠാനാനീതി വേദിതബ്ബം. ‘‘നത്ഥി ആപത്താധികരണം കുസല’’ന്തി വചനതോ ആപത്താധികരണേ അകുസലാബ്യാകതവസേന ഛ ഹേതൂ വുത്താ. കുസലചിത്തം പന അങ്ഗം ഹോതി, ന ഹേതു.

൨൯൬. ചത്താരി കമ്മാനി ഠാനാനീതി ഏത്ഥ ‘‘ഏവം കത്തബ്ബ’’ന്തി ഇതികത്തബ്ബതാദസ്സനവസേന പവത്തപാളി കമ്മം നാമ, യഥാഠിതപാളിവസേന കരോന്താനം കിരിയാ കിച്ചാധികരണം നാമ. ഞത്തിഞത്തിദുതിയഞത്തിചതുത്ഥകമ്മാനി ഞത്തിതോ ജായന്തി, അപലോകനകമ്മം അപലോകനതോവാതി ആഹ ‘‘ഞത്തിതോ വാ അപലോകനതോ വാ’’തി. കിച്ചാധികരണം ഏകേന സമഥേന സമ്മതി, സമ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ. തേഹി സമേതബ്ബത്താ ‘‘വിവാദാധികരണസ്സ സാധാരണാ’’തി വുത്തം.

തബ്ഭാഗിയവാരകഥാവണ്ണനാ

൨൯൮. വിവാദാധികരണസ്സ തബ്ഭാഗിയാതി വിവാദാധികരണസ്സ വൂപസമതോ തപ്പക്ഖികാ.

സമഥാ സമഥസ്സ സാധാരണവാരകഥാവണ്ണനാ

൨൯൯. ഏകം അധികരണം സബ്ബേ സമഥാ ഏകതോ ഹുത്വാ സമേതും സക്കോന്തി ന സക്കോന്തീതി പുച്ഛന്തോ ‘‘സമഥാ സമഥസ്സ സാധാരണാ, സമഥാ സമഥസ്സ അസാധാരണാ’’തി ആഹ. യേഭുയ്യസികായ സമനം സമ്മുഖാവിനയം വിനാ ന ഹോതീതി ആഹ ‘‘യേഭുയ്യസികാ സമ്മുഖാവിനയസ്സ സാധാരണാ’’തി. സതിവിനയാദീഹി സമനസ്സ യേഭുയ്യസികായ കിച്ചം നത്ഥീതി ആഹ ‘‘സതിവിനയസ്സ…പേ… അസാധാരണാ’’തി. ഏവം സേസേസുപി. തബ്ഭാഗിയവാരേപി ഏസേവ നയോ.

വിനയവാരകഥാവണ്ണനാ

൩൦൨. സബ്ബേസമ്പി സമഥാനം വിനയപരിയായോ ലബ്ഭതീതി ‘‘വിനയോ സമ്മുഖാവിനയോ’’തിആദിനാ വിനയവാരോ ഉദ്ധടോ. സിയാ ന സമ്മുഖാവിനയോതി ഏത്ഥ സമ്മുഖാവിനയം ഠപേത്വാ സതിവിനയാദയോ സേസസമഥാ അധിപ്പേതാ. ഏസ നയോ സേസേസുപി.

കുസലവാരകഥാവണ്ണനാ

൩൦൩. സങ്ഘസ്സ സമ്മുഖാ പടിഞ്ഞാതേ തം പടിജാനനം സങ്ഘസമ്മുഖതാ നാമ. തസ്സ പടിജാനനചിത്തം സന്ധായ ‘‘സമ്മുഖാവിനയോ കുസലോ’’തിആദി വുത്തന്തി വദന്തി. നത്ഥി സമ്മുഖാവിനയോ അകുസലോതി ധമ്മവിനയപുഗ്ഗലസമ്മുഖതാഹി തിവങ്ഗികോ സമ്മുഖാവിനയോ ഏതേഹി വിനാ നത്ഥി. തത്ഥ കുസലചിത്തേഹി കരണകാലേ കുസലോ, അരഹന്തേഹി കരണകാലേ അബ്യാകതോ. ഏതേസം സങ്ഘസമ്മുഖതാദീനം അകുസലപടിപക്ഖത്താ അകുസലസ്സ സമ്ഭവോ നത്ഥി, തസ്മാ ‘‘നത്ഥി സമ്മുഖാവിനയോ അകുസലോ’’തി വുത്തം. ‘‘യേഭുയ്യസികാ അധമ്മവാദീഹി വൂപസമനകാലേ, ധമ്മവാദീനമ്പി അധമ്മവാദിമ്ഹി സലാകഗ്ഗാഹാപകേ ജാതേ അകുസലാ. സതിവിനയോ അനരഹതോ സഞ്ചിച്ച സതിവിനയദാനേ അകുസലോ. അമൂള്ഹവിനയോ അനുമ്മത്തകസ്സ ദാനേ, പടിഞ്ഞാതകരണം മൂള്ഹസ്സ അജാനതോ പടിഞ്ഞായ കരണേ, തസ്സപാപിയസികാ സുദ്ധസ്സ കരണേ, തിണവത്ഥാരകം മഹാകലഹേ സഞ്ചിച്ച കരണേ ച അകുസലം. സബ്ബത്ഥ അരഹതോ വസേനേവ അബ്യാകത’’ന്തി സബ്ബമേതം ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം.

സമഥവാരവിസ്സജ്ജനാവാരകഥാവണ്ണനാ

൩൦൪-൩൦൫. യത്ഥ യേഭുയ്യസികാ ലബ്ഭതി, തത്ഥ സമ്മുഖാവിനയോ ലബ്ഭതീതിആദി പുച്ഛാ. യസ്മിം സമയേ സമ്മുഖാവിനയേന ചാതിആദി തസ്സാ വിസ്സജ്ജനം, യസ്മിം സമയേ സമ്മുഖാവിനയേന ച യേഭുയ്യസികായ ച അധികരണം വൂപസമ്മതി, തസ്മിം സമയേ യത്ഥ യേഭുയ്യസികാ ലബ്ഭതി, തത്ഥ സമ്മുഖാവിനയോ ലബ്ഭതീതി ഏവം സബ്ബത്ഥ സമ്ബന്ധോ. യത്ഥ പടിഞ്ഞാതകരണം ലബ്ഭതി, തത്ഥ സമ്മുഖാവിനയോ ലബ്ഭതീതി ഏത്ഥ ഏകം വാ ദ്വേ വാ ബഹൂ വാ ഭിക്ഖൂ ‘‘ഇമം നാമ ആപത്തിം ആപന്നോസീ’’തി പുച്ഛിതേ സതി ‘‘ആമാ’’തി പടിജാനനേ ദ്വേപി പടിഞ്ഞാതകരണസമ്മുഖാവിനയാ ലബ്ഭന്തി. തത്ഥ ‘‘സങ്ഘസമ്മുഖതാ ധമ്മവിനയപുഗ്ഗലസമ്മുഖതാ’’തി ഏവം വുത്തസമ്മുഖാവിനയേ സങ്ഘസ്സ പുരതോ പടിഞ്ഞാതം ചേ, സങ്ഘസമ്മുഖതാ. തത്ഥേവ ദേസിതം ചേ, ധമ്മവിനയസമ്മുഖതായോപി ലദ്ധാ ഹോന്തി. അഥ വിവദന്താ അഞ്ഞമഞ്ഞം പടിജാനന്തി ചേ, പുഗ്ഗലസമ്മുഖതാ. തസ്സേവ സന്തികേ ദേസിതം ചേ, ധമ്മവിനയസമ്മുഖതായോപി ലദ്ധാ ഹോന്തി. ഏകസ്സേവ വാ ഏകസ്സ സന്തികേ ആപത്തിദേസനകാലേ ‘‘പസ്സസി, പസ്സാമീ’’തി വുത്തേ തത്ഥ ധമ്മവിനയപുഗ്ഗലസമ്മുഖതാസഞ്ഞിതോ സമ്മുഖാവിനയോ ച പടിഞ്ഞാതകരണഞ്ച ലദ്ധം ഹോതി.

സംസട്ഠവാരകഥാവണ്ണനാ

൩൦൬. അധികരണാനം വൂപസമോവ സമഥോ നാമ, തസ്മാ അധികരണേന വിനാ സമഥാ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘മാ ഹേവന്തിസ്സ വചനീയോ…പേ… വിനിബ്ഭുജിത്വാ നാനാകരണം പഞ്ഞാപേതു’’ന്തി.

സമഥാധികരണവാരകഥാവണ്ണനാ

൩൦൯-൩൧൦. സമഥാ സമഥേഹി സമ്മന്തീതിആദി പുച്ഛാ. സിയാ സമഥാ സമഥേഹി സമ്മന്തീതിആദി വിസ്സജ്ജനം. തത്ഥ സമഥാ സമഥേഹി സമ്മന്തീതി ഏത്ഥ സമ്മന്തീതി സമ്പജ്ജന്തി, അധികരണാ വാ പന സമ്മന്തി വൂപസമം ഗച്ഛന്തി, തസ്മാ യേഭുയ്യസികാ സമ്മുഖാവിനയേന സമ്മതീതി ഏത്ഥ സമ്മുഖാവിനയേന സദ്ധിം യേഭുയ്യസികാ സമ്പജ്ജതി, ന സതിവിനയാദീഹി സദ്ധിം തേസം തസ്സാ അനുപകാരത്താതി ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

൩൧൧. ‘‘സമ്മുഖാവിനയോ വിവാദാധികരണേന സമ്മതീ’’തി പാഠോ. ‘‘സമ്മുഖാവിനയോ ന കേനചി സമ്മതീ’’തി ഹി അവസാനേ വുത്തത്താ സമ്മുഖാവിനയോ സയം സമഥേന വാ അധികരണേന വാ സമേതബ്ബോ ന ഹോതി.

൩൧൩. വിവാദാധികരണം…പേ… കിച്ചാധികരണേന സമ്മതീതി ഏത്ഥ ‘‘സുണാതു മേ ഭന്തേ …പേ… പഠമം സലാകം നിക്ഖിപാമീ’’തി ഏവം വിവാദാധികരണം കിച്ചാധികരണേന സമ്മതീതി ദട്ഠബ്ബം.

സമുട്ഠാപനവാരകഥാവണ്ണനാ

൩൧൪. വിവാദാധികരണം ന കതമം അധികരണം സമുട്ഠാപേതീതി ‘‘നായം ധമ്മോ’’തി വുത്തമത്തേനേവ കിഞ്ചി അധികരണം ന സമുട്ഠാപേതീതി അത്ഥോ.

ഭജതിവാരകഥാവണ്ണനാ

൩൧൮-൯. കതമം അധികരണം പരിയാപന്നന്തി കതമാധികരണപരിയാപന്നം, അയമേവ വാ പാഠോ. വിവാദാധികരണം വിവാദാധികരണം ഭജതീതി പഠമുപ്പന്നവിവാദം പച്ഛാ ഉപ്പന്നോ ഭജതി. വിവാദാധികരണം ദ്വേ സമഥേ ഭജതീതി ‘‘മം വൂപസമേതും സമത്ഥാ തുമ്ഹേ’’തി വദന്തം വിയ ഭജതി. ദ്വീഹി സമഥേഹി സങ്ഗഹിതന്തി ‘‘മയം തം വൂപസമേസ്സാമാ’’തി വദന്തേഹി വിയ ദ്വീഹി സമഥേഹി സങ്ഗഹിതം.

ഖന്ധകപുച്ഛാവാരോ

പുച്ഛാവിസ്സജ്ജനാവണ്ണനാ

൩൨൦. നിദാനേന ച നിദ്ദേസേന ച സദ്ധിന്തി ഏത്ഥ നിദാനേനാതി സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിദേസസങ്ഖാതേന നിദാനേന. നിദ്ദേസേനാതി പുഗ്ഗലാദിനിദ്ദേസേന. ഉഭയേനപി തസ്സ തസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ വത്ഥു ദസ്സിതം, തസ്മാ വത്ഥുനാ സദ്ധിം ഖന്ധകം പുച്ഛിസ്സാമീതി അയമേത്ഥ അത്ഥോ. തത്ഥാതി തസ്മിം ഉപസമ്പദക്ഖന്ധകേ. ഉത്തമാനി പദാനി വുത്താനീതി ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ഊനവീസതിവസ്സോ പുഗ്ഗലോ ഉപസമ്പാദേതബ്ബോ’’തിആദിനാ (മഹാവ. ൯൯, ൧൨൪) നയേന ഉത്തമപദാനി വുത്താനി. ചമ്മസംയുത്തേതി ചമ്മക്ഖന്ധകേ.

ഏകുത്തരികനയോ

ഏകകവാരവണ്ണനാ

൩൨൧. മൂലവിസുദ്ധിയാ അന്തരാപത്തീതി അന്തരാപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ മൂലായപടികസ്സനം കത്വാ ഠിതേന ആപന്നാ. ‘‘അഗ്ഘവിസുദ്ധിയാ അന്തരാപത്തീതി സമ്ബഹുലാ ആപത്തിയോ ആപജ്ജിത്വാ താസു സബ്ബചിരപടിച്ഛന്നവസേന അഗ്ഘസമോധാനം ഗഹേത്വാ വസന്തേന ആപന്നാപത്തീ’’തി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. സഉസ്സാഹേനേവ ചിത്തേനാതി ‘‘പുനപി ആപജ്ജിസ്സാമീ’’തി സഉസ്സാഹേനേവ ചിത്തേന. ഭിക്ഖുനീനം അട്ഠവത്ഥുകായ വസേന ചേതം വുത്തം. തേനേവാഹ ‘‘അട്ഠമേ വത്ഥുസ്മിം ഭിക്ഖുനിയാ പാരാജികമേവ ഹോതീ’’തി. ‘‘ധമ്മികസ്സ പടിസ്സവസ്സ അസച്ചാപനേ’’തി വുത്തത്താ അധമ്മികപടിസ്സവസ്സ വിസംവാദേ ദുക്കടം ന ഹോതി. ‘‘തുമ്ഹേ വിബ്ഭമഥാ’’തി ഹി വുത്തേ സുദ്ധചിത്തോ ‘‘സാധൂ’’തി പടിസ്സുണിത്വാ സചേ ന വിബ്ഭമതി, അനാപത്തി. ഏവം സബ്ബത്ഥ. പഞ്ചദസസു ധമ്മേസൂതി ‘‘കാലേന വക്ഖാമി, നോ അകാലേനാ’’തിആദിനാ വുത്തപഞ്ചദസധമ്മേസു. ആപത്തിം ആപജ്ജിതും ഭബ്ബതായ ഭബ്ബാപത്തികാ.

ഏകകവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുകവാരവണ്ണനാ

൩൨൨. ദുകേസു നിദഹനേതി ആതപേ അതിചിരം ഠപേത്വാ നിദഹനേ. വത്ഥുസഭാഗം ദേസേന്തോ ദേസേന്തോ ആപജ്ജതി, ആപന്നം ആപത്തിം ന ദേസേസ്സാമീതി ധുരം നിക്ഖിപന്തോ ന ദേസേന്തോ ആപജ്ജതി. രോമജനപദേ ജാതം രോമകം. പക്കാലകന്തി യവക്ഖാരം. അനുഞ്ഞാതലോണത്താ ലോണാനിപി ദുകേസു വുത്താനി.

ദുകവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

തികവാരവണ്ണനാ

൩൨൩. തികേസു വചീസമ്പയുത്തം കായകിരിയം കത്വാതി കായേന നിപച്ചകാരം കത്വാ. മുഖാലമ്ബരകരണാദിഭേദോതി മുഖഭേരിവാദനാദിപ്പഭേദോ. യസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ വീതിക്കമേ കായസമുട്ഠാനാ ആപത്തിയോ, തം കായദ്വാരേ പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദം. ഉപഘാതേതീതി വിനാസേതി. ന ആദാതബ്ബന്തി ‘‘ഇമസ്മാ വിഹാരാ പരമ്പി മാ നിക്ഖമ, വിനയധരാനം വാ സന്തികം ആഗച്ഛ വിനിച്ഛയം ദാതു’’ന്തി വുത്തേ തസ്സ വചനം ന ഗഹേതബ്ബന്തി അത്ഥോ.

അകുസലാനി ചേവ മൂലാനി ചാതി അകോസല്ലസമ്ഭൂതട്ഠേന ഏകന്താകുസലഭാവതോ അകുസലാനി, അത്തനാ സമ്പയുത്തധമ്മാനം സുപ്പതിട്ഠിതഭാവസാധനതോ മൂലാനി, ന അകുസലഭാവസാധനതോ. ന ഹി മൂലതോ അകുസലാനം അകുസലഭാവോ, കുസലാദീനം വാ കുസലാദിഭാവോ. തഥാ ച സതി മോമൂഹചിത്തദ്വയമോഹസ്സ അകുസലഭാവോ ന സിയാ.

ദുട്ഠു ചരിതാനീതി പച്ചയതോ സമ്പയുത്തധമ്മതോ പവത്തിആകാരതോ ച ന സുട്ഠു അസമ്മാപവത്തിതാനി. വിരൂപാനീതി ബീഭച്ഛാനി സമ്പതി ആയതിഞ്ച അനിട്ഠരൂപത്താ. സുട്ഠു ചരിതാനീതിആദീസു വുത്തവിപരിയായേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ദ്വേപി ചേതേ തികാ പണ്ണത്തിയാ വാ കമ്മപഥേഹി വാ കഥേതബ്ബാ. പണ്ണത്തിയാ താവ കായദ്വാരേ പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദസ്സ വീതിക്കമോ കായദുച്ചരിതം, അവീതിക്കമോ കായസുചരിതം. വചീദ്വാരേ പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദസ്സ വീതിക്കമോ വചീദുച്ചരിതം, അവീതിക്കമോ വചീസുചരിതം. ഉഭയത്ഥ പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദസ്സ വീതിക്കമോ മനോദുച്ചരിതം മനോദ്വാരേ പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദസ്സ അഭാവതോ. തയിദം ദ്വാരദ്വയേ അകിരിയസമുട്ഠാനായ ആപത്തിയാ വസേന വേദിതബ്ബം. യഥാവുത്തായ ആപത്തിയാ അവീതിക്കമോവ മനോസുചരിതം. അയം പണ്ണത്തികഥാ.

പാണാതിപാതാദയോ പന തിസ്സോ ചേതനാ കായദ്വാരേ വചീദ്വാരേപി ഉപ്പന്നാ കായദുച്ചരിതം ദ്വാരന്തരേ ഉപ്പന്നസ്സപി കമ്മസ്സ സനാമാപരിച്ചാഗതോ യേഭുയ്യവുത്തിയാ തബ്ബഹുലവുത്തിയാ ച. തേനാഹു അട്ഠകഥാചരിയാ –

‘‘ദ്വാരേ ചരന്തി കമ്മാനി, ന ദ്വാരാ ദ്വാരചാരിനോ;

തസ്മാ ദ്വാരേഹി കമ്മാനി, അഞ്ഞമഞ്ഞം വവത്ഥിതാ’’തി. (ധ. സ. അട്ഠ. കാമാവചരകുസല ദ്വാരകഥാ, കായകമ്മദ്വാര);

തഥാ ചതസ്സോ മുസാവാദാദിചേതനാ കായദ്വാരേപി വചീദ്വാരേപി ഉപ്പന്നാ വചീദുച്ചരിതം, അഭിജ്ഝാ ബ്യാപാദോ മിച്ഛാദിട്ഠീതി തയോ മനോകമ്മഭൂതായ ചേതനായ സമ്പയുത്തധമ്മാ മനോദുച്ചരിതം, കായവചീകമ്മഭൂതായ പന ചേതനായ സമ്പയുത്താ അഭിജ്ഝാദയോ തംതംപക്ഖികാ വാ ഹോന്തി അബ്ബോഹാരികാ വാ. പാണാതിപാതാദീഹി വിരമന്തസ്സ ഉപ്പന്നാ തിസ്സോ ചേതനാപി വിരതിയോപി കായസുചരിതം കായികസ്സ വീതിക്കമസ്സ അകരണവസേന പവത്തനതോ. കായേന പന സിക്ഖാപദാനം സമാദിയമാനേ സീലസ്സ കായസുചരിതഭാവേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. മുസാവാദാദീഹി വിരമന്തസ്സ ചതസ്സോ ചേതനാപി വിരതിയോപി വചീസുചരിതം വാചസികസ്സ വീതിക്കമസ്സ അകരണവസേന പവത്തനതോ. അനഭിജ്ഝാ അബ്യാപാദോ സമ്മാദിട്ഠീതി തയോ ചേതനാസമ്പയുത്തധമ്മാ മനോസുചരിതന്തി അയം കമ്മപഥകഥാ.

തികവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചതുക്കവാരവണ്ണനാ

൩൨൪. ചതുക്കേസു അനരിയവോഹാരാതി അനരിയാനം ലാമകാനം വോഹാരാ സംവോഹാരാ അഭിലാപവാചാ. അരിയവോഹാരാതി അരിയാനം സപ്പുരിസാനം വോഹാരാ. ദിട്ഠവാദിതാതി ‘‘ദിട്ഠം മയാ’’തി ഏവംവാദിതാ. ഏത്ഥ ച തംതംസമുട്ഠാപകചേതനാവസേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

പഠമകപ്പികേസു പഠമം പുരിസലിങ്ഗമേവ ഉപ്പജ്ജതീതി ആഹ ‘‘പഠമം ഉപ്പന്നവസേനാ’’തി. പുരിമം പുരിസലിങ്ഗം പജഹതീതി യഥാവുത്തേനത്ഥേന പുബ്ബങ്ഗമഭാവതോ പുരിമസങ്ഖാതം പുരിസലിങ്ഗം ജഹതി. സതം തിംസഞ്ച സിക്ഖാപദാനീതി തിംസാധികാനി സതം സിക്ഖാപദാനി.

ഭിക്ഖുസ്സ ച ഭിക്ഖുനിയാ ച ചതൂസു പാരാജികേസൂതി സാധാരണേസുയേവ ചതൂസു പാരാജികേസു. പഠമോ പഞ്ഹോതി ‘‘അത്ഥി വത്ഥുനാനത്തതാ, നോ ആപത്തിനാനത്തതാ’’തി അയം പഞ്ഹോ. ‘‘അത്ഥി ആപത്തിസഭാഗതാ, നോ വത്ഥുസഭാഗതാ’’തി അയം ഇധ ദുതിയോ നാമ.

അനാപത്തിവസ്സച്ഛേദസ്സാതി നത്ഥി ഏതസ്മിം വസ്സച്ഛേദേ ആപത്തീതി അനാപത്തിവസ്സച്ഛേദോ, തസ്സ, അനാപത്തികസ്സ വസ്സച്ഛേദസ്സാതി അത്ഥോ. മന്താഭാസാതി മതിയാ ഉപപരിക്ഖിത്വാ ഭാസനതോ അസമ്ഫപ്പലാപവാചാ ഇധ ‘‘മന്താഭാസാ’’തി വുത്താ.

നവമഭിക്ഖുനിതോ പട്ഠായ ഉപജ്ഝായാപി അഭിവാദനാരഹാ നോ പച്ചുട്ഠാനാരഹാതി യസ്മാ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഭത്തഗ്ഗേ അട്ഠന്നം ഭിക്ഖുനീനം യഥാവുഡ്ഢം അവസേസാനം യഥാഗതിക’’ന്തി വദന്തേന ഭഗവതാ ഭത്തഗ്ഗേ ആദിതോ പട്ഠായ അട്ഠന്നംയേവ ഭിക്ഖുനീനം യഥാവുഡ്ഢം അനുഞ്ഞാതം, അവസേസാനം ആഗതപടിപാടിയാ, തസ്മാ നവമഭിക്ഖുനിതോ പട്ഠായ സചേ ഉപജ്ഝായാപി ഭിക്ഖുനീ പച്ഛാ ആഗച്ഛതി, ന പച്ചുട്ഠാനാരഹാ, യഥാനിസിന്നാഹിയേവ സീസം ഉക്ഖിപിത്വാ അഭിവാദേതബ്ബത്താ അഭിവാദനാരഹാ. ആദിതോ നിസിന്നാസു പന അട്ഠസു യാ അബ്ഭന്തരിമാ അഞ്ഞാ വുഡ്ഢതരാ ആഗച്ഛതി, സാ അത്തനോ നവകതരം വുട്ഠാപേത്വാ നിസീദിതും ലഭതി. തസ്മാ സാ താഹി അട്ഠഹി ഭിക്ഖുനീഹി പച്ചുട്ഠാനാരഹാ. യാ പന അട്ഠഹിപി നവകതരാ, സാ സചേപി സട്ഠിവസ്സാ ഹോതി, ആഗതപടിപാടിയാവ നിസീദിതും ലഭതി.

ഇധ ന കപ്പന്തീതി വദന്തോതി പച്ചന്തിമജനപദേസു ഠത്വാ ‘‘ഇധ ന കപ്പന്തീ’’തി വദന്തോ വിനയാതിസാരദുക്കടം ആപജ്ജതി. കപ്പിയഞ്ഹി ‘‘ന കപ്പതീ’’തി വദന്തോ പഞ്ഞത്തം സമുച്ഛിന്ദതി നാമ. ഇധ കപ്പന്തീതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ.

ചതുക്കവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഞ്ചകവാരവണ്ണനാ

൩൨൫. പഞ്ചകേസു ‘‘നിമന്തിതോ സഭത്തോ സമാനോ സന്തം ഭിക്ഖും അനാപുച്ഛാ’’തി (പാചി. ൨൯൪-൨൯൭) വചനതോ അകപ്പിയനിമന്തനം സാദിയന്തസ്സേവ അനാമന്തചാരോ ന വട്ടതീതി ‘‘പിണ്ഡപാതികസ്സ കപ്പന്തീ’’തി വുത്തം. ഗണഭോജനാദീസുപി ഏസേവ നയോ. അധിട്ഠഹിത്വാ ഭോജനന്തി ‘‘ഗിലാനസമയോ’’തിആദിനാ ആഭോഗം കത്വാ ഭോജനം. അവികപ്പനാതി ‘‘മയ്ഹം ഭത്തപച്ചാസം ഇത്ഥന്നാമസ്സ ദമ്മീ’’തി ഏവം അവികപ്പനാ.

അയസതോ വാ ഗരഹതോ വാതി ഏത്ഥ പരമ്മുഖാ അഗുണവചനം അയസോ. സമ്മുഖാ ഗരഹാ. വിയസതീതി ബ്യസനം, ഹിതസുഖം ഖിപതി വിദ്ധംസേതീതി അത്ഥോ. ഞാതീനം ബ്യസനം ഞാതിബ്യസനം, ചോരരോഗഭയാദീഹി ഞാതിവിനാസോതി അത്ഥോ. ഭോഗാനം ബ്യസനം ഭോഗബ്യസനം, രാജചോരാദിവസേന ഭോഗവിനാസോതി അത്ഥോ. രോഗോ ഏവ ബ്യസനം രോഗബ്യസനം. രോഗോ ഹി ആരോഗ്യം ബ്യസതി വിനാസേതീതി ബ്യസനം. സീലസ്സ ബ്യസനം സീലബ്യസനം, ദുസ്സീല്യസ്സേതം നാമം. സമ്മാദിട്ഠിം വിനാസയമാനാ ഉപ്പന്നാ ദിട്ഠിയേവ ബ്യസനം ദിട്ഠിബ്യസനം. ഞാതിസമ്പദാതി ഞാതീനം സമ്പദാ പാരിപൂരി ബഹുഭാവോ. ഭോഗസമ്പദായപി ഏസേവ നയോ. ആരോഗ്യസ്സ സമ്പദാ ആരോഗ്യസമ്പദാ. പാരിപൂരി ദീഘരത്തം അരോഗതാ. സീലദിട്ഠിസമ്പദാസുപി ഏസേവ നയോ.

വത്തം പരിച്ഛിന്ദീതി തസ്മിം ദിവസേ കാതബ്ബവത്തം നിട്ഠാപേസി. അട്ഠ കപ്പേ അനുസ്സരീതിആദിനാ തസ്മിം ഖണേ ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ പുബ്ബേനിവാസഞാണം നിബ്ബത്തേസീതി ദീപേതി. ഞത്തിയാ കമ്മപ്പത്തോ ഹുത്വാതി ഞത്തിയാ ഠപിതായ അനുസ്സാവനകമ്മപ്പത്തോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ.

മന്ദത്താ മോമൂഹത്താതി നേവ സമാദാനം ജാനാതി, ന ആനിസംസം, അത്തനോ പന മന്ദത്താ മോമൂഹത്താ അഞ്ഞാണേനേവ ആരഞ്ഞികോ ഹോതി. പാപിച്ഛോ ഇച്ഛാപകതോതി ‘‘അരഞ്ഞേ മേ വിഹരന്തസ്സ ‘അയം ആരഞ്ഞികോ’തി ചതുപ്പച്ചയസക്കാരം കരിസ്സന്തി, ‘അയം ഭിക്ഖു ലജ്ജീ പവിവിത്തോ’തിആദീഹി ച ഗുണേഹി സമ്ഭാവേസ്സന്തീ’’തി ഏവം പാപികായ ഇച്ഛായ ഠത്വാ തായ ഏവ ഇച്ഛായ അഭിഭൂതോ ഹുത്വാ ആരഞ്ഞികോ ഹോതീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘അരഞ്ഞവാസേന പച്ചയലാഭം പത്ഥയമാനോ’’തി. ഉമ്മാദവസേന അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ വിഹരന്തോ ഉമ്മാദാ ചിത്തക്ഖേപാ ആരഞ്ഞികോ നാമ ഹോതി. വണ്ണിതന്തി ഇദം ആരഞ്ഞികങ്ഗം നാമ ബുദ്ധേഹി ബുദ്ധസാവകേഹി ച വണ്ണിതം പസത്ഥന്തി ആരഞ്ഞികോ ഹോതി.

പഞ്ചകവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഛക്കവാരവണ്ണനാ

൩൨൬. ഛക്കേസു ഛബ്ബസ്സപരമതാ ധാരേതബ്ബന്തി പദഭാജനം ദസ്സിതം. സേസം ഉത്താനമേവ.

ഛക്കവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സത്തകവാരവണ്ണനാ

൩൨൭. സത്തകേസു ഛക്കേ വുത്താനിയേവ സത്തകവസേന യോജേതബ്ബാനീതി ഛക്കേ വുത്തചുദ്ദസപരമാനി ദ്വിധാ കത്വാ ദ്വിന്നം സത്തകാനം വസേന യോജേതബ്ബാനി.

ആപത്തിം ജാനാതീതി ആപത്തിംയേവ ‘‘ആപത്തീ’’തി ജാനാതി. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ആഭിചേതസികാനന്തി ഏത്ഥ (മ. നി. അട്ഠ. ൧.൬൬) അഭിചേതോതി പാകതികകാമാവചരചിത്തേഹി സുന്ദരതായ പടിപക്ഖതോ വിസുദ്ധത്താ ച അഭിക്കന്തം വിസുദ്ധചിത്തം വുച്ചതി, ഉപചാരജ്ഝാനചിത്തസ്സേതം അധിവചനം. അഭിചേതസി ജാതാനി ആഭിചേതസികാനി, അഭിചേതോസന്നിസ്സിതാനീതി വാ ആഭിചേതസികാനി. ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനന്തി ദിട്ഠധമ്മേ സുഖവിഹാരാനം. ദിട്ഠധമ്മോതി പച്ചക്ഖോ അത്തഭാവോ വുച്ചതി, തത്ഥ സുഖവിഹാരഭൂതാനന്തി അത്ഥോ. രൂപാവചരജ്ഝാനാനമേതം അധിവചനം. താനി ഹി അപ്പേത്വാ നിസിന്നാ ഝായിനോ ഇമസ്മിഞ്ഞേവ അത്തഭാവേ അസംകിലിട്ഠം നേക്ഖമ്മസുഖം വിന്ദന്തി, തസ്മാ ‘‘ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനീ’’തി വുച്ചന്തി. നികാമലാഭീതി നികാമേന ലാഭീ, അത്തനോ ഇച്ഛാവസേന ലാഭീ, ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ സമാപജ്ജിതും സമത്ഥോതി വുത്തം ഹോതി. അകിച്ഛലാഭീതി സുഖേനേവ പച്ചനീകധമ്മേ വിക്ഖമ്ഭേത്വാ സമാപജ്ജിതും സമത്ഥോതി വുത്തം ഹോതി. അകസിരലാഭീതി അകസിരാനം ലാഭീ വിപുലാനം, യഥാപരിച്ഛേദേനേവ വുട്ഠാതും സമത്ഥോതി വുത്തം ഹോതി. ഏകച്ചോ ഹി ലാഭീയേവ ഹോതി, ന പന സക്കോതി ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ സമാപജ്ജിതും. ഏകച്ചോ സക്കോതി തഥാ സമാപജ്ജിതും, പാരിപന്ഥികേ പന കിച്ഛേന വിക്ഖമ്ഭേതി. ഏകച്ചോ തഥാ ച സമാപജ്ജതി, പാരിപന്ഥികേ ച അകിച്ഛേനേവ വിക്ഖമ്ഭേതി, ന സക്കോതി കാലമാനനാളികയന്തം വിയ യഥാപരിച്ഛേദേയേവ വുട്ഠാതും.

ആസവാനം ഖയാതി അരഹത്തമഗ്ഗേന സബ്ബകിലേസാനം ഖയാ. അനാസവന്തി ആസവവിരഹിതം. ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിന്തി ഏത്ഥ ചേതോ-വചനേന അരഹത്തഫലസമ്പയുത്തോ സമാധി, പഞ്ഞാ-വചനേന തംസമ്പയുത്താ ച പഞ്ഞാ വുത്താ. തത്ഥ ച സമാധി രാഗതോ വിമുത്തത്താ ചേതോവിമുത്തി, പഞ്ഞാ അവിജ്ജായ വിമുത്തത്താ പഞ്ഞാവിമുത്തീതി വേദിതബ്ബാ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ ‘‘യോ ഹിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, സമാധി, തദസ്സ സമാധിന്ദ്രിയം (സം. നി. ൫.൫൨൦). യാ ഹിസ്സ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ഞാ, തദസ്സ പഞ്ഞിന്ദ്രിയം (സം. നി. ൫.൫൧൬). ഇതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, രാഗവിരാഗാ ചേതോവിമുത്തി അവിജ്ജാവിരാഗാ പഞ്ഞാവിമുത്തീ’’തി (അ. നി. ൨.൩൨). അപിചേത്ഥ സമഥഫലം ചേതോവിമുത്തി, വിപസ്സനാഫലം പഞ്ഞാവിമുത്തീതി വേദിതബ്ബാതി. ദിട്ഠേവ ധമ്മേതി ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ. സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാതി അത്തനായേവ പഞ്ഞായ പച്ചക്ഖം കത്വാ, അപരപ്പച്ചയേന ഞത്വാതി അത്ഥോ. സുതമയഞാണാദിനാ വിയ പരപ്പച്ചയതം നയഗ്ഗാഹഞ്ച മുഞ്ചിത്വാ പരതോഘോസാനുഗതഭാവനാധിഗമഭൂതായ അത്തനോയേവ പഞ്ഞായ പച്ചക്ഖം കത്വാ, ന സയമ്ഭൂഞാണഭൂതായാതി അധിപ്പായോ. ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീതി പാപുണിത്വാ സമ്പാദേത്വാ വിഹരതി.

സത്തകവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അട്ഠകവാരവണ്ണനാ

൩൨൮. അട്ഠകേസു അട്ഠാനിസംസേ സമ്പസ്സമാനേനാതി –

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ആപത്തിം ആപന്നോ ഹോതി, സോ തസ്സാ ആപത്തിയാ അനാപത്തിദിട്ഠി ഹോതി, അഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ തസ്സാ ആപത്തിയാ ആപത്തിദിട്ഠിനോ ഹോന്തി, തേ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂ തം ഭിക്ഖും ഏവം ജാനന്തി ‘അയം ഖോ ആയസ്മാ ബഹുസ്സുതോ ആഗതാഗമോ ധമ്മധരോ വിനയധരോ മാതികാധരോ പണ്ഡിതോ ബ്യത്തോ മേധാവീ ലജ്ജീ കുക്കുച്ചകോ സിക്ഖാകാമോ, സചേ മയം ഇമം ഭിക്ഖും ആപത്തിയാ അദസ്സനേ ഉക്ഖിപിസ്സാമ, ന മയം ഇമിനാ ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം ഉപോസഥം കരിസ്സാമ, വിനാ ഇമിനാ ഭിക്ഖുനാ ഉപോസഥം കരിസ്സാമ, ഭവിസ്സതി സങ്ഘസ്സ തതോനിദാനം ഭണ്ഡനം കലഹോ വിഗ്ഗഹോ വിവാദോ സങ്ഘഭേദോ സങ്ഘരാജി സങ്ഘവവത്ഥാനം സങ്ഘനാനാകരണ’ന്തി, ഭേദഗരുകേഹി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖൂഹി ന സോ ഭിക്ഖു ആപത്തിയാ അദസ്സനേ ഉക്ഖിപിതബ്ബോ’’തി (മഹാവ. ൪൫൩) –

ആദിനാ വുത്തഅട്ഠാനിസംസേ സമ്പസ്സമാനേന. തേന ഹി സദ്ധിം ഉപോസഥാദിഅകരണം ആദീനവോ ഭേദായ സംവത്തനതോ, കരണം ആനിസംസോ സാമഗ്ഗിയാ സംവത്തനതോ. തസ്മാ ഏതേ അട്ഠാനിസംസേ സമ്പസ്സമാനേന ന സോ ഭിക്ഖു ഉക്ഖിപിതബ്ബോതി അത്ഥോ.

ദുതിയഅട്ഠകേപി അട്ഠാനിസംസേ സമ്പസ്സമാനേനാതി –

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ആപത്തിം ആപന്നോ ഹോതി, സോ തസ്സാ ആപത്തിയാ അനാപത്തിദിട്ഠി ഹോതി, അഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ തസ്സാ ആപത്തിയാ ആപത്തിദിട്ഠിനോ ഹോന്തി, സോ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു തേ ഭിക്ഖൂ ഏവം ജാനാതി ‘ഇമേ ഖോ ആയസ്മന്തോ ബഹുസ്സുതാ ആഗതാഗമാ ധമ്മധരാ വിനയധരാ മാതികാധരാ പണ്ഡിതാ ബ്യത്താ മേധാവിനോ ലജ്ജിനോ കുക്കുച്ചകാ സിക്ഖാകാമാ, നാലം മമം വാ കാരണാ അഞ്ഞേസം വാ കാരണാ ഛന്ദാ ദോസാ മോഹാ ഭയാ അഗതിം ഗന്തും, സചേ മം ഇമേ ഭിക്ഖൂ ആപത്തിയാ അദസ്സനേ ഉക്ഖിപിസ്സന്തി, ന മയാ സദ്ധിം ഉപോസഥം കരിസ്സന്തി, വിനാ മയാ ഉപോസഥം കരിസ്സന്തി, ഭവിസ്സതി സങ്ഘസ്സ തതോനിദാനം ഭണ്ഡനം കലഹോ വിഗ്ഗഹോ വിവാദോ സങ്ഘഭേദോ സങ്ഘരാജി സങ്ഘവവത്ഥാനം സങ്ഘനാനാകരണ’ന്തി, ഭേദഗരുകേന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ പരേസമ്പി സദ്ധായ സാ ആപത്തി ദേസേതബ്ബാ’’തി (മഹാവ. ൪൫൩) –

ആദിനാ വുത്തഅട്ഠാനിസംസേ സമ്പസ്സമാനേനാതി അത്ഥോ.

പാളിയം ആഗതേഹി സത്തഹീതി ‘‘പുബ്ബേവസ്സ ഹോതി ‘മുസാ ഭണിസ്സ’ന്തി, ഭണന്തസ്സ ഹോതി ‘മുസാ ഭണാമീ’തി, ഭണിതസ്സ ഹോതി ‘മുസാ മയാ ഭണിത’ന്തി വിനിധായ ദിട്ഠിം, വിനിധായ ഖന്തിം, വിനിധായ രുചിം, വിനിധായ ഭാവ’’ന്തി (പാരാ. ൨൨൦) ഏവമാഗതേഹി സത്തഹി.

അബ്രഹ്മചരിയാതി അസേട്ഠചരിയതോ. രത്തിം ന ഭുഞ്ജേയ്യ വികാലഭോജനന്തി ഉപോസഥം ഉപവുത്ഥോ രത്തിഭോജനഞ്ച ദിവാവികാലഭോജനഞ്ച ന ഭുഞ്ജേയ്യ. മഞ്ചേ ഛമായംവ സയേഥ സന്ഥതേതി കപ്പിയമഞ്ചേ വാ സുധാദിപരികമ്മകതായ ഭൂമിയം വാ തിണപണ്ണപലാലാദീനി സന്ഥരിത്വാ കതേ സന്ഥതേ വാ സയേഥാതി അത്ഥോ. ഏതഞ്ഹി അട്ഠങ്ഗീകമാഹുപോസഥന്തി ഏതം പാണാതിപാതാദീനി അസമാചരന്തേന ഉപവുത്ഥഉപോസഥം അട്ഠഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതത്താ ‘‘അട്ഠങ്ഗിക’’ന്തി വദന്തി.

‘‘അകപ്പിയകതം ഹോതി അപ്പടിഗ്ഗഹിതക’’ന്തിആദയോ അട്ഠ അനതിരിത്താ നാമ. സപ്പിആദി അട്ഠമേ അരുണുഗ്ഗമനേ നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതി. അട്ഠകവസേന യോജേത്വാ വേദിതബ്ബാനീതി പുരിമാനി അട്ഠ ഏകം അട്ഠകം, തതോ ഏകം അപനേത്വാ സേസേസുപി ഏകേകം പക്ഖിപിത്വാതി ഏവമാദിനാ നയേന അഞ്ഞാനിപി അട്ഠകാനി കാതബ്ബാനീതി അത്ഥോ.

അട്ഠകവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നവകവാരവണ്ണനാ

൩൨൯. നവകേസു ആഘാതവത്ഥൂനീതി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൩.൩൪൦; അ. നി. അട്ഠ. ൩.൯.൨൯) ആഘാതകാരണാനി. ആഘാതപടിവിനയാനീതി ആഘാതസ്സ പടിവിനയകാരണാനി. തം കുതേത്ഥ ലബ്ഭാതി ‘‘തം അനത്ഥചരണം മാ അഹോസീ’’തി ഏതസ്മിം പുഗ്ഗലേ കുതോ ലബ്ഭാ കേന കാരണേന സക്കാ ലദ്ധും. ‘‘പരോ നാമ പരസ്സ അത്തനോ ചിത്തരുചിയാ അനത്ഥം കരോതീ’’തി ഏവം ചിന്തേത്വാ ആഘാതം പടിവിനോദേതി. അഥ വാ സചാഹം പടിക്കോപം കരേയ്യം, തം കോപകരണം ഏത്ഥ പുഗ്ഗലേ കുതോ ലബ്ഭാ, കേന കാരണേന ലദ്ധബ്ബം നിരത്ഥകഭാവതോതി അത്ഥോ. കമ്മസ്സകാ ഹി സത്താ, തേ കസ്സ രുചിയാ ദുക്ഖിതാ സുഖിതാ വാ ഭവന്തി, തസ്മാ കേവലം തസ്മിം മയ്ഹം കുജ്ഝനമത്തമേവാതി അധിപ്പായോ. അഥ വാ തം കോപകരണം ഏത്ഥ പുഗ്ഗലേ കുതോ ലബ്ഭാ പരമത്ഥതോ കുജ്ഝിതബ്ബസ്സ കുജ്ഝനകസ്സ ച അഭാവതോ. സങ്ഖാരമത്തഞ്ഹേതം യദിദം ഖന്ധപഞ്ചകം യം ‘‘സത്തോ’’തി വുച്ചതി, തേ ച സങ്ഖാരാ ഇത്തരകാലാ ഖണികാ, കസ്സ കോ കുജ്ഝതീതി അത്ഥോ. ‘‘കുതോ ലാഭാ’’തിപി പാഠോ, സചാഹം ഏത്ഥ കോപം കരേയ്യം, തസ്മിം മേ കോപകരണേ കുതോ ലാഭാ, ലാഭാ നാമ കേ സിയും അഞ്ഞത്ര അനത്ഥുപ്പത്തിതോതി അത്ഥോ. ഇമസ്മിഞ്ച അത്ഥേ തന്തി നിപാതമത്തമേവ ഹോതി.

തണ്ഹം പടിച്ചാതി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൧൦൩; അ. നി. അട്ഠ. ൩.൯.൨൩) ദ്വേ തണ്ഹാ ഏസനതണ്ഹാ ഏസിതതണ്ഹാ ച. യായ തണ്ഹായ അജപഥസങ്കുപഥാദീനി പടിപജ്ജിത്വാ ഭോഗേ ഏസതി ഗവേസതി, അയം ഏസനതണ്ഹാ നാമ. യാ തേസു ഏസിതേസു ഗവേസിതേസു പടിലദ്ധേസു തണ്ഹാ, അയം ഏസിതതണ്ഹാ നാമ. ഇധ ഏസിതതണ്ഹാ ദട്ഠബ്ബാ. പരിയേസനാതി രൂപാദിആരമ്മണപരിയേസനാ. സാ ഹി ഏസനതണ്ഹായ സതി ഹോതി. ലാഭോതി രൂപാദിആരമ്മണപ്പടിലാഭോ. സോ ഹി പരിയേസനായ സതി ഹോതി. വിനിച്ഛയോ പന ഞാണതണ്ഹാദിട്ഠിവിതക്കവസേന ചതുബ്ബിധോ. തത്ഥ ‘‘സുഖവിനിച്ഛയം ജഞ്ഞാ, സുഖവിനിച്ഛയം ഞത്വാ അജ്ഝത്തം സുഖമനുയുഞ്ജേയ്യാ’’തി (മ. നി. ൩.൩൨൩) അയം ഞാണവിനിച്ഛയോ. ‘‘വിനിച്ഛയോതി ദ്വേ വിനിച്ഛയാ തണ്ഹാവിനിച്ഛയോ ച ദിട്ഠിവിനിച്ഛയോ ചാ’’തി (മഹാനി. ൧൦൨) ഏവം ആഗതാനി അട്ഠസതതണ്ഹാവിചരിതാനി തണ്ഹാവിനിച്ഛയോ. ദ്വാസട്ഠി ദിട്ഠിയോ ദിട്ഠിവിനിച്ഛയോ. ‘‘ഛന്ദോ ഖോ, ദേവാനമിന്ദ, വിതക്കനിദാനോ’’തി (ദീ. നി. ൨.൩൫൮) ഇമസ്മിം പന സുത്തേ ഇധ വിനിച്ഛയോതി വുത്തോ വിതക്കോയേവ ആഗതോ. ലാഭം ലഭിത്വാ ഹി ഇട്ഠാനിട്ഠം സുന്ദരാസുന്ദരഞ്ച വിതക്കേന വിനിച്ഛിനാതി ‘‘ഏത്തകം മേ രൂപാരമ്മണത്ഥായ ഭവിസ്സതി, ഏത്തകം സദ്ദാരമ്മണത്ഥായ, ഏത്തകം മയ്ഹം ഭവിസ്സതി, ഏത്തകം പരസ്സ, ഏത്തകം പരിഭുഞ്ജിസ്സാമി, ഏത്തകം നിദഹിസ്സാമീ’’തി. തേന വുത്തം ‘‘ലാഭം പടിച്ച വിനിച്ഛയോ’’തി.

ഛന്ദരാഗോതി ഏവം അകുസലവിതക്കേന വിതക്കിതേ വത്ഥുസ്മിം ദുബ്ബലരാഗോ ച ബലവരാഗോ ച ഉപ്പജ്ജതി. അജ്ഝോസാനന്തി ‘‘അഹം, മമ’’ന്തി ബലവസന്നിട്ഠാനം. പരിഗ്ഗഹോതി തണ്ഹാദിട്ഠിവസേന പരിഗ്ഗഹകരണം. മച്ഛരിയന്തി പരേഹി സാധാരണഭാവസ്സ അസഹനതാ. തേനേവസ്സ പോരാണാ ഏവം വചനത്ഥം വദന്തി ‘‘ഇദം അച്ഛരിയം മയ്ഹേവ ഹോതു, മാ അഞ്ഞസ്സ അച്ഛരിയം ഹോതൂതി പവത്തത്താ മച്ഛരിയന്തി വുച്ചതീ’’തി. ആരക്ഖോതി ദ്വാരപിദഹനമഞ്ജൂസാഗോപനാദിവസേന സുട്ഠു രക്ഖണം. അധി കരോതീതി അധികരണം, കാരണസ്സേതം നാമം. ആരക്ഖാധികരണന്തി ഭാവനപുംസകം, ആരക്ഖഹേതൂതി അത്ഥോ. ദണ്ഡാദാനാദീസു പരനിസേധനത്ഥം ദണ്ഡസ്സ ആദാനം ദണ്ഡാദാനം. ഏകതോധാരാദിനോ സത്ഥസ്സ ആദാനം സത്ഥാദാനം. കലഹോതി കായകലഹോപി വാചാകലഹോപി. പുരിമോ പുരിമോ വിരോധോ വിഗ്ഗഹോ, പച്ഛിമോ പച്ഛിമോ വിവാദോ. തുവം തുവന്തി അഗാരവവസേന ‘‘തുവം തുവ’’ന്തി വചനം.

അധിട്ഠിതകാലതോ പട്ഠായ ന വികപ്പേതബ്ബാനീതി വികപ്പേന്തേന അധിട്ഠാനതോ പുബ്ബേ വാ

വികപ്പേതബ്ബം, വിജഹിതാധിട്ഠാനം വാ പച്ഛാവികപ്പേതബ്ബം. അവിജഹിതാധിട്ഠാനം പന ന വികപ്പേതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. ദുക്കടവസേന വുത്താനീതി ‘‘വഗ്ഗം ഭിക്ഖുനിസങ്ഘം വഗ്ഗസഞ്ഞീ ഓവദതീ’’തിആദിനാ (പാചി. ൧൫൦) നയേന അധമ്മകമ്മേ ദ്വേ നവകാനി ദുക്കടവസേന വുത്താനി.

നവകവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദസകവാരവണ്ണനാ

൩൩൦. ദസകേസു നത്ഥി ദിന്നന്തിആദിവസേന വേദിതബ്ബാതി ‘‘നത്ഥി ദിന്നം, നത്ഥി യിട്ഠം, നത്ഥി ഹുതം, നത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ, നത്ഥി അയം ലോകോ, നത്ഥി പരോ ലോകോ, നത്ഥി മാതാ, നത്ഥി പിതാ, നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, നത്ഥി ലോകേ സമണബ്രാഹ്മണാ സമ്മഗ്ഗതാ സമ്മാപടിപന്നാ, യേ ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തീ’’തി (മ. നി. ൨.൯൪, ൨൨൫; ൩.൯൧, ൧൧൬; സം. നി. ൩.൨൧൦) ഏവമാഗതം സന്ധായ വുത്തം. സസ്സതോ ലോകോതിആദിവസേനാതി ‘‘സസ്സതോ ലോകോതി വാ, അസസ്സതോ ലോകോതി വാ, അന്തവാ ലോകോതി വാ, അനന്തവാ ലോകോതി വാ, തം ജീവം തം സരീരന്തി വാ, അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരന്തി വാ, ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ, ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ, ഹോതി ച ന ച ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ, നേവ ഹോതി ന ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാതി വാ’’തി (മ. നി. ൧.൨൬൯) ഏവമാഗതം സങ്ഗണ്ഹാതി.

മിച്ഛാദിട്ഠിആദയോ മിച്ഛാവിമുത്തിപരിയോസാനാതി ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠി മിച്ഛാസങ്കപ്പോ മിച്ഛാവാചാ മിച്ഛാകമ്മന്തോ മിച്ഛാആജീവോ മിച്ഛാവായാമോ മിച്ഛാസതി മിച്ഛാസമാധി മിച്ഛാഞാണം മിച്ഛാവിമുത്തീ’’തി (വിഭ. ൯൭൦) ഏവമാഗതം സന്ധായ വദതി. തത്ഥ മിച്ഛാഞാണന്തി പാപകിരിയാസു ഉപായചിന്താവസേന പാപകം കത്വാ ‘‘സുകതം മയാ’’തി പച്ചവേക്ഖണാകാരേന ച ഉപ്പന്നോ മോഹോ. മിച്ഛാവിമുത്തീതി അവിമുത്തസ്സേവ സതോ വിമുത്തിസഞ്ഞിതാ. സമഥക്ഖന്ധകേ നിദ്ദിട്ഠാതി ‘‘ഓരമത്തകം അധികരണം ഹോതി, ന ച ഗതിഗതം, ന ച സരിതസാരിത’’ന്തിആദിനാ (ചൂളവ. ൨൦൪) നിദ്ദിട്ഠാ. സമഥക്ഖന്ധകേ വുത്തേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. മാതുരക്ഖിതാദയോ ദസ ഇത്ഥിയോ. ധനക്കീതാദയോ ദസ ഭരിയായോ.

ദസകവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഏകാദസകവാരവണ്ണനാ

൩൩൧. ഏകാദസകേസു ന വോദായന്തീതി ന പകാസന്തി. സുയുത്തയാനസദിസായ കതായാതി ഇച്ഛിതിച്ഛിതകാലേ സുഖേന പവത്തേതബ്ബത്താ യുത്തയാനം വിയ കതായ. യഥാ പതിട്ഠാ ഹോതീതി സമ്പത്തീനം യഥാ പതിട്ഠാ ഹോതി. അനു അനു പവത്തിതായാതി ഭാവനാബഹുലീകാരേഹി അനു അനു പവത്തിതായ.