൧. അന്തേപുരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൯൭-൪൯൯. രാജവഗ്ഗസ്സ പഠമസിക്ഖാപദേ അട്ഠകഥായം സബ്ബം ഉത്താനത്ഥമേവ. പാളിയം പന അയമനുത്താനപദത്ഥോ. കതം വാ കരിസ്സന്തി വാതി മേഥുനവീതിക്കമനം കതം വാ കരിസ്സന്തി വാ. ഇമേസന്തി പദം വിഭത്തിവിപരിണാമം കത്വാ ഉഭയത്ഥ യോജേതബ്ബം ‘‘ഇമേഹി കതം ഇമേ കരിസ്സന്തീ’’തി. രതനന്തി മണിരതനാദീസു യംകിഞ്ചി. ഉഭതോതി ദ്വീഹി പക്ഖേഹി. ‘‘ഉഭതോ സുജാതോ’’തി ഏത്തകേ വുത്തേ യേഹി കേഹിചി ദ്വീഹി ഭാഗേഹി സുജാതതാ വിഞ്ഞായേയ്യ, സുജാത-സദ്ദോ ച ‘‘സുജാതോ ചാരുദസ്സനോ’’തിആദീസു ആരോഹസമ്പത്തിപരിയായോതി ജാതിവസേനേവ സുജാതതം വിഭാവേതും ‘‘മാതിതോ ച പിതിതോ ചാ’’തി വുത്തം. അനോരസപുത്തവസേനപി ലോകേ മാതുപിതുസമഞ്ഞാ ദിസ്സതി, ഇധ പന സാ ഓരസപുത്തവസേനേവ ഇച്ഛിതാതി ദസ്സേതും ‘‘സംസുദ്ധഗഹണികോ’’തി വുത്തം. ഗബ്ഭം ഗണ്ഹാതി ധാരേതീതി ഗഹണീ, ഗബ്ഭാസയസഞ്ഞിതോ മാതുകുച്ഛിപ്പദേസോ. സംസുദ്ധാ ഗഹണീ അസ്സാതി സംസുദ്ധഗഹണികോ, സംസുദ്ധാ തസ്സ മാതുകുച്ഛീതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘സമവേപാകിനിയാ ഗഹണിയാ’’തി ഏത്ഥ പന യഥാഭുത്തസ്സ ആഹാരസ്സ വിപാചനവസേന ഗണ്ഹനതോ അഛഡ്ഡനതോ കമ്മജതേജോധാതു ‘‘ഗഹണീ’’തി വുച്ചതി.

യാവ സത്തമാ പിതാമഹയുഗാതി ഏത്ഥ പിതു പിതാ പിതാമഹോ, പിതാമഹസ്സ യുഗം പിതാമഹയുഗം. ‘‘യുഗ’’ന്തി ആയുപ്പമാണം വുച്ചതി. അഭിലാപമത്തമേവ ചേതം, അത്ഥതോ പന പിതാമഹോയേവ പിതാമഹയുഗം. പിതാ ച മാതാ ച പിതരോ, പിതൂനം പിതരോ പിതാമഹാ, തേസം യുഗോ പിതാമഹയുഗോ, തസ്മാ യാവ സത്തമാ പിതാമഹയുഗാ, പിതാമഹദ്വന്ദാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏവഞ്ഹി പിതാമഹഗ്ഗഹണേനേവ മാതാമഹോപി ഗഹിതോ ഹോതി. യുഗ-സദ്ദോ ചേത്ഥ ഏകസേസേന ദട്ഠബ്ബോ യുഗോ ച യുഗോ ച യുഗോതി. ഏവഞ്ഹി തത്ഥ തത്ഥ ദ്വന്ദം ഗഹിതമേവ ഹോതി, തസ്മാ തതോ ഉദ്ധം സബ്ബേപി പുബ്ബപുരിസാ പിതാമഹയുഗഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതാ. ഏവം യാവ സത്തമോ പിതാമഹയുഗോ, താവ സംസുദ്ധഗഹണികോ.

അക്ഖിത്തോതി ‘‘അപനേഥ ഏതം, കിം ഇമിനാ’’തി ഏവം അക്ഖിത്തോ അനവക്ഖിത്തോ. അനുപകുട്ഠോതി ന ഉപകുട്ഠോ, ന അക്കോസം വാ നിന്ദം വാ പത്തപുബ്ബോ. കേന കാരണേനാതി ആഹ ‘‘ജാതിവാദേനാ’’തി. ഏത്ഥ ച ‘‘ഉഭതോ…പേ… പിതാമഹയുഗാ’’തി ഏതേന തസ്സ യോനിദോസാഭാവോ ദസ്സിതോ സംസുദ്ധഗഹണികഭാവകിത്തനതോ, ‘‘അക്ഖിത്തോ’’തി ഇമിനാ കിരിയാപരാധാഭാവോ. കിരിയാപരാധേന ഹി സത്താ ഖേപം പാപുണന്തി. ‘‘അനുപകുട്ഠോ’’തി ഇമിനാ അയുത്തസംസഗ്ഗാഭാവോ. അയുത്തസംസഗ്ഗഞ്ഹി പടിച്ച സത്താ അക്കോസം ലഭന്തി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. ഖത്തിയതാ, അഭിസിത്തതാ, ഉഭിന്നമ്പി സയനിഘരതോ അനിക്ഖന്തതാ, അപ്പടിസംവിദിതതാ, ഇന്ദഖീലാതിക്കമോതി ഇമാനി പനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി.

അന്തേപുരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.