൮. സഹധമ്മികവഗ്ഗോ

൧. സഹധമ്മികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൩൪. സഹധമ്മികവഗ്ഗസ്സ പഠമസിക്ഖാപദേ വാചായ വാചായ ആപത്തീതി അനാദരിയഭയാ ലേസേന ഏവം വദന്തസ്സ ആപത്തി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. ഉപസമ്പന്നസ്സ പഞ്ഞത്തേന വചനം, അസിക്ഖിതുകാമതായ ഏവം വചനന്തി ഇമാനി പനേത്ഥ ദ്വേ അങ്ഗാനി.

സഹധമ്മികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. വിലേഖനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൩൮. ദുതിയേ വിനയസ്സ പരിയാപുണനം വിനയപരിയത്തീതി ആഹ ‘‘വിനയം പരിയാപുണന്താന’’ന്തിആദി. സുഗുത്തോതി യഥാ കരണ്ഡകേ പക്ഖിത്തമണിക്ഖന്ധോ വിയ ന നസ്സതി വിപത്തിം ന പാപുണാതി, ഏവം സുട്ഠു ഗോപിതോ. സുരക്ഖിതോതി തസ്സേവ പരിയായവചനം. യഥാ ഹി കിലേസചോരേഹി അവിലുമ്പനീയോ ഹോതി, ഏവം സബ്ബദാ സൂപട്ഠിതസ്സതിതായ സുട്ഠു രക്ഖിതോ. കുക്കുച്ചപകതാനന്തി കപ്പിയാകപ്പിയം നിസ്സായ ഉപ്പന്നകുക്കുച്ചേന അഭിഭൂതാനം. സാരജ്ജനം സാരദോ, ബ്യാമോഹഭയം. വിഗതോ സാരദോ ഏതസ്സാതി വിസാരദോ. സഹധമ്മേനാതി സകാരണേന വചനേന. സുനിഗ്ഗഹിതം നിഗ്ഗണ്ഹാതീതി യഥാ ന പുന സീസം ഉക്ഖിപന്തി, അഥ ഖോ അപ്പടിഭാനാ മങ്കുഭൂതായേവ ഹോന്തി, ഏവം സുട്ഠു നിഗ്ഗണ്ഹാതി.

അലജ്ജിതാതി യ-കാരലോപേന നിദ്ദേസോ, അലജ്ജിതായാതി വുത്തം ഹോതി. അഞ്ഞാണതാതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. മന്ദോ മോമൂഹോതി അഞ്ഞാണഭാവേന മന്ദോ, അവിസയതോ മോമൂഹോ, മഹാമൂള്ഹോതി അത്ഥോ.

അത്തപച്ചത്ഥികാതി അത്തനോ പച്ചത്ഥികാ. വജ്ജിപുത്തകാ ദസവത്ഥുദീപകാ. പരൂപഹാരഅഞ്ഞാണകങ്ഖാപരവിതാരണാദിവാദാതി ഏത്ഥ യേ അരഹത്തം പടിജാനന്താനം അപ്പത്തേ പത്തസഞ്ഞീനം അധിമാനികാനം കുഹകാനം വാ അരഹത്തം പടിജാനന്താനം സുക്കവിസ്സട്ഠിം ദിസ്വാ മാരകായികാ ദേവതാ ‘‘അരഹതോ അസുചിം ഉപസംഹരന്തീ’’തി മഞ്ഞന്തി സേയ്യഥാപി പുബ്ബസേലിയാ അപരസേലിയാ ച, തേ പരൂപഹാരവാദാ. യേസം പന അരഹതോ ഇത്ഥിപുരിസാദീനം നാമഗോത്താദീസു ഞാണപ്പവത്തിയാ അഭാവേന അത്ഥി അരഹതോ അഞ്ഞാണം, തത്ഥേവ സന്നിട്ഠാനാഭാവേന അത്ഥി അരഹതോ കങ്ഖാ, യസ്മാ ചസ്സ താനി വത്ഥൂനി പരേ വിതാരേന്തി പകാസേന്തി ആചിക്ഖന്തി, തസ്മാ അത്ഥി അരഹതോ പരവിതാരണാതി ഇമാ തിസ്സോ ലദ്ധിയോ സേയ്യഥാപി ഏതരഹി പുബ്ബസേലിയാനം, തേ അഞ്ഞാണകങ്ഖാപരവിതാരണവാദാ. നിഗ്ഗഹോ പന നേസം കഥാവത്ഥുപ്പകരണേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

ചത്താരോ മഗ്ഗാ ച ഫലാനി ചാതി ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസവസേന വുത്തം, ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ തിസ്സോ വിജ്ജാ ഛ അഭിഞ്ഞാതി അയമ്പി അധിഗമസദ്ധമ്മോയേവ. ച-കാരോ വാ അവുത്തസമ്പിണ്ഡനത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. കേചി ഥേരാതി ധമ്മകഥികാ. ആഹംസൂതി പംസുകൂലികത്ഥേരാ ഏവം ആഹംസു.

കദാ പനായം കഥാ ഉദപാദീതി? അയഞ്ഹേത്ഥ അനുപുബ്ബികഥാ (അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൧൩൦) – ഇമസ്മിം കിര ദീപേ ചണ്ഡാലതിസ്സമഹാഭയേ സക്കോ ദേവരാജാ മഹാഉളുമ്പം മാപേത്വാ ഭിക്ഖൂനം ആരോചാപേസി ‘‘മഹന്തം ഭയം ഭവിസ്സതി, ന സമ്മാ ദേവോ വസ്സിസ്സതി, ഭിക്ഖൂ പച്ചയേഹി കിലമന്താ പരിയത്തിം സന്ധാരേതും ന സക്ഖിസ്സന്തി, പരതീരം ഗന്ത്വാ അയ്യേഹി ജീവിതം രക്ഖിതും വട്ടതി. ഇമം മഹാഉളുമ്പം ആരുയ്ഹ ഗച്ഛഥ ഭന്തേ, യേസം ഏത്ഥ നിസജ്ജട്ഠാനം നപ്പഹോതി, തേ കട്ഠഖണ്ഡേപി ഉരം ഠപേത്വാ ഗച്ഛന്തു, സബ്ബേസം ഭയം ന ഭവിസ്സതീ’’തി. തദാ സമുദ്ദതീരം പത്വാ സട്ഠി ഭിക്ഖൂ കതികം കത്വാ ‘‘അമ്ഹാകം ഏത്ഥ ഗമനകിച്ചം നത്ഥി, മയം ഇധേവ ഹുത്വാ തേപിടകം രക്ഖിസ്സാമാ’’തി തതോ നിവത്തിത്വാ ദക്ഖിണമലയജനപദം ഗന്ത്വാ കന്ദമൂലപണ്ണേഹി ജീവികം കപ്പേന്താ വസിംസു, കായേ വഹന്തേ നിസീദിത്വാ സജ്ഝായം കരോന്തി, അവഹന്തേ വാലികം ഉസ്സാരേത്വാ പരിവാരേത്വാ സീസാനി ഏകട്ഠാനേ കത്വാ പരിയത്തിം സമ്മസന്തി. ഇമിനാ നിയാമേന ദ്വാദസ സംവച്ഛരാനി സാട്ഠകഥം തേപിടകം പരിപുണ്ണം കത്വാ ധാരയിംസു.

ഭയേ വൂപസന്തേ സത്തസതാ ഭിക്ഖൂ അത്തനോ ഗതട്ഠാനേ സാട്ഠകഥേ തേപിടകേ ഏകക്ഖരമ്പി ഏകബ്യഞ്ജനമ്പി അവിനാസേത്വാ ഇമമേവ ദീപമാഗമ്മ കല്ലഗാമജനപദേ മണ്ഡലാരാമവിഹാരം പവിസിംസു. ഥേരാനം ആഗതപവത്തിം സുത്വാ ഇമസ്മിം ദീപേ ഓഹീനാ സട്ഠി ഭിക്ഖൂ ‘‘ഥേരേ പസ്സിസ്സാമാ’’തി ഗന്ത്വാ ഥേരേഹി സദ്ധിം തേപിടകം സോധേന്താ ഏകക്ഖരമ്പി ഏകബ്യഞ്ജനമ്പി അസമേന്തം നാമ ന പസ്സിംസു. തസ്മിം ഠാനേ ഥേരാനം അയം കഥാ ഉദപാദി ‘‘പരിയത്തി നു ഖോ സാസനസ്സ മൂലം, ഉദാഹു പടിപത്തീ’’തി. പംസുകൂലികത്ഥേരാ ‘‘പടിപത്തി മൂല’’ന്തി ആഹംസു, ധമ്മകഥികാ ‘‘പരിയത്തീ’’തി. അഥ നേ ഥേരാ ‘‘തുമ്ഹാകം ദ്വിന്നമ്പി ജനാനം വചനമത്തേനേവ ന സക്കാ വിഞ്ഞാതും, ജിനഭാസിതം സുത്തം ആഹരഥാ’’തി ആഹംസു. സുത്തം ആഹരിതും ന ഭാരോതി –

‘‘ഇമേ ച, സുഭദ്ദ, ഭിക്ഖൂ സമ്മാ വിഹരേയ്യും, അസുഞ്ഞോ ലോകോ അരഹന്തേഹി അസ്സാ’’തി (ദീ. നി. ൨.൨൧൪). ‘‘പടിപത്തിമൂലകം, മഹാരാജ, സത്ഥുസാസനം, പടിപത്തിസാരകം, മഹാരാജ, സത്ഥുസാസനം, പടിപത്തി തിട്ഠന്തീ തിട്ഠതീ’’തി (മി. പ. ൪.൧.൭) –

സുത്തം ആഹരിംസു.

ഇമം സുത്തം സുത്വാ ധമ്മകഥികാ അത്തനോ വാദട്ഠപനത്ഥായ ഇമം സുത്തം ആഹരിംസു –

‘‘യാവ തിട്ഠന്തി സുത്തന്താ, വിനയോ യാവ ദിപ്പതി;

താവ ദക്ഖന്തി ആലോകം, സൂരിയേ അബ്ഭുട്ഠിതേ യഥാ.

‘‘സുത്തന്തേസു അസന്തേസു, പമുട്ഠേ വിനയമ്ഹി ച;

തമോ ഭവിസ്സതി ലോകേ, സൂരിയേ അത്ഥങ്ഗതേ യഥാ.

‘‘സുത്തന്തേ രക്ഖിതേ സന്തേ, പടിപത്തി ഹോതി രക്ഖിതാ;

പടിപത്തിയം ഠിതോ ധീരോ, യോഗക്ഖേമാ ന ധംസതീ’’തി.

ഇമസ്മിം സുത്തേ ആഹടേ പംസുകൂലികത്ഥേരാ തുണ്ഹീ അഹേസും. ധമ്മകഥികത്ഥേരാനംയേവ വചനം പുരതോ അഹോസി. യഥാ ഹി ഗവസതസ്സ ഗവസഹസ്സസ്സ വാ അന്തരേ പവേണിപാലികായ ധേനുയാ അസതി സോ വംസോ സാ പവേണീ ന ഘടീയതി, ഏവമേവ ആരദ്ധവിപസ്സകാനം ഭിക്ഖൂനം സതേപി സഹസ്സേപി വിജ്ജമാനേ പരിയത്തിയാ അസതി അരിയമഗ്ഗപടിവേധോ നാമ ന ഹോതി. യഥാ ച നിധികുമ്ഭിയാ ജാനനത്ഥായ പാസാണപിട്ഠേ അക്ഖരേസു ഉപനിബദ്ധേസു യാവ അക്ഖരാനി ധരന്തി, താവ നിധികുമ്ഭീ നട്ഠാ നാമ ന ഹോതി, ഏവമേവ പരിയത്തിയാ ധരമാനായ സാസനം അന്തരഹിതം നാമ ന ഹോതീതി. തസ്സാധേയ്യോതി തസ്സായത്തോ.

൪൩൯. സോ പനാതി സോ പാതിമോക്ഖോ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. ഗരഹിതുകാമതാ, ഉപസമ്പന്നസ്സ സന്തികേ സിക്ഖാപദവിവണ്ണനഞ്ചാതി ഇമാനി പനേത്ഥ ദ്വേ അങ്ഗാനി.

വിലേഖനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. മോഹനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൪൩. തതിയം ഉത്താനമേവ. മോഹാരോപനം, മോഹേതുകാമതാ, വുത്തനയേന സുതഭാവോ, മോഹനന്തി ഇമാനി പനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി.

മോഹനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പഹാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൫൨. ചതുത്ഥേ രത്തചിത്തോതി കായസംസഗ്ഗരാഗേന രത്തചിത്തോ. സചേ പന മേഥുനരാഗേന രത്തോ പഹാരം ദേതി, ദുക്കടമേവ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. കുപിതതാ, ന മോക്ഖാധിപ്പായതാ, ഉപസമ്പന്നസ്സ പഹാരദാനന്തി ഇമാനി പനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

പഹാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. തലസത്തികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൫൭. പഞ്ചമേ ന പഹരിതുകാമതായ ദിന്നത്താ ദുക്കടന്തി ഏത്ഥ പഹരിതുകാമതായ പഹടേ പുരിമസിക്ഖാപദേന പാചിത്തിയം, ഉച്ചാരേതുകാമതായ കേവലം ഉഗ്ഗിരണമത്തേ കതേ ഇമിനാ പാചിത്തിയം. ഇമിനാ പന വിരജ്ഝിത്വാ പഹാരോ ദിന്നോ, തസ്മാ ദുക്കടം. കിമിദം ദുക്കടം പഹാരപച്ചയാ, ഉദാഹു ഉഗ്ഗിരണപച്ചയാതി? തത്ഥ കേചി താവ വദന്തി ‘‘പഹാരപച്ചയാ ഏവ ദുക്കടം, ഉഗ്ഗിരണപച്ചയാ പാചിത്തിയന്തി സദുക്കടം പാചിത്തിയം യുജ്ജതി. പുരിമഞ്ഹി ഉഗ്ഗിരണം, പച്ഛാ പഹാരോ, ന ച പച്ഛാ പഹാരം നിസ്സായ പുരിമം ഉഗ്ഗിരണം അനാപത്തിവത്ഥുകം ഭവിതുമരഹതീ’’തി.

മയം പനേത്ഥ ഏവം തക്കയാമ ‘‘ഉഗ്ഗിരണസ്സ അത്തനോ സഭാവേനേവ അസണ്ഠിതത്താ തപ്പച്ചയാ പാചിത്തിയേന ന ഭവിതബ്ബം, അസുദ്ധചിത്തേന കതപയോഗത്താ പന ന സക്കാ ഏത്ഥ അനാപത്തിയാ ഭവിതുന്തി ദുക്കടം വുത്തം. ‘ന പഹരിതുകാമതായ ദിന്നത്താ’തി ഇമിനാ ച പഹാരപച്ചയാ പുരിമസിക്ഖാപദേന പാചിത്തിയാസമ്ഭവേ കാരണം വുത്തം, ന പന പഹാരപച്ചയാ ദുക്കടസമ്ഭവേ. ന ഹി അപഹരിതുകാമതായ പഹാരേ ദിന്നേ പുരിമസിക്ഖാപദേന പഹാരപച്ചയാ പാചിത്തിയേന ദുക്കടേന വാ ഭവിതും യുത്ത’’ന്തി. ‘‘തിരച്ഛാനാദീനം അസുചികരണാദിം ദിസ്വാ കുജ്ഝിത്വാപി ഉഗ്ഗിരന്തസ്സ മോക്ഖാധിപ്പായോ ഏവാ’’തി വദന്തി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. കുപിതതാ, ന മോക്ഖാധിപ്പായതാ, ഉപസമ്പന്നസ്സ തലസത്തിഉഗ്ഗിരണന്തി ഇമാനി പനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

തലസത്തികസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. അമൂലകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൫൯. ഛട്ഠം ഉത്താനത്ഥമേവ. ഉപസമ്പന്നതാ, സങ്ഘാദിസേസസ്സ അമൂലകതാ, അനുദ്ധംസനാ, തങ്ഖണവിജാനനാതി ഇമാനി പനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി.

അമൂലകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. സഞ്ചിച്ചസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൬൪. സത്തമമ്പി ഉത്താനത്ഥമേവ. ഉപസമ്പന്നതാ, അഫാസുകാമതാ, കുക്കുച്ചുപ്പാദനന്തി ഇമാനി പനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

സഞ്ചിച്ചസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ഉപസ്സുതിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൭൧. അട്ഠമേ സുതിസമീപന്തി സദ്ദസമീപം. സുയ്യതീതി ഹി സുതി, സദ്ദസ്സേതം അധിവചനം. തസ്സ സമീപം ഉപസ്സുതി, സദ്ദസമീപന്തി വുത്തം ഹോതി. ഗണ്ഠിപദേസു ച സുയ്യതീതി സുതീതി സദ്ദോവ വുത്തോ. യത്ഥ പന ഠിതേന സക്കാ ഹോതി സദ്ദം സോതും, തത്ഥ തിട്ഠന്തോ സദ്ദസമീപേ ഠിതോ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘യത്ഥ ഠത്വാ’’തിആദി. കേചി പന ‘‘സുണാതി ഏത്ഥാതി സുതി. യത്ഥ ഠിതോ സുണാതി, തസ്സ ഠാനസ്സേതം നാമം. തസ്സ സമീപം ഉപസ്സുതീ’’തി വദന്തി, ഏവം പന ഗയ്ഹമാനേ യസ്മിം ഠാനേ ഠിതോ സുണാതി, തസ്സ ആസന്നേ അഞ്ഞസ്മിം പദേസേ തിട്ഠതീതി ആപജ്ജതി. അട്ഠകഥായഞ്ച ഉപസ്സുതി-സദ്ദസ്സേവ അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘യത്ഥ ഠത്വാ സക്കാ ഹോതി, തേസം വചനം സോതു’’ന്തി വുത്തം, ന സുതി-സദ്ദസ്സ. തസ്മാ പുബ്ബനയോവേത്ഥ പസത്ഥതരോ. അഥ വാ ഉപേച്ച സുയ്യതി ഏത്ഥാതി ഉപസ്സുതി, ഠാനം. യം ഠാനം ഉപഗതേന സക്കാ ഹോതി കഥേന്താനം സദ്ദം സോതും, തത്ഥാതി ഏവമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. മന്തേന്തന്തി ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനന്തി ആഹ ‘‘മന്തയമാനേ’’തി.

൪൭൩. ഏകപരിച്ഛേദാനീതി ‘‘സിയാ കിരിയം, സിയാ അകിരിയ’’ന്തി ഇമിനാ നയേന ഏകപരിച്ഛേദാനി. ഇമാനി ഹി തീണി സിക്ഖാപദാനി കദാചി കിരിയതോ സമുട്ഠഹന്തി, കദാചി അകിരിയതോ, ന ഏകക്ഖണേയേവ കിരിയാകിരിയതോ സമുട്ഠഹന്തി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. ഉപസമ്പന്നതാ, ചോദനാധിപ്പായോ, സവനന്തി ഇമാനി പനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

ഉപസ്സുതിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. കമ്മപടിബാഹനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൭൪. നവമം ഉത്താനത്ഥമേവ. ധമ്മകമ്മതാ, ധമ്മകമ്മന്തി സഞ്ഞാ, ഛന്ദം ദത്വാ ഖിയ്യനന്തി ഇമാനി പനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

കമ്മപടിബാഹനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ഛന്ദം അദത്വാ ഗമനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൭൯. ദസമം ഉത്താനത്ഥമേവ. വിനിച്ഛയകഥായ പവത്തമാനതാ, ധമ്മകമ്മതാ, ധമ്മകമ്മസഞ്ഞിതാ, സമാനസീമായം ഠിതതാ, സമാനസംവാസകതാ, കോപേതുകാമതായ ഹത്ഥപാസവിജഹനന്തി ഇമാനി പനേത്ഥ ഛ അങ്ഗാനി.

ഛന്ദം അദത്വാ ഗമനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൧. ദുബ്ബലസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൮൪. ഏകാദസമമ്പി ഉത്താനത്ഥമേവ. ഉപസമ്പന്നതാ, ധമ്മേന ലദ്ധസമ്മുതിതാ, സങ്ഘേന സദ്ധിം വികപ്പനുപഗചീവരദാനം, പച്ഛാ ഖീയിതുകാമതായ ഖിയ്യനാതി ഇമാനി പനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി.

ദുബ്ബലസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪൮൯. ദ്വാദസമേ നത്ഥി കിഞ്ചി വത്തബ്ബം.

നിട്ഠിതോ സഹധമ്മികവഗ്ഗോ അട്ഠമോ.