൧. മുസാവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧. മുസാവാദവഗ്ഗസ്സ പഠമസിക്ഖാപദേ ഖുദ്ദകാനന്തി ഏത്ഥ ‘‘ഖുദ്ദക-സദ്ദോ ബഹു-സദ്ദപരിയായോ. ബഹുഭാവതോ ഇമാനി ഖുദ്ദകാനി നാമ ജാതാനീ’’തി വദന്തി. തത്ഥാതി തേസു നവസു വഗ്ഗേസു, തേസു വാ ഖുദ്ദകേസു. കാരണേന കാരണന്തരപടിച്ഛാദനമേവ വിഭാവേതും ‘‘രൂപം അനിച്ച’’ന്തിആദിമാഹ. രൂപം അനിച്ചന്തി പടിജാനിത്വാ തത്ഥ കാരണം വദന്തോ ‘‘ജാനിതബ്ബതോ’’തി ആഹ. ‘‘യദി ഏവം നിബ്ബാനസ്സപി അനിച്ചതാ ആപജ്ജതീ’’തി പരേന വുത്തോ തം കാരണം പടിച്ഛാദേതും പുന ‘‘ജാതിധമ്മതോ’’തി അഞ്ഞം കാരണം വദതി.

‘‘സമ്പജാനം മുസാ ഭാസതീ’’തി വത്തബ്ബേ സമ്പജാന മുസാ ഭാസതീതി അനുനാസികലോപേന നിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘ജാനന്തോ മുസാ ഭാസതീ’’തി.

൨. ജാനിത്വാ ജാനന്തസ്സ ച മുസാ ഭണനേതി പുബ്ബഭാഗേപി ജാനിത്വാ വചനക്ഖണേപി ജാനന്തസ്സ മുസാ ഭണനേ. ഭണനഞ്ച നാമ ഇധ അഭൂതസ്സ വാ ഭൂതതം ഭൂതസ്സ വാ അഭൂതതം കത്വാ കായേന വാ വാചായ വാ വിഞ്ഞാപനപയോഗോ. സമ്പജാനമുസാവാദേതി ച നിമിത്തത്ഥേ ഭുമ്മവചനം, തസ്മാ യോ സമ്പജാന മുസാ വദതി, തസ്സ തംനിമിത്തം തംഹേതു തപ്പച്ചയാ പാചിത്തിയം ഹോതീതി ഏവമേത്ഥ അഞ്ഞേസു ച ഈദിസേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൩. വിസംവാദേന്തി ഏതേനാതി വിസംവാദനം, വഞ്ചനാധിപ്പായവസപ്പവത്തം ചിത്തം. തേനാഹ ‘‘വിസംവാദനചിത്തം പുരതോ കത്വാ വദന്തസ്സാ’’തി. വദതി ഏതായാതി വാചാ, വചനസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ. തേനാഹ ‘‘മിച്ഛാവാചാ…പേ… ചേതനാ’’തി. പഭേദഗതാ വാചാതി അനേകഭേദഭിന്നാ. ഏവം പഠമപദേന സുദ്ധചേതനാ…പേ… കഥിതാതി വേദിതബ്ബാതി ഇമിനാ ഇമം ദീപേതി – സുദ്ധചേതനാ വാ സുദ്ധസദ്ദോ വാ സുദ്ധവിഞ്ഞത്തി വാ മുസാവാദോ നാമ ന ഹോതി, വിഞ്ഞത്തിയാ സദ്ദേന ച സഹിതാ തംസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ മുസാവാദോതി. ചക്ഖുവസേന അഗ്ഗഹിതാരമ്മണന്തി ചക്ഖുസന്നിസ്സിതേന വിഞ്ഞാണേന അഗ്ഗഹിതമാരമ്മണം. ഘാനാദീനം തിണ്ണം ഇന്ദ്രിയാനം സമ്പത്തവിസയഗ്ഗാഹകത്താ വുത്തം ‘‘തീഹി ഇന്ദ്രിയേഹി ഏകാബദ്ധം വിയ കത്വാ’’തി. ‘‘ധനുനാ വിജ്ഝതീ’’തിആദീസു വിയ ‘‘ചക്ഖുനാ ദിട്ഠ’’ന്തി അയം വോഹാരോ ലോകേ പാകടോതി ആഹ ‘‘ഓളാരികേനേവ നയേനാ’’തി.

൧൧. അവീമംസിത്വാതി അനുപപരിക്ഖിത്വാ. അനുപധാരേത്വാതി അവിനിച്ഛിനിത്വാ. ജളത്താതി അഞ്ഞാണതായ. ദാരുസകടം യോജേത്വാ ഗതോതി ദാരുസകടം യോജേത്വാ തത്ഥ നിസീദിത്വാ ഗതോതി അധിപ്പായോ. ഗതോ ഭവിസ്സതീതി തഥേവ സന്നിട്ഠാനം കത്വാ വുത്തത്താ മുസാവാദോ ജാതോ. കേചി പന ‘‘കേളിം കുരുമാനോതി വുത്തത്താ ഏവം വദന്തോ ദുബ്ഭാസിതം ആപജ്ജതീ’’തി വദന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം. ജാതിആദീഹിയേവ ഹി ദസഹി അക്കോസവത്ഥൂഹി ദവകമ്യതായ വദന്തസ്സ ദുബ്ഭാസിതം വുത്തം. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘ഹീനുക്കട്ഠേഹി ഉക്കട്ഠം, ഹീനം വാ ജാതിആദിഹി;

ഉജും വാഞ്ഞാപദേസേന, വദേ ദുബ്ഭാസിതം ദവാ’’തി.

ചിത്തേന ഥോകതരഭാവംയേവ അഗ്ഗഹേത്വാ ബഹുഭാവംയേവ ഗഹേത്വാ വുത്തത്താ ‘‘ഗാമോ ഏകതേലോ’’തിആദിനാപി മുസാവാദോ ജാതോ. ചാരേസുന്തി ഉപനേസും. വിസംവാദനപുരേക്ഖാരതാ, വിസംവാദനചിത്തേന യമത്ഥം വത്തുകാമോ, തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വിഞ്ഞാപനപയോഗോ ചാതി ഇമാനേത്ഥ ദ്വേ അങ്ഗാനി. ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാരോചനത്ഥം മുസാ ഭണന്തസ്സ പാരാജികം, അമൂലകേന പാരാജികേന അനുദ്ധംസനത്ഥം സങ്ഘാദിസേസോ, സങ്ഘാദിസേസേന അനുദ്ധംസനത്ഥം പാചിത്തിയം, ആചാരവിപത്തിയാ ദുക്കടം, ‘‘യോ തേ വിഹാരേ വസതീ’’തിആദിപരിയായേന ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാരോചനത്ഥം പടിവിജാനന്തസ്സ മുസാ ഭണിതേ ഥുല്ലച്ചയം, അപ്പടിവിജാനന്തസ്സ ദുക്കടം, കേവലം മുസാ ഭണന്തസ്സ ഇധ പാചിത്തിയം വുത്തം.

മുസാവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.