൧. മുസാവാദവഗ്ഗോ

൧. മുസാവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧. മുസാവാദവഗ്ഗസ്സ പഠമസിക്ഖാപദേ ഖുദ്ദകാനന്തി ഏത്ഥ ‘‘ഖുദ്ദക-സദ്ദോ ബഹു-സദ്ദപരിയായോ. ബഹുഭാവതോ ഇമാനി ഖുദ്ദകാനി നാമ ജാതാനീ’’തി വദന്തി. തത്ഥാതി തേസു നവസു വഗ്ഗേസു, തേസു വാ ഖുദ്ദകേസു. കാരണേന കാരണന്തരപടിച്ഛാദനമേവ വിഭാവേതും ‘‘രൂപം അനിച്ച’’ന്തിആദിമാഹ. രൂപം അനിച്ചന്തി പടിജാനിത്വാ തത്ഥ കാരണം വദന്തോ ‘‘ജാനിതബ്ബതോ’’തി ആഹ. ‘‘യദി ഏവം നിബ്ബാനസ്സപി അനിച്ചതാ ആപജ്ജതീ’’തി പരേന വുത്തോ തം കാരണം പടിച്ഛാദേതും പുന ‘‘ജാതിധമ്മതോ’’തി അഞ്ഞം കാരണം വദതി.

‘‘സമ്പജാനം മുസാ ഭാസതീ’’തി വത്തബ്ബേ സമ്പജാന മുസാ ഭാസതീതി അനുനാസികലോപേന നിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘ജാനന്തോ മുസാ ഭാസതീ’’തി.

൨. ജാനിത്വാ ജാനന്തസ്സ ച മുസാ ഭണനേതി പുബ്ബഭാഗേപി ജാനിത്വാ വചനക്ഖണേപി ജാനന്തസ്സ മുസാ ഭണനേ. ഭണനഞ്ച നാമ ഇധ അഭൂതസ്സ വാ ഭൂതതം ഭൂതസ്സ വാ അഭൂതതം കത്വാ കായേന വാ വാചായ വാ വിഞ്ഞാപനപയോഗോ. സമ്പജാനമുസാവാദേതി ച നിമിത്തത്ഥേ ഭുമ്മവചനം, തസ്മാ യോ സമ്പജാന മുസാ വദതി, തസ്സ തംനിമിത്തം തംഹേതു തപ്പച്ചയാ പാചിത്തിയം ഹോതീതി ഏവമേത്ഥ അഞ്ഞേസു ച ഈദിസേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൩. വിസംവാദേന്തി ഏതേനാതി വിസംവാദനം, വഞ്ചനാധിപ്പായവസപ്പവത്തം ചിത്തം. തേനാഹ ‘‘വിസംവാദനചിത്തം പുരതോ കത്വാ വദന്തസ്സാ’’തി. വദതി ഏതായാതി വാചാ, വചനസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ. തേനാഹ ‘‘മിച്ഛാവാചാ…പേ… ചേതനാ’’തി. പഭേദഗതാ വാചാതി അനേകഭേദഭിന്നാ. ഏവം പഠമപദേന സുദ്ധചേതനാ…പേ… കഥിതാതി വേദിതബ്ബാതി ഇമിനാ ഇമം ദീപേതി – സുദ്ധചേതനാ വാ സുദ്ധസദ്ദോ വാ സുദ്ധവിഞ്ഞത്തി വാ മുസാവാദോ നാമ ന ഹോതി, വിഞ്ഞത്തിയാ സദ്ദേന ച സഹിതാ തംസമുട്ഠാപികാ ചേതനാ മുസാവാദോതി. ചക്ഖുവസേന അഗ്ഗഹിതാരമ്മണന്തി ചക്ഖുസന്നിസ്സിതേന വിഞ്ഞാണേന അഗ്ഗഹിതമാരമ്മണം. ഘാനാദീനം തിണ്ണം ഇന്ദ്രിയാനം സമ്പത്തവിസയഗ്ഗാഹകത്താ വുത്തം ‘‘തീഹി ഇന്ദ്രിയേഹി ഏകാബദ്ധം വിയ കത്വാ’’തി. ‘‘ധനുനാ വിജ്ഝതീ’’തിആദീസു വിയ ‘‘ചക്ഖുനാ ദിട്ഠ’’ന്തി അയം വോഹാരോ ലോകേ പാകടോതി ആഹ ‘‘ഓളാരികേനേവ നയേനാ’’തി.

൧൧. അവീമംസിത്വാതി അനുപപരിക്ഖിത്വാ. അനുപധാരേത്വാതി അവിനിച്ഛിനിത്വാ. ജളത്താതി അഞ്ഞാണതായ. ദാരുസകടം യോജേത്വാ ഗതോതി ദാരുസകടം യോജേത്വാ തത്ഥ നിസീദിത്വാ ഗതോതി അധിപ്പായോ. ഗതോ ഭവിസ്സതീതി തഥേവ സന്നിട്ഠാനം കത്വാ വുത്തത്താ മുസാവാദോ ജാതോ. കേചി പന ‘‘കേളിം കുരുമാനോതി വുത്തത്താ ഏവം വദന്തോ ദുബ്ഭാസിതം ആപജ്ജതീ’’തി വദന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം. ജാതിആദീഹിയേവ ഹി ദസഹി അക്കോസവത്ഥൂഹി ദവകമ്യതായ വദന്തസ്സ ദുബ്ഭാസിതം വുത്തം. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘ഹീനുക്കട്ഠേഹി ഉക്കട്ഠം, ഹീനം വാ ജാതിആദിഹി;

ഉജും വാഞ്ഞാപദേസേന, വദേ ദുബ്ഭാസിതം ദവാ’’തി.

ചിത്തേന ഥോകതരഭാവംയേവ അഗ്ഗഹേത്വാ ബഹുഭാവംയേവ ഗഹേത്വാ വുത്തത്താ ‘‘ഗാമോ ഏകതേലോ’’തിആദിനാപി മുസാവാദോ ജാതോ. ചാരേസുന്തി ഉപനേസും. വിസംവാദനപുരേക്ഖാരതാ, വിസംവാദനചിത്തേന യമത്ഥം വത്തുകാമോ, തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വിഞ്ഞാപനപയോഗോ ചാതി ഇമാനേത്ഥ ദ്വേ അങ്ഗാനി. ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാരോചനത്ഥം മുസാ ഭണന്തസ്സ പാരാജികം, അമൂലകേന പാരാജികേന അനുദ്ധംസനത്ഥം സങ്ഘാദിസേസോ, സങ്ഘാദിസേസേന അനുദ്ധംസനത്ഥം പാചിത്തിയം, ആചാരവിപത്തിയാ ദുക്കടം, ‘‘യോ തേ വിഹാരേ വസതീ’’തിആദിപരിയായേന ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാരോചനത്ഥം പടിവിജാനന്തസ്സ മുസാ ഭണിതേ ഥുല്ലച്ചയം, അപ്പടിവിജാനന്തസ്സ ദുക്കടം, കേവലം മുസാ ഭണന്തസ്സ ഇധ പാചിത്തിയം വുത്തം.

മുസാവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഓമസവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൨. ദുതിയേ കണ്ണകടുകതായ അമനാപം വദന്താ കണ്ണേസു വിജ്ഝന്താ വിയ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘ഓമസന്തീതി ഓവിജ്ഝന്തീ’’തി. പധംസേന്തീതി അഭിഭവന്തി.

൧൩. ബോധിസത്തോ തേന സമയേന ഹോതീതി തേന സമയേന ബോധിസത്തോ നന്ദിവിസാലോ നാമ അഹോസീതി അത്ഥോ. അതീതത്ഥേ വത്തമാനവചനം, കിരിയാകാലവചനിച്ഛായ വാ വത്തമാനപ്പയോഗോ സദ്ദന്തരസന്നിധാനേന ഭൂതതാവഗമോ സിയാതി. പച്ചേസീതി ‘‘അമനാപം ഇദ’’ന്തി അഞ്ഞാസി. ഹേട്ഠാരുക്ഖേ ദത്വാതി ഉപത്ഥമ്ഭകേ ദത്വാ. പുബ്ബേ പതിട്ഠിതാരപ്പദേസം പുന അരേ പത്തേതി പുബ്ബേ ഉജുകം ഹേട്ഠാമുഖം പതിട്ഠിതഅരസ്സ ഭൂമിപ്പദേസം പുന തസ്മിംയേവ അരേ പരിവത്തേത്വാ ഹേട്ഠാമുഖഭാവേന സമ്പത്തേ, പഠമം ഭൂമിയം പതിട്ഠിതനേമിപ്പദേസേ പരിവത്തേത്വാ പുന ഭൂമിയം പതിട്ഠിതേതി വുത്തം ഹോതി. സിഥിലകരണന്തി സിഥിലകിരിയാ.

൧൫. പുബ്ബേതി അട്ഠുപ്പത്തിയം. തച്ഛകകമ്മന്തി വഡ്ഢകീകമ്മം. കോട്ടകകമ്മന്തി വാ പാസാണകോട്ടകകമ്മം. ഹത്ഥമുദ്ദാഗണനാതി അങ്ഗുലിസങ്കോചേനേവ ഗണനാ. പാദസികമിലക്ഖകാദയോ വിയ നവന്തവസേന ഗണനാ അച്ഛിദ്ദകഗണനാ. ആദി-സദ്ദേന സങ്കലനപടുപ്പാദനവോക്ലനഭാഗഹാരാദിവസേന പവത്താ പിണ്ഡഗണനാ ഗഹിതാ. യസ്സ സാ പഗുണാ ഹോതി, സോ രുക്ഖമ്പി ദിസ്വാ ‘‘ഏത്തകാനി ഏത്ഥ പണ്ണാനീ’’തി ജാനാതി. യഭ മേഥുനേതി വചനതോ യ-കാര ഭ-കാരേ ഏകതോ യോജിതേ അസദ്ധമ്മവചനം ഹോതി.

൧൬-൨൬. ആപത്തിയാ കാരേതബ്ബോതി പാചിത്തിയേന കാരേതബ്ബോ ഉപസഗ്ഗാദിമത്തവിസിട്ഠാനം അതിചണ്ഡാലാദിപദാനം പാളിയം ആഗതേസുയേവ സങ്ഗഹിതത്താ. ചോരോസീതിആദീനം പന കേനചി പരിയായേന പാളിയം അനാഗതത്താ ദുക്കടം വുത്തം. ഹസാധിപ്പായതാതി പുരിമപദസ്സ അത്ഥവിവരണം. പാളിയം അവുത്തേപി ‘‘ജാതിആദീഹി അക്കോസവത്ഥൂഹി പരമ്മുഖാ അക്കോസന്തസ്സ വത്ഥൂനം അനഞ്ഞഭാവതോ യഥാ ദുക്കടം, തഥാ ദവകമ്യതായ പരമ്മുഖാ വദന്തസ്സപി ദുബ്ഭാസിതമേവാ’’തി ആചരിയാ വദന്തി. സബ്ബസത്താതി ഏത്ഥ വചനത്ഥവിജാനനപകതികാ തിരച്ഛാനഗതാപി ഗഹേതബ്ബാ.

൩൫. അനുസാസനിപുരേക്ഖാരതായ ഠത്വാ വദന്തസ്സ ചിത്തസ്സ ലഹുപരിവത്തിഭാവതോ അന്തരാ കോപേ ഉപ്പന്നേപി അനാപത്തി. യം അക്കോസതി, തസ്സ ഉപസമ്പന്നതാ, അനഞ്ഞാപദേസേന ജാതിആദീഹി അക്കോസനം, ‘‘മം അക്കോസതീ’’തി ജാനനാ, അത്ഥപുരേക്ഖാരതാദീനം അഭാവതാതി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി.

ഓമസവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പേസുഞ്ഞസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൬. തതിയേ ഭണ്ഡനം ജാതം ഏതേസന്തി ഭണ്ഡനജാതാ. സമ്മന്തനന്തി രഹോ സംസന്ദനം. ഹത്ഥപരാമാസാദിവസേന മത്ഥകം പത്തോ കലഹോ ജാതോ ഏതേസന്തി കലഹജാതാ. അനാപത്തിഗാമികം വിരുദ്ധവാദഭൂതം വിവാദം ആപന്നാതി വിവാദാപന്നാ. വിഗ്ഗഹസംവത്തനികാ കഥാ വിഗ്ഗാഹികകഥാ. പിസതീതി പിസുണാ, വാചാ, സമഗ്ഗേ സത്തേ അവയവഭൂതേ വഗ്ഗേ ഭിന്നേ കരോതീതി അത്ഥോ. പിസുണാ ഏവ പേസുഞ്ഞം. തായ വാചായ വാ സമന്നാഗതോ പിസുണോ, തസ്സ കമ്മം പേസുഞ്ഞം. പിയഭാവസ്സ സുഞ്ഞകരണവാചന്തി ഇമിനാ പന ‘‘പിയസുഞ്ഞകരണതോ പിസുണാ’’തി നിരുത്തിനയേന അത്ഥം വദതി.

ഇധാപി ‘‘ദസഹാകാരേഹി പേസുഞ്ഞം ഉപസംഹരതീ’’തി വചനതോ ദസവിധഅക്കോസവത്ഥുവസേനേവ പേസുഞ്ഞം ഉപസംഹരന്തസ്സ പാചിത്തിയം. പാളിമുത്തകാനം ചോരോതിആദീനം വസേന പന ദുക്കടമേവാതി വേദിതബ്ബം. ‘‘അനക്കോസവത്ഥുഭൂതം പന പേസുഞ്ഞകരം തസ്സ കിരിയം വചനം വാ പിയകമ്യതായ ഉപസംഹരന്തസ്സ കിഞ്ചാപി ഇമിനാ സിക്ഖാപദേന ആപത്തി ന ദിസ്സതി, തഥാപി ദുക്കടേനേത്ഥ ഭവിതബ്ബ’’ന്തി വദന്തി. ജാതിആദീഹി അനഞ്ഞാപദേസേന അക്കോസന്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ സുത്വാ ഭിക്ഖുസ്സ ഉപസംഹരണം, പിയകമ്യതാഭേദാധിപ്പായേസു അഞ്ഞതരതാ, തസ്സ വിജാനനാതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

പേസുഞ്ഞസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പദസോധമ്മസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൫. ചതുത്ഥേ ഏകതോതി അനുപസമ്പന്നേന സദ്ധിം. പുരിമബ്യഞ്ജനേന സദിസം പച്ഛാബ്യഞ്ജനന്തി ‘‘രൂപം അനിച്ച’’ന്തി ഏത്ഥ അനിച്ച-സദ്ദേന സദിസം ‘‘വേദനാ അനിച്ചാ’’തി ഏത്ഥ അനിച്ച-സദ്ദം വദതി. അക്ഖരസമൂഹോതി അവിഭത്തികോ അക്ഖരസമൂഹോ. അക്ഖരാനുബ്യഞ്ജനസമൂഹോ പദന്തി വിഭത്തിഅന്തം പദമാഹ. വിഭത്തിഅന്തമേവ പദം ഗഹേത്വാ ‘‘പഠമപദം പദമേവ, ദുതിയം അനുപദ’’ന്തി വുത്തം.

ഏകം പദന്തി ഗാഥാപദം സന്ധായ വദതി. പദഗണനായാതി ഗാഥാപദഗണനായ. അപാപുണിത്വാതി സദ്ധിം അകഥേത്വാ. രുന്തി ഓപാതേതീതി ഏത്ഥ അനുനാസികോ ആഗമവസേന വുത്തോ, സംയോഗപുബ്ബസ്സ രസ്സത്തം കതന്തി വേദിതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘രൂ-കാരമത്തമേവാ’’തി. ഏത്ഥ ച ‘‘രൂപം അനിച്ചന്തി ഭണ സാമണേരാ’’തി വുച്ചമാനോ സചേ രൂ-കാരം അവത്വാ രു-ഇതി രസ്സം കത്വാ വദതി, അഞ്ഞം ഭണിതം നാമ ഹോതി, തസ്മാ അനാപത്തി. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘വേദനാ അനിച്ചാ’’തി ഏത്ഥാപി അനിച്ച-സദ്ദമത്തേനേവ ആപത്തി ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. ഏസ നയോതി ഏകമേവക്ഖരം വത്വാ ഠാനം. ‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാ’’തി വുച്ചമാനോ ഹി മ-കാരമത്തമേവ വത്വാ തിട്ഠതി. ‘‘ഏവം മേ സുത’’ന്തിആദിസുത്തം ഭണാപിയമാനോ ഏ-കാരം വത്വാ തിട്ഠതി ചേ, അന്വക്ഖരേന പാചിത്തിയം, അപരിപുണ്ണപദം വത്വാ ഠിതേ അനുബ്യഞ്ജനേന. പദേസു ഏകം പഠമപദം വിരജ്ഝതി, ദുതിയേന അനുപദേന പാചിത്തിയം.

അനങ്ഗണസുത്തം (മ. നി. ൧.൫൭ ആദയോ) സമ്മാദിട്ഠിസുത്തം (മ. നി. ൧.൮൯ ആദയോ) മഹാവേദല്ലഞ്ച (മ. നി. ൧.൪൪൯ ആദയോ) ധമ്മസേനാപതിനാ ഭാസിതം, അനുമാനസുത്തം (മ. നി. ൧.൧൮൧ ആദയോ) മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരേന, ചൂളവേദല്ലസുത്തം (മ. നി. ൧.൪൬൦ ആദയോ) ധമ്മദിന്നായ ഥേരിയാ ഭാസിതം. പച്ചേകബുദ്ധഭാസിതമ്പി ബുദ്ധഭാസിതേയേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. അട്ഠകഥാനിസ്സിതോതി പുബ്ബേ മഗധഭാസായ വുത്തം ധമ്മസങ്ഗഹാരുള്ഹം അട്ഠകഥം സന്ധായ വദതി. ഇദാനിപി ‘‘യഥാപി ദീപികോ നാമ, നിലീയിത്വാ ഗണ്ഹതേ മിഗേ’’തി (മി. പ. ൬.൧.൫) ഏവമാദികം സങ്ഗഹാരുള്ഹം അട്ഠകഥാവചനം ഗഹേതബ്ബന്തി വദന്തി. പാളിനിസ്സിതോതി ‘‘മക്കടീ വജ്ജിപുത്താ ചാ’’തിഏവമാദിനാ (പാരാ. ൬൬) പാളിയംയേവ ആഗതോ. വിവട്ടൂപനിസ്സിതന്തി നിബ്ബാനുപനിസ്സിതം. വിവട്ടനിസ്സിതം പന സാമഞ്ഞതോ ഗഹേതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘കിഞ്ചാപീ’’തിആദി. ഥേരസ്സാതി നാഗസേനത്ഥേരസ്സ. മഗ്ഗകഥാദീനി പകരണാനി. ‘‘അക്ഖരേന വാചേതി, അക്ഖരക്ഖരേ ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘അക്ഖരായ വാചേതി, അക്ഖരക്ഖരായ ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാ’’തി പാളിയം വുത്തം.

൪൮. അനുപസമ്പന്നേന സദ്ധിം ഗണ്ഹന്തസ്സ അനാപത്തീതി അനുപസമ്പന്നേന സഹ നിസീദിത്വാ ഉദ്ദേസം ഗണ്ഹന്തസ്സ അനാപത്തി വുത്താ. ദഹരഭിക്ഖു നിസിന്നോ…പേ… ഭണതോ അനാപത്തീതി ഏത്ഥ ദ്വീസുപി ഠിതേസു നിസിന്നേസു വാ ഉപസമ്പന്നസ്സ ഭണാമീതി ഭണന്തസ്സ അനാപത്തിയേവ. ഉപചാരം മുഞ്ചിത്വാതി പരിസപരിയന്തതോ ദ്വാദസഹത്ഥം മുഞ്ചിത്വാ. ‘‘നിസിന്നേ വാചേമീ’’തി ഭണന്തസ്സപി ഉപചാരം മുഞ്ചിത്വാ നിസിന്നത്താ അനാപത്തി. സചേ പന ദൂരേ നിസിന്നമ്പി വാചേമീതി വിസും സല്ലക്ഖേത്വാ ഭണതി, ആപത്തിയേവ. ഏകോ പാദോ ന ആഗച്ഛതീതി പുബ്ബേ പഗുണോയേവ പച്ഛാ അസരന്തസ്സ ന ആഗച്ഛതി, തം ‘‘ഏവം ഭണാഹീ’’തി ഏകതോ ഭണന്തസ്സ അനാപത്തി. ഓപാതേതീതി സദ്ധിം കഥേതി. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. അനുപസമ്പന്നതാ, വുത്തലക്ഖണധമ്മം പദസോ വാചനതാ, ഏകതോ ഭണനഞ്ചാതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

പദസോധമ്മസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. സഹസേയ്യസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൯-൫൦. പഞ്ചമേ വികൂജമാനാതി നിത്ഥുനന്താ. കാകച്ഛമാനാതി രോദന്താ. തത്രിദം വത്ഥുനിദസ്സനം വാ. തേന നു ഖോ പാതിതന്തി പുച്ഛാവസേന കഥിതത്താ നത്ഥി മുസാവാദോ. കേചി പന ‘‘സന്ദേഹവസേന വചനം മുസാ നാമ ന ഹോതി, തസ്മാ ഏവം വുത്ത’’ന്തി വദന്തി. സന്തികം അഗന്ത്വാതി ‘‘യം ഏതേസം ന കപ്പതി, തം തേസമ്പി ന കപ്പതീ’’തി അധിപ്പായേന അഗന്ത്വാ.

൫൧. ദിരത്തതിരത്തന്തി ഏത്ഥ വചനസിലിട്ഠതാമത്തേന ദിരത്ത-ഗ്ഗഹണം കതന്തി വേദിതബ്ബം. തിരത്തഞ്ഹി സഹവാസേ ലബ്ഭമാനേ ദിരത്തേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ദിരത്തഗ്ഗഹണം വിസും ന യോജേതി. തേനേവാഹ ‘‘ഉത്തരിദിരത്തതിരത്തന്തി ഭഗവാ സാമണേരാനം സങ്ഗഹകരണത്ഥായ തിരത്തപരിഹാരം അദാസീ’’തി. നിരന്തരം തിരത്തദസ്സനത്ഥം വാ ദിരത്തഗ്ഗഹണം കതം. കേവലഞ്ഹി തിരത്തന്തി വുത്തേ അഞ്ഞത്ഥ വാസേന അന്തരികമ്പി തിരത്തം ഗണ്ഹേയ്യ, ദിരത്തവിസിട്ഠം പന തിരത്തം വുച്ചമാനം തേന അനന്തരികമേവ തിരത്തം ദീപേതി. സയനം സേയ്യാ, സയന്തി ഏത്ഥാതിപി സേയ്യാതി ആഹ ‘‘കായപ്പസാരണസങ്ഖാത’’ന്തിആദി. തസ്മാതി യസ്മാ ഉഭയമ്പി പരിഗ്ഗഹിതം, തസ്മാ. പഞ്ചഹി ഛദനേഹീതി ഇട്ഠകസിലാസുധാതിണപണ്ണസങ്ഖആതേഹി പഞ്ചഹി ഛദനേഹി. വാചുഗ്ഗതവസേനാതി പഗുണവസേന. ദിയഡ്ഢഹത്ഥുബ്ബേധോ വഡ്ഢകീഹത്ഥേന ഗഹേതബ്ബോ. ഏകൂപചാരോതി വളഞ്ജനദ്വാരസ്സ ഏകത്തം സന്ധായ വുത്തം. സതഗബ്ഭം വാ ചതുസ്സാലം ഏകൂപചാരം ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ.

ഉപരിമതലേന സദ്ധിം അസമ്ബദ്ധഭിത്തികസ്സാതി ഇദം തുലായ അബ്ഭന്തരേ സയിത്വാ പുന തേനേവ സുസിരേന നിക്ഖമിത്വാ ഭിത്തിഅന്തരേന ഹേട്ഠിമതലം പവിസിതും യോഗ്ഗേപി ഉപരിമതലേന അസമ്ബദ്ധഭിത്തികേ സേനാസനേ അനാപത്തിയാ വുത്തായ തഥാ പവിസിതും അസക്കുണേയ്യേ സമ്ബദ്ധഭിത്തികേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം, ന പന സമ്ബദ്ധഭിത്തികേ ആപത്തീതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ഹേട്ഠാപാസാദേ സയിതഭിക്ഖുസ്സ അനാപത്തീതി ഇദമ്പി താദിസേ സേനാസനേ ഹേട്ഠിമതലേ സയിതസ്സേവ ആപത്തിപ്പസങ്കാ സിയാതി തംനിവാരണത്ഥം വുത്തം, ന പന ഉപരിമതലേ സയിതസ്സ ആപത്തീതി ദസ്സനത്ഥം. നാനൂപചാരേതി യത്ഥ ബഹി നിസ്സേണിം കത്വാ ഉപരിമതലം ആരോഹന്തി, താദിസം സന്ധായ വുത്തം. ഉപരിമതലേപി ആകാസങ്ഗണേ നിപജ്ജന്തസ്സ ആപത്തിയാ അഭാവതോ ‘‘ഛദനബ്ഭന്തരേ’’തി വുത്തം.

സഭാസങ്ഖേപേനാതി സഭാകാരേന. അഡ്ഢകുട്ടകേ സേനാസനേതി ഏത്ഥ ‘‘അഡ്ഢകുട്ടകം നാമ യത്ഥ ഏകം പസ്സം മുഞ്ചിത്വാ തീസു പസ്സേസു ഭിത്തിയോ ബദ്ധാ ഹോന്തി, യത്ഥ വാ ഏകസ്മിം പസ്സേ ഭിത്തിം ഉട്ഠാപേത്വാ ഉഭോസു പസ്സേസു ഉപഡ്ഢം ഉപഡ്ഢം കത്വാ ഭിത്തിയോ ഉട്ഠാപേന്തി, താദിസം സേനാസന’’ന്തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. ഗണ്ഠിപദേ പന ‘‘അഡ്ഢകുട്ടകേതി ഛദനം അഡ്ഢേന അസമ്പത്തകുട്ടകേ’’തി വുത്തം, തമ്പി നോ ന യുത്തം. ‘‘വാളസങ്ഘാടോ നാമ ഥമ്ഭാനം ഉപരി വാളരൂപേഹി കതസങ്ഘാടോ വുച്ചതീ’’തി വദന്തി. പരിക്ഖേപസ്സ ബഹിഗതേതി ഏത്ഥ യസ്മിം പസ്സേ പരിക്ഖേപോ നത്ഥി, തത്ഥാപി പരിക്ഖേപാരഹപ്പദേസതോ ബഹിഗതേ അനാപത്തിയേവാതി ദട്ഠബ്ബം. അപരിച്ഛിന്നഗബ്ഭൂപചാരേതി ഏത്ഥ മജ്ഝേ വിവടങ്ഗണവന്താസു പമുഖമഹാചതുസ്സാലാസു യഥാ ആകാസങ്ഗണം അനോതരിത്വാ പമുഖേനേവ ഗന്ത്വാ സബ്ബഗബ്ഭേ പവിസിതും ന സക്കാ ഹോതി, ഏവം ഏകേകഗബ്ഭസ്സ ദ്വീസു പസ്സേസു കുട്ടം നീഹരിത്വാ കതം പരിച്ഛിന്നഗബ്ഭൂപചാരം നാമ, ഇദം പന താദിസം ന ഹോതീതി ‘‘അപരിച്ഛിന്നഗബ്ഭൂപചാരേ’’തി വുത്തം. സബ്ബഗബ്ഭേ പവിസന്തീതി ഗബ്ഭൂപചാരസ്സ അപരിച്ഛിന്നത്താ ആകാസങ്ഗണം അനോതരിത്വാ പമുഖേനേവ ഗന്ത്വാ തം തം ഗബ്ഭം പവിസന്തി. അഥ കുതോ തസ്സ പരിക്ഖേപോയേവ സബ്ബപരിച്ഛന്നത്താതി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഗബ്ഭപരിക്ഖേപോയേവ ഹിസ്സ പരിക്ഖേപോ’’തി. ഇദഞ്ച സമന്താ ഗബ്ഭഭിത്തിയോ സന്ധായ വുത്തം. ചതുസ്സാലവസേന സന്നിവിട്ഠേപി സേനാസനേ ഗബ്ഭപമുഖം വിസും അപരിക്ഖിത്തമ്പി സമന്താ ഠിതഗബ്ഭഭിത്തീനം വസേന പരിക്ഖിത്തം നാമ ഹോതി.

‘‘നനു ച ‘അപരിക്ഖിത്തേ പമുഖേ അനാപത്തീ’തി അന്ധകട്ഠകഥായം അവിസേസേന വുത്തം, തസ്മാ ചതുസ്സാലവസേന സന്നിവിട്ഠേപി സേനാസനേ വിസും അപരിക്ഖിത്തേ പമുഖേ അനാപത്തിയേവാ’’തി യോ വദേയ്യ, തസ്സ വാദപരിമോചനത്ഥം ഇദം വുത്തം ‘‘യം പന…പേ… പാടേക്കസന്നിവേസാ ഏകച്ഛദനാ ഗബ്ഭപാളിയോ സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘അപരിക്ഖിത്തേ പമുഖേ അനാപത്തീതി യം വുത്തം, തം ന ചതുസ്സാലവസേന സന്നിവിട്ഠാ ഗബ്ഭപാളിയോ സന്ധായ വുത്തം, കിഞ്ചരഹി വിസും സന്നിവിട്ഠം ഏകമേവ ഗബ്ഭപാളിം സന്ധായ. താദിസായ ഹി ഗബ്ഭപാളിയാ അപരിക്ഖിത്തേ പമുഖേ അനാപത്തി, ന ചതുസ്സാലവസേന സന്നിവിട്ഠായാ’’തി. ഏകായ ച ഗബ്ഭപാളിയാ തസ്സ തസ്സ ഗബ്ഭസ്സ ഉപചാരം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ അന്തമസോ ഉഭോസു പസ്സേസു ഖുദ്ദകഭിത്തീനം ഉട്ഠാപനമത്തേനപി പമുഖം പരിക്ഖിത്തം നാമ ഹോതി, ചതുസ്സാലവസേന സന്നിവിട്ഠാസു പന ഗബ്ഭപാളീസു ഉഭോസു പസ്സേസു ഗബ്ഭഭിത്തീനം വസേനപി പമുഖം പരിക്ഖിത്തം നാമ ഹോതി. തസ്മാ യം ഇമിനാ ലക്ഖണേന പരിക്ഖിത്തം പമുഖം, തത്ഥ ആപത്തി, ഇതരത്ഥ അനാപത്തീതി ഇദമേത്ഥ സന്നിട്ഠാനം.

ഇദാനി ‘‘അപരിക്ഖിത്തേ പമുഖേ അനാപത്തീ’’തി വത്വാ തസ്സേവ വചനസ്സ അധിപ്പായം പകാസേന്തേന യം വുത്തം ‘‘ഭൂമിയം വിനാ ജഗതിയാ പമുഖം സന്ധായ കഥിത’’ന്തി, തസ്സ അയുത്തതാവിഭാവനത്ഥം ‘‘യഞ്ച തത്ഥാ’’തിആദി ആരദ്ധം. ഭൂമിയം വിനാ ജഗതിയാ പമുഖം സന്ധായ കഥിതന്തി ഹി ഇമസ്സ വചനസ്സ അയമധിപ്പായോ – ‘‘അപരിക്ഖിത്തേ പമുഖേ അനാപത്തീ’’തി യം വുത്തം, തം വിനാ വത്ഥും ഭൂമിയം കതഗേഹസ്സ പമുഖം സന്ധായ കഥിതം. സചേ പന ഉച്ചവത്ഥുകം പമുഖം ഹോതി, പരിക്ഖിത്തസങ്ഖ്യം ന ഗച്ഛതീതി. തേനേവാഹ ‘‘ദസഹത്ഥുബ്ബേധാപി ഹി ജഗതി പരിക്ഖേപസങ്ഖ്യം ന ഗച്ഛതീ’’തി. ഹേട്ഠാപി ഇദമേവ മനസി സന്നിധായ വുത്തം ‘‘ഉച്ചവത്ഥുകം ചേപി ഹോതി, പമുഖേ സയിതോ ഗബ്ഭേ സയിതാനം ആപത്തിം ന കരോതീ’’തി. തത്ഥാതി അന്ധകട്ഠകഥായം. ജഗതിയാ പമാണം വത്വാതി ‘‘സചേ ജഗതിയാ ഓതരിത്വാ ഭൂമിയം സയിതോ, ജഗതിയാ ഉപരി സയിതം ന പസ്സതീ’’തി ഏവം ജഗതിയാ ഉബ്ബേധേന പമാണം വത്വാ. ഏകസാലാദീസു ഉജുകമേവ ദീഘം കത്വാ സന്നിവേസിതോ പാസാദോ ഏകസാലസന്നിവേസോ. ദ്വിസാലസന്നിവേസാദയോപി വുത്താനുസാരതോ വേദിതബ്ബാ. സാലപ്പഭേദദീപനമേവ ചേത്ഥ ഹേട്ഠാ വുത്തതോ വിസേസോ.

മജ്ഝേപാകാരം കരോന്തീതി ഏത്ഥാപി പരിക്ഖേപസ്സ ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദേന ദിയഡ്ഢഹത്ഥുബ്ബേധത്താ ദിയഡ്ഢഹത്ഥം ചേപി മജ്ഝേ പാകാരം കരോന്തി, നാനൂപചാരമേവ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. ന ഹി ഛിദ്ദേന ഗേഹം ഏകൂപചാരം നാമ ഹോതീതി ഏത്ഥ സചേ ഉബ്ബേധേന ദിയഡ്ഢഹത്ഥബ്ഭന്തരേ മനുസ്സാനം സഞ്ചാരപ്പഹോനകം ഛിദ്ദം ഹോതി, തമ്പി ദ്വാരമേവാതി ഏകൂപചാരം ഹോതി. കിം പരിക്ഖേപോവിദ്ധസ്തോതി പമുഖസ്സ പരിക്ഖേപം സന്ധായ വദതി. സബ്ബത്ഥ പഞ്ചന്നംയേവ ഛദനാനം ആഗതത്താ വദതി ‘‘പഞ്ചന്നം അഞ്ഞതരേന ഛദനേന ഛന്നാ’’തി.

൫൩. പാളിയം ‘‘സേയ്യാ നാമ സബ്ബച്ഛന്നാ സബ്ബപരിച്ഛന്നാ യേഭുയ്യേനച്ഛന്നാ യേഭുയ്യേനപരിച്ഛന്നാ’’തി വദന്തേന യേഭുയ്യേനച്ഛന്നയേഭുയ്യേനപരിച്ഛന്നസേനാസനം പാചിത്തിയസ്സ അവസാനം വിയ കത്വാ ദസ്സിതം, ‘‘ഉപഡ്ഢച്ഛന്നേ ഉപഡ്ഢപരിച്ഛന്നേ ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി വദന്തേന ച ഉപഡ്ഢച്ഛന്നഉപഡ്ഢപരിച്ഛന്നസേനാസനം ദുക്കടസ്സ ആദിം കത്വാ ദസ്സിതം, ഉഭിന്നമന്തരാ കേന ഭവിതബ്ബം പാചിത്തിയേന, ഉദാഹു ദുക്കടേനാതി? ലോകവജ്ജസിക്ഖാപദസ്സേവ അനവസേസം കത്വാ പഞ്ഞാപനതോ ഇമസ്സ ച പണ്ണത്തിവജ്ജത്താ യേഭുയ്യേനച്ഛന്നയേഭുയ്യേനപരിച്ഛന്നസ്സ ഉപഡ്ഢച്ഛന്നഉപഡ്ഢപരിച്ഛന്നസ്സ ച അന്തരാ പാചിത്തിയം അനിവാരിതമേവ, തസ്മാ വിനയവിനിച്ഛയേ ച ഗരുകേയേവ ഠാതബ്ബത്താ അട്ഠകഥായമ്പി പാചിത്തിയമേവ ദസ്സിതം. സത്ത പാചിത്തിയാനീതി പാളിയം വുത്തപാചിത്തിയം സാമഞ്ഞതോ ഏകത്തേന ഗഹേത്വാ വുത്തം. വിസും പന ഗയ്ഹമാനേ ‘‘സബ്ബച്ഛന്നേ സബ്ബപരിച്ഛന്നേ പാചിത്തിയം, യേഭുയ്യേനച്ഛന്നേ യേഭുയ്യേനപരിച്ഛന്നേ പാചിത്തിയ’’ന്തി അട്ഠേവ പാചിത്തിയാനി ഹോന്തി.

സേനമ്ബമണ്ഡപവണ്ണം ഹോതീതി സീഹളദീപേ കിര ഉച്ചവത്ഥുകോ സബ്ബച്ഛന്നോ സബ്ബഅപരിച്ഛന്നോ ഏവംനാമകോ സന്നിപാതമണ്ഡപോ അത്ഥി, തം സന്ധായേതം വുത്തം. യദി ജഗതിപരിക്ഖേപസങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി, ഉച്ചവത്ഥുകത്താ മണ്ഡപസ്സ സബ്ബഅപരിച്ഛന്നതാ ന യുജ്ജതീതി ആഹ ‘‘ഇമിനാപേതം വേദിതബ്ബ’’ന്തിആദി. ചൂളകച്ഛന്നാദീനി ചേത്ഥ ഏവം വേദിതബ്ബാനി – യസ്സ ചതൂസു ഭാഗേസു ഏകോ ഛന്നോ, സേസാ അച്ഛന്നാ, ഇദം ചൂളകച്ഛന്നം. യസ്സ തീസു ഭാഗേസു ദ്വേ ഛന്നാ, ഏകോ അച്ഛന്നോ, ഇദം യേഭുയ്യേനച്ഛന്നം. യസ്സ ദ്വീസു ഭാഗേസു ഏകോ ഛന്നോ, ഏകോ അച്ഛന്നോ, ഇദം ഉപഡ്ഢച്ഛന്നം നാമ സേനാസനം. ചൂളകപരിച്ഛന്നാദീനിപി ഇമിനാവ നയേന വേദിതബ്ബാനി. സേസം ഉത്താനമേവ. പാചിത്തിയവത്ഥുകസേനാസനം, തത്ഥ തത്ഥ അനുപസമ്പന്നേന സഹ നിപജ്ജനം, ചതുത്ഥദിവസേ സൂരിയത്ഥങ്ഗമനന്തി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

സഹസേയ്യസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ദുതിയസഹസേയ്യസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൫. ഛട്ഠേ ‘‘പഠമസിക്ഖാപദേ ‘ഭിക്ഖും ഠപേത്വാ അവസേസോ അനുപസമ്പന്നോ നാമാ’തി വുത്തത്താ ‘മാതുഗാമോപി അനുപസമ്പന്നഗ്ഗഹണേന ഗഹിതോയേവാ’തി ചതുത്ഥദിവസേ മാതുഗാമേന സദ്ധിം സയന്തസ്സ ദ്വീഹി സിക്ഖാപദേഹി ദ്വേ പാചിത്തിയാനി ഹോന്തീ’’തി വദന്തി. ഗണ്ഠിപദേസു പന തീസുപി ‘‘ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ മാതുഗാമസ്സ വിസും വുച്ചമാനത്താ പഠമസിക്ഖാപദേ ‘ഭിക്ഖും ഠപേത്വാ അവസേസോ അനുപസമ്പന്നോ നാമാ’തി പുരിസസ്സേവ ഗഹണം അനുച്ഛവിക’’ന്തി വുത്തം, തദേവ ച യുത്തതരം.

യഞ്ച ഇധ ‘‘പഠമദിവസേപീതി പി-സദ്ദേന ചതുത്ഥദിവസേപീതി വുത്തം ഹോതീ’’തി കാരണം വദന്തി, തമ്പി അകാരണം പി-സദ്ദോ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോയേവാതി നിയമാഭാവതോ അവധാരണത്ഥസ്സ ച സമ്ഭവതോ. സമ്ഭാവനേ വാ പി-സദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ. തേന ഇധ പഠമദിവസേപി താവ ആപത്തി, ദുതിയാദിദിവസേ കിമേവ വത്തബ്ബന്തി ഇമമത്ഥം ദീപേതി. സമ്പിണ്ഡനത്ഥേപി പി-സദ്ദേ ഗയ്ഹമാനേ ഇമിനാവ സിക്ഖാപദേന ആപജ്ജിതബ്ബാപത്തിയാ അഞ്ഞസ്മിമ്പി ദിവസേ ആപജ്ജനം ദീപേതി, ന പഠമസിക്ഖാപദേന ആപജ്ജിതബ്ബാപത്തിയാതി അകാരണമേവ തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘മതിത്ഥീ പാരാജികവത്ഥുഭൂതാപി അനുപാദിന്നപക്ഖേ ഠിതത്താ സഹസേയ്യാപത്തിം ന ജനേതീ’’തി വദന്തി. ‘‘അത്ഥങ്ഗതേ സൂരിയേ മാതുഗാമേ നിപന്നേ ഭിക്ഖു നിപജ്ജതീ’’തി വചനതോ ദിവാ സയന്തസ്സ സഹസേയ്യാപത്തി ന ഹോതിയേവാതി ദട്ഠബ്ബം. പാചിത്തിയവത്ഥുകസേനാസനം, തത്ഥ മാതുഗാമേന സഹ നിപജ്ജനം, സൂരിയത്ഥങ്ഗമനന്തി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

ദുതിയസഹസേയ്യസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ധമ്മദേസനാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൦-൬൪. സത്തമേ ഘരം നയതീതി ഘരണീ, ഘരനായികാ. തേനാഹ ‘‘ഘരസാമിനീ’’തി. സുണ്ഹാതി സുണിസാ. ന യക്ഖേനാതിആദീനം ‘‘അഞ്ഞത്രാ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. പുരിസവിഗ്ഗഹം ഗഹേത്വാ ഠിതേന യക്ഖേന വാ പേതേന വാ തിരച്ഛാനേന വാ സദ്ധിം ഠിതായപി ദേസേതും ന വട്ടതി. അക്ഖരായ ദേസേതീതി ഏത്ഥ ‘‘ഛപ്പഞ്ചവാചതോ ഉത്തരി ‘ഇമം പദം ഭാസിസ്സാമീ’തി ഏകമ്പി അക്ഖരം വത്വാ തിട്ഠതി, ആപത്തിയേവാ’’തി വദന്തി.

൬൬. ‘‘ഏകോ ഗാഥാപാദോതി ഇദം ഗാഥാബന്ധമേവ സന്ധായ വുത്തം, അഞ്ഞത്ഥ പന വിഭത്തിഅന്തപദമേവ ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി വദന്തി. ‘‘അട്ഠകഥം ധമ്മപദം ജാതകാദിവത്ഥും വാതി ഇമിനാപി പോരാണം സങ്ഗീതിആരുള്ഹമേവ അട്ഠകഥാദി വുത്ത’’ന്തി വദന്തി. അട്ഠകഥാദിപാഠം ഠപേത്വാ ദമിളാദിഭാസന്തരേന യഥാരുചി കഥേതും വട്ടതി. പദസോധമ്മേ വുത്തപ്പഭേദോതി ഇമിനാ അഞ്ഞത്ഥ അനാപത്തീതി ദീപേതി. ഉട്ഠഹിത്വാ പുന നിസീദിത്വാതി ഇരിയാപഥപരിവത്തനനയേന നാനാഇരിയാപഥേനപി അനാപത്തീതി ദീപേതി. സബ്ബം ചേപി ദീഘനികായം കഥേതീതി യാവ ന നിട്ഠാതി, താവ പുനദിവസേപി കഥേതി.

ദുതിയസ്സ വിഞ്ഞൂപുരിസസ്സ അഗ്ഗഹണം അകിരിയാ. മാതുഗാമേന സദ്ധിം ഠിതസ്സ ച വിഞ്ഞൂപുരിസസ്സ ച ഉപചാരോ അനിയതേസു വുത്തനയേനേവ ഗഹേതബ്ബോ. സേസം ഉത്താനമേവ. വുത്തലക്ഖണസ്സ ധമ്മസ്സ ഛന്നം വാചാനം ഉപരി ദേസനാ, വുത്തലക്ഖണോ മാതുഗാമോ, ഇരിയാപഥപഅവത്തനാഭാവോ, വിഞ്ഞൂപുരിസാഭാവോ, അപഞ്ഹവിസ്സജ്ജനാതി ഇമാനി പനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി.

ധമ്മദേസനാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ഭൂതാരോചനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൭൭. അട്ഠമേ അന്തരാതി പരിനിബ്ബാനസമയതോ അഞ്ഞസ്മിം കാലേ. അതികഡ്ഢിയമാനേനാതി ‘‘വദഥ, ഭന്തേ, കിം തുമ്ഹേഹി അധിഗത’’ന്തി ഏവം നിപ്പീളിയമാനേന. അനതികഡ്ഢിയമാനേനപി പുച്ഛിതേ വാ അപുച്ഛിതേ വാ തഥാരൂപേ കാരണേ സതി ആരോചേതും വട്ടതിയേവ. തേനേവ അഞ്ഞതരേന ദഹരഭിക്ഖുനാ ഉപവദിതോ അഞ്ഞതരോ ഥേരോ ‘‘ആവുസോ, ഉപരിമഗ്ഗത്ഥായ വായാമം മാ അകാസി, ഖീണാസവോ തയാ ഉപവദിതോ’’തി ആഹ. ഥേരേന ച ‘‘അത്ഥി തേ, ആവുസോ, ഇമസ്മിം സാസനേ പതിട്ഠാ’’തി വുത്തോ ദഹരഭിക്ഖു ‘‘ആമ, ഭന്തേ, സോതാപന്നോ അഹ’’ന്തി അവോച. ‘‘കാരകോ അയ’’ന്തി ഞത്വാപി പടിപത്തിയാ അമോഘഭാവദസ്സനേന സമുത്തേജനായ സമ്പഹംസനായ ച അരിയാ അത്താനം പകാസേന്തിയേവ. സുതപരിയത്തിസീലഗുണന്തി സുതഗുണം പരിയത്തിഗുണം സീലഗുണഞ്ച. ഉമ്മത്തകസ്സ ഇധ അവചനേ കാരണം വദന്തേന ഖിത്തചിത്തവേദനട്ടാനമ്പി അവചനേ കാരണം വുത്തമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. ഇതി-സദ്ദേന വാ ആദിഅത്ഥേന ഖിത്തചിത്തവേദനട്ടേ സങ്ഗണ്ഹാതി. തേനേവ വദതി ‘‘ചിത്തക്ഖേപസ്സ വാ അഭാവാ’’തി. ദിട്ഠിസമ്പന്നാനന്തി മഗ്ഗഫലദിട്ഠിയാ സമന്നാഗതാനം. അരിയാനമേവ ഹി ഉമ്മത്തകാദിഭാവോ നത്ഥി. ഝാനലാഭിനോ പന തസ്മിം സതി ഝാനാ പരിഹായന്തി, തസ്മാ തേസം അഭൂതാരോചനപച്ചയാ അനാപത്തി വത്തബ്ബാ, ന ഭൂതാരോചനപച്ചയാ. തേനേവാഹ ‘‘ഭൂതാരോചനപച്ചയാ അനാപത്തി ന വത്തബ്ബാ’’തി.

പുബ്ബേ അവുത്തേഹീതി ചതുത്ഥപാരാജികേ അവുത്തേഹി. ഇദഞ്ച സിക്ഖാപദം പണ്ണത്തിഅജാനനവസേന അചിത്തകസമുട്ഠാനം ഹോതി. അരിയാ ചേത്ഥ പണ്ണത്തിം ജാനന്താ വീതിക്കമം ന കരോന്തി, പുഥുജ്ജനാ പന പണ്ണത്തിം ജാനിത്വാപി വീതിക്കമം കരോന്തി, തേ ച സത്ഥുനോ ആണാവീതിക്കമചേതനായ ബലവഅകുസലഭാവതോ ഝാനാ പരിഹായന്തീതി ദട്ഠബ്ബം, ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദേന അരിയപുഗ്ഗലേ ഏവ സന്ധായ ‘‘കുസലാബ്യാകതചിത്തേഹി ദ്വിചിത്ത’’ന്തി വുത്തം. പണ്ണത്തിം അജാനന്താ പന ഝാനലാഭീ പുഥുജ്ജനാ വത്ഥുമ്ഹി ലോഭവസേന അകുസലചിത്തേനപി ന ആരോചേന്തീതി നത്ഥി. ഇധ ദുക്ഖവേദനായ അഭാവതോ ‘‘ദ്വിവേദന’’ന്തി ഇമസ്സ അനുരൂപം കത്വാ ദ്വിചിത്തന്തി ഇദം വുത്തന്തി ഏവം വാ ഏത്ഥ അധിപ്പായോ ഗഹേതബ്ബോ. സേസം ഉത്താനമേവ. ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മസ്സ ഭൂതതാ, അനുപസമ്പന്നസ്സ ആരോചനം, തങ്ഖണവിജാനനാ, അനഞ്ഞപ്പദേസോതി ഇമാനി പനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി.

ഭൂതാരോചനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ദുട്ഠുല്ലാരോചനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൭൮. നവമേ ദുട്ഠുല്ലസദ്ദത്ഥദസ്സനത്ഥന്തി ദുട്ഠുല്ലസദ്ദസ്സ അത്ഥദസ്സനത്ഥം. അത്ഥേ ഹി ദസ്സിതേ സദ്ദോപി ‘‘അയം ഏതേസു അത്ഥേസു വത്തതീ’’തി ദസ്സിതോയേവ ഹോതി. ‘‘യം യം ദുട്ഠുല്ലസദ്ദേന അഭിധീയതി, തം സബ്ബം ദസ്സേതും പാരാജികാനി വുത്താനീ’’തി അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ. തത്രായം വിചാരണാതി തത്ര പാളിയം അയം വിചാരണാ, തത്ര പാളിഅട്ഠകഥാസു വാ അയം വിചാരണാ. തത്ഥ ഭവേയ്യാതി തത്ഥ കസ്സചി വിമതി ഏവം ഭവേയ്യ. അനുപസമ്പന്നസ്സ ദുട്ഠുല്ലാരോചനേ വിയ ദുക്കടേന ഭവിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘ദുക്കടം ആപജ്ജതീ’’തി. അക്കോസന്തോപി ദുക്കടം ആപജ്ജേയ്യാതി ഓമസവാദേന ദുക്കടം ആപജ്ജേയ്യ. അധിപ്പായം അജാനന്തേനപി അട്ഠകഥാചരിയാനം വചനേയേവ ഠാതബ്ബന്തി ദീപനത്ഥം ‘‘അട്ഠകഥാചരിയാവ ഏത്ഥ പമാണ’’ന്തി വുത്തം. പുനപി അട്ഠകഥാവചനമേവ ഉപപത്തിതോ ദള്ഹം കത്വാ പതിട്ഠപേന്തോ ‘‘ഇമിനാപി ചേത’’ന്തിആദിമാഹ.

൮൦. ‘‘അഞ്ഞത്ര ഭിക്ഖുസമ്മുതിയാ’’തി വുത്തത്താ സമ്മുതി അത്ഥീതി ഗഹേതബ്ബാതി ആഹ ‘‘ഇധ വുത്തത്തായേവാ’’തിആദി.

൮൨. ആദിതോ പഞ്ച സിക്ഖാപദാനീതി പാണാതിപാതാദീനി പഞ്ച സിക്ഖാപദാനി. ‘‘സേസാനീതി വികാലഭോജനാദീനി പഞ്ചാ’’തി വദന്തി. കേചി പന ‘‘ആദിതോ പട്ഠായ പഞ്ച സിക്ഖാപദാനീതി സുക്കവിസ്സട്ഠിആദീനി പഞ്ചാ’’തി വദന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം. പാണാതിപാതാദീനി ഹി ദസേവ സിക്ഖാപദാനി സാമണേരാനം പഞ്ഞത്താനി. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘അഥ ഖോ സാമണേരാനം ഏതദഹോസി ‘കതി നു ഖോ അമ്ഹാകം സിക്ഖാപദാനി, കത്ഥ ച അമ്ഹേഹി സിക്ഖിതബ്ബ’ന്തി? ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സാമണേരാനം ദസ സിക്ഖാപദാനി, തേസു ച സാമണേരേഹി സിക്ഖിതും, പാണാതിപാതാ വേരമണീ അദിന്നാദാനാ വേരമണീ’’തിആദി (മഹാവ. ൧൦൬).

തേസം പഞ്ഞത്തേസുയേവ സിക്ഖാപദേസു ദുട്ഠുല്ലാദുട്ഠുല്ലവിചാരണാ കാതബ്ബാ, ന ച സുക്കവിസ്സട്ഠിആദീനി വിസും തേസം പഞ്ഞത്താനി അത്ഥീതി. അഥ ഭിക്ഖുനോ ദുട്ഠുല്ലസങ്ഖാതാനി സുക്കവിസ്സട്ഠിആദീനി അനുപസമ്പന്നസ്സ കിം നാമ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘സുക്കവിസ്സട്ഠി…പേ… അജ്ഝാചാരോ നാമാതി വുത്ത’’ന്തി. ഇമിനാപി ചേതം സിദ്ധം ‘‘അനുപസമ്പന്നസ്സ സുക്കവിസ്സട്ഠിആദി ദുട്ഠുല്ലം നാമ ന ഹോതീ’’തി. അജ്ഝാചാരോ നാമാതി ഹി വദന്തോ അനുപസമ്പന്നസ്സ സുക്കവിസ്സട്ഠിആദി കേവലം അജ്ഝാചാരോ നാമ ഹോതി, ന പന ദുട്ഠുല്ലോ നാമ അജ്ഝാചാരോതി ദീപേതി. ‘‘അജ്ഝാചാരോ നാമാതി ച അട്ഠകഥായം വുത്തത്താ അകത്തബ്ബരൂപത്താ ച അനുപസമ്പന്നസ്സ സുക്കവിസ്സട്ഠിആദീനി ദണ്ഡകമ്മവത്ഥുപക്ഖം ഭജന്തി, താനി ച അഞ്ഞസ്സ അനുപസമ്പന്നസ്സ അവണ്ണകാമതായ ആരോചേന്തോ ഭിക്ഖു ദുക്കടം ആപജ്ജതീ’’തി വദന്തി. ഇധ പന അനുപസമ്പന്നഗ്ഗഹണേന സാമണേരസാമണേരീസിക്ഖമാനാനം ഗഹണം വേദിതബ്ബം. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. അന്തിമവത്ഥും അനജ്ഝാപന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ സവത്ഥുകോ സങ്ഘാദിസേസോ, അനുപസമ്പന്നസ്സ ആരോചനം, ഭിക്ഖുസമ്മുതിയാ അഭാവോതി ഇമാനി പനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

ദുട്ഠുല്ലാരോചനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. പഥവീഖണനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൮൪-൮൬. ദസമേ ഏകിന്ദ്രിയന്തി ‘‘കായിന്ദ്രിയം അത്ഥീ’’തി മഞ്ഞമാനാ വദന്തി. മുട്ഠിപ്പമാണാതി മുട്ഠിനാ സങ്ഗഹേതബ്ബപ്പമാണാ. ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി യേഭുയ്യപംസും അപ്പപംസുഞ്ച പഥവിം വത്വാ ഉപഡ്ഢപംസുകാ പഥവീ ന വുത്താ, തഥാപി പണ്ണത്തിവജ്ജസിക്ഖാപദേസു സാവസേസപഞ്ഞത്തിയാപി സമ്ഭവതോ ഉപഡ്ഢപംസുകായപി പഥവിയാ പാചിത്തിയമേവാതി ഗഹേതബ്ബം. കേചി പന ‘‘സബ്ബച്ഛന്നാദീസു ഉപഡ്ഢേ ദുക്കടസ്സ വുത്തത്താ ഇധാപി ദുക്കടം യുത്ത’’ന്തി വദന്തി, തം ന യുത്തം പാചിത്തിയവത്ഥുകഞ്ച അനാപത്തിവത്ഥുകഞ്ച ദുവിധം പഥവിം ഠപേത്വാ അഞ്ഞിസ്സാ ദുക്കടവത്ഥുകായ തതിയായ പഥവിയാ അഭാവതോ. ദ്വേയേവ ഹി പഥവിയോ വുത്താ ‘‘ജാതാ ച പഥവീ അജാതാ ച പഥവീ’’തി. തസ്മാ ദ്വീസു അഞ്ഞതരായ പഥവിയാ ഭവിതബ്ബം, വിനയവിനിച്ഛയേ ച സമ്പത്തേ ഗരുകേയേവ ഠാതബ്ബത്താ ന സക്കാ ഏത്ഥ അനാപത്തിയാ ഭവിതും. സബ്ബച്ഛന്നാദീസു പന ഉപഡ്ഢേ ദുക്കടം യുത്തം തത്ഥ താദിസസ്സ ദുക്കടവത്ഥുനോ സബ്ഭാവാ.

‘‘പോക്ഖരണിം ഖണാ’’തി വദതി, വട്ടതീതി ‘‘ഇമസ്മിം ഓകാസേ’’തി അനിയമേത്വാ വുത്തത്താ വട്ടതി. ‘‘ഇമം വല്ലിം ഖണാ’’തി വുത്തേപി പഥവീഖണനം സന്ധായ പവത്തവോഹാരത്താ ഇമിനാവ സിക്ഖാപദേന ആപത്തി, ന ഭൂതഗാമപാതബ്യതായ. കുടേഹീതി ഘടേഹി. തനുകകദ്ദമോതി ഉദകമിസ്സകകദ്ദമോ. സോ ച ഉദകഗതികത്താ വട്ടതി. ഓമകചാതുമാസന്തി ഊനചാതുമാസം. ഓവട്ഠന്തി ദേവേന ഓവട്ഠം. അകതപബ്ഭാരേതി അവളഞ്ജനട്ഠാനദസ്സനത്ഥം വുത്തം. താദിസേ ഹി വമ്മികസ്സ സബ്ഭാവോതി. മൂസികുക്കുരം നാമ മൂസികാഹി ഖണിത്വാ ബഹി കതപംസുരാസി. ഏസേവ നയോതി ഓമകചാതുമാസഓവട്ഠോയേവ വട്ടതീതി അത്ഥോ.

ഏകദിവസമ്പി ന വട്ടതീതി ഓവട്ഠഏകദിവസാതിക്കന്തോപി വികോപേതും ന വട്ടതി. ‘‘ഹേട്ഠാഭൂമിസമ്ബന്ധേപി ച ഗോകണ്ടകേ ഭൂമിതോ ഛിന്ദിത്വാ ഉദ്ധം ഠിതത്താ അച്ചുഗ്ഗതമത്ഥകതോ ഛിന്ദിത്വാ ഗഹേതും വട്ടതീ’’തി വദന്തി. സകട്ഠാനേ അതിട്ഠമാനം കത്വാ പാദേഹി മദ്ദിത്വാ ഛിന്ദിത്വാ ആലോളിതകദ്ദമമ്പി ഗഹേതും വട്ടതി. തതോതി തതോ പുരാണസേനാസനതോ. ഇട്ഠകം ഗണ്ഹാമീതിആദി സുദ്ധചിത്തം സന്ധായ വുത്തം. ഉദകേനാതി ഉജുകം ആകാസതോയേവ പതനകഉദകേന. ‘‘സചേ പന അഞ്ഞത്ഥ പഹരിത്വാ പതിതേന ഉദകേന തേമിതം ഹോതി, വട്ടതീ’’തി വദന്തി. ഉച്ചാലേത്വാതി ഉക്ഖിപിത്വാ. തേന അപദേസേനാതി തേന ലേസേന.

൮൭-൮൮. അവിസയത്താ അനാപത്തീതി ഏത്ഥ സചേപി നിബ്ബാപേതും സക്കാ ഹോതി, പഠമം സുദ്ധചിത്തേന ദിന്നത്താ ‘‘ദഹതൂ’’തി സല്ലക്ഖേത്വാപി തിട്ഠതി, അനാപത്തി. ഓവട്ഠം ഛന്നന്തി പഠമം ഓവട്ഠം പച്ഛാ ഛന്നം. സേസം ഉത്താനമേവ. ജാതപഥവീ, പഥവീസഞ്ഞിതാ, ഖണനഖണാപനാനം അഞ്ഞതരന്തി ഇമാനി പനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

പഥവീഖണനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതോ മുസാവാദവഗ്ഗോ പഠമോ.