ഭേസജ്ജക്ഖന്ധകകഥാവണ്ണനാ

൨൬൬൫. ഗഹപതിസ്സ ഭൂമി, സമ്മുതിഭൂമി, ഉസ്സാവനന്തികാഭൂമി, ഗോനിസാദിഭൂമീതി കപ്പിയഭൂമിയോ ചതസ്സോ ഹോന്തീതി വുത്താ ഭഗവതാതി യോജനാ.

൨൬൬൬. കഥം കപ്പിയം കത്തബ്ബന്തി ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ചതസ്സോ കപ്പിയഭൂമിയോ ഉസ്സാവനന്തികം ഗോനിസാദികം ഗഹപതിം സമ്മുതി’’ന്തി (മഹാവ. ൨൯൫) ഏവം ചതസ്സോ ഭൂമിയോ ഉദ്ധരിത്വാ താസം സാമഞ്ഞലക്ഖണം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘സങ്ഘസ്സാ’’തിആദി. സങ്ഘസ്സ സന്തകം വാസത്ഥായ കതം ഗേഹം വാ ഭിക്ഖുനോ സന്തകം വാസത്ഥായ കതം ഗേഹം വാതി യോജനാ. കപ്പിയം കത്തബ്ബന്തി കപ്പിയട്ഠാനം കത്തബ്ബം. സഹസേയ്യപ്പഹോനകന്തി സബ്ബച്ഛന്നപരിച്ഛന്നാദിലക്ഖണേന സഹസേയ്യാരഹം.

൨൬൬൭. ഇദാനി ചതസ്സോപി ഭൂമിയോ സരൂപതോ ദസ്സേതുമാഹ ‘‘ഠപേത്വാ’’തിആദി. ഭിക്ഖും ഠപേത്വാ അഞ്ഞേഹി കപ്പിയഭൂമിയാ അത്ഥായ ദിന്നം വാ തേസം സന്തകം വാ യം ഗേഹം, ഇദം ഏവ ഗഹപതിഭൂമി നാമാതി യോജനാ.

൨൬൬൮. യാ പന കുടി സങ്ഘേന സമ്മതാ ഞത്തിദുതിയായ കമ്മവാചായ, സാ സമ്മുതികാ നാമ. തസ്സാ സമ്മന്നനകാലേ കമ്മവാചം അവത്വാ അപലോകനം വാ കാതും വട്ടതേവാതി യോജനാ.

൨൬൬൯-൭൦. പഠമഇട്ഠകായ വാ പഠമപാസാണസ്സ വാ പഠമത്ഥമ്ഭസ്സ വാ ആദി-ഗ്ഗഹണേന പഠമഭിത്തിപാദസ്സ വാ ഠപനേ പരേസു മനുസ്സേസു ഉക്ഖിപിത്വാ ഠപേന്തേസു സമന്തതോ പരിവാരേത്വാ ‘‘കപ്പിയകുടിം കരോമ, കപ്പിയകുടിം കരോമാ’’തി അഭിക്ഖണം വദന്തേഹി ആമസിത്വാ വാ സയമേവ ഉക്ഖിപിത്വാ വാ ഇട്ഠകാ ഠപേയ്യ പാസാണോ വാ ഥമ്ഭോ വാ ഭിത്തിപാദോ വാ ഠപേയ്യ ഠപേതബ്ബോ, അയം ഉസ്സാവനന്തികാ കുടീതി യോജനാ.

൨൬൭൧. ഇട്ഠകാദിപതിട്ഠാനന്തി പഠമിട്ഠകാദീനം ഭൂമിയം പതിട്ഠാനം. വദതന്തി ‘‘കപ്പിയകുടിം കരോമ, കപ്പിയകുടിം കരോമാ’’തി വദന്താനം. സമകാലം തു വട്ടതീതി ഏകകാലം വട്ടതി, ഇമിനാ ‘‘സചേ ഹി അനിട്ഠിതേ വചനേ ഥമ്ഭോ പതിട്ഠാതി, അപ്പതിട്ഠിതേ വാ തസ്മിം വചനം നിട്ഠാതി, അകതാ ഹോതി കപ്പിയകുടീ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൨൯൫) അട്ഠകഥാവിനിച്ഛയോ സൂചിതോ.

൨൬൭൨. ആരാമോ സകലോ അപരിക്ഖിത്തോ വാ യേഭുയ്യതോ അപരിക്ഖിത്തോ വാതി ദുവിധോപി വിഞ്ഞൂഹി വിനയധരേഹി ‘‘ഗോനിസാദീ’’തി വുച്ചതി. പവേസനിവാരണാഭാവേന പവിട്ഠാനം ഗുന്നം നിസജ്ജായോഗതോ തഥാ വുച്ചതീതി യോജനാ.

൨൬൭൩. പയോജനം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘ഏത്ഥ പക്കഞ്ചാ’’തിആദി. ആമിസന്തി പുരിമകാലികദ്വയം. ‘‘ആമിസ’’ന്തി ഇമിനാ നിരാമിസം ഇതരകാലികദ്വയം അകപ്പിയകുടിയം വുത്ഥമ്പി പക്കമ്പി കപ്പതീതി ദീപേതി.

൨൬൭൪-൫. ഇമാ കപ്പിയകുടിയോ കദാ ജഹിതവത്ഥുകാ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘ഉസ്സാവനന്തികാ യാ സാ’’തിആദി. യാ ഉസ്സാവനന്തികാ യേസു ഥമ്ഭാദീസു അധിട്ഠിതാ, സാ തേസു ഥമ്ഭാദീസു അപനീതേസു തദഞ്ഞേസുപി ഥമ്ഭാദീസു തിട്ഠതീതി യോജനാ.

സബ്ബേസു ഥമ്ഭാദീസു അപനീതേസു സാ ജഹിതവത്ഥുകാ സിയാതി യോജനാ. ഗോനിസാദികുടി പരിക്ഖിത്താ വതിആദീഹി ജഹിതവത്ഥുകാ സിയാ. പരിക്ഖിത്താതി ച ‘‘ആരാമോ പന ഉപഡ്ഢപരിക്ഖിത്തോപി ബഹുതരം പരിക്ഖിത്തോപി പരിക്ഖിത്തോയേവ നാമാ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൨൯൫) കുരുന്ദിമഹാപച്ചരിയാദീസു വുത്തത്താ ന കേവലം സബ്ബപരിക്ഖിത്താവ, ഉപഡ്ഢപരിക്ഖിത്താപി യേഭുയ്യപരിക്ഖിത്താപി ഗഹേതബ്ബാ.

സേസാതി ഗഹപതിസമ്മുതികുടിയോ. ഛദനനാസതോ ജഹിതവത്ഥുകാ സിയുന്തി യോജനാ. ഛദനനാസതോതി ഏത്ഥ ‘‘ഗോപാനസിമത്തം ഠപേത്വാ’’തി സേസോ. സചേ ഗോപാനസീനം ഉപരി ഏകമ്പി പക്ഖപാസമണ്ഡലം അത്ഥി, രക്ഖതി. യത്ര പനിമാ ചതസ്സോപി കപ്പിയഭൂമിയോ നത്ഥി, തത്ഥ കിം കാതബ്ബം? അനുപസമ്പന്നസ്സ ദത്വാ തസ്സ സന്തകം കത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം.

൨൬൭൬. ഭിക്ഖും ഠപേത്വാ അഞ്ഞേസം ഹത്ഥതോ പടിഗ്ഗഹോ ച തേസം സന്നിധി ച തേസം അന്തോവുത്ഥഞ്ച ഭിക്ഖുസ്സ വട്ടതീതി യോജനാ.

൨൬൭൭. ഭിക്ഖുസ്സ സന്തകം സങ്ഘികമ്പി വാ അകപ്പിയഭൂമിയം സഹസേയ്യപ്പഹോനകേ ഗേഹേ അന്തോവുത്ഥഞ്ച അന്തോപക്കഞ്ച ഭിക്ഖുസ്സ ന വട്ടതി. ഭിക്ഖുനിയാ സന്തകം സങ്ഘികമ്പി വാ അകപ്പിയഭൂമിയം സഹസേയ്യപ്പഹോനകേ ഗേഹേ അന്തോവുത്ഥഞ്ച അന്തോപക്കഞ്ച ഭിക്ഖുനിയാ ന വട്ടതീതി ഏവം ഉഭിന്നം ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനീനം ന വട്ടതീതി യോജനാ.

൨൬൭൮. അകപ്പകുടിയാതി അകപ്പിയകുടിയാ, ‘‘അകപ്പിയഭൂമിയം സഹസേയ്യപ്പഹോനകേ ഗേഹേ’’തി അട്ഠകഥായം വുത്തായ അകപ്പിയഭൂമിയാതി അത്ഥോ. ആദി-സദ്ദേന നവനീതതേലമധുഫാണിതാനം ഗഹണം.

൨൬൭൯. തേഹേവ അന്തോവുത്ഥേഹി സപ്പിആദീഹി സത്താഹകാലികേഹി സഹ ഭിക്ഖുനാ പക്കം തം യാവജീവികം നിരാമിസം സത്താഹം പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതേവാതി യോജനാ.

൨൬൮൦. പക്കം സാമംപക്കം തം യാവജീവികം സചേ ആമിസസംസട്ഠം പരിഭുഞ്ജതി, അന്തോവുത്ഥഞ്ച ഭുഞ്ജതി, കിഞ്ച ഭിയ്യോ സാമംപക്കഞ്ച ഭുഞ്ജതീതി യോജനാ. യാവജീവികസ്സ ആമിസസംസട്ഠസ്സ ആമിസഗതികത്താ ‘‘അന്തോവുത്ഥ’’ന്തി വുത്തം.

൨൬൮൨. ഉദകം ന ഹോതി കാലികം ചതൂസു കാലികേസു അസങ്ഗഹിതത്താ.

൨൬൮൩. തികാലികാ യാവകാലികാ യാമകാലികാ സത്താഹകാലികാതി തയോ കാലികാ പടിഗ്ഗഹവസേനേവ അത്തനോ അത്തനോ കാലം അതിക്കമിത്വാ ഭുത്താ ദോസകരാ ഹോന്തി, തതിയം സത്താഹാതിക്കമേ നിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയവത്ഥുത്താ അഭുത്തമ്പി ദോസകരന്തി യോജനാ.

‘‘ഭുത്താ ദോസകരാ’’തി ഇമിനാ പുരിമകാലികദ്വയം പടിഗ്ഗഹേത്വാ കാലാതിക്കമനമത്തേന ആപത്തിയാ കാരണം ന ഹോതി, ഭുത്തമേവ ഹോതി. സത്താഹകാലികം കാലാതിക്കമേന അപരിഭുത്തമ്പി ആപത്തിയാ കാരണം ഹോതീതി ദീപേതി. തേസു സത്താഹകാലികേയേവ വിസേസം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘അഭുത്തം തതിയമ്പി ചാ’’തി. ച-സദ്ദോ തു-സദ്ദത്ഥേ. യാവജീവികം പന പടിഗ്ഗഹേത്വാ യാവജീവം പരിഭുഞ്ജിയമാനം ഇതരകാലികസംസഗ്ഗം വിനാ ദോസകരം ന ഹോതീതി ന ഗഹിതം.

൨൬൮൪. അമ്ബാദയോ സദ്ദാ രുക്ഖാനം നാമഭൂതാ തംതംഫലേപി വത്തമാനാ ഇധ ഉപചാരവസേന തജ്ജേ പാനകേ വുത്താ, തേനേവാഹ ‘‘പാനകം മത’’ന്തി. ചോചം അട്ഠികകദലിപാനം. മോചം ഇതരകദലിപാനം. മധൂതി മുദ്ദികഫലാനം രസം. മുദ്ദികാതി സീതോദകേ മദ്ദിതാനം മുദ്ദികഫലാനം പാനം. ‘‘സാലൂകപാനന്തി രത്തുപ്പലനീലുപ്പലാദീനം സാലൂകേ മദ്ദിത്വാ കതപാന’’ന്തി പാളിയം, അട്ഠകഥായ (മഹാവ. അട്ഠ. ൩൦൦) ച സാലൂക-സദ്ദസ്സ ദീഘവസേന സംയോഗദസ്സനതോ ‘‘സാലു ഫാരുസകഞ്ചാ’’തി ഗാഥാബന്ധവസേന രസ്സോ കതോ.

സാലൂകം കുമുദുപ്പലാനം ഫലരസം. ഖുദ്ദസിക്ഖാവണ്ണനായം പന ‘‘സാലൂകപാനം നാമ രത്തുപ്പലനീലുപ്പലാദീനം കിഞ്ജക്ഖരേണൂഹി കതപാന’’ന്തി വുത്തം. ‘‘ഫാരുസക’ന്തിആദീസു ഏകോ രുക്ഖോ’’തി ഗണ്ഠിപദേ വുത്തം. തസ്സ ഫലരസോ ഫാരുസകം നാമ. ഏതേസം അട്ഠന്നം ഫലാനം രസോ ഉദകസമ്ഭിന്നോ വട്ടതി, സീതുദകേ മദ്ദിതോ പസന്നോ നിക്കസടോവ വട്ടതി, ഉദകേന പന അസമ്ഭിന്നോ രസോ യാവകാലികോ.

൨൬൮൫. ഫലന്തി അമ്ബാദിഫലം. സവത്ഥുകപടിഗ്ഗഹോതി പാനവത്ഥുകാനം ഫലാനം പടിഗ്ഗഹോ. വസതി ഏത്ഥ പാനന്തി വത്ഥു, ഫലം, വത്ഥുനാ സഹ വട്ടതീതി സവത്ഥുകം, പാനം, സവത്ഥുകസ്സ പടിഗ്ഗഹോ സവത്ഥുകപടിഗ്ഗഹോ. സവത്ഥുകസ്സ പടിഗ്ഗഹം നാമ വത്ഥുപടിഗ്ഗഹണമേവാതി കത്വാ വുത്തം ‘‘പാനവത്ഥുകാനം ഫലാനം പടിഗ്ഗഹോ’’തി.

൨൬൮൬. ‘‘സുകോട്ടേത്വാ’’തി വുച്ചമാനത്താ ‘‘അമ്ബപക്ക’’ന്തി ആമകമേവ അമ്ബഫലം വുച്ചതി. ഉദകേതി സീതോദകേ. പരിസ്സവം പരിസ്സാവിതം. കത്വാതി മധുആദീഹി അഭിസങ്ഖരിത്വാ. യഥാഹ – ‘‘തദഹുപടിഗ്ഗഹിതേഹി മധുസക്കരകപ്പൂരാദീഹി യോജേത്വാ കാതബ്ബ’’ന്തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൩൦൦). പാതും വട്ടതീതി ഏത്ഥ വിനിച്ഛയോ ‘‘ഏവം കതം പുരേഭത്തമേവ കപ്പതി, അനുപസമ്പന്നേഹി കതം ലഭിത്വാ പന പുരേഭത്തം പടിഗ്ഗഹിതം പുരേഭത്തം സാമിസപരിഭോഗേനാപി വട്ടതി, പച്ഛാഭത്തം നിരാമിസപരിഭോഗേന യാവ അരുണുഗ്ഗമനാ വട്ടതിയേവ. ഏസ നയോ സബ്ബപാനേസൂ’’തി അട്ഠകഥായം വുത്തോ.

൨൬൮൭. സേസപാനകേസുപീതി ജമ്ബുപാനകാദീസുപി.

൨൬൮൮. ഉച്ഛുരസോ അന്തോഗധത്താ ഇധ വുത്തോ, ന പന യാമകാലികത്താ, സോ പന സത്താഹകാലികോയേവ.

൨൬൮൯. മധുകസ്സ രസന്തി മധുകപുപ്ഫസ്സ രസം. ഏത്ഥ മധുകപുപ്ഫരസോ അഗ്ഗിപാകോ വാ ഹോതു ആദിച്ചപാകോ വാ, പച്ഛാഭത്തം ന വട്ടതി. പുരേഭത്തമ്പി യം പാനം ഗഹേത്വാ മജ്ജം കരോന്തി, സോ ആദിതോ പട്ഠായ ന വട്ടതി. മധുകപുപ്ഫം പന അല്ലം വാ സുക്ഖം വാ ഭജ്ജിതം വാ തേന കതഫാണിതം വാ യതോ പട്ഠായ മജ്ജം ന കരോന്തി, തം സബ്ബം പുരേഭത്തം വട്ടതി.

പക്കഡാകരസന്തി പക്കസ്സ യാവകാലികസ്സ രസം. സബ്ബോ പത്തരസോ യാമകാലികോ വുത്തോതി യോജനാ. അട്ഠകഥായം ‘‘യാവകാലികപത്താനഞ്ഹി പുരേഭത്തംയേവ രസോ കപ്പതീ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൩൦൦) ഇമമേവ സന്ധായ വുത്തം.

൨൬൯൦. സാനുലോമാനം സത്തന്നം ധഞ്ഞാനം ഫലജം രസം ഠപേത്വാ സബ്ബോ ഫലജോ രസോ വികാലേ യാമസഞ്ഞിതേ അനുലോമതോ പരിഭുഞ്ജിതും അനുഞ്ഞാതോതി യോജനാ.

൨൬൯൧. യാവകാലികപത്താനം സീതുദകേ മദ്ദിത്വാ കതോ രസോപി അപക്കോ, ആദിച്ചപാകോപി വികാലേ പന വട്ടതീതി യോജനാ.

൨൬൯൨-൩. സത്തധഞ്ഞാനുലോമാനി സരൂപതോ ദസ്സേതുമാഹ ‘‘താലഞ്ചനാളികേരഞ്ചാ’’തിആദി. അപരണ്ണം മുഗ്ഗാദി. ‘‘സത്തധഞ്ഞാനുലോമിക’’ന്തി ഇമിനാ ഏതേസം രസോ യാവകാലികോ യാമകാലസങ്ഖാതേ വികാലേ പരിഭുഞ്ജിതും ന വട്ടതീതി ദസ്സേതി.

൨൬൯൫. ഏവമാദീനം ഖുദ്ദകാനം ഫലാനം രസോ പന അട്ഠപാനാനുലോമത്താ അനുലോമികേ യാമകാലികാനുലോമികേ നിദ്ദിട്ഠോ കഥിതോതി യോജനാ.

൨൬൯൬. ഇധ ഇമസ്മിം ലോകേ സാനുലോമസ്സ ധഞ്ഞസ്സ ഫലജം രസം ഠപേത്വാ അയാമകാലികോ അഞ്ഞോ ഫലരസോ നത്ഥീതി യോജനാ, സബ്ബോ യാമകാലികോയേവാതി ദീപേതി.

ഭേസജ്ജക്ഖന്ധകകഥാവണ്ണനാ.