പബ്ബജ്ജാകഥാവണ്ണനാ

൨൪൪൪. ഇച്ചേവം നാതിസങ്ഖേപവിത്ഥാരവസേന വിഭങ്ഗദ്വയേ, തദട്ഠകഥായ ച ആഗതം വിനിച്ഛയം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഖന്ധകാഗതം വിനിച്ഛയം ദസ്സേതുമാരഭന്തോ ആഹ ‘‘സീലക്ഖന്ധാദീ’’തിആദി. തത്ഥ സീലക്ഖന്ധാദിയുത്തേനാതി സീലസമാധിപഞ്ഞാവിമുത്തിവിമുത്തിഞാണദസ്സനസങ്ഖാതേഹി പഞ്ചഹി ഖന്ധേഹി ഗുണരാസീഹി യുത്തേന സമന്നാഗതേന. സുഭക്ഖന്ധേനാതി സുവണ്ണാലിങ്ഗസദിസവട്ടക്ഖന്ധതായ സുഭോ സുന്ദരോ ഖന്ധോ ഏതസ്സാതി സുഭക്ഖന്ധോ, ഭഗവാ, തേന. ഇമിനാ ബാത്തിംസലക്ഖണാനമേകദേസഭൂതസ്സ സമവട്ടക്ഖന്ധതാലക്ഖണസ്സ പരിദീപകേന വചനേന ലക്ഖണാഹാരനയേന ബാത്തിംസലക്ഖണാദികാ സബ്ബാപി രൂപകായസിരീ സന്ദസ്സിതാതി വേദിതബ്ബാ.

ഖന്ധകേതി ഖന്ധാനം സമൂഹോ ഖന്ധകോ, ഖന്ധാനം വാ കായനതോ ദീപനതോ ഖന്ധകോ. ‘‘ഖന്ധാ’’തി ചേത്ഥ പബ്ബജ്ജൂപസമ്പദാദിവിനയകമ്മസങ്ഖാതാ, ചാരിത്തവാരിത്തസിക്ഖാപദസങ്ഖാതാ ച പഞ്ഞത്തിയോ അധിപ്പേതാ. പബ്ബജ്ജാദീനി ഹി ഭഗവതാ പഞ്ഞത്തത്താ ‘‘പഞ്ഞത്തിയോ’’തി വുച്ചന്തി. പഞ്ഞത്തിയഞ്ച ഖന്ധ-സദ്ദോ ദിസ്സതി ‘‘ദാരുക്ഖന്ധോ (സം. നി. ൪.൨൪൧) അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ (പടി. മ. ൧.൧൧൬) ഉദകക്ഖന്ധോ’’തിആദീസു (അ. നി. ൬.൩൭) വിയ. അപിച ഭാഗരാസത്ഥതാ ചേത്ഥ യുജ്ജതിയേവ താസം പഞ്ഞത്തീനം ഭാഗസോ, രാസിതോ ച വിഭത്തത്താ. തസ്മിം ഖന്ധകേ. പി-സദ്ദോ വുത്താപേക്ഖായ പഞ്ചസതികസത്തസതികക്ഖന്ധകേ ദ്വേ വജ്ജേത്വാ പബ്ബജ്ജക്ഖന്ധകാദികേ ഭിക്ഖുനിഖന്ധകപരിയോസാനേ വീസതിവിധേ ഖന്ധകേ വുത്തവിനിച്ഛയസ്സ ഇധ വക്ഖമാനത്താ. തദേവ സന്ധായാഹ ‘‘ഖന്ധകേപി പവക്ഖാമി, സമാസേന വിനിച്ഛയ’’ന്തി.

൨൪൪൫. ‘‘മാതരാ പിതരാ’’തി ഇമിനാ ജനകായേവ അധിപ്പേതാ. ‘‘ഭണ്ഡുകമ്മം, സമണകരണം, പബ്ബാജനന്തി ച പരിയായ-സദ്ദാ’’തി ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഘം അപലോകേതും ഭണ്ഡുകമ്മായാ’’തി (മഹാവ. ൯൮) ഇമിസ്സാ പാളിയാ അട്ഠകഥായ (മഹാവ. അട്ഠ. ൯൮) വുത്തം. ആപുച്ഛിത്വാതി ഏത്ഥ ‘‘സങ്ഘ’’ന്തി സേസോ.

൨൪൪൬. വാവടോതി പസുതോ, യുത്തപയുത്തോതി അത്ഥോ. ‘‘പബ്ബാജേത്വാ ആനയ ഇതി ചാ’’തി പദച്ഛേദോ. ഏത്ഥ ച തിധാ പബ്ബാജനം വേദിതബ്ബം കേസച്ഛേദനം, കാസായഅച്ഛാദനം, സരണദാനന്തി, ഇമാനി തീണി കരോന്തോ ‘‘പബ്ബാജേതീ’’തി വുച്ചതി. തേസു ഏകം, ദ്വേ വാപി കരോന്തോ തഥാ വോഹരീയതിയേവ. തസ്മാ ‘‘പബ്ബാജേത്വാനയാ’’തി ഇമിനാ കേസേ ഛിന്ദിത്വാ കാസായാനി അച്ഛാദേത്വാ ആനേഹീതി അയമത്ഥോ ദീപിതോതി ദട്ഠബ്ബോ.

൨൪൪൭. അവുത്തോതി ഉപജ്ഝായേന അനുയ്യോജിതോ. സോ ദഹരോ സചേ തം സയമേവ കേസച്ഛേദനകാസായച്ഛാദനേഹി പബ്ബാജേതി, വട്ടതീതി യോജനാ.

൨൪൪൮. തത്ഥാതി അത്തനോ സമീപേ. ഖണ്ഡസീമം നേത്വാതി ഭണ്ഡുകമ്മാരോചനപരിഹാരത്ഥം വുത്തം. തേന സഭിക്ഖുകേ വിഹാരേ അഞ്ഞമ്പി ഭിക്ഖും ‘‘ഏതസ്സ കേസേ ഛിന്ദാ’’തി വത്തും ന വട്ടതി. പബ്ബാജേത്വാതി കേസച്ഛേദനം സന്ധായ വദതി.

൨൪൫൦. ‘‘പുരിസം ഭിക്ഖുതോ അഞ്ഞോ, പബ്ബാജേതി ന വട്ടതീ’’തി ഇദം സരണദാനം സന്ധായ വുത്തം. തേനേവാഹ ‘‘സാമണേരോ’’തിആദി.

൨൪൫൧. ഉഭിന്നമ്പി ഥേരഥേരീനം ‘‘ഇമേഹി ചീവരേഹി ഇമം അച്ഛാദേഹീ’’തി ആണത്തിയാ സാമണേരോപി വാ ഹോതു, തഥാ സാമണേരീ വാ ഹോതു, തേ ഉഭോ സാമണേരസാമണേരീ കാസായാനി ദാതും ലഭന്തീതി യോജനാ.

൨൪൫൨-൪. പബ്ബാജേന്തേന ഭിക്ഖുനാതി ഏത്ഥ ‘‘തചപഞ്ചകകമ്മട്ഠാനം ദത്വാ’’തി വത്തബ്ബം ഏവഞ്ഹി കത്വാ കേസാപനയനസ്സ അട്ഠകഥായം വുത്തത്താ. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ ‘‘ആവുസോ, സുട്ഠു ഉപധാരേഹി, സതിം ഉപട്ഠാപേഹീതി വത്വാ തചപഞ്ചകകമ്മട്ഠാനം ആചിക്ഖിതബ്ബം. ആചിക്ഖന്തേന ച വണ്ണസണ്ഠാനഗന്ധാസയോകാസവസേന അസുചിജേഗുച്ഛപടിക്കൂലഭാവം, നിജ്ജീവനിസ്സത്തഭാവം വാ പാകടം കരോന്തേന ആചിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തിആദി. കിമത്ഥമേവം കരീയതീതി ചേ? സചേ ഉപനിസ്സയസമ്പന്നോ ഹോതി, തസ്സ ഖുരഗ്ഗേയേവ അരഹത്തപാപുണനത്ഥം. വുത്തഞ്ചേതം അട്ഠകഥായം –

‘‘യേ ഹി കേചി ഖുരഗ്ഗേ അരഹത്തം പത്താ, സബ്ബേ തേ ഏവരൂപം സവനം ലഭിത്വാ കല്യാണമിത്തേന ആചരിയേന ദിന്നനയം നിസ്സായ, നോ അനിസ്സായ, തസ്മാസ്സ ആദിതോവ ഏവരൂപീ കഥാ കഥേതബ്ബാ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൩൪).

ഏതേനേവ ബ്യതിരേകതോ ഇതോ അഞ്ഞാ അനിയ്യാനികകഥാ ന കഥേതബ്ബാതി ദീപിതം ഹോതി. ഗോമയാദിനാതി ഗോമയചുണ്ണാദിനാ. ആദി-സദ്ദേന മത്തികാദീനം ഗഹണം. പീളകാ വാതി ഥുല്ലപീളകാ വാ. കച്ഛു വാതി സുഖുമകച്ഛു വാ. നിയംപുത്തന്തി അത്തനോ പുത്തം. ‘‘ഭിക്ഖുനാ’’തി ഇമസ്സ പദസ്സ ദൂരത്താ ‘‘യതിനാ’’തി ആഹ.

൨൪൫൫-൬. കസ്മാ പന ഏവം നഹാപേതബ്ബോതി ആഹ ‘‘ഏത്തകേനാപീ’’തിആദി. സോതി പബ്ബജ്ജാപേക്ഖോ. ഉപജ്ഝായകാദിസൂതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന ആചരിയസമാനുപജ്ഝായകാദീനം ഗഹണം. പാപുണന്തി ഹീതി ഏത്ഥ ഹി-സദ്ദോ യസ്മാ-പദത്ഥേ വത്തതി. യസ്മാ ഏത്തകേനാപി ഉപജ്ഝായാദീസു സഗാരവോ ഹോതി, യസ്മാ ച ഏവരൂപം ഉപകാരം ലഭിത്വാ കുലപുത്താ ഉപ്പന്നം അനഭിരതിം പടിവിനോദേത്വാ സിക്ഖായോ പരിപൂരേത്വാ നിബ്ബാനം പാപുണിസ്സന്തി, തസ്മാ ഏവരൂപോ ഉപകാരോ കാതബ്ബോതി അത്ഥോ.

൨൪൫൮. ഏകതോതി സബ്ബാനി ചീവരാനി ഏകതോ കത്വാ.

൨൪൫൯. അഥാതി അധികാരന്തരാരമ്ഭേ നിപാതോ. തസ്സ ഹത്ഥേ അദത്വാപി ഉപജ്ഝായോ വാ ആചരിയോ വാപി സയമേവ തം പബ്ബജ്ജാപേക്ഖം അച്ഛാദേതി, വട്ടതീതി യോജനാ.

൨൪൬൦. അദിന്നചീവരസ്സ അഗ്ഗഹേതബ്ബത്താ ആഹ ‘‘അപനേത്വാ തതോ സബ്ബം, പുന ദാതബ്ബമേവ ത’’ന്തി. തതോതി തസ്സ സരീരതോ. തന്തി ചീവരം.

൨൪൬൧-൨. ഏതദേവ ആഹ ‘‘ഭിക്ഖുനാ’’തിആദിനാ. അദിന്നം ന വട്ടതീതി ഏത്ഥ പബ്ബജ്ജാ ന രുഹതീതി വദന്തി. തസ്സേവ സന്തകം വാപി ചീവരം അദിന്നം ന വട്ടതി അത്തസന്തകേ ആചരിയുപജ്ഝായാനം അത്തനോ സന്തകേ ചീവരേ കാ കഥാ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി അത്ഥോ. ഭിക്ഖൂതി യേ തത്ഥ സന്നിപതിതാ. കാരാപേത്വാന ഉക്കുടിന്തി ഏത്ഥ സബ്ബധാത്വത്ഥാനുഗതോ കരോതി-സദ്ദോ ഗഹിതോതി ഉക്കുടികം നിസീദാപേത്വാതി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ, ‘‘ഉക്കുടിക’’ന്തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൩൪) അട്ഠകഥാപാഠോ ഗാഥാബന്ധസുഖത്ഥം ഇധ ക-കാരലോപേന നിദ്ദിട്ഠോ.

൨൪൬൪. ഏകപദം വാപീതി ബുദ്ധമിച്ചാദികം ഏകമ്പി വാ പദം. ഏകക്ഖരമ്പി വാതി ബുകാരാദിഅക്ഖരേസു ഏകമ്പി വാ അക്ഖരം. പടിപാടിന്തി ‘‘ബുദ്ധ’’മിച്ചാദികം പദപന്തിം.

൨൪൬൫. അകത്തബ്ബപ്പകാരന്തരം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘തിക്ഖത്തും യദി വാ’’തിആദി. തഥാ സേസേസൂതി യദി വാ ‘‘ധമ്മം സരണ’’ന്തി തിക്ഖത്തും ദേതി, ‘‘സങ്ഘം സരണ’’ന്തി യദി വാ തിക്ഖത്തും ദേതി, ഏവമ്പി തീണി സരണാനി അദിന്നാനേവ ഹോന്തി.

൨൪൬൬. അനുനാസികന്താനി കത്വാ ദാതബ്ബാനീതി സമ്ബന്ധോ. അനുനാസികന്തം കത്വാ ദാനകാലേ അന്തരാവിച്ഛേദം അകത്വാ ദാതബ്ബാനീതി ദസ്സേതും ‘‘ഏകാബദ്ധാനി വാ പനാ’’തി വുത്തം. വിച്ഛിന്ദിത്വാ പദപടിപാടിതോ മ-കാരന്തം കത്വാ ദാനസമയേ വിച്ഛേദം കത്വാ. മന്താനീതി ‘‘ബുദ്ധം സരണം ഇച്ചാദിനാ മ-കാരന്താനി. ‘‘ബുദ്ധം സരണം ഗച്ഛാമീ’’തിആദിനാ നയേന നിഗ്ഗഹിതന്തമേവ കത്വാ ന ദാതബ്ബന്തി ‘‘അഥാ’’തി ആഹ.

൨൪൬൭. സുദ്ധി നാമ ആചരിയസ്സ ഞത്തിയാ, കമ്മവാചായ ച ഉച്ചാരണവിസുദ്ധി. പബ്ബജ്ജാതി സാമണേരസാമണേരിപബ്ബജ്ജാ. ഉഭതോസുദ്ധിയാ വിനാതി ഉഭതോസുദ്ധിം വിനാ ആചരിയന്തേവാസീനം ഉഭിന്നം തീസു സരണത്തയദാനഗ്ഗഹണേസു ഉച്ചാരണസുദ്ധിം വിനാ, ഏകസ്സാപി അക്ഖരസ്സ വിപത്തിസബ്ഭാവേ ന ഹോതീതി അത്ഥോ.

൨൪൬൮-൯. ‘‘പബ്ബജ്ജാഗുണമിച്ഛതാ’’തി ഇദം ‘‘ആചരിയേന, അന്തേവാസികേനാ’’തി പദദ്വയസ്സ വിസേസനം ദട്ഠബ്ബം, അന്തേവാസികസ്സ പബ്ബജ്ജാഗുണം ഇച്ഛന്തേന ആചരിയേന, അത്തനോ പബ്ബജ്ജാഗുണം ഇച്ഛന്തേന അന്തേവാസികേന ച ബു-ദ്ധ-കാരാദയോ വണ്ണാ ബു-കാര ധ-കാരാദയോ വണ്ണാ അക്ഖരാ ഠാനകരണസമ്പദം കണ്ഠതാലുമുദ്ധദന്തഓട്ഠനാസികാഭേദം ഠാനസമ്പദഞ്ച അക്ഖരുപ്പത്തിസാധകതമജിവ്ഹാമജ്ഝാദികരണസമ്പദഞ്ച അഹാപേന്തേന അപരിഹാപേന്തേന വത്തബ്ബാതി യോജനാ. കസ്മാ ഇദമേവ ദള്ഹം കത്വാ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഏകവണ്ണവിനാസേനാ’’തിആദി. ഹി-സദ്ദോ യസ്മാ-പദത്ഥേ, യസ്മാ ഏകസ്സാപി വണ്ണസ്സ വിനാസേന അനുച്ചാരണേന വാ ദുരുച്ചാരണേന വാ പബ്ബജ്ജാ ന രുഹതി, തസ്മാ ഏവം വുത്തന്തി അധിപ്പായോ.

൨൪൭൦. യദി സിദ്ധാതി സാസങ്കവചനേന ഉഭതോഉച്ചാരണസുദ്ധിയാ ദുക്കരത്തം ദീപേത്വാ ‘‘അപ്പമത്തേഹി ഭവിതബ്ബ’’ന്തി ഉഭിന്നം ആചരിയന്തേവാസികാനം അനുസിട്ഠി ദിന്നാ ഹോതി. സരണഗമനതോവാതി അവധാരണേന സാമണേരപബ്ബജ്ജാ ഉപസമ്പദാ വിയ ഞത്തിചതുത്ഥേന കമ്മേന ന ഹോതി, ഇദാനിപി സരണഗമനേനേവ സിജ്ഝതീതി ദീപേതി. ഹി-സദ്ദോ പസിദ്ധിയം. യഥാഹ –

‘‘യസ്മാ സരണഗമനേന ഉപസമ്പദാ പരതോ പടിക്ഖിത്താ, തസ്മാ സാ ഏതരഹി സരണഗമനമത്തേനേവ ന രുഹതി. സാമണേരസ്സ പബ്ബജ്ജാ പന യസ്മാ പരതോപി ‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഇമേഹി തീഹി സരണഗമനേഹി സാമണേരപബ്ബജ്ജ’ന്തി (മഹാവ. ൧൦൫) അനുഞ്ഞാതാ ഏവ, തസ്മാ സാ ഏതരഹിപി സരണഗമനമത്തേനേവ രുഹതീ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൩൪).

സരണഗമനതോ ഏവ പബ്ബജ്ജാ യദിപി കിഞ്ചാപി സിദ്ധാ നിപ്ഫന്നാ, തഥാപി അസ്സ സാമണേരസ്സ ‘‘ഇദഞ്ചിദഞ്ച മയാ പൂരേതബ്ബം സീല’’ന്തി ഞത്വാ പരിപൂരണത്ഥായ ഭിക്ഖുനാ ദസ സീലാനി ദാതബ്ബാനീതി യോജനാ. യഥാഹ ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, സാമണേരാനം ദസ സിക്ഖാപദാനി, തേസു ച സാമണേരേഹി സിക്ഖിതും. പാണാതിപാതാ വേരമണീ’’തിആദി (മഹാവ. ൧൦൬).

പബ്ബജ്ജാകഥാവണ്ണനാ.

൨൪൭൧. ഉപജ്ഝായന്തി വജ്ജാവജ്ജേ ഉപനിജ്ഝായതീതി ഉപജ്ഝായോ, തം, ഭഗവതാ വുത്തേഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ പരിപുണ്ണദസവസ്സോ പുഗ്ഗലോ. നിവാസേത്വാ ച പാരുപിത്വാ ച സിരസി അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ അത്തനോ അഭിമുഖേ ഉക്കുടികം നിസീദിത്വാ ‘‘ഉപജ്ഝായോ മേ, ഭന്തേ, ഹോഹീ’’തി തിക്ഖത്തും വത്വാ ആയാചനായ കതായ ‘‘സാഹു, ലഹു, ഓപായികം, പടിരൂപം, പാസാദികേന സമ്പാദേഹീ’’തി ഇമേസു പഞ്ചസു പദേസു അഞ്ഞതരം കായേന വാ വാചായ വാ ഉഭയേന വാ വിഞ്ഞാപേത്വാ തസ്മിം സമ്പടിച്ഛിതേ പിതുട്ഠാനേ ഠത്വാ അത്രജമിവ തം ഗഹേത്വാ വജ്ജാവജ്ജം ഉപപരിക്ഖിത്വാ ദോസേന നിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ സദ്ധിവിഹാരികേ സിക്ഖാപേന്തോ ഉപജ്ഝായോ നാമ.

വിജ്ജാസിപ്പം, ആചാരസമാചാരം വാ സിക്ഖിതുകാമേഹി ആദരേന ചരിതബ്ബോ ഉപട്ഠാതബ്ബോതി ആചരിയോ, തം, ഉപജ്ഝായേ വുത്തലക്ഖണസമന്നാഗതോയേവ പുഗ്ഗലോ. വുത്തനയേനേവ നിസീദിത്വാ ‘‘ആചരിയോ മേ, ഭന്തേ, ഹോഹി, ആയസ്മതോ നിസ്സായ വച്ഛാമീ’’തി തിക്ഖത്തും വത്വാ ആയാചനായ കതായ ‘‘സാഹൂ’’തിആദീസു പഞ്ചസു അഞ്ഞതരം വത്വാ തസ്മിം സമ്പടിച്ഛിതേ പിതുട്ഠാനേ ഠത്വാ പുത്തട്ഠാനിയം അന്തേവാസിം സിക്ഖാപേന്തോ ആചരിയോ നാമ.

ഏത്ഥ ച സാഹൂതി സാധു. ലഹൂതി അഗരു, മമ തുയ്ഹം ഉപജ്ഝായഭാവേ ഭാരിയം നത്ഥീതി അത്ഥോ. ഓപായികന്തി ഉപായപടിസംയുത്തം, തം ഉപജ്ഝായഗ്ഗഹണം ഇമിനാ ഉപായേന ത്വം മേ ഇതോ പട്ഠായ ഭാരോ ജാതോസീതി വുത്തം ഹോതി. പടിരൂപന്തി അനുരൂപം തേ ഉപജ്ഝായഗ്ഗഹണന്തി അത്ഥോ. പാസാദികേനാതി പസാദാവഹേന കായവചീപയോഗേന. സമ്പാദേഹീതി തിവിധം സിക്ഖം നിപ്ഫാദേഹീതി അത്ഥോ. കായേന വാതി ഹത്ഥമുദ്ദാദിം ദസ്സേന്തോ കായേന വാ. നാമവിസേസം വിനാ പൂരേതബ്ബവത്താനം സമതായ ഉഭോപി ഏകതോ വുത്താ.

ഏതാനി വത്താനി ഉപജ്ഝായസ്സ സദ്ധിവിഹാരികേന, ആചരിയസ്സ അന്തേവാസികേനാപി ഏവമേവ കാതബ്ബാനേവാതി. വസതാതി വസന്തേന. പിയസീലേനാതി പിയം സീലമേതസ്സാതി പിയസീലോ, തേന, സീലം പരിപൂരിതുകാമേനാതി വുത്തം ഹോതി.

൨൪൭൨-൩. ആസനം പഞ്ഞപേതബ്ബന്തി ഏത്ഥ ‘‘കാലസ്സേവ വുട്ഠായ ഉപാഹനാ ഓമുഞ്ചിത്വാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ’’തി (മഹാവ. ൬൬) വുത്താ പുബ്ബകിരിയാ വത്തബ്ബാ. ആസനം പഞ്ഞപേതബ്ബന്തി ദന്തകട്ഠഖാദനട്ഠാനം സമ്മജ്ജിത്വാ നിസീദനത്ഥായ ആസനം പഞ്ഞപേതബ്ബം. ഇമിനാ ച യാഗുപാനട്ഠാനാദീസുപി ആസനാനി പഞ്ഞപേതബ്ബാനേവാതി ദസ്സിതം ഹോതി.

ദന്തകട്ഠം ദാതബ്ബന്തി മഹന്തം, മജ്ഝിമം, ഖുദ്ദകന്തി തീണി ദന്തകട്ഠാനി ഉപനേത്വാ തതോ യം തീണി ദിവസാനി ഗണ്ഹാതി, ചതുത്ഥദിവസതോ പട്ഠായ താദിസമേവ ദാതബ്ബം. സചേ അനിയമം കത്വാ യം വാ തം വാ ഗണ്ഹാതി, അഥ യാദിസം ലഭതി, താദിസം ദാതബ്ബം.

മുഖോദകം ദാതബ്ബന്തി മുഖധോവനോദകം മുഖോദകന്തി മജ്ഝേപദലോപീസമാസോ, തം ദേന്തേന സീതഞ്ച ഉണ്ഹഞ്ച ഉദകം ഉപനേത്വാ തതോ യം തീണി ദിവസാനി വളഞ്ജേതി, ചതുത്ഥദിവസതോ പട്ഠായ താദിസമേവ മുഖധോവനോദകം ദാതബ്ബം. സചേ അനിയമം കത്വാ യം വാ തം വാ ഗണ്ഹാതി, അഥ യാദിസം ലഭതി, താദിസം ദാതബ്ബം. സചേ ദുവിധമ്പി വളഞ്ജേതി, ദുവിധമ്പി ഉപനേതബ്ബം. ‘‘മുഖോദകം മുഖധോവനട്ഠാനേ ഠപേത്വാ അവസേസട്ഠാനാനി സമ്മജ്ജിതബ്ബാനി. സമ്മജ്ജന്തേന ച വച്ചകുടിതോ പട്ഠായ സമ്മജ്ജിതബ്ബം. ഥേരേ വച്ചകുടിം ഗതേ പരിവേണം സമ്മജ്ജിതബ്ബം, ഏവം പരിവേണം അസുഞ്ഞം ഹോതീ’’തി അട്ഠകഥായം (മഹാവ. അട്ഠ. ൬൪ അത്ഥതോ സമാനം) വുത്തനയേനേവ സമ്മജ്ജിതബ്ബം.

തതോ ഉത്തരിം കത്തബ്ബം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘തസ്സ കാലേനാ’’തിആദി. തസ്സാതി ഉപജ്ഝായസ്സ വാ ആചരിയസ്സ വാ. കാലേനാതി യാഗുപാനകാലേ. ഇധാപി ‘‘ആസനം പഞ്ഞപേതബ്ബ’’ന്തി സേസോ. യഥാഹ ‘‘ഥേരേ വച്ചകുടിതോ അനിക്ഖന്തേയേവ ആസനം പഞ്ഞപേതബ്ബം. സരീരകിച്ചം കത്വാ ആഗന്ത്വാ തസ്മിം നിസിന്നസ്സ ‘സചേ യാഗു ഹോതീ’തിആദിനാ നയേന വുത്തം വത്തം കാതബ്ബ’’ന്തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൬൪).

യാഗു തസ്സുപനേതബ്ബാതി ഏത്ഥ ‘‘ഭാജനം ധോവിത്വാ’’തി സേസോ. യഥാഹ – ‘‘ഭാജനം ധോവിത്വാ യാഗു ഉപനാമേതബ്ബാ’’തി (മഹാവ. ൬൬). സങ്ഘതോ വാതി സലാകാദിവസേന സങ്ഘതോ ലബ്ഭമാനാ വാ. കുലതോപി വാതി ഉപാസകാദികുലതോ വാ.

‘‘പത്തേ വത്തഞ്ച കാതബ്ബ’’ന്തി ഇദം ‘‘യാഗും പീതസ്സ ഉദകം ദത്വാ ഭാജനം പടിഗ്ഗഹേത്വാ നീചം കത്വാ സാധുകം അപ്പടിഘംസന്തേന ധോവിത്വാ പടിസാമേതബ്ബം, ഉപജ്ഝായമ്ഹി വുട്ഠിതേ ആസനം ഉദ്ധരിതബ്ബം. സചേ സോ ദേസോ ഉക്ലാപോ ഹോതി, സോ ദേസോ സമ്മജ്ജിതബ്ബോ’’തി (മഹാവ. ൬൬) ആഗതവത്തം സന്ധായാഹ. ദിവാ ഭുത്തപത്തേപി കാതബ്ബം ഏതേനേവ ദസ്സിതം ഹോതി.

വത്തം ‘‘ഗാമപ്പവേസനേ’’തി ഇദം ‘‘സചേ ഉപജ്ഝായോ ഗാമം പവിസിതുകാമോ ഹോതി, നിവാസനം ദാതബ്ബം, പടിനിവാസനം പടിഗ്ഗഹേതബ്ബ’’ന്തിആദിനയപ്പവത്തം (മഹാവ. ൬൬) വത്തം സന്ധായാഹ. ‘‘കാതബ്ബ’’ന്തി ഇദം സബ്ബപദേഹി യോജേതബ്ബം.

൨൪൭൪. ചീവരേ യാനി വത്താനീതി ഗാമം പവിസിതുകാമസ്സ ചീവരദാനേ, പടിനിവത്തസ്സ ചീവരഗ്ഗഹണസങ്ഘരണപടിസാമനേസു മഹേസിനാ യാനി വത്താനി വുത്താനി, താനി ച കാതബ്ബാനി. സേനാസനേ തഥാതി ‘‘യസ്മിം വിഹാരേ ഉപജ്ഝായോ വിഹരതീ’’തിആദിനാ (മഹാവ. ൬൬) വുത്തനയേന ‘‘സേനാസനേ കത്തബ്ബ’’ന്തി ദസ്സിതം സേനാസനവത്തഞ്ച.

പാദപീഠകഥലികാദീസു തഥാതി യോജനാ. ഉപജ്ഝായേ ഗാമതോ പടിനിവത്തേ ച ജന്താഘരേ ച ‘‘പാദോദകം പാദപീഠം പാദകഥലികം ഉപനിക്ഖിപിതബ്ബ’’ന്തി (മഹാവ. ൬൬) ഏവമാഗതം വത്തഞ്ച കാതബ്ബം. ആദി-സദ്ദേന ‘‘ഉപജ്ഝായോ പാനീയേന പുച്ഛിതബ്ബോ’’തിആദിവത്തം (മഹാവ. ൬൬) സങ്ഗണ്ഹാതി.

൨൪൭൫. ഏവം സബ്ബത്ഥ വത്തേസു പാടിയേക്കം ദസ്സിയമാനേസു പപഞ്ചോതി ഖന്ധകം ഓലോകേത്വാ സുഖഗ്ഗഹണത്ഥായ ഗണനം ദസ്സേതുകാമോ ആഹ ‘‘ഏവമാദീനീ’’തിആദി. രോഗതോ വുട്ഠാനാഗമനന്താനീതി ആചരിയുപജ്ഝായാനം രോഗതോ വുട്ഠാനാഗമനപരിയോസാനാനി. സത്തതിംസസതം സിയുന്തി സത്തതിംസാധികസതവത്താനീതി അത്ഥോ.

താനി പന വത്താനി ഖന്ധകപാളിയാ (മഹാവ. ൬൬) ആഗതക്കമേന ഏവം യഥാവുത്തഗണനായ സമാനേതബ്ബാനി – ദന്തകട്ഠദാനം, മുഖോദകദാനം, ആസനപഞ്ഞാപനം, സചേ യാഗു ഹോതി, ഭാജനം ധോവിത്വാ യാഗുയാ ഉപനാമനം, യാഗും പീതസ്സ ഉദകം ദത്വാ ഭാജനം പടിഗ്ഗഹേത്വാ നീചം കത്വാ സാധുകം അപ്പടിഘംസന്തേന ധോവിത്വാ പടിസാമനം, ഉപജ്ഝായമ്ഹി വുട്ഠിതേ ആസനസ്സ ഉദ്ധരണം, സചേ സോ ദേസോ ഉക്ലാപോ ഹോതി, തസ്സ സമ്മജ്ജനം, സചേ ഉപജ്ഝായോ ഗാമം പവിസിതുകാമോ ഹോതി, തസ്സ നിവാസനദാനം, പടിനിവാസനപടിഗ്ഗഹണം, കായബന്ധനദാനം, സഗുണം കത്വാ സങ്ഘാടിദാനം, ധോവിത്വാ സോദകപത്തസ്സ ദാനം, സചേ ഉപജ്ഝായോ പച്ഛാസമണം ആകങ്ഖതി, തിമണ്ഡലം പടിച്ഛാദേന്തേന പരിമണ്ഡലം നിവാസേത്വാ കായബന്ധനം ബന്ധിത്വാ സഗുണം കത്വാ സങ്ഘാടിയോ പാരുപിത്വാ ഗണ്ഠികം പരിമുഞ്ചിത്വാ ധോവിത്വാ പത്തം ഗഹേത്വാ ഉപജ്ഝായസ്സ പച്ഛാസമണേന ഗമനം, നാതിദൂരനച്ചാസന്നേ ഗമനം, പത്തപരിയാപന്നസ്സ പടിഗ്ഗഹണം, ന ഉപജ്ഝായസ്സ ഭണമാനസ്സ അന്തരന്തരാ കഥാഓപാതനം, ഉപജ്ഝായസ്സ ആപത്തിസാമന്താ ഭണമാനസ്സ ച നിവാരണം, നിവത്തന്തേന പഠമതരം ആഗന്ത്വാ ആസനപഞ്ഞാപനം, പാദോദകപാദപീഠപാദകഥലികാനം ഉപനിക്ഖിപനം, പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ പത്തചീവരപടിഗ്ഗഹണം, പടിനിവാസനദാനം, നിവാസനപടിഗ്ഗഹണം, സചേ ചീവരം സിന്നം ഹോതി, മുഹുത്തം ഉണ്ഹേ ഓതാപനം, നേവ ഉണ്ഹേ ചീവരസ്സ നിദഹനം, മജ്ഝേ യഥാ ഭങ്ഗോ ന ഹോതി, ഏവം ചതുരങ്ഗുലം കണ്ണം ഉസ്സാരേത്വാ ചീവരസ്സ സങ്ഘരണം, ഓഭോഗേ കായബന്ധനസ്സ കരണം, സചേ പിണ്ഡപാതോ ഹോതി, ഉപജ്ഝായോ ച ഭുഞ്ജിതുകാമോ ഹോതി, ഉദകം ദത്വാ പിണ്ഡപാതസ്സ ഉപനാമനം, ഉപജ്ഝായസ്സ പാനീയേന പുച്ഛനം, ഭുത്താവിസ്സ ഉദകം ദത്വാ പത്തം പടിഗ്ഗഹേത്വാ നീചം കത്വാ സാധുകം അപ്പടിഘംസന്തേന ധോവിത്വാ വോദകം കത്വാ മുഹുത്തം ഉണ്ഹേ ഓതാപനം, ന ച ഉണ്ഹേ പത്തസ്സ നിദഹനം, പത്തചീവരം നിക്ഖിപിതബ്ബം –

ജന്താഘരം പവിസന്തേന മത്തികായ മുഖം മക്ഖേത്വാ പുരതോ ച പച്ഛതോ ച പടിച്ഛാദേത്വാ ജന്താഘരപ്പവേസോ, ന ഥേരാനം ഭിക്ഖൂനം അനുപഖജ്ജ നിസീദനം, ന നവാനം ഭിക്ഖൂനം ആസനേന പടിബാഹനം, ജന്താഘരേ ഉപജ്ഝായസ്സ പരികമ്മസ്സ കരണം, ജന്താഘരാ നിക്ഖമന്തേന ജന്താഘരപീഠം ആദായ പുരതോ ച പച്ഛതോ ച പടിച്ഛാദേത്വാ ജന്താഘരാ നിക്ഖമനം, ഉദകേപി ഉപജ്ഝായസ്സ പരികമ്മകരണം, ന്ഹാതേന പഠമതരം ഉത്തരിത്വാ അത്തനോ ഗത്തം വോദകം കത്വാ നിവാസേത്വാ ഉപജ്ഝായസ്സ ഗത്തതോ ഉദകസ്സ പമജ്ജനം, നിവാസനദാനം, സങ്ഘാടിദാനം, ജന്താഘരപീഠം ആദായ പഠമതരം ആഗന്ത്വാ ആസനസ്സ പഞ്ഞാപനം, പാദോദകപാദപീഠപാദകഥലികാനം ഉപനിക്ഖിപനം, ഉപജ്ഝായസ്സ പാനീയേന പുച്ഛനം, സചേ ഉദ്ദിസാപേതുകാമോ ഹോതി, ഉദ്ദിസാപനം, സചേ പരിപുച്ഛിതുകാമോ ഹോതി, പരിപുച്ഛനം, യസ്മിം വിഹാരേ ഉപജ്ഝായോ വിഹരതി, സചേ സോ വിഹാരോ ഉക്ലാപോ ഹോതി, സചേ ഉസ്സഹതി, തസ്സ സോധനം, വിഹാരം സോധേന്തേന പഠമം പത്തചീവരസ്സ നീഹരിത്വാ ഏകമന്തം നിക്ഖിപനം, നിസീദനപച്ചത്ഥരണസ്സ നീഹരിത്വാ ഏകമന്തം നിക്ഖിപനം, ഭിസിബിബ്ബോഹനസ്സ നീഹരിത്വാ ഏകമന്തം നിക്ഖിപനം, മഞ്ചസ്സ നീചം കത്വാ സാധുകം അപ്പടിഘംസന്തേന അസങ്ഘട്ടേന്തേന കവാടപീഠം നീഹരിത്വാ ഏകമന്തം നിക്ഖിപനം, പീഠസ്സ നീചം കത്വാ സാധുകം അപ്പടിഘംസന്തേന അസങ്ഘട്ടേന്തേന കവാടപീഠം നീഹരിത്വാ ഏകമന്തം നിക്ഖിപനം, മഞ്ചപടിപാദകാനം നീഹരിത്വാ ഏകമന്തം നിക്ഖിപനം, ഖേളമല്ലകസ്സ നീഹരിത്വാ ഏകമന്തം നിക്ഖിപനം, അപസ്സേനഫലകസ്സ നീഹരിത്വാ ഏകമന്തം നിക്ഖിപനം, ഭൂമത്ഥരണസ്സ യഥാപഞ്ഞത്തസ്സ സല്ലക്ഖേത്വാ നീഹരിത്വാ ഏകമന്തം നിക്ഖിപനം, സചേ വിഹാരേ സന്താനകം ഹോതി, ഉല്ലോകാ പഠമം ഓഹാരണം, ആലോകസന്ധികണ്ണഭാഗാനം പമജ്ജനം, സചേ ഗേരുകപരികമ്മകതാ ഭിത്തി കണ്ണകിതാ ഹോതി, ചോളകം തേമേത്വാ പീളേത്വാ പമജ്ജനം, സചേ കാളവണ്ണകതാ ഭൂമി കണ്ണകിതാ ഹോതി, ചോളകം തേമേത്വാ പീളേത്വാ പമജ്ജനം, സചേ അകതാ ഹോതി ഭൂമി, ഉദകേന പരിപ്ഫോസിത്വാ പമജ്ജനം ‘‘മാ വിഹാരോ രജേന ഉഹഞ്ഞീ’’തി, സങ്കാരം വിചിനിത്വാ ഏകമന്തം ഛഡ്ഡനം, ഭൂമത്ഥരണസ്സ ഓതാപേത്വാ സോധേത്വാ പപ്ഫോടേത്വാ അതിഹരിത്വാ യഥാപഞ്ഞത്തം പഞ്ഞാപനം, മഞ്ചപടിപാദകാനം ഓതാപേത്വാ പമജ്ജിത്വാ അതിഹരിത്വാ യഥാട്ഠാനേ ഠപനം, മഞ്ചസ്സ ഓതാപേത്വാ സോധേത്വാ പപ്ഫോടേത്വാ നീചം കത്വാ സാധുകം അപ്പടിഘംസന്തേന അസങ്ഘട്ടേന്തേന കവാടപീഠം അതിഹരിത്വാ യഥാപഞ്ഞത്തം പഞ്ഞാപനം, പീഠസ്സ ഓതാപേത്വാ സോധേത്വാ പപ്ഫോടേത്വാ നീചം കത്വാ സാധുകം അപ്പടിഘംസന്തേന അസങ്ഘട്ടേന്തേന കവാടപീഠം അതിഹരിത്വാ യഥാപഞ്ഞത്തം പഞ്ഞാപനം, ഭിസിബിബ്ബോഹനസ്സ ഓതാപേത്വാ സോധേത്വാ പപ്ഫോടേത്വാ അതിഹരിത്വാ യഥാപഞ്ഞത്തം പഞ്ഞാപനം, നിസീദനപച്ചത്ഥരണസ്സ ഓതാപേത്വാ സോധേത്വാ പപ്ഫോടേത്വാ അതിഹരിത്വാ യഥാപഞ്ഞത്തം പഞ്ഞാപനം, ഖേളമല്ലകസ്സ ഓതാപേത്വാ പമജ്ജിത്വാ അതിഹരിത്വാ യഥാട്ഠാനേ ഠപനം, അപസ്സേനഫലകസ്സ ഓതാപേത്വാ പമജ്ജിത്വാ അതിഹരിത്വാ യഥാട്ഠാനേ ഠപനം, പത്തചീവരം നിക്ഖിപിതബ്ബം –

പത്തം നിക്ഖിപന്തേന ഏകേന ഹത്ഥേന പത്തം ഗഹേത്വാ ഏകേന ഹത്ഥേന ഹേട്ഠാമഞ്ചം വാ ഹേട്ഠാപീഠം വാ പരാമസിത്വാ പത്തസ്സ നിക്ഖിപനം, ന ച അനന്തരഹിതായ ഭൂമിയാ പത്തസ്സ നിക്ഖിപനം, ചീവരം നിക്ഖിപന്തേന ഏകേന ഹത്ഥേന ചീവരം ഗഹേത്വാ ഏകേന ഹത്ഥേന ചീവരവംസം വാ ചീവരരജ്ജും വാ പമജ്ജിത്വാ പാരതോ അന്തം ഓരതോ ഭോഗം കത്വാ ചീവരസ്സ നിക്ഖിപനം, സചേ പുരത്ഥിമായ സരജാ വാതാ വായന്തി, പുരത്ഥിമാനം വാതപാനാനം ഥകനം, തഥാ പച്ഛിമാനം, തഥാ ഉത്തരാനം, തഥാ ദക്ഖിണാനം വാതപാനാനം ഥകനം, സചേ സീതകാലോ ഹോതി, ദിവാ വാതപാനാനം വിവരണം, രത്തിം ഥകനം, സചേ ഉണ്ഹകാലോ ഹോതി, ദിവാ വാതപാനാനം ഥകനം, രത്തിം വിവരണം, സചേ പരിവേണം ഉക്ലാപം ഹോതി, പരിവേണസ്സ സമ്മജ്ജനം, സചേ കോട്ഠകോ ഉക്ലാപോ ഹോതി, കോട്ഠകസ്സ സമ്മജ്ജനം, സചേ ഉപട്ഠാനസാലാ ഉക്ലാപാ ഹോതി, തസ്സാ സമ്മജ്ജനം, സചേ അഗ്ഗിസാലാ ഉക്ലാപാ ഹോതി, തസ്സാ സമ്മജ്ജനം, സചേ വച്ചകുടി ഉക്ലാപാ ഹോതി, തസ്സാ സമ്മജ്ജനം, സചേ പാനീയം ന ഹോതി, പാനീയസ്സ ഉപട്ഠാപനം, സചേ പരിഭോജനീയം ന ഹോതി, പരിഭോജനീയസ്സ ഉപട്ഠാപനം, സചേ ആചമനകുമ്ഭിയാ ഉദകം ന ഹോതി, ആചമനകുമ്ഭിയാ ഉദകസ്സ ആസിഞ്ചനം, സചേ ഉപജ്ഝായസ്സ അനഭിരതി ഉപ്പന്നാ ഹോതി, സദ്ധിവിഹാരികേന വൂപകാസനം വൂപകാസാപനം വാ, ധമ്മകഥായ വാ തസ്സ കരണം, സചേ ഉപജ്ഝായസ്സ കുക്കുച്ചം ഉപ്പന്നം ഹോതി, സദ്ധിവിഹാരികേന വിനോദനം വിനോദാപനം വാ, ധമ്മകഥായ വാ തസ്സ കരണം, സചേ ഉപജ്ഝായസ്സ ദിട്ഠിഗതം ഉപ്പന്നം ഹോതി, സദ്ധിവിഹാരികേന വിവേചനം വിവേചാപനം വാ, ധമ്മകഥായ വാ തസ്സ കരണം, സചേ ഉപജ്ഝായോ ഗരുധമ്മം അജ്ഝാപന്നോ ഹോതി പരിവാസാരഹോ, സദ്ധിവിഹാരികേന ഉസ്സുക്കകരണം ‘‘കിന്തി നു ഖോ സങ്ഘോ ഉപജ്ഝായസ്സ പരിവാസം ദദേയ്യാ’’തി, സചേ ഉപജ്ഝായോ മൂലായപടികസ്സനാരഹോ ഹോതി, സദ്ധിവിഹാരികേന ഉസ്സുക്കകരണം ‘‘കിന്തി നു ഖോ സങ്ഘോ ഉപജ്ഝായം മൂലായ പടികസ്സേയ്യാ’’തി, സചേ ഉപജ്ഝായോ മാനത്താരഹോ ഹോതി, സദ്ധിവിഹാരികേന ഉസ്സുക്കകരണം ‘‘കിന്തി നു ഖോ സങ്ഘോ ഉപജ്ഝായസ്സ മാനത്തം ദദേയ്യാ’’തി, സചേ ഉപജ്ഝായോ അബ്ഭാനാരഹോ ഹോതി, സദ്ധിവിഹാരികേന ഉസ്സുക്കകരണം ‘‘കിന്തി നു ഖോ സങ്ഘോ ഉപജ്ഝായം അബ്ഭേയ്യാ’’തി, സചേ സങ്ഘോ ഉപജ്ഝായസ്സ കമ്മം കത്തുകാമോ ഹോതി തജ്ജനീയം വാ നിയസ്സം വാ പബ്ബാജനീയം വാ പടിസാരണീയം വാ ഉക്ഖേപനീയം വാ, സദ്ധിവിഹാരികേന ഉസ്സുക്കകരണം ‘‘കിന്തി നു ഖോ സങ്ഘോ ഉപജ്ഝായസ്സ കമ്മം ന കരേയ്യ, ലഹുകായ വാ പരിണാമേയ്യാ’’തി, കതം വാ പനസ്സ ഹോതി സങ്ഘേന കമ്മം തജ്ജനീയം വാ നിയസ്സം വാ പബ്ബാജനീയം വാ പടിസാരണീയം വാ ഉക്ഖേപനീയം വാ, സദ്ധിവിഹാരികേന ഉസ്സുക്കകരണം ‘‘കിന്തി നു ഖോ ഉപജ്ഝായോ സമ്മാ വത്തേയ്യ, ലോമം പാതേയ്യ, നേത്ഥാരം വത്തേയ്യ, സങ്ഘോ തം കമ്മം പടിപ്പസ്സമ്ഭേയ്യാ’’തി, സചേ ഉപജ്ഝായസ്സ ചീവരം ധോവിതബ്ബം ഹോതി, സദ്ധിവിഹാരികേന ധോവനം ഉസ്സുക്കകരണം വാ ‘‘കിന്തി നു ഖോ ഉപജ്ഝായസ്സ ചീവരം ധോവിയേഥാ’’തി, സചേ ഉപജ്ഝായസ്സ ചീവരം കാതബ്ബം ഹോതി, സദ്ധിവിഹാരികേന കരണം ഉസ്സുക്കകരണം വാ ‘‘കിന്തി നു ഖോ ഉപജ്ഝായസ്സ ചീവരം കരിയേഥാ’’തി, സചേ ഉപജ്ഝായസ്സ രജനം പചിതബ്ബം ഹോതി, സദ്ധിവിഹാരികേന പചനം ഉസ്സുക്കകരണം വാ ‘‘കിന്തി നു ഖോ ഉപജ്ഝായസ്സ രജനം പചിയേഥാ’’തി, സചേ ഉപജ്ഝായസ്സ ചീവരം രജേതബ്ബം ഹോതി, സദ്ധിവിഹാരികേന രജനം ഉസ്സുക്കകരണം വാ ‘‘കിന്തി നു ഖോ ഉപജ്ഝായസ്സ ചീവരം രജിയേഥാ’’തി, ചീവരം രജന്തേന സാധുകം സമ്പരിവത്തകം സമ്പരിവത്തകം രജനം, ന ച അച്ഛിന്നേ ഥേവേ പക്കമനം, ഉപജ്ഝായം അനാപുച്ഛാ ന ഏകച്ചസ്സ പത്തദാനം, ന ഏകച്ചസ്സ പത്തപടിഗ്ഗഹണം, ന ഏകച്ചസ്സ ചീവരദാനം, ന ഏകച്ചസ്സ ചീവരപടിഗ്ഗഹണം, ന ഏകച്ചസ്സ പരിക്ഖാരദാനം, ന ഏകച്ചസ്സ പരിക്ഖാരപടിഗ്ഗഹണം, ന ഏകച്ചസ്സ കേസച്ഛേദനം, ന ഏകച്ചേന കേസാനം ഛേദാപനം, ന ഏകച്ചസ്സ പരികമ്മകരണം, ന ഏകച്ചേന പരികമ്മസ്സ കാരാപനം, ന ഏകച്ചസ്സ വേയ്യാവച്ചകരണം, ന ഏകച്ചേന വേയ്യാവച്ചസ്സ കാരാപനം, ന ഏകച്ചസ്സ പച്ഛാസമണേന ഗമനം, ന ഏകച്ചസ്സ പച്ഛാസമണസ്സ ആദാനം, ന ഏകച്ചസ്സ പിണ്ഡപാതസ്സ നീഹരണം, ന ഏകച്ചേന പിണ്ഡപാതനീഹരാപനം, ന ഉപജ്ഝായം അനാപുച്ഛാ ഗാമപ്പവേസനം, ന സുസാനഗമനം, ന ദിസാപക്കമനം, സചേ ഉപജ്ഝായോ ഗിലാനോ ഹോതി, യാവജീവം ഉപട്ഠാനം, വുട്ഠാനമസ്സ ആഗമനന്തി തേസു കാനിചി വത്താനി സവിഭത്തികാനി, കാനിചി അവിഭത്തികാനി, തേസു അവിഭത്തികാനം വിഭാഗേ വുച്ചമാനേ യഥാവുത്തഗണനായ അതിരേകതരാനി ഹോന്തി, തം പന വിഭാഗം അനാമസിത്വാ പിണ്ഡവസേന ഗഹേത്വാ യഥാ അയം ഗണനാ ദസ്സിതാതി വേദിതബ്ബാ.

൨൪൭൬. അകരോന്തസ്സാതി ഏത്ഥ ‘‘വത്ത’’ന്തി സേസോ. അനാദരവസേനേവ വത്തം അകരോന്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ തേന വത്തഭേദേന വത്താകരണേന സബ്ബത്ഥ സത്തതിംസാധികസതപ്പഭേദട്ഠാനേ തത്തകംയേവ ദുക്കടം പകാസിതന്തി യോജനാ.

ഉപജ്ഝായാചരിയവത്തകഥാവണ്ണനാ.

൨൪൭൭. ഏവം ഉപജ്ഝായാചരിയവത്താനി സങ്ഖേപേന ദസ്സേത്വാ ഉപജ്ഝായാചരിയേഹി സദ്ധിവിഹാരികന്തേവാസീനം കാതബ്ബവത്താനി ദസ്സേതുമാഹ ‘‘ഉപജ്ഝായസ്സ വത്താനീ’’തിആദി. ഉപജ്ഝായസ്സ വത്താനീതി ഉപജ്ഝായേന സദ്ധിവിഹാരികസ്സ യുത്തപത്തകാലേ കത്തബ്ബത്താ ഉപജ്ഝായായത്തവത്താനീതി അത്ഥോ. തഥാ സദ്ധിവിഹാരികേതി യഥാ സദ്ധിവിഹാരികേന ഉപജ്ഝായസ്സ കാതബ്ബാനി, തഥാ ഉപജ്ഝായേന സദ്ധിവിഹാരികേ കാതബ്ബാനി.

ഉപജ്ഝായാചരിയവത്തേസു ഗാമപ്പവേസേ പച്ഛാസമണേന ഹുത്വാ നാതിദൂരനച്ചാസന്നഗമനം, ന അന്തരന്തരാ കഥാഓപാതനം, ആപത്തിസാമന്താ ഭണമാനസ്സ നിവാരണം, പത്തപരിയാപന്നപടിഗ്ഗഹണന്തി ചത്താരി വത്താനി, ന ഏകച്ചസ്സ പത്തദാനാദിഅനാപുച്ഛാദിസാപക്കമനാവസാനാനി വീസതി പടിക്ഖേപാ ചേതി ഏതാനി ചതുവീസതി വത്താനി ഠപേത്വാ അവസേസാനി തേരസാധികസതവത്താനി സന്ധായാഹ ‘‘സതം തേരസ ഹോന്തേവാ’’തി, തേരസാധികസതവത്താനി ഹോന്തീതി അത്ഥോ. ആചരിയേന അന്തേവാസികേപി ച കാതബ്ബവത്താനി തഥാ തത്തകാനേവാതി അത്ഥോ.

സദ്ധിവിഹാരികന്തേവാസികവത്തകഥാവണ്ണനാ.

൨൪൭൮. ഉപജ്ഝായാചരിയേഹി സദ്ധിവിഹാരികന്തേവാസികാനം നിസ്സയപടിപ്പസ്സദ്ധിപ്പകാരം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘പക്കന്തേ വാപീ’’തിആദി. പക്കന്തേ വാപി വിബ്ഭന്തേ വാപി പക്ഖസങ്കന്തേ വാപി മതേ വാപി ആണത്തിയാ വാപി ഏവം പഞ്ചധാ ഉപജ്ഝായാ സദ്ധിവിഹാരികേന ഗഹിതോ നിസ്സയോ പടിപ്പസ്സമ്ഭതീതി യോജനാ. പക്കന്തേതി തദഹു അപച്ചാഗന്തുകാമതായ ദിസം ഗതേ. വിബ്ഭന്തേതി ഗിഹിഭാവം പത്തേ. പക്ഖസങ്കന്തകേതി തിത്ഥിയായതനം ഗതേ. മതേതി കാലകതേ. ആണത്തിയാതി നിസ്സയപണാമനേന.

൨൪൭൯-൮൦. ആചരിയമ്ഹാപി അന്തേവാസികേന ഗഹിതനിസ്സയസ്സ ഭേദനം ഛധാ ഛപ്പകാരേന ഹോതീതി യോജനാ. കഥന്തി ആഹ ‘‘പക്കന്തേ ചാ’’തിആദി. തം ഉപജ്ഝായതോ നിസ്സയഭേദേ വുത്തനയമേവ. വിസേസം പന സയമേവ വക്ഖതി ‘‘ആണത്തിയ’’ന്തിആദിനാ. ആണത്തിയന്തി ഏത്ഥ വിസേസത്ഥജോതകോ പന-സദ്ദോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോ. ഉഭിന്നമ്പി ധുരനിക്ഖേപനേപി ചാതി ആചരിയസ്സ നിസ്സയപണാമനേ പന ഉഭിന്നം ആചരിയന്തേവാസികാനംയേവ അഞ്ഞമഞ്ഞനിരാലയഭാവേ സതി നിസ്സയഭേദോ ഹോതി, ന ഏകസ്സാതി അത്ഥോ. തമേവത്ഥം ബ്യതിരേകതോ ദള്ഹീകരോതി ‘‘ഏകേകസ്സാ’’തിആദിനാ. ഏകേകസ്സ വാ ഉഭിന്നം വാ ആലയേ സതി ന ഭിജ്ജതീതി യോജനാ. യഥാഹ –

‘‘ആണത്തിയം പന സചേപി ആചരിയോ മുഞ്ചിതുകാമോവ ഹുത്വാ നിസ്സയപണാമനായ പണാമേതി, അന്തേവാസികോ ച ‘കിഞ്ചാപി മം ആചരിയോ പണാമേതി, അഥ ഖോ ഹദയേന മുദുകോ’തി സാലയോവ ഹോതി, നിസ്സയോ ന പടിപ്പസ്സമ്ഭതിയേവ. സചേപി ആചരിയോ സാലയോ, അന്തേവാസികോ നിരാലയോ ‘ന ദാനി ഇമം നിസ്സായ വസിസ്സാമീ’തി ധുരം നിക്ഖിപതി, ഏവമ്പി ന പടിപ്പസ്സമ്ഭതി. ഉഭിന്നം സാലയഭാവേ പന ന പടിപ്പസ്സമ്ഭതിയേവ. ഉഭിന്നം ധുരനിക്ഖേപേന പടിപ്പസ്സമ്ഭതീ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൮൩).

അയം പന വിസേസോ ആചരിയാണത്തിയാ നിസ്സയഭേദേയേവ ദസ്സിതോ, ന ഉപജ്ഝായാണത്തിയാ. സാരത്ഥദീപനിയം പന ‘‘സചേപി ആചരിയോ മുഞ്ചിതുകാമോവ ഹുത്വാ നിസ്സയപണാമനായ പണാമേതീതിആദി സബ്ബം ഉപജ്ഝായസ്സ ആണത്തിയമ്പി വേദിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം.

൨൪൮൧. ഏവം പഞ്ച സാധാരണങ്ഗാനി ദസ്സേത്വാ അസാധാരണങ്ഗം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘ഉപജ്ഝായസമോധാന-ഗതസ്സാപി ച ഭിജ്ജതീ’’തി. തത്ഥ സമോധാനഗമനം സരൂപതോ, പഭേദതോ ച ദസ്സേതുമാഹ ‘‘ദസ്സനം സവനഞ്ചാതി, സമോധാനം ദ്വിധാ മത’’ന്തി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന സമന്തപാസാദികായം (മഹാവ. അട്ഠ. ൮൩) ഗഹേതബ്ബോ. ഗന്ഥവിത്ഥാരഭീരൂനം അനുഗ്ഗഹായ പന ഇധ ന വിത്ഥാരിതോ.

൨൪൮൨-൩. സഭാഗേ ദായകേ അസന്തേ അദ്ധികസ്സ ച ഗിലാനസ്സ ച ‘‘ഗിലാനേന മം ഉപട്ഠഹാ’’തി യാചിതസ്സ ഗിലാനുപട്ഠാകസ്സ ച നിസ്സയം വിനാ വസിതും ദോസോ നത്ഥീതി യോജനാ. ‘‘ഗിലാനുപട്ഠാകസ്സാ’’തി വത്തബ്ബേ ഗാഥാബന്ധവസേന രസ്സത്തം. ഇമിനാ സഭാഗേ നിസ്സയദായകേ സന്തേ ഏകദിവസമ്പി പരിഹാരോ ന ലബ്ഭതീതി ദീപേതി. അത്തനോ വനേ ഫാസുവിഹാരതം ജാനതാതി അത്തനോ സമഥവിപസ്സനാപടിലാഭസ്സ വനേ ഫാസുവിഹാരം ജാനന്തേനപി. ‘‘സഭാഗേ ദായകേ അസന്തേ’’തി പദച്ഛേദോ. സബ്ബമേതം വിധാനം അന്തോവസ്സതോ അഞ്ഞസ്മിം കാലേ വേദിതബ്ബം. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന സമന്തപാസാദികായ ഗഹേതബ്ബോ.

നിസ്സയപടിപ്പസ്സമ്ഭനകഥാവണ്ണനാ.

൨൪൮൪. കുട്ഠമസ്സ അത്ഥീതി കുട്ഠീ, തം. ‘‘ഗണ്ഡി’’ന്തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. രത്തസേതാദിഭേദേന യേന കേനചി കുട്ഠേന വേവണ്ണിയം പത്തസരീരന്തി അത്ഥോ. യഥാഹ –

‘‘രത്തകുട്ഠം വാ ഹോതു കാളകുട്ഠം വാ, യം കിഞ്ചി കിടിഭദദ്ദുകച്ഛുആദിപ്പഭേദമ്പി സബ്ബം കുട്ഠമേവാതി വുത്തം. തഞ്ചേ നഖപിട്ഠിപ്പമാണമ്പി വഡ്ഢനകപക്ഖേ ഠിതം ഹോതി, ന പബ്ബാജേതബ്ബോ. സചേ പന നിവാസനപാരുപനേഹി പകതിപടിച്ഛന്നട്ഠാനേ നഖപിട്ഠിപ്പമാണം അവഡ്ഢനകപക്ഖേ ഠിതം ഹോതി, വട്ടതി. മുഖേ, പന ഹത്ഥപാദപിട്ഠേസു വാ സചേപി അവഡ്ഢനകപക്ഖേ ഠിതം നഖപിട്ഠിതോ ഖുദ്ദകപമാണമ്പി ന വട്ടതിയേവാതി കുരുന്ദിയം വുത്തം. തം തികിച്ഛാപേത്വാ പബ്ബാജേന്തേനാപി പകതിവണ്ണേ ജാതേയേവ പബ്ബാജേതബ്ബോ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൮൮).

നഖപിട്ഠിപ്പമാണന്തി ഏത്ഥ ‘‘കനിട്ഠങ്ഗുലിനഖപിട്ഠി അധിപ്പേതാ’’തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം.

ഗണ്ഡിന്തി മേദഗണ്ഡാദിഗണ്ഡഭേദവന്തം. യഥാഹ ‘‘മേദഗണ്ഡോ വാ ഹോതു അഞ്ഞോ വാ, യോ കോചി കോലട്ഠിമത്തകോപി ചേ വഡ്ഢനകപക്ഖേ ഠിതോ ഗണ്ഡോ ഹോതി, ന പബ്ബാജേതബ്ബോ’’തിആദി (മഹാവ. അട്ഠ. ൮൮). കോലട്ഠീതി ബദരട്ഠി. കിലാസിന്തി കിലാസവന്തം. യഥാഹ – ‘‘കിലാസോതി നഭിജ്ജനകം നപഗ്ഘരണകം പദുമപുണ്ഡരീകപത്തവണ്ണം കുട്ഠം, യേന ഗുന്നം വിയ സബലം സരീരം ഹോതീ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൮൮). ച-സദ്ദോ സബ്ബേഹി ഉപയോഗവന്തേഹി പച്ചേകം യോജേതബ്ബോ. സോസിന്തി ഖയരോഗവന്തം. യഥാഹ – ‘‘സോസോതി സോസബ്യാധി. തസ്മിം സതി ന പബ്ബാജേതബ്ബോ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൮൮). അപമാരികന്തി അപമാരവന്തം. യഥാഹ – ‘‘അപമാരോതി പിത്തുമ്മാരോ വാ യക്ഖുമ്മാരോ വാ. തത്ഥ പുബ്ബവേരികേന അമനുസ്സേന ഗഹിതോ ദുത്തികിച്ഛോ ഹോതി, അപ്പമത്തകേപി പന അപമാരേ സതി ന പബ്ബാജേതബ്ബോ’’തി.

രാജഭടന്തി രഞ്ഞോ ഭത്തവേതനഭടം വാ ഠാനന്തരം പത്തം വാ അപ്പത്തം വാ രാജപുരിസം. യഥാഹ – ‘‘അമച്ചോ വാ ഹോതു മഹാമത്തോ വാ സേവകോ വാ കിഞ്ചി ഠാനന്തരം പത്തോ വാ അപ്പത്തോ വാ, യോ കോചി രഞ്ഞോ ഭത്തവേതനഭടോ. സബ്ബോ ‘രാജഭടോ’തി സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതീ’’തി. ചോരന്തി മനുസ്സേഹി അപ്പമാദനം ഗാമഘാതപന്ഥഘാതാദികമ്മേന പാകടം ചോരഞ്ച. ലിഖിതകന്തി യം കഞ്ചി ചോരികം വാ അഞ്ഞം വാ ഗരും രാജാപരാധം കത്വാ പലാതം, രാജാ ച നം പണ്ണേ വാ പോത്ഥകേ വാ ‘‘ഇത്ഥന്നാമോ യത്ഥ ദിസ്സതി, തത്ഥ ഗഹേത്വാ മാരേതബ്ബോ’’തി വാ ‘‘ഹത്ഥപാദാദീനിസ്സ ഛിന്ദിതബ്ബാനീ’’തി വാ ‘‘ഏത്തകം നാമ ദണ്ഡം ഹരാപേതബ്ബോ’’തി വാ ലിഖാപേതി, ഏവരൂപം ലിഖിതകം.

‘‘കാരഭേദക’’ന്തി ഗാഥാബന്ധവസേന രസ്സോ കതോ. കാരഭേദകന്തി ദാതബ്ബകരസ്സ വാ കതചോരകമ്മസ്സ വാ കാരണാ കാരാഘരേ പക്ഖിത്തോ വാ നിഗളബന്ധനാദീഹി ബദ്ധോ വാ, തതോ സോ മുച്ചിത്വാ പലായതി, ഏവരൂപം കാരാഭേദകഞ്ച. യഥാഹ – ‘‘കാരാ വുച്ചതി ബന്ധനാഗാരം, ഇധ പന അന്ദുബന്ധനം വാ ഹോതു സങ്ഖലികബന്ധനം വാ രജ്ജുബന്ധനം വാ ഗാമബന്ധനം വാ നിഗമബന്ധനം വാ നഗരബന്ധനം വാ പുരിസഗുത്തി വാ ജനപദബന്ധനം വാ ദീപബന്ധനം വാ, യോ ഏതേസു യം കിഞ്ചി ബന്ധനം ഛിന്ദിത്വാ ഭിന്ദിത്വാ മുഞ്ചിത്വാ വിവരിത്വാ വാ പസ്സമാനാനം വാ അപസ്സമാനാനം വാ പലായതി, സോ ‘കാരാഭേദകോ’തി സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതീ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൯൨).

൨൪൮൫. കസാഹതന്തി ഇണം ഗഹേത്വാ ദാതും അസമത്ഥത്താ ‘‘അയമേവ തേ ദണ്ഡോ ഹോതൂ’’തി കസാദിനാ ദിന്നപ്പഹാരം അവൂപസന്തവണം. യഥാഹ –

‘‘യോ വചനപേസനാദീനി അകരോന്തോ ഹഞ്ഞതി, ന സോ കതദണ്ഡകമ്മോ. യോ പന കേണിയാ വാ അഞ്ഞഥാ വാ കിഞ്ചി ഗഹേത്വാ ഖാദിത്വാ പുന ദാതും അസക്കോന്തോ ‘അയമേവ തേ ദണ്ഡോ ഹോതൂ’തി കസാഹി ഹഞ്ഞതി, അയം കസാഹതോ കതദണ്ഡകമ്മോ. യോ ച കസാഹി വാ ഹതോ ഹോതു അദ്ധദണ്ഡകാദീനം വാ അഞ്ഞതരേന, യാവ അല്ലവണോ ഹോതി, താവ ന പബ്ബാജേതബ്ബോ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൯൪).

ലക്ഖണാഹതന്തി ഏകംസം കത്വാ പാരുതേന ഉത്തരാസങ്ഗേന അപ്പടിച്ഛാദനീയട്ഠാനേ തത്തേന ലോഹേന ആഹതം അസച്ഛവിഭൂതലക്ഖണേന സമന്നാഗതം. യഥാഹ –

‘‘യസ്സ പന നലാടേ വാ ഉരാദീസു വാ തത്തേന ലോഹേന ലക്ഖണം ആഹതം ഹോതി, സോ സചേ ഭുജിസ്സോ, യാവ അല്ലവണോ ഹോതി, താവ ന പബ്ബാജേതബ്ബോ. സചേപിസ്സ വണാ രുള്ഹാ ഹോന്തി ഛവിയാ സമപരിച്ഛേദാ, ലക്ഖണം പന പഞ്ഞായതി, തിമണ്ഡലം നിവത്ഥസ്സ ഉത്തരാസങ്ഗേ കതേ പടിച്ഛന്നോകാസേ ചേ ഹോതി, പബ്ബാജേതും വട്ടതി. അപ്പടിച്ഛന്നോകാസേ ചേ, ന വട്ടതീ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൯൫).

ഇണായികഞ്ചാതി മാതാപിതുപിതാമഹാദീഹി വാ അത്തനാ വാ ഗഹിതഇണം. യഥാഹ –

‘‘ഇണായികോ നാമ യസ്സ പിതിപിതാമഹേഹി വാ ഇണം ഗഹിതം ഹോതി, സയം വാ ഇണം ഗഹിതം ഹോതി, യം വാ ആഠപേത്വാ മാതാപിതൂഹി കിഞ്ചി ഗഹിതം ഹോതി, സോ തം ഇണം പരേസം ധാരേതീതി ഇണായികോ. യം പന അഞ്ഞേ ഞാതകാ ആഠപേത്വാ കിഞ്ചി ഗണ്ഹന്തി, സോ ന ഇണായികോ. ന ഹി തേ തം ആഠപേതും ഇസ്സരാ. തസ്മാ തം പബ്ബാജേതും വട്ടതീ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൯൬).

ദാസന്തി അന്തോജാതോ, ധനക്കീതോ, കരമരാനീതോ, സയം വാ ദാസബ്യം ഉപഗതോതി ചതുന്നം ദാസാനം അഞ്ഞതരം. ദാസവിനിച്ഛയോ പനേത്ഥ സമന്തപാസാദികായ (മഹാവ. അട്ഠ. ൯൭) വിത്ഥാരതോ ഗഹേതബ്ബോ. പബ്ബാജേന്തസ്സ ദുക്കടന്തി ‘‘കുട്ഠി’’ന്തിആദീഹി ഉപയോഗവന്തപദേഹി പച്ചേകം യോജേതബ്ബം.

൨൪൮൬. ഹത്ഥച്ഛിന്നന്തി ഹത്ഥതലേ വാ മണിബന്ധേ വാ കപ്പരേ വാ യത്ഥ കത്ഥചി ഛിന്നഹത്ഥം. അട്ഠച്ഛിന്നന്തി യഥാ നഖം ന പഞ്ഞായതി, ഏവം ചതൂസു അങ്ഗുട്ഠകേസു അഞ്ഞതരം വാ സബ്ബേ വാ യസ്സ ഛിന്നാ ഹോന്തി, ഏവരൂപം. പാദച്ഛിന്നന്തി യസ്സ അഗ്ഗപാദേസു വാ ഗോപ്ഫകേസു വാ ജങ്ഘായ വാ യത്ഥ കത്ഥചി ഏകോ വാ ദ്വേ വാ പാദാ ഛിന്നാ ഹോന്തി. ഹത്ഥപാദഛിന്നസ്സാപി പാളിയം (മഹാവ. ൧൧൯) ആഗതത്താ സോപി ഇധ വത്തബ്ബോ, യഥാവുത്തനയേനേവ തസ്സ ദുക്കടവത്ഥുതാ പഞ്ഞായതീതി ന വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബം.

കണ്ണനാസങ്ഗുലിച്ഛിന്നന്തി ഏത്ഥ ‘‘കണ്ണച്ഛിന്നം നാസച്ഛിന്നം കണ്ണനാസച്ഛിന്നം അങ്ഗുലിച്ഛിന്ന’’ന്തി യോജനാ. കണ്ണച്ഛിന്നന്തി യസ്സ കണ്ണമൂലേ വാ കണ്ണസക്ഖലികായ വാ ഏകോ വാ ദ്വേ വാ കണ്ണാ ഛിന്നാ ഹോന്തി. യസ്സ പന കണ്ണാവട്ടേ ഛിന്നാ ഹോന്തി, സക്കാ ച ഹോന്തി സങ്ഘാടേതും, സോ കണ്ണം സങ്ഘാടേത്വാ പബ്ബാജേതബ്ബോ. നാസച്ഛിന്നന്തി യസ്സ അജപദകേ വാ അഗ്ഗേ വാ ഏകപുടേ വാ യത്ഥ കത്ഥചി നാസാ ഛിന്നാ ഹോതി. യസ്സ പന നാസികാ സക്കാ ഹോതി സന്ധേതും, സോ തം ഫാസുകം കത്വാ പബ്ബാജേതബ്ബോ. കണ്ണനാസച്ഛിന്നന്തി തദുഭയച്ഛിന്നം. അങ്ഗുലിച്ഛിന്നന്തി യസ്സ നഖസേസം അദസ്സേത്വാ ഏകാ വാ ബഹൂ വാ അങ്ഗുലിയോ ഛിന്നാ ഹോന്തി. യസ്സ പന സുത്തതന്തുമത്തമ്പി നഖസേസം പഞ്ഞായതി, തം പബ്ബാജേതും വട്ടതി. കണ്ഡരച്ഛിന്നമേവ ചാതി യസ്സ കണ്ഡരനാമകാ മഹാന്ഹാരൂ പുരതോ വാ പച്ഛതോ വാ ഛിന്നാ ഹോന്തി, യേസു ഏകസ്സാപി ഛിന്നത്താ അഗ്ഗപാദേന വാ ചങ്കമതി, മൂലേന വാ ചങ്കമതി, ന വാ പാദം പതിട്ഠാപേതും സക്കോതി.

൨൪൮൭. കാണന്തി പസന്നന്ധോ വാ ഹോതു പുപ്ഫാദീഹി വാ ഉപഹതപസാദോ, യോ ദ്വീഹി വാ ഏകേന വാ അക്ഖിനാ ന പസ്സതി, തം കാണം. കുണിന്തി ഹത്ഥകുണീ വാ പാദകുണീ വാ അങ്ഗുലികുണീ വാ, യസ്സ ഏതേസു ഹത്ഥാദീസു യം കിഞ്ചി വങ്കം പഞ്ഞായതി, സോ കുണീ. ഖുജ്ജഞ്ചാതി യോ ഉരസ്സ വാ പിട്ഠിയാ വാ പസ്സസ്സ വാ നിക്ഖന്തത്താ ഖുജ്ജസരീരോ, തം ഖുജ്ജം. യസ്സ പന കിഞ്ചി കിഞ്ചി അങ്ഗപച്ചങ്ഗം ഈസകം വങ്കം, തം പബ്ബാജേതും വട്ടതി. മഹാപുരിസോ ഏവ ഹി ബ്രഹ്മുജുഗത്തോ, അവസേസോ സത്തോ അഖുജ്ജോ നാമ നത്ഥി.

വാമനന്തി യോ ജങ്ഘവാമനോ വാ കടിവാമനോ വാ ഉഭയവാമനോ വാ, തം. തത്ഥ ജങ്ഘവാമനസ്സ കടിതോ പട്ഠായ ഹേട്ഠിമകായോ രസ്സോ ഹോതി, ഉപരിമകായോ പരിപുണ്ണോ. കടിവാമനസ്സ കടിതോ പട്ഠായ ഉപരിമകായോ രസ്സോ ഹോതി, ഹേട്ഠിമകായോ പരിപുണ്ണോ ഹോതി. ഉഭയവാമനസ്സ ഉഭോപി കായാ രസ്സാ ഹോന്തി. യേസം കായരസ്സത്താ ഭൂതാനം വിയ പരിവടുമോ മഹാകുച്ഛിഘടസദിസോ അത്തഭാവോ ഹോതി. തം തിവിധമ്പി പബ്ബാജേതും ന വട്ടതി.

ഫണഹത്ഥകന്തി യസ്സ വഗ്ഗുലിപക്ഖകാ വിയ അങ്ഗുലിയോ സമ്ബദ്ധാ ഹോന്തി, തം. ഏതം പബ്ബാജേതുകാമേന അങ്ഗുലന്തരികായോ ഫാലേത്വാ സബ്ബം അന്തരചമ്മം അപനേത്വാ ഫാസുകം കത്വാ പബ്ബാജേതബ്ബോ. യസ്സാപി ഛ അങ്ഗുലിയോ ഹോന്തി, തം പബ്ബാജേതുകാമേന അധികം അങ്ഗുലിം ഛിന്ദിത്വാ ഫാസുകം കത്വാ പബ്ബാജേതബ്ബോ.

ഖഞ്ജന്തി യോ നതജാണുകോ വാ ഭിന്നജങ്ഘോ വാ മജ്ഝേ സംകുടിതപാദത്താ കുണ്ഡപാദകോ വാ പിട്ഠിപാദമജ്ഝേന ചങ്കമന്തോ അഗ്ഗേ സംകുടിതപാദത്താ കുണ്ഡപാദകോ വാ പിട്ഠിപാദഗ്ഗേന ചങ്കമന്തോ അഗ്ഗപാദേനേവ ചങ്കമനഖഞ്ജോ വാ പണ്ഹികായ ചങ്കമനഖഞ്ജോ വാ പാദസ്സ ബാഹിരന്തേന ചങ്കമനഖഞ്ജോ വാ പാദസ്സ അബ്ഭന്തരന്തേന ചങ്കമനഖഞ്ജോ വാ ഗോപ്ഫകാനം ഉപരി ഭഗ്ഗത്താ സകലേന പിട്ഠിപാദേന ചങ്കമനഖഞ്ജോ വാ, തം പബ്ബാജേതും ന വട്ടതി. ഏത്ഥ നതജാണുകോതി അന്തോപവിട്ഠആനതപാദോ. പക്ഖഹതന്തി യസ്സ ഏകോ ഹത്ഥോ വാ പാദോ വാ അഡ്ഢസരീരം വാ സുഖം ന വഹതി.

സീപദിന്തി ഭാരപാദം. യസ്സ പാദോ ഥൂലോ ഹോതി സഞ്ജാതപീളകോ ഖരോ, സോ ന പബ്ബാജേതബ്ബോ. യസ്സ പന ന താവ ഖരഭാവം ഗണ്ഹാതി, സക്കാ ഹോതി ഉപനാഹം ബന്ധിത്വാ ഉദകആവാടേ പവേസേത്വാ ഉദകവാലികായ പൂരേത്വാ യഥാ സിരാ പഞ്ഞായന്തി, ജങ്ഘാ ച തേലനാളികാ വിയ ഹോന്തി, ഏവം മിലാപേതും സക്കാ, തസ്സ പാദം ഈദിസം കത്വാ തം പബ്ബാജേതും വട്ടതി. സചേ പുന വഡ്ഢതി, ഉപസമ്പാദേന്തേനാപി തഥാ കത്വാവ ഉപസമ്പാദേതബ്ബോ. പാപരോഗിനന്തി യോ അരിസഭഗന്ദരപിത്തസേമ്ഹകാസസോസാദീസു യേന കേനചി രോഗേന നിച്ചാതുരോ അതേകിച്ഛരോഗോ ജേഗുച്ഛോ അമനാപോ, തം.

൨൪൮൮. ജരായ ദുബ്ബലന്തി യോ ജിണ്ണഭാവേന ദുബ്ബലോ അത്തനോ ചീവരരജനാദികമ്മമ്പി കാതും അസമത്ഥോ, തം. യോ പന മഹല്ലകോപി ബലവാ ഹോതി അത്താനം പടിജഗ്ഗിതും സക്കോതി, സോ പബ്ബാജേതബ്ബോ. അന്ധന്തി ജച്ചന്ധം. പധിരഞ്ചേവാതി യോ സബ്ബേന സബ്ബം ന സുണാതി, തം. യോ പന മഹാസദ്ദം സുണാതി, തം പബ്ബാജേതും വട്ടതി. മമ്മനന്തി യസ്സ വചീഭേദോ വത്തതി, സരണഗമനം പരിപുണ്ണം ഭാസിതും ന സക്കോതി, താദിസം മമ്മനമ്പി പബ്ബാജേതും ന വട്ടതി. യോ പന സരണഗമനമത്തം പരിപുണ്ണം ഭാസിതും സക്കോതി, തം പബ്ബാജേതും വട്ടതി. അഥ വാ മമ്മനന്തി ഖലിതവചനം, യോ ഏകമേവ അക്ഖരം ചതുപഞ്ചക്ഖത്തും വദതി, തസ്സേതമധിവചനം. പീഠസപ്പിന്തി ഛിന്നിരിയാപഥം. മൂഗന്തി യസ്സ വചീഭേദോ നപ്പവത്തതി.

൨൪൮൯. അത്തനോ വിരൂപഭാവേന പരിസം ദൂസേന്തേന പരിസദൂസകേ (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൧൯) ദസ്സേതുമാഹ ‘‘അതിദീഘോ’’തിആദി. അതിദീഘോതി അഞ്ഞേസം സീസപ്പമാണനാഭിപ്പദേസോ. അതിരസ്സോതി വുത്തപ്പകാരോ ഉഭയവാമനോ വിയ അതിരസ്സോ. അതികാളോ വാതി ഝാപിതഖേത്തേ ഖാണുകോ വിയ അതികാളവണ്ണോ. മട്ഠതമ്ബലോഹനിദസ്സനോ അച്ചോദാതോപി വാതി സമ്ബന്ധോ, ദധിതക്കാദീഹി മജ്ജിതമട്ഠതമ്ബലോഹവണ്ണോ അതീവ ഓദാതസരീരോതി അത്ഥോ.

൨൪൯൦. അതിഥൂലോ വാതി ഭാരിയമംസോ മഹോദരോ മഹാഭൂതസദിസോ. അതികിസോതി മന്ദമംസലോഹിതോ അട്ഠിസിരാചമ്മസരീരോ വിയ. അതിമഹാസീസോ വാതി യോജനാ. അതിമഹാസീസോ വാതി പച്ഛിം സീസേ കത്വാ ഠിതോ വിയ. ‘‘അതിഖുദ്ദകസീസേന അസഹിതേനാ’’തി പദച്ഛേദോ. അസഹിതേനാതി സരീരസ്സ അനനുരൂപേന. ‘‘അതിഖുദ്ദകസീസേനാ’’തി ഏതസ്സ വിസേസനം. അസഹിതേന അതിഖുദ്ദകസീസേന സമന്നാഗതോതി യോജനാ. യഥാഹ – ‘‘അതിഖുദ്ദകസീസോ വാ സരീരസ്സ അനനുരൂപേന അതിഖുദ്ദകേന സീസേന സമന്നാഗതോ’’തി.

൨൪൯൧. കുടകുടകസീസോതി താലഫലപിണ്ഡിസദിസേന സീസേന സമന്നാഗതോ. സിഖരസീസകോതി ഉദ്ധം അനുപുബ്ബതനുകേന സീസേന സമന്നാഗതോ, മത്ഥകതോ സംകുടികോ മൂലതോ വിത്ഥതോ ഹുത്വാ ഠിതപബ്ബതസിഖരസദിസസീസോതി അത്ഥോ. വേളുനാളിസമാനേനാതി മഹാവേളുപബ്ബസദിസേന. സീസേനാതി ദീഘസീസേന. യഥാഹ – ‘‘നാളിസീസോ വാ മഹാവേളുപബ്ബസദിസേന സീസേന സമന്നാഗതോ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൧൯).

൨൪൯൨. കപ്പസീസോപീതി മജ്ഝേ ദിസ്സമാനആവാടേന ഹത്ഥികുമ്ഭസദിസേന ദ്വിധാഭൂതസീസേന സമന്നാഗതോ. പബ്ഭാരസീസോ വാതി ചതൂസു പസ്സേസു യേന കേനചി പസ്സേന ഓണതേന സീസേന സമന്നാഗതോ. വണസീസകോതി വണേഹി സമന്നാഗതസീസോ. കണ്ണികകേസോ വാതി പാണകേഹി ഖായിതകേദാരേ സസ്സസദിസേഹി തഹിം തഹിം ഉട്ഠിതേഹി കേസേഹി സമന്നാഗതോ. ഥൂലകേസോപി വാതി താലഹീരസദിസേഹി കേസേഹി സമന്നാഗതോ.

൨൪൯൩. പൂതിസീസോതി ദുഗ്ഗന്ധസീസോ. നില്ലോമസീസോ വാതി ലോമരഹിതസീസോ. ജാതിപണ്ഡരകേസകോതി ജാതിഫലിതേഹി പണ്ഡരകേസോ വാ. ജാതിയാ തമ്ബകേസോ വാതി ആദിത്തേഹി വിയ തമ്ബവണ്ണേഹി കേസേഹി സമന്നാഗതോ. ആവട്ടസീസകോതി ഗുന്നം സരീരേ ആവട്ടസദിസേഹി ഉദ്ധഗ്ഗേഹി കേസാവട്ടേഹി സമന്നാഗതോ.

൨൪൯൪. സീസലോമേകബദ്ധേഹി ഭമുകേഹി യുതോപീതി സീസലോമേഹി സദ്ധിം ഏകാബദ്ധലോമേഹി ഭമുകേഹി സമന്നാഗതോ. സമ്ബദ്ധഭമുകോ വാതി ഏകാബദ്ധഉഭയഭമുകോ, മജ്ഝേ സഞ്ജാതലോമേഹി ഭമുകേഹി സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ. നില്ലോമഭമുകോപി വാതി ഭമുലോമരഹിതോ. നില്ലോമഭമുകോപി വാതി പി-സദ്ദേന അവുത്തസമുച്ചയത്ഥേന മക്കടഭമുകോ സങ്ഗഹിതോ.

൨൪൯൫. മഹന്തഖുദ്ദനേത്തോ വാതി ഏത്ഥ നേത്ത-സദ്ദോ മഹന്തഖുദ്ദ-സദ്ദേഹി പച്ചേകം യോജേതബ്ബോ, മഹന്തനേത്തോ വാ ഖുദ്ദകനേത്തോ വാതി അത്ഥോ. മഹന്തനേത്തോ വാതി അതിമഹന്തേഹി നേത്തേഹി സമന്നാഗതോ. ഖുദ്ദകനേത്തോ വാതി മഹിംസചമ്മേ വാസികോണേന പഹരിത്വാ കതഛിദ്ദസദിസേഹി അതിഖുദ്ദകക്ഖീഹി സമന്നാഗതോ. വിസമലോചനോതി ഏകേന മഹന്തേന, ഏകേന ഖുദ്ദകേന അക്ഖിനാ സമന്നാഗതോ. കേകരോ വാപീതി തിരിയം പസ്സന്തോ. ഏത്ഥ അപി-സദ്ദേന നിക്ഖന്തക്ഖിം സമ്പിണ്ഡേതി, യസ്സ കക്കടകസ്സേവ അക്ഖിതാരകാ നിക്ഖന്താ ഹോന്തി. ഗമ്ഭീരനേത്തോതി യസ്സ ഗമ്ഭീരേ ഉദപാനേ ഉദകതാരകാ വിയ അക്ഖിതാരകാ പഞ്ഞായന്തി. ഏത്ഥ ച ഉദകതാരകാ നാമ ഉദകപുബ്ബുളം. അക്ഖിതാരകാതി അക്ഖിഗേണ്ഡകാ. വിസമചക്കലോതി ഏകേന ഉദ്ധം, ഏകേന അധോതി ഏവം വിസമജാതേഹി അക്ഖിചക്കേഹി സമന്നാഗതോ.

൨൪൯൬. ജതുകണ്ണോ വാതി അതിഖുദ്ദികാഹി കണ്ണസക്ഖലീഹി സമന്നാഗതോ. മൂസികകണ്ണോ വാതി മൂസികാനം കണ്ണസദിസേഹി കണ്ണേഹി സമന്നാഗതോ. ഹത്ഥികണ്ണോപി വാതി അനനുരൂപാഹി മഹന്താഹി ഹത്ഥികണ്ണസദിസാഹി കണ്ണസക്ഖലീഹി സമന്നാഗതോ. ഛിദ്ദമത്തകകണ്ണോ വാതി യസ്സ വിനാ കണ്ണസക്ഖലീഹി കണ്ണച്ഛിദ്ദമേവ ഹോതി. അവിദ്ധകണ്ണകോതി കണ്ണബന്ധത്ഥായ അവിദ്ധേന കണ്ണേന സമന്നാഗതോ.

൨൪൯൭. ടങ്കിതകണ്ണോ വാതി ഗോഭത്തനാളികായ അഗ്ഗസദിസേഹി കണ്ണേഹി സമന്നാഗതോ, ഗോഹനുകോടിസണ്ഠാനേഹി കണ്ണേഹി സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ. പൂതികണ്ണോപി വാതി സദാ പഗ്ഘരിതപുബ്ബേന കണ്ണേന സമന്നാഗതോ. പൂതികണ്ണോപീതി അപി-സദ്ദേന കണ്ണഭഗന്ദരികോ ഗഹിതോ. കണ്ണഭഗന്ദരികോതി നിച്ചപൂതിനാ കണ്ണേന സമന്നാഗതോ. അവിദ്ധകണ്ണോ പരിസദൂസകോ വുത്തോ, കഥം യോനകജാതീനം പബ്ബജ്ജാതി ആഹ ‘‘യോനകാദിപ്പഭേദോപി, നായം പരിസദൂസകോ’’തി, കണ്ണാവേധനം യോനകാനം സഭാവോ, അയം യോനകാദിപ്പഭേദോ പരിസദൂസകോ ന ഹോതീതി വുത്തം ഹോതി.

൨൪൯൮. അതിപിങ്ഗലനേത്തോതി അതിസയേന പിങ്ഗലേഹി നേത്തേഹി സമന്നാഗതോ. മധുപിങ്ഗലം പന പബ്ബാജേതും വട്ടതി. നിപ്പഖുമക്ഖി വാതി അക്ഖിദലരോമേഹി വിരഹിതഅക്ഖികോ. പഖുമ-സദ്ദോ ഹി ലോകേ അക്ഖിദലരോമേസു നിരുള്ഹോ. അസ്സുപഗ്ഘരനേത്തോ വാതി പഗ്ഘരണസ്സൂഹി നേത്തേഹി സമന്നാഗതോ. പക്കപുപ്ഫിതലോചനോതി പക്കലോചനോ പുപ്ഫിതലോചനോതി യോജനാ. പരിപക്കനേത്തോ സഞ്ജാതപുപ്ഫനേത്തോതി അത്ഥോ.

൨൪൯൯. മഹാനാസോതി സരീരസ്സ അനനുരൂപായ മഹതിയാ നാസായ സമന്നാഗതോ. അതിഖുദ്ദകനാസികോതി തഥാ അതിഖുദ്ദികായ നാസായ സമന്നാഗതോ. ചിപിടനാസോ വാതി ചിപിടായ അന്തോ പവിട്ഠായ വിയ അല്ലിനാസായ സമന്നാഗതോ. ചിപിടനാസോ വാതി അവുത്തവികപ്പത്ഥേന വാ-സദ്ദേന ദീഘനാസികോ സങ്ഗയ്ഹതി. സോ ച സുകതുണ്ഡസദിസായ ജിവ്ഹായ ലേഹിതും സക്കുണേയ്യായ നാസികായ സമന്നാഗതോ. കുടിലനാസികോതി മുഖമജ്ഝേ അപ്പതിട്ഠഹിത്വാ ഏകപസ്സേ ഠിതനാസികോ.

൨൫൦൦. നിച്ചവിസ്സവനാസോ വാതി നിച്ചപഗ്ഘരിതസിങ്ഘാണികനാസോ വാ. മഹാമുഖോതി യസ്സ പടങ്ഗമണ്ഡുകസ്സേവ മുഖനിമിത്തംയേവ മഹന്തം ഹോതി, മുഖം പന ലാബുസദിസം അതിഖുദ്ദകം. പടങ്ഗമണ്ഡുകോ നാമ മഹാമുഖമണ്ഡുകോ. വങ്കഭിന്നമുഖോ വാപീതി ഏത്ഥ ‘‘വങ്കമുഖോ വാ ഭിന്നമുഖോ വാപീ’’തി യോജനാ. വങ്കമുഖോതി ഭമുകസ്സ, നലാതസ്സ വാ ഏകപസ്സേ നിന്നതായ വങ്കമുഖോ. ഭിന്നമുഖോ വാതി മക്കടസ്സേവ ഭിന്നമുഖോ. മഹാഓട്ഠോപി വാതി ഉക്ഖലിമുഖവട്ടിസദിസേഹി ഓട്ഠേഹി സമന്നാഗതോ.

൨൫൦൧. തനുകഓട്ഠോ വാതി ഭേരിചമ്മസദിസേഹി ദന്തേ പിദഹിതും അസമത്ഥേഹി ഓട്ഠേഹി സമന്നാഗതോ. ഭേരിചമ്മസദിസേഹീതി ഭേരിമുഖചമ്മസദിസേഹി. തനുകഓട്ഠോ വാതി ഏത്ഥ വാ-സദ്ദേന മഹാധരോട്ഠോ വാ തനുകഉത്തരോട്ഠോ വാ തനുകഅധരോട്ഠോ വാതി തയോ വികപ്പാ സങ്ഗഹിതാ. വിപുലുത്തരഓട്ഠകോതി മഹാഉത്തരോട്ഠോ. ഓട്ഠഛിന്നോതി യസ്സ ഏകോ വാ ദ്വേ വാ ഓട്ഠാ ഛിന്നാ ഹോന്തി. ഉപ്പക്കമുഖോതി പക്കമുഖോ. ഏളമുഖോപി വാതി നിച്ചപഗ്ഘരണമുഖോ.

൨൫൦൨-൩. സങ്ഖതുണ്ഡോപീതി ബഹി സേതേഹി അന്തോ അതിരത്തേഹി ഓട്ഠേഹി സമന്നാഗതോ. ദുഗ്ഗന്ധമുഖോതി ദുഗ്ഗന്ധകുണപമുഖോ. മഹാദന്തോപീതി അട്ഠകദന്തസദിസേഹി സമന്നാഗതോ. അച്ചന്തന്തി അതിസയേന. ‘‘ഹേട്ഠാ ഉപരിതോ വാപി, ബഹി നിക്ഖന്തദന്തകോ’’തി ഇദം ‘‘അസുരദന്തകോ’’തി ഏതസ്സ അത്ഥപദം. അസുരോതി ദാനവോ. ‘‘സിപ്പിദന്തോ വാ ഓട്ഠദന്തോ വാ’’തി ഗണ്ഠിപദേ ലിഖിതോ. യസ്സ പന സക്കാ ഹോന്തി ഓട്ഠേഹി പിദഹിതും, കഥേന്തസ്സേവ പഞ്ഞായതി, നോ അകഥേന്തസ്സ, തം പബ്ബാജേതും വട്ടതി. അദന്തോതി ദന്തരഹിതോ. പൂതിദന്തോതി പൂതിഭൂതേഹി ദന്തേഹി സമന്നാഗതോ.

൨൫൦൪. ‘‘അതിഖുദ്ദകദന്തകോ’’തി ഇമസ്സ ‘‘യസ്സാ’’തിആദി അപവാദോ. യസ്സ ദന്തന്തരേ കാളകദന്തസന്നിഭോ കലന്ദകദന്തസദിസോ ദന്തോ സുഖുമോവ ഠിതോ ചേ, തം തു പബ്ബാജേതും വട്ടതീതി യോജനാ. പബ്ബാജേതുമ്പീതി ഏത്ഥ പി-സദ്ദോ തു-സദ്ദത്ഥോ.

൨൫൦൫. യോ പോസോതി സമ്ബന്ധോ. മഹാഹനുകോതി ഗോഹനുസദിസേന ഹനുനാ സമന്നാഗതോ. ‘‘രസ്സേന ഹനുനാ യുതോ’’തി ഇദം ‘‘ചിപിടഹനുകോ വാ’’തി ഇമസ്സ അത്ഥപദം. യഥാഹ – ‘‘ചിപിടഹനുകോ വാ അന്തോപവിട്ഠേന വിയ അതിരസ്സേന ഹനുകേന സമന്നാഗതോ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൧൯). ചിപിടഹനുകോ വാപീതി ഏത്ഥ പി-സദ്ദേന ‘‘ഭിന്നഹനുകോ വാ വങ്കഹനുകോ വാ’’തി വികപ്പദ്വയം സങ്ഗണ്ഹാതി.

൨൫൦൬. നിമ്മസ്സുദാഠികോ വാപീതി ഭിക്ഖുനിസദിസമുഖോ. അതിദീഘഗലോപി വാതി ബകഗലസദിസേന ഗലേന സമന്നാഗതോ. അതിരസ്സഗലോപി വാതി അന്തോപവിട്ഠേന വിയ ഗലേന സമന്നാഗതോ. ഭിന്നഗലോ വാ ഗണ്ഡഗലോപി വാതി യോജനാ, ഭിന്നഗലട്ഠികോ വാ ഗണ്ഡേന സമന്നാഗതഗലോപി വാതി അത്ഥോ.

൨൫൦൭. ഭട്ഠംസകൂടോ വാതി മാതുഗാമസ്സ വിയ ഭട്ഠേന അംസകൂടേന സമന്നാഗതോ. ഭിന്നപിട്ഠി വാ ഭിന്നഉരോപി വാതി യോജനാ, സുദീഘഹത്ഥോ വാ സുരസ്സഹത്ഥോ വാതി യോജനാ, അതിദീഘഹത്ഥോ വാ അതിരസ്സഹത്ഥോ വാതി അത്ഥോ. വാ-സദ്ദേന അഹത്ഥഏകഹത്ഥാനം ഗഹണം. കച്ഛുസമായുതോ വാ കണ്ഡുസമായുതോ വാതി യോജനാ. വാ-സദ്ദേന ‘‘ദദ്ദുഗത്തോ വാ ഗോധാഗത്തോ വാ’’തി ഇമേ ദ്വേ സങ്ഗണ്ഹാതി. തത്ഥ ഗോധാഗത്തോ വാതി യസ്സ ഗോധായ വിയ ഗത്തതോ ചുണ്ണാനി പതന്തി.

൨൫൦൮. മഹാനിസദമംസോതി ഇമസ്സ അത്ഥപദം ‘‘ഉദ്ധനഗ്ഗുപമായുതോ’’തി. യഥാഹ – ‘‘മഹാആനിസദോ വാ ഉദ്ധനകൂടസദിസേഹി ആനിസദമംസേഹി അച്ചുഗ്ഗതേഹി സമന്നാഗതോ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൧൯). മഹാനിസദമംസോ വാതി ഏത്ഥ വാ-സദ്ദേന ഭട്ഠകടികോ സങ്ഗഹിതോ. വാതണ്ഡികോതി അണ്ഡകോസേസു വുദ്ധിരോഗേന സമന്നാഗതോ. മഹാഊരൂതി സരീരസ്സ അനനുരൂപേഹി മഹന്തേഹി സത്തീഹി സമന്നാഗതോ. സങ്ഘട്ടനകജാണുകോതി അഞ്ഞമഞ്ഞം സങ്ഘട്ടേഹി ജാണൂഹി സമന്നാഗതോ.

൨൫൦൯. ഭിന്നജാണൂതി യസ്സ ഏകോ വാ ദ്വേ വാ ജാണൂ ഭിന്നാ ഹോന്തി. മഹാജാണൂതി മഹന്തേന ജാണുനാ സമന്നാഗതോ. ദീഘജങ്ഘോതി യട്ഠിസദിസജങ്ഘോ. വികടോ വാതി തിരിയം ഗമനപാദേഹി സമന്നാഗതോ, യസ്സ ചങ്കമതോ ജാണുകാ ബഹി നിഗ്ഗച്ഛന്തി. പണ്ഹോ വാതി പച്ഛതോ പരിവത്തപാദേഹി സമന്നാഗതോ, യസ്സ ചങ്കമതോ ജാണുകാ അന്തോ പവിസന്തി. ‘‘പന്തോ’’തി ച ‘‘സണ്ഹോ’’തി ച ഏതസ്സേവ വേവചനാനി. ഉബ്ബദ്ധപിണ്ഡികോതി ഹേട്ഠാ ഓരുള്ഹാഹി വാ ഉപരി ആരുള്ഹാഹി വാ മഹതീഹി ജങ്ഘപിണ്ഡികാഹി സമന്നാഗതോ.

൨൫൧൦. യട്ഠിജങ്ഘോതി യട്ഠിസദിസായ ജങ്ഘായ സമന്നാഗതോ. മഹാജങ്ഘോതി സരീരസ്സ അനനുരൂപായ മഹതിയാ ജങ്ഘായ സമന്നാഗതോ. മഹാപാദോപി വാതി സരീരസ്സ അനനുരൂപേഹി മഹന്തേഹി പാദേഹി സമന്നാഗതോ. അപി-സദ്ദേന ഥൂലജങ്ഘപിണ്ഡികോ സങ്ഗഹിതോ, ഭത്തപുടസദിസായ ഥൂലായ ജങ്ഘപിണ്ഡിയാ സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ. പിട്ഠികപാദോ വാതി പാദവേമജ്ഝതോ ഉട്ഠിതജങ്ഘോ. മഹാപണ്ഹിപി വാതി അനനുരൂപേഹി അതിമഹന്തേഹി പണ്ഹീഹി സമന്നാഗതോ.

൨൫൧൧. വങ്കപാദോതി അന്തോ വാ ബഹി വാ പരിവത്തപാദവസേന ദുവിധോ വങ്കപാദോ. ഗണ്ഠികങ്ഗുലികോതി സിങ്ഗിവേരഫണസദിസാഹി അങ്ഗുലീഹി സമന്നാഗതോ. ‘‘അന്ധനഖോ വാപീ’’തി ഏതസ്സ അത്ഥപദം ‘‘കാളപൂതിനഖോപി ചാ’’തി. യഥാഹ – ‘‘അന്ധനഖോ വാ കാളവണ്ണേഹി പൂതിനഖേഹി സമന്നാഗതോ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൧൯).

൨൫൧൨. ഇച്ചേവന്തി യഥാവുത്തവചനീയനിദസ്സനത്ഥോയം നിപാതസമുദായോ. അങ്ഗവേകല്ലതായ ബഹുവിധത്താ അനവസേസം വേകല്ലപ്പകാരം സങ്ഗണ്ഹിതുമാഹ ‘‘ഇച്ചേവമാദിക’’ന്തി.

പരിസദൂസകകഥാവണ്ണനാ.

൨൫൧൪. പത്തചീവരന്തി ഏത്ഥ ‘‘സാമണേരസ്സാ’’തി അധികാരതോ ലബ്ഭതി. അന്തോ നിക്ഖിപതോതി ഓവരകാദീനം അന്തോ നിക്ഖിപന്തസ്സ. സബ്ബപയോഗേസൂതി പത്തചീവരസ്സ ആമസനാദിസബ്ബപയോഗേസു.

൨൫൧൫-൬. ദണ്ഡകമ്മം കത്വാതി ദണ്ഡകമ്മം യോജേത്വാ. ദണ്ഡേന്തി വിനേന്തി ഏതേനാതി ദണ്ഡോ, സോയേവ കത്തബ്ബത്താ കമ്മന്തി ദണ്ഡകമ്മം, ആവരണാദി. അനാചാരസ്സ ദുബ്ബചസാമണേരസ്സ കേവലം ഹിതകാമേന ഭിക്ഖുനാ ദണ്ഡകമ്മം കത്വാ ദണ്ഡകമ്മം യോജേത്വാ യാഗും വാ ഭത്തം വാ വാ-സദ്ദേന പത്തം വാ ചീവരം വാ ദസ്സേത്വാ ‘‘ദണ്ഡകമ്മേ ആഹടേ ത്വം ഇദം ലച്ഛസി’’ ഇതി ഭാസിതും വട്ടതീതി യോജനാ. കിരാതി പദപൂരണത്ഥേ നിപാതോ.

൨൫൧൭. ധമ്മസങ്ഗാഹകത്ഥേരേഹി ഠപിതദണ്ഡകമ്മം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘അപരാധാനുരൂപേനാ’’തിആദി. തം അപരാധാനുരൂപദണ്ഡകമ്മം നാമ വാലികാസലിലാദീനം ആഹരാപനമേവാതി യോജേതബ്ബം. ആദി-സദ്ദേന ദാരുആദീനം ആഹരാപനം ഗണ്ഹാതി. തഞ്ച ഖോ ‘‘ഓരമിസ്സതീ’’തി അനുകമ്പായ, ന ‘‘നസ്സിസ്സതി വിബ്ഭമിസ്സതീ’’തിആദിനയപ്പവത്തേന പാപജ്ഝാസയേന.

൨൫൧൮-൯. അകത്തബ്ബം ദണ്ഡകമ്മം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘സീസേ വാ’’തിആദി. സീസേ വാതി ഏത്ഥ ‘‘സാമണേരസ്സാ’’തി അധികാരതോ ലബ്ഭതി. പാസാണാദീനീതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന ഇട്ഠകാദീനം ഗഹണം. സാമണേരം ഉണ്ഹേ പാസാണേ നിപജ്ജാപേതും വാ ഉണ്ഹായ ഭൂമിയാ നിപജ്ജാപേതും വാ ഉദകം പവേസേതും വാ ഭിക്ഖുനോ ന വട്ടതീതി യോജനാ.

ഭഗവതാ അനുഞ്ഞാതദണ്ഡകമ്മം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘ഇധാ’’തിആദി. ഇധാതി ഇമസ്മിം ദണ്ഡകമ്മാധികാരേ. ആവരണമത്തന്തി ‘‘മാ ഇധ പാവിസീ’’തി നിവാരണമത്തം. പകാസിതന്തി ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, യത്ഥ വാ വസതി, യത്ഥ വാ പടിക്കമതി, തത്ഥ ആവരണം കാതു’’ന്തി (മഹാവ. ൧൦൭) ഭാസിതം.

‘‘യത്ഥ വാ വസതി, യത്ഥ വാ പടിക്കമതീതി യത്ഥ വസതി വാ പവിസതി വാ, ഉഭയേനാപി അത്തനോ പരിവേണഞ്ച വസ്സഗ്ഗേന പത്തസേനാസനഞ്ച വുത്ത’’ന്തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൦൭) അട്ഠകഥായ വുത്തത്താ യാവ യോജിതം ദണ്ഡകമ്മം കരോന്തി, താവ അത്തനോ പുഗ്ഗലികപരിവേണം വാ വസ്സഗ്ഗേന പത്തസേനാസനം വാ പവിസിതും അദത്വാ നിവാരണം ആവരണം നാമ. അട്ഠകഥായം ‘‘അത്തനോ’’തി വചനം യേ ആവരണം കരോന്തി, തേ ആചരിയുപജ്ഝായേ സന്ധായ വുത്തന്തി വിഞ്ഞായതി. കേചി പനേത്ഥ ‘‘അത്തനോ’’തി ഇദം യസ്സ ആവരണം കരോന്തി, തം സന്ധായ വുത്തന്തി ഗഹേത്വാ തത്ഥ വിനിച്ഛയം വദന്തി. കേചി ഉഭയഥാപി അത്ഥം ഗഹേത്വാ ഉഭയത്ഥാപി ആവരണം കാതബ്ബന്തി വദന്തി. വീമംസിത്വാ യമേത്ഥ യുത്തതരം, തം ഗഹേതബ്ബം.

നിവാരണകഥാവണ്ണനാ.

൨൫൨൦. പക്ഖോ ച ഓപക്കമികോ ച ആസിത്തോ ചാതി വിഗ്ഗഹോ. ഏത്ഥ ച ‘‘അനുപോസഥേ ഉപോസഥം കരോതീ’’തിആദീസു യഥാ ഉപോസഥദിനേ കത്തബ്ബകമ്മം ‘‘ഉപോസഥോ’’തി വുച്ചതി, തഥാ മാസസ്സ പക്ഖേ പണ്ഡകഭാവമാപജ്ജന്തോ ‘‘പക്ഖോ’’തി വുത്തോ. അഥ വാ പക്ഖപണ്ഡകോ പക്ഖോ ഉത്തരപദലോപേന യഥാ ‘‘ഭീമസേനോ ഭീമോ’’തി. ഇദഞ്ച പാപാനുഭാവേന കണ്ഹപക്ഖേയേവ പണ്ഡകഭാവമാപജ്ജന്തസ്സ അധിവചനം. യഥാഹ ‘‘അകുസലവിപാകാനുഭാവേന കാളപക്ഖേ കാളപക്ഖേ പണ്ഡകോ ഹോതി, ജുണ്ഹപക്ഖേ പനസ്സ പരിളാഹോ വൂപസമ്മതി, അയം പക്ഖപണ്ഡകോ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൦൯).

യസ്സ ഉപക്കമേന ബീജാനി അപനീതാനി, അയം ഓപക്കമികപണ്ഡകോ. യസ്സ പരേസം അങ്ഗജാതം മുഖേന ഗഹേത്വാ അസുചിനാ ആസിത്തസ്സ പരിളാഹോ വൂപസമ്മതി, അയം ആസിത്തപണ്ഡകോ. ഉസൂയകോതി യസ്സ പരേസം അജ്ഝാചാരം പസ്സതോ ഉസൂയായ ഉപ്പന്നായ പരിളാഹോ വൂപസമ്മതി, അയം ഉസൂയപണ്ഡകോ. യോ പടിസന്ധിയംയേവ അഭാവകോ ഉപ്പന്നോ, അയം നപുംസകപണ്ഡകോ.

൨൫൨൧. തേസൂതി തേസു പഞ്ചസു പണ്ഡകേസു. ‘‘പക്ഖപണ്ഡകസ്സ യസ്മിംപക്ഖേ പണ്ഡകോ ഹോതി, തസ്മിംയേവസ്സ പക്ഖേ പബ്ബജ്ജാ വാരിതാ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൦൯) കുരുന്ദിയം വുത്തത്താ ‘‘തിണ്ണം നിവാരിതാ’’തി ഇദം തസ്സ പണ്ഡകസ്സ പണ്ഡകപക്ഖം സന്ധായ വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം.

൨൫൨൨. ‘‘നാസേതബ്ബോ’’തി ഇദം ലിങ്ഗനാസനം സന്ധായ വുത്തം. യഥാഹ ‘‘സോപി ലിങ്ഗനാസനേനേവ നാസേതബ്ബോ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൦൯). ഏസ നയോ ഉപരിപി ഈദിസേസു ഠാനേസു.

പണ്ഡകകഥാവണ്ണനാ.

൨൫൨൩. ഥേനേതീതി ഥേനോ, ലിങ്ഗസ്സ പബ്ബജിതവേസസ്സ ഥേനോ ലിങ്ഗഥേനോ. സംവാസസ്സ ഭിക്ഖുവസ്സഗണനാദികസ്സ ഥേനോ സംവാസഥേനോ. തദുഭയസ്സ ചാതി തസ്സ ലിങ്ഗസ്സ, സംവാസസ്സ ച ഉഭയസ്സ ഥേനോതി സമ്ബന്ധോ. ഏസ തിവിധോപി ഥേയ്യസംവാസകോ നാമ പവുച്ചതീതി യോജനാ.

൨൫൨൪-൬. തത്ഥ തേസു തീസു ഥേയ്യസംവാസകേസു യോ സയമേവ പബ്ബജിത്വാ ഭിക്ഖുവസ്സാനി ന ഗണ്ഹതി, യഥാവുഡ്ഢം വന്ദനമ്പി നേവ ഗണ്ഹതി, അപി-സദ്ദേന ആസനേന നേവ പടിബാഹതി ഉപോസഥപവാരണാദീസു നേവ സന്ദിസ്സതീതി സങ്ഗണ്ഹനതോ തദുഭയമ്പി ന കരോതി, അയം ലിങ്ഗമത്തസ്സ പബ്ബജിതവേസമത്തസ്സ ഥേനതോ ചോരികായ ഗഹണതോ ലിങ്ഗത്ഥേനോ സിയാതി യോജനാ.

യോ ച പബ്ബജിതോ ഹുത്വാ ഭിക്ഖുവസ്സാനി ഗണ്ഹതി, സോ യഥാവുഡ്ഢവന്ദനാദികം സംവാസം സാദിയന്തോവ സംവാസത്ഥേനകോ മതോതി യോജനാ. യഥാഹ – ‘‘ഭിക്ഖുവസ്സഗണനാദികോ ഹി സബ്ബോപി കിരിയഭേദോ ഇമസ്മിം അത്ഥേ ‘സംവാസോ’തി വേദിതബ്ബോ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൧൦).

വുത്തനയോയേവാതി ഉഭിന്നം പച്ചേകം വുത്തലക്ഖണമേവ ഏതസ്സ ലക്ഖണന്തി കത്വാ വുത്തം. അയം തിവിധോപി ഥേയ്യസംവാസകോ അനുപസമ്പന്നോ ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബോ, ഉപസമ്പന്നോ നാസേതബ്ബോ, പുന പബ്ബജ്ജം യാചന്തോപി ന പബ്ബാജേതബ്ബോ. ബ്യതിരേകമുഖേന ഥേയ്യസംവാസലക്ഖണം നിയമേതും അട്ഠകഥായ (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൧൦) വുത്തഗാഥാദ്വയം ഉദാഹരന്തോ ആഹ ‘‘യഥാഹ ചാ’’തി. യഥാ അട്ഠകഥാചരിയോ രാജദുബ്ഭിക്ഖാദിഗാഥാദ്വയമാഹ, തഥായമത്ഥോ ബ്യതിരേകതോ വേദിതബ്ബോതി അധിപ്പായോ.

൨൫൨൭-൮. രാജദുബ്ഭിക്ഖകന്താര-രോഗവേരിഭയേഹി വാതി ഏത്ഥ ഭയ-സദ്ദോ പച്ചേകം യോജേതബ്ബോ ‘‘രാജഭയേന ദുബ്ഭിക്ഖഭയേനാ’’തിആദിനാ. ചീവരാഹരണത്ഥം വാതി അത്തനാ പരിച്ചത്തചീവരം പുന വിഹാരം ആഹരണത്ഥായ. ഇധ ഇമസ്മിം സാസനേ. സംവാസം നാധിവാസേതി, യാവ സോ സുദ്ധമാനസോതി രാജഭയാദീഹി ഗഹിതലിങ്ഗതായ സോ സുദ്ധമാനസോ യാവ സംവാസം നാധിവാസേതീതി അത്ഥോ.

യോ ഹി രാജഭയാദീഹി വിനാ കേവലം ഭിക്ഖൂ വഞ്ചേത്വാ തേഹി സദ്ധിം വസിതുകാമതായ ലിങ്ഗം ഗണ്ഹാതി, സോ അസുദ്ധചിത്തതായ ലിങ്ഗഗ്ഗഹണേനേവ ഥേയ്യസംവാസകോ നാമ ഹോതി. അയം പന താദിസേന അസുദ്ധചിത്തേന ഭിക്ഖൂ വഞ്ചേതുകാമതായ അഭാവതോ യാവ സംവാസം നാധിവാസേതി, താവ ഥേയ്യസംവാസകോ നാമ ന ഹോതി. തേനേവ ‘‘രാജഭയാദീഹി ഗഹിതലിങ്ഗാനം ‘ഗിഹീ മം സമണോതി ജാനന്തൂ’തി വഞ്ചനാചിത്തേ സതിപി ഭിക്ഖൂനം വഞ്ചേതുകാമതായ അഭാവാ ദോസോ ന ജാതോ’’തി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം.

കേചി പന ‘‘വൂപസന്തഭയതാ ഇധ സുദ്ധചിത്തതാ’’തി വദന്തി, ഏവഞ്ച സതി സോ വൂപസന്തഭയോ യാവ സംവാസം നാധിവാസേതി, താവ ഥേയ്യസംവാസകോ നാമ ന ഹോതീതി അയമത്ഥോ വിഞ്ഞായതി. ഇമസ്മിഞ്ച അത്ഥേ വിഞ്ഞായമാനേ അവൂപസന്തഭയസ്സ സംവാസസാദിയനേപി ഥേയ്യസംവാസകതാ ന ഹോതീതി ആപജ്ജേയ്യ, ന ച അട്ഠകഥായം അവൂപസന്തഭയസ്സ സംവാസസാദിയനേ അഥേയ്യസംവാസകതാ ദസ്സിതാ. ‘‘സബ്ബപാസണ്ഡിയഭത്താനി ഭുഞ്ജന്തോ’’തി ച ഇമിനാ അവൂപസന്തഭയേനാപി സംവാസം അസാദിയന്തേനേവ വസിതബ്ബന്തി ദീപേതി. തേനേവ തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം ‘‘യസ്മാ വിഹാരം ആഗന്ത്വാ സങ്ഘികം ഗണ്ഹന്തസ്സ സംവാസം പരിഹരിതും ദുക്കരം, തസ്മാ ‘സബ്ബപാസണ്ഡിയഭത്താനി ഭുഞ്ജന്തോ’തി ഇദം വുത്ത’’ന്തി. തസ്മാ രാജഭയാദീഹി ഗഹിതലിങ്ഗതാ ചേത്ഥ സുദ്ധചിത്തതാതി ഗഹേതബ്ബം.

താവ ഏസ ഥേയ്യസംവാസകോ നാമ ന വുച്ചതീതി യോജനാ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന ‘‘തത്രായം വിത്ഥാരനയോ’’തി അട്ഠകഥായം (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൧൦) ആഗതനയേന വേദിതബ്ബോ.

ഥേയ്യസംവാസകകഥാവണ്ണനാ.

൨൫൨൯-൩൦. യോ ഉപസമ്പന്നോ ഭിക്ഖു ‘‘അഹം തിത്ഥിയോ ഭവിസ്സ’’ന്തി സലിങ്ഗേനേവ അത്തനോ ഭിക്ഖുവേസേനേവ തിത്ഥിയാനം ഉപസ്സയം യാതി ചേതി സമ്ബന്ധോ. തിത്ഥിയേസു പക്കന്തകോ പവിട്ഠോ തിത്ഥിയപക്കന്തകോ. തേസം ലിങ്ഗേ നിസ്സിതേതി തേസം തിത്ഥിയാനം വേസേ ഗഹിതേ.

൨൫൩൧. ‘‘അഹം തിത്ഥിയോ ഭവിസ്സ’’ന്തി കുസചീരാദികം യോ സയമേവ നിവാസേതി, സോപി പക്കന്തകോ തിത്ഥിയപക്കന്തകോ സിയാതി യോജനാ.

൨൫൩൨-൪. നഗ്ഗോ തേസം ആജീവകാദീനം ഉപസ്സയം ഗന്ത്വാതി യോജനാ. കേസേ ലുഞ്ചാപേതീതി അത്തനോ കേസേ ലുഞ്ചാപേതി. തേസം വതാനി ആദിയതി വാതി യോജനാ. വതാനി ആദിയതീതി ഉക്കുടികപ്പധാനാദീനി വാ വതാനി ആദിയതി. തേസം തിത്ഥിയാനം മോരപിഞ്ഛാദികം ലിങ്ഗം സഞ്ഞാണം സചേ ഗണ്ഹാതി വാ തേസം പബ്ബജ്ജം, ലദ്ധിമേവ വാ സാരതോ വാ ഏതി ഉപഗച്ഛതി വാതി യോജനാ. ‘‘അയം പബ്ബജ്ജാ സേട്ഠാതി സേട്ഠഭാവം വാ ഉപഗച്ഛതീ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൧൦ തിത്ഥിയപക്കന്തകകഥാ) അട്ഠകഥായം വുത്തം. ഏസ തിത്ഥിയപക്കന്തകോ ഹോതി ഏവ, ന പന വിമുച്ചതി തിത്ഥിയപക്കന്തഭാവതോ. നഗ്ഗസ്സ ഗച്ഛതോതി ‘‘ആജീവകോ ഭവിസ്സ’’ന്തി കാസായാദീനി അനാദായ നഗ്ഗസ്സ ആജീവകാനം ഉപസംഗച്ഛതോ.

൨൫൩൫. ഥേയ്യസംവാസകോ അനുപസമ്പന്നവസേന വുത്തോ, നോ ഉപസമ്പന്നവസേന. ഇമിനാ ‘‘ഉപസമ്പന്നോ ഭിക്ഖു കൂടവസ്സം ഗണ്ഹന്തോപി അസ്സമണോ ന ഹോതി. ലിങ്ഗേ സഉസ്സാഹോ പാരാജികം ആപജ്ജിത്വാ ഭിക്ഖുവസ്സാദീനി ഗണേന്തോപി ഥേയ്യസംവാസകോ ന ഹോതീ’’തി അട്ഠകഥാഗതവിനിച്ഛയം ദീപേതി. തഥാ വുത്തോതി യോജനാ. ‘‘ഉപസമ്പന്നഭിക്ഖുനാ’’തി ഇമിനാ അനുപസമ്പന്നം നിവത്തേതി. തേന ച ‘‘സാമണേരോ സലിങ്ഗേന തിത്ഥായതനം ഗതോപി പുന പബ്ബജ്ജഞ്ച ഉപസമ്പദഞ്ച ലഭതീ’’തി കുരുന്ദട്ഠകഥാഗതവിനിച്ഛയം ദസ്സേതി.

തിത്ഥിയപക്കന്തകസ്സ കിം കാതബ്ബന്തി? ന പബ്ബാജേതബ്ബോ, പബ്ബാജിതോപി ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബോ, ഉപസമ്പാദിതോ ച കാസായാനി അപനേത്വാ സേതകാനി ദത്വാ ഗിഹിഭാവം ഉപനേതബ്ബോ. അയമത്ഥോ ച ‘‘തിത്ഥിയപക്കന്തകോ ഭിക്ഖവേ അനുപസമ്പന്നോ ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബോ, ഉപസമ്പന്നോ നാസേതബ്ബോ’’തി (മഹാവ. ൧൧൦) പാളിതോ ച ‘‘സോ ന കേവലം ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബോ, അഥ ഖോ ന പബ്ബാജേതബ്ബോപീ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൧൦ തിത്ഥിയപക്കന്തകകഥാ) അട്ഠകഥാവചനതോ ച വേദിതബ്ബോ.

തിത്ഥിയപക്കന്തകകഥാവണ്ണനാ.

൨൫൩൬. ഇധാതി ഇമസ്മിം പബ്ബജ്ജൂപസമ്പദാധികാരേ. മനുസ്സജാതികതോ അഞ്ഞസ്സ തിരച്ഛാനഗതേയേവ അന്തോഗധത്തം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘യക്ഖോ സക്കോപി വാ’’തി. തിരച്ഛാനഗതോ വുത്തോതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോ. ‘‘തിരച്ഛാനഗതോ, ഭിക്ഖവേ, അനുപസമ്പന്നോ ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബോ, ഉപസമ്പന്നോ നാസേതബ്ബോ’’തി (മഹാവ. ൧൧൧) വചനതോ പബ്ബജ്ജാപി ഉപലക്ഖണതോ നിവാരിതായേവാതി കത്വാ വുത്തം ‘‘പബ്ബാജേതും ന വട്ടതീ’’തി. തേന തിരച്ഛാനഗതോ ച ഭഗവതോ അധിപ്പായഞ്ഞൂഹി അട്ഠകഥാചരിയേഹി ന പബ്ബാജേതബ്ബോതി (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൧൧) വുത്തം.

തിരച്ഛാനകഥാവണ്ണനാ.

൨൫൩൭. പഞ്ചാനന്തരികേ പോസേതി മാതുഘാതകോ, പിതുഘാതകോ, അരഹന്തഘാതകോ, ലോഹിതുപ്പാദകോ, സങ്ഘഭേദകോതി ആനന്തരിയകമ്മേഹി സമന്നാഗതേ പഞ്ച പുഗ്ഗലേ.

തത്ഥ മാതുഘാതകോ (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൧൨) നാമ യേന മനുസ്സിത്ഥിഭൂതാ ജനികാ മാതാ സയമ്പി മനുസ്സജാതികേനേവ സതാ സഞ്ചിച്ച ജീവിതാ വോരോപിതാ, അയം ആനന്തരിയേന മാതുഘാതകകമ്മേന മാതുഘാതകോ, ഏതസ്സ പബ്ബജ്ജാ ച ഉപസമ്പദാ ച പടിക്ഖിത്താ. യേന പന മനുസ്സിത്ഥിഭൂതാപി അജനികാ പോസാവനികമാതാ വാ ചൂളമാതാ വാ മഹാമാതാ വാ ജനികാപി വാ നമനുസ്സിത്ഥിഭൂതാ മാതാഘാതിതാ, തസ്സ പബ്ബജ്ജാ ന വാരിതാ, ന ച ആനന്തരിയോ ഹോതി. യേന സയം തിരച്ഛാനഭൂതേന മനുസ്സിത്ഥിഭൂതാ മാതാ ഘാതിതാ, സോപി ആനന്തരിയോ ന ഹോതി, തിരച്ഛാനഗതത്താ പനസ്സ പബ്ബജ്ജാ പടിക്ഖിത്താവ. പിതുഘാതകേപി ഏസേവ നയോ. സചേപി ഹി വേസിയാ പുത്തോ ഹോതി, ‘‘അയം മേ പിതാ’’തി ന ജാനാതി, യസ്സ സമ്ഭവേന നിബ്ബത്തോ, സോ ചേ അനേന ഘാതിതോ, ‘‘പിതുഘാതകോ’’ത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി, ആനന്തരിയഞ്ച ഫുസതി.

അരഹന്തഘാതകോപി മനുസ്സഅരഹന്തവസേനേവ വേദിതബ്ബോ. മനുസ്സജാതിയഞ്ഹി അന്തമസോ അപബ്ബജിതമ്പി ഖീണാസവം ദാരകം വാ ദാരികം വാ സഞ്ചിച്ച ജീവിതാ വോരോപേന്തോ അരഹന്തഘാതകോവ ഹോതി, ആനന്തരിയഞ്ച ഫുസതി, പബ്ബജ്ജാ ചസ്സ വാരിതാ. അമനുസ്സജാതികം പന അരഹന്തം, മനുസ്സജാതികം വാ അവസേസം അരിയപുഗ്ഗലം ഘാതേത്വാ ആനന്തരിയോ ന ഹോതി, പബ്ബജ്ജാപിസ്സ ന വാരിതാ, കമ്മം പന ബലവം ഹോതി. തിരച്ഛാനോ മനുസ്സഅരഹന്തമ്പി ഘാതേത്വാ ആനന്തരിയോ ന ഹോതി, കമ്മം പന ഭാരിയം.

യോ ദേവദത്തോ വിയ ദുട്ഠചിത്തേന വധകചിത്തേന തഥാഗതസ്സ ജീവമാനകസരീരേ ഖുദ്ദകമക്ഖികായ പിവനകമത്തമ്പി ലോഹിതം ഉപ്പാദേതി, അയം ലോഹിതുപ്പാദകോ നാമ, ഏതസ്സ പബ്ബജ്ജാ ച ഉപസമ്പദാ ച വാരിതാ. യോ പന രോഗവൂപസമനത്ഥം ജീവകോ വിയ സത്ഥേന ഫാലേത്വാ പൂതിമംസഞ്ച ലോഹിതഞ്ച നീഹരിത്വാ ഫാസും കരോതി, ബഹും സോ പുഞ്ഞം പസവതി.

യോ ദേവദത്തോ വിയ സാസനം ഉദ്ധമ്മം ഉബ്ബിനയം കത്വാ ചതുന്നം കമ്മാനം അഞ്ഞതരവസേന സങ്ഘം ഭിന്ദതി, അയം സങ്ഘഭേദകോ നാമ, ഏതസ്സ പബ്ബജ്ജാ ച ഉപസമ്പദാ ച വാരിതാ. ‘‘മാതുഘാതകോ, ഭിക്ഖവേ, അനുപസമ്പന്നോ ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബോ, ഉപസമ്പന്നോ നാസേതബ്ബോ’’തിആദികായ (മഹാവ. ൧൧൨) പാളിയാ ഉപസമ്പദാപടിക്ഖേപോ പബ്ബജ്ജാപടിക്ഖേപസ്സ ഉപലക്ഖണന്തി ആഹ ‘‘പബ്ബാജേന്തസ്സ ദുക്കട’’ന്തി.

ഉഭതോബ്യഞ്ജനഞ്ചേവ ഭിക്ഖുനിദൂസകഞ്ച തഥാ പബ്ബാജേന്തസ്സ ദുക്കടന്തി സമ്ബന്ധോ. ഉഭതോബ്യഞ്ജനന്തി ക-കാരലോപേന നിദ്ദേസോ. ഇത്ഥിനിമിത്തുപ്പാദനകമ്മതോ ച പുരിസനിമിത്തുപ്പാദനകമ്മതോ ച ഉഭതോ ബ്യഞ്ജനമസ്സ അത്ഥീതി ഉഭതോബ്യഞ്ജനകോ. സോ ദുവിധോ ഹോതി ഇത്ഥിഉഭതോബ്യഞ്ജനകോ, പുരിസഉഭതോബ്യഞ്ജനകോതി.

തത്ഥ ഇത്ഥിഉഭതോബ്യഞ്ജനകസ്സ (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൧൬) ഇത്ഥിനിമിത്തം പാകടം ഹോതി, പുരിസനിമിത്തം പടിച്ഛന്നം. പുരിസഉഭതോബ്യഞ്ജനകസ്സ പുരിസനിമിത്തം പാകടം ഹോതി, ഇത്ഥിനിമിത്തം പടിച്ഛന്നം. ഇത്ഥിഉഭതോബ്യഞ്ജനകസ്സ ഇത്ഥീസു പുരിസത്തം കരോന്തസ്സ ഇത്ഥിനിമിത്തം പടിച്ഛന്നം ഹോതി, പുരിസനിമിത്തം പാകടം ഹോതി. പുരിസഉഭതോബ്യഞ്ജനകസ്സ പുരിസാനം ഇത്ഥിഭാവം ഉപഗച്ഛന്തസ്സ പുരിസനിമിത്തം പടിച്ഛന്നം ഹോതി, ഇത്ഥിനിമിത്തം പാകടം ഹോതി. ഇത്ഥിഉഭതോബ്യഞ്ജനകോ സയഞ്ച ഗബ്ഭം ഗണ്ഹാതി, പരഞ്ച ഗബ്ഭം ഗണ്ഹാപേതി. പുരിസഉഭതോബ്യഞ്ജനകോ സയം ന ഗണ്ഹാതി, പരം ഗണ്ഹാപേതീതി ഇദമേതേസം നാനാകരണം. ഇമസ്സ പന ദുവിധസ്സാപി ഉഭതോബ്യഞ്ജനകസ്സനേവ പബ്ബജ്ജാ അത്ഥി, ന ഉപസമ്പദാതി ഇദമിധ സന്നിട്ഠാനം വേദിതബ്ബം.

യോ പകതത്തം ഭിക്ഖുനിം (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൧൫) തിണ്ണം മഗ്ഗാനം അഞ്ഞതരസ്മിം ദൂസേതി, അയം ഭിക്ഖുനിദൂസകോ നാമ, ഏതസ്സ പബ്ബജ്ജാ ച ഉപസമ്പദാ ച വാരിതാ. യോ പന കായസംസഗ്ഗേന സീലവിനാസം പാപേതി, തസ്സ പബ്ബജ്ജാ ച ഉപസമ്പദാ ച ന വാരിതാ. ബലക്കാരേന പന ഓദാതവത്ഥവസനം കത്വാ അനിച്ഛമാനംയേവ ദൂസേന്തോപി ഭിക്ഖുനിദൂസകോയേവ. ബലക്കാരേന പന ഓദാതവത്ഥവസനം കത്വാ ഇച്ഛമാനം ദൂസേന്തോ ഭിക്ഖുനിദൂസകോ ന ഹോതി. കസ്മാ? യസ്മാ ഗിഹിഭാവേ സമ്പടിച്ഛിതമത്തേയേവ സാ അഭിക്ഖുനീ ഹോതി. സകിം സീലവിപന്നം പന പച്ഛാ ദൂസേന്തോ നേവ ഭിക്ഖുനിദൂസകോ ഹോതി, പബ്ബജ്ജമ്പി ഉപസമ്പദമ്പി ലഭതി.

൨൫൩൮. പാളിഅട്ഠകഥാവിമുത്തം ആചരിയപരമ്പരാഭതവിനിച്ഛയം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘ഏകതോ’’തിആദി. ‘‘ഏകതോ’’തി ഇമിനാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സാപി ഗഹണം ഭവേയ്യാതി തം പരിവജ്ജേതും ‘‘ഭിക്ഖുനീനം തു സന്തികേ’’തി വുത്തം. ഏതേന തംദൂസകസ്സ ഭബ്ബതം ദീപേതി. സോ നേവ ഭിക്ഖുനിദൂസകോ സിയാ, ‘‘ഉപസമ്പദം ലഭതേവ ച പബ്ബജ്ജം, സാ ച നേവ പരാജിതാ’’തി ഇദം ദുതിയഗാഥായ ഇധാനേത്വാ യോജേതബ്ബം. കേവലം ഭിക്ഖുനിസങ്ഘേ ഉപസമ്പന്നാ നാമ ന ഹോതീതി അധിപ്പായേനേവ വുത്തം. ‘‘സാ ച നേവ പരാജിതാ’’തി ഇമിനാ തസ്സാ ച പുന പബ്ബജ്ജൂപസമ്പദായ ഭബ്ബതം ദീപേതി. അയമത്ഥോ അട്ഠകഥാഗണ്ഠിപദേപി വുത്തോയേവ ‘‘ഭിക്ഖുനീനം വസേന ഏകതോഉപസമ്പന്നം ദൂസേത്വാ ഭിക്ഖുനിദൂസകോ ന ഹോതി, പബ്ബജ്ജാദീനി ലഭതി, സാ ച പാരാജികാ ന ഹോതീതി വിനിച്ഛയോ’’തി.

൨൫൩൯. ‘‘സിക്ഖമാനാസാമണേരീസു ച വിപ്പടിപജ്ജന്തോ നേവ ഭിക്ഖുനിദൂസകോ ഹോതി, പബ്ബജ്ജമ്പി ഉപസമ്പദമ്പി ലഭതീ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൧൫) അട്ഠകഥാഗതവിനിച്ഛയം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘സചേ അനുപസമ്പന്നദൂസകോ’’തി. ‘‘ഉപസമ്പദം ലഭതേവ ച പബ്ബജ്ജ’’ന്തി ഇദം യഥാഠാനേപി യോജേതബ്ബം. സാ ച നേവ പരാജിതാതി ഇദം പന അട്ഠകഥായ അനാഗതത്താ ച അനുപസമ്പന്നായ ഉപസമ്പന്നവികപ്പാഭാവാ ച ന യോജേതബ്ബം. അസതി ഹി ഉപസമ്പന്നവികപ്പേ പരാജിതവികപ്പാസങ്ഗഹോ പടിസേധോ നിരത്ഥകോതി സാ പബ്ബജ്ജൂപസമ്പദാനം ഭബ്ബായേവാതി ദട്ഠബ്ബാ. ഇമേ പന പണ്ഡകാദയോ ഏകാദസ പുഗ്ഗലാ ‘‘പണ്ഡകോ, ഭിക്ഖവേ, അനുപസമ്പന്നോ ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബോ, ഉപസമ്പന്നോ നാസേതബ്ബോ’’തിആദിവചനതോ (മഹാവ. ൧൦൯) അഭബ്ബായേവ, നേസം പബ്ബജ്ജാ ച ഉപസമ്പദാ ച ന രുഹതി, തസ്മാ ന പബ്ബാജേതബ്ബാ. ജാനിത്വാ പബ്ബാജേന്തോ, ഉപസമ്പാദേന്തോ ച ദുക്കടം ആപജ്ജതി. അജാനിത്വാപി പബ്ബാജിതാ, ഉപസമ്പാദിതാ ച ജാനിത്വാ ലിങ്ഗനാസനായ നാസേതബ്ബാ.

ഏകാദസഅഭബ്ബപുഗ്ഗലകഥാവണ്ണനാ.

൨൫൪൦. നൂപസമ്പാദനീയോവാതി ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബോവ. അനുപജ്ഝായകോതി അസന്നിഹിതഉപജ്ഝായോ വാ അഗ്ഗഹിതഉപജ്ഝായഗ്ഗഹണോ വാ. കരോതോതി അനുപജ്ഝായകം ഉപസമ്പാദയതോ. ദുക്കടം ഹോതീതി ആചരിയസ്സ ച ഗണസ്സ ച ദുക്കടാപത്തി ഹോതി. ന കുപ്പതി സചേ കതന്തി സചേ അനുപജ്ഝായകസ്സ ഉപസമ്പദാകമ്മം കതം ഭവേയ്യ, തം ന കുപ്പതി സമഗ്ഗേന സങ്ഘേന അകുപ്പേന ഠാനാരഹേന കതത്താ.

൨൫൪൧. ഏകേതി അഭയഗിരിവാസിനോ. ‘‘ന ഗഹേതബ്ബമേവാ’’തി അട്ഠകഥായ ദള്ഹം വുത്തത്താ വുത്തം. തം വചനം. ഏത്ഥ ച ഉപജ്ഝായേ അസന്നിഹിതേപി ഉപജ്ഝായഗ്ഗഹണേ അകതേപി കമ്മവാചായം പന ഉപജ്ഝായകിത്തനം കതംയേവാതി ദട്ഠബ്ബം. അഞ്ഞഥാ ‘‘പുഗ്ഗലം ന പരാമസതീ’’തി വുത്തായ കമ്മവിപത്തിയാ സമ്ഭവതോ കമ്മം കുപ്പേയ്യ. തേനേവ ‘‘ഉപജ്ഝായം അകിത്തേത്വാ’’തി അവത്വാ ‘‘ഉപജ്ഝം അഗ്ഗാഹാപേത്വാ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൧൧൭) അട്ഠകഥായം വുത്തം. യഥാ ച അപരിപുണ്ണപത്തചീവരസ്സ ഉപസമ്പദാകാലേ കമ്മവാചായം ‘‘പരിപുണ്ണസ്സ പത്തചീവര’’ന്തി അസന്തം വത്ഥും കിത്തേത്വാ കമ്മവാചായ കതായപി ഉപസമ്പദാ രുഹതി, ഏവം ‘‘അയം ബുദ്ധരക്ഖിതോ ആയസ്മതോ ധമ്മരക്ഖിതസ്സ ഉപസമ്പദാപേക്ഖോ’’തി അസന്തം പുഗ്ഗലം കിത്തേത്വാ കേവലം സന്തപദനീഹാരേന കമ്മവാചായ കതായ ഉപസമ്പദാ രുഹതിയേവാതി ദട്ഠബ്ബം. തേനേവാഹ ‘‘ന കുപ്പതി സചേ കത’’ന്തി. ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, അനുപജ്ഝായകോ ഉപസമ്പാദേതബ്ബോ, യോ ഉപസമ്പാദേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (മഹാവ. ൧൧൭) ഏത്തകമേവ വത്വാ ‘‘സോ ച പുഗ്ഗലോ അനുപസമ്പന്നോ’’തി അവുത്തത്താ, കമ്മവിപത്തിലക്ഖണസ്സ ച അസമ്ഭവതോ ‘‘ന ഗഹേതബ്ബമേവ ത’’ന്തി വുത്തം.

സേസേസു സബ്ബത്ഥപീതി സങ്ഘഗണപണ്ഡകഥേയ്യസംവാസകതിത്ഥിയപക്കന്തകതിരച്ഛാനഗതമാതുപിതുഅരഹന്തഘാതകഭിക്ഖുനിദൂസകസങ്ഘഭേദകലോഹിതുപ്പാദകഉഭതോബ്യഞ്ജനകസങ്ഖാതേഹി ഉപജ്ഝായേഹി ഉപസമ്പാദിതേസു സബ്ബേസു തേരസസു വികപ്പേസു. വുത്തഞ്ഹി ഭഗവതാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഘേന ഉപജ്ഝായേന ഉപസമ്പാദേതബ്ബോ, യോ ഉപസമ്പാദേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തിആദി. ന കേവലം ഏതേസുയേവ തേരസസു, അഥ ‘‘അപത്തകഅചീവരകഅചീവരപത്തകയാചിതകപത്തയാചിതകചീവരയാചിതകപത്തചീവരകാ’’തി ഏതേസു ഛസു വികപ്പേസു അയം നയോ യോജേതബ്ബോതി. സേസ-ഗ്ഗഹണേന ഏതേസമ്പി സങ്ഗഹോ. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, അപത്തകോ ഉപസമ്പാദേതബ്ബോ, യോ ഉപസമ്പാദേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തിആദി (മഹാവ. ൧൧൮). അയം നയോതി ‘‘ന കുപ്പതി സചേ കത’’ന്തി വുത്തനയോ.

൨൫൪൨. പഞ്ചവീസതീതി ചതുവീസതി പാരാജികാ, ഊനവീസതിവസ്സോ ചാതി പഞ്ചവീസതി. വുത്തഞ്ഹി ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ജാനം ഊനവീസതിവസ്സോ പുഗ്ഗലോ ഉപസമ്പാദേതബ്ബോ. യോ ഉപസമ്പാദേയ്യ, യഥാധമ്മോ കാരേതബ്ബോ’’തി (മഹാവ. ൯൯). ഓസാരോതി ഉപസമ്പദാസങ്ഖാതോ ഓസാരോ. തേനേവ ചമ്പേയ്യക്ഖന്ധകേ ‘‘തഞ്ചേ സങ്ഘോ ഓസാരേതി, ഏകച്ചോ സോസാരിതോ’’തിആദിപാഠസ്സ (മഹാവ. ൩൯൬) അട്ഠകഥായം ‘‘ഓസാരേതീതി ഉപസമ്പദാകമ്മവസേന പവേസേതീ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൩൯൬) വുത്തം. ‘‘നാസനാരഹോ’’തി ഇമിനാ ‘‘പണ്ഡകോ, ഭിക്ഖവേ, അനുപസമ്പന്നോ ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബോ’’തിആദിവചനതോ (മഹാവ. ൧൦൯) ഉപസമ്പാദിതസ്സാപി സേതകാനി ദത്വാ ഗിഹിഭാവം പാപേതബ്ബതം ദീപേതി.

൨൫൪൩. ഹത്ഥച്ഛിന്നാദി ബാത്തിംസാതി ചമ്പേയ്യക്ഖന്ധകേ –

‘‘ഹത്ഥച്ഛിന്നോ, ഭിക്ഖവേ, അപ്പത്തോ ഓസാരണം, തഞ്ചേ സങ്ഘോ ഓസാരേതി, സോസാരിതോ. പാദച്ഛിന്നോ…പേ… ഹത്ഥപാദച്ഛിന്നോ… കണ്ണച്ഛിന്നോ… നാസച്ഛിന്നോ… കണ്ണനാസച്ഛിന്നോ… അങ്ഗുലിച്ഛിന്നോ… അളച്ഛിന്നോ… കണ്ഡരച്ഛിന്നോ… ഫണഹത്ഥകോ… ഖുജ്ജോ… വാമനോ… ഗലഗണ്ഡീ… ലക്ഖണാഹതോ… കസാഹതോ… ലിഖിതകോ… സീപദികോ… പാപരോഗീ… പരിസദൂസകോ… കാണോ… കുണീ… ഖഞ്ജോ… പക്ഖഹതോ… ഛിന്നിരിയാപഥോ… ജരാദുബ്ബലോ… അന്ധോ… മൂഗോ… പധിരോ… അന്ധമൂഗോ… അന്ധപധിരോ… മൂഗപധിരോ… അന്ധമൂഗപധിരോ, ഭിക്ഖവേ, അപ്പത്തോ ഓസാരണം, തഞ്ചേ സങ്ഘോ ഓസാരേതി, സോസാരിതോ’’തി (മഹാവ. ൩൯൬) ബാത്തിംസ.

കുട്ഠിആദി ച തേരസാതി മഹാഖന്ധകേ ആഗതാ –

‘‘കുട്ഠിം ഗണ്ഡിം കിലാസിഞ്ച, സോസിഞ്ച അപമാരികം;

തഥാ രാജഭടം ചോരം, ലിഖിതം കാരഭേദകം.