പാചിത്തിയകഥാവണ്ണനാ

൮൮൯. ഏവം നാതിവിത്ഥാരസങ്ഖേപതോ നിസ്സഗ്ഗിയവിനിച്ഛയം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തദനന്തരം നിദ്ദിട്ഠസ്സ പാചിത്തിയകണ്ഡസ്സ വിനിച്ഛയം ദസ്സേതും ‘‘സമ്പജാനമുസാവാദേ’’തിആദി ആരദ്ധം. സമ്പജാനമുസാവാദേതി അത്തനോ വചനസ്സ മുസാഭാവം ഞത്വാ, അദിട്ഠം ‘‘ദിട്ഠ’’ന്തിആദിനാ നയേന മുസാവാദേ സമ്പജാനന്തസ്സ മുസാഭണനേതിപി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘ജാനിത്വാ ജാനന്തസ്സ ച മുസാഭണനേ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൨). ‘‘മുസാവാദേ’’തി ഹി നിമിത്തത്ഥേ ഭുമ്മം, മുസാവാദനിമിത്തന്തി അത്ഥോ.

ദവാ ഭണന്തസ്സാതി യോജനാ. അനുപപരിക്ഖിത്വാ വേഗേന ദിട്ഠമ്പി ‘‘അദിട്ഠം മേ’’തി വദന്തസ്സാതി അത്ഥോ. യഥാഹ ‘‘ദവാ ഭണതി നാമ സഹസാ ഭണതീ’’തി പദഭാജനീഅട്ഠകഥായം ‘‘സഹസാ ഭണതീതി അവീമംസിത്വാ അനുപധാരേത്വാ വേഗേന ദിട്ഠമ്പി ‘അദിട്ഠം മേ’തി ഭണതീ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൧൧). രവാ ഭണന്തസ്സാതി ‘‘ചീവര’’ന്തി വത്തുകാമസ്സ ‘‘ചീര’’ന്തി വചനം വിയ മന്ദത്താ മോമൂഹത്താ ‘‘അഞ്ഞം ഭണിസ്സാമീ’’തി അഞ്ഞം ഭണന്തസ്സ. യഥാഹ ‘‘രവാ ഭണതി നാമ ‘അഞ്ഞം ഭണിസ്സാമീ’തി അഞ്ഞം ഭണതീ’’തി.

൮൯൦. അഞ്ഞത്ഥാതി ചതുത്ഥപാരാജികാദീസു. അത്തനാ അലദ്ധം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം ‘‘ലദ്ധം മയാ’’തി മുസാ യസ്സ ഭണതി, തേന തങ്ഖണമേവ സുത്വാ തദത്ഥേ ഞാതേ പാരാജികസ്സ, അഞ്ഞാതേ കാലന്തരേന ഞാതേ ച പരിയായവചനേ ച ഞാതേ ഥുല്ലച്ചയസ്സ, പരിയായവചനേ അവിഞ്ഞാതേ ദുക്കടസ്സ, ദുട്ഠദോസസിക്ഖാപദേ പാരാജികം അനാപന്നസ്സ ‘‘ആപന്നോ’’തി മുസാഭണനേ സങ്ഘാദിസേസസ്സ, ഓമസവാദസിക്ഖാപദേ ദുബ്ഭാസിതസ്സ ച വുത്തത്താ ആഹ ‘‘മുസാവാദസ്സ കാരണാ പഞ്ച ആപത്തിയോ’’തി. ഇമായ പാചിത്തിയാ സദ്ധിം ഛ ആപത്തിക്ഖന്ധാ ഹോന്തി.

സമ്പജാനമുസാവാദകഥാവണ്ണനാ.

൮൯൧-൩. വുത്തേസു ജാതിആദീസു ദസസു അക്കോസവത്ഥൂസൂതി യോജനാ, പദഭാജനേ വുത്തേസു ജാതിനാമഗോത്തകമ്മസിപ്പആബാധലിങ്ഗകിലേസആപത്തിഅക്കോസാനം വസേന ദസസു അക്കോസവത്ഥൂസൂതി അത്ഥോ. തേസു കിലേസം വിനാ സബ്ബേതേ ഹീനുക്കട്ഠവസേന ദ്വിപ്പകാരാ ഹോന്തി. യഥാഹ പദഭാജനേ ‘‘ജാതി നാമ ദ്വേ ജാതിയോ ഹീനാ ച ജാതി ഉക്കട്ഠാ ച ജാതീ’’തിആദി.

തത്ഥ ചണ്ഡാലാദിജാതി ഹീനാ, ഖത്തിയബ്രാഹ്മണജാതിയോ ഉക്കട്ഠാ. നാമേസു അവകണ്ണകജവകണ്ണകാദിനാമാനി ദാസനാമത്താ ഹീനാനി, ബുദ്ധരക്ഖിതാദിനാമാനി ഉക്കട്ഠാനി. കോസിയാദിഗോത്തം ഹീനം, ഗോതമാദിഗോത്തം ഉക്കട്ഠം. കമ്മേസു വഡ്ഢകിമണികാരാദികമ്മാനി ഹീനാനി, കസിവാണിജ്ജാഗോരക്ഖകമ്മാനി ഉക്കട്ഠാനി. സിപ്പേസു നളകാരകുമ്ഭകാരാദിസിപ്പം ഹീനം, മുദ്ദാഗണനാദിസിപ്പം ഉക്കട്ഠം. ആബാധേസു സബ്ബേപി ആബാധാ ഹീനാ, അപിച മധുമേഹോ പീളാജനകത്താഭാവാ ഉക്കട്ഠോ. ലിങ്ഗേസു അതിദീഘതാദയോ ഹീനാ, നാതിദീഘതാദയോ ഉക്കട്ഠാ. സബ്ബേപി കിലേസാ ഹീനാ. സബ്ബാപത്തിയോപി ഹീനാ, അപിച സോതാപത്തിസമാപത്തി ഉക്കട്ഠാ. അക്കോസേസു ‘‘ഓട്ഠോസി മേണ്ഡോസി ഗോണോസീ’’തിആദികോ ഹീനോ, ‘‘പണ്ഡിതോസി ബ്യത്തോസീ’’തിആദികോ ഉക്കട്ഠോ.

അഞ്ഞത്രഞ്ഞാപദേസേനാതി പരിയായകഥനേന വിനാ. ഓമസന്തസ്സാതി വചനപതോദേന ഓവിജ്ഝന്തസ്സ. സമ്ബുദ്ധേന പകാസിതാതി ‘‘ചണ്ഡാലോസി വേനോസി നേസാദോസി രഥകാരോസി പുക്കുസോസീ’തി ഭണതി, ആപത്തി വാചായ വാചായ പാചിത്തിയസ്സാ’’തി സാമം സബ്ബധമ്മാവബോധതോ ‘‘സമ്ബുദ്ധോ’’തി പഞ്ഞാതേന ഭഗവതാ ദേസിതാ.

൮൯൪. തേഹേവാതി ജാതിആദീഹി അക്കോസവത്ഥൂഹേവ. അഞ്ഞാപദേസേന ഭൂതേന വാ…പേ… ആപന്നമേവ വാ അനുപസമ്പന്നം അക്കോസന്തസ്സ ദുക്കടം സമ്ബുദ്ധേന പകാസിതന്തി സമ്ബന്ധോ. ഇധ ഭൂതാഭൂതപദാനി തേഹീതി അപേക്ഖിത്വാ ബഹുവചനന്താനി യോജേതബ്ബാനി. ഏതേന ‘‘സന്തി ഇധേകച്ചേ’’തിആദിദുതിയവാരത്ഥം (പാചി. ൨൬) ദസ്സേന്തേന ദുക്കടസാധനത്ഥേന തദേകകാരിയം തതിയം യേനൂനവാരഞ്ച ചതുത്ഥം ന മയന്തിആദിവാരഞ്ച സങ്ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘സന്തി ഇധേകച്ചേ’തി വാരേ പന പരിഹരിത്വാ വുത്തഭാവേന ദുക്കടം. ഏസേവ നയോ ‘യേനൂന…പേ… ന മയ’ന്തി വാരേസുപീ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൨൬).

പാളിമുത്തപദേഹിപീതി ഏത്ഥാപി തഥേവ ‘‘ഭൂതേന വാ’’തിആദീനി പദാനി സമ്ബന്ധിതബ്ബാനി. ‘‘ചോരോസി, ഗണ്ഠിഭേദകോസീ’’തിആദി പാളിമുത്തപദം നാമ. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു ചതൂസു വാരേസു, പാളിമുത്തപദേസു ച. വുത്തഞ്ഹി ‘‘അനുപസമ്പന്നേ പന ചതൂസുപി വാരേസു ദുക്കടമേവ. ‘ചോരോസി, ഗണ്ഠിഭേദകോസീ’തിആദിവചനേഹി പന ഉപസമ്പന്നേപി അനുപസമ്പന്നേപി സബ്ബവാരേസു ദുക്കടമേവാ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൨൬). ‘‘അനുപസമ്പന്ന’’ന്തി ഇമിനാ ‘‘ഇമസ്മിഞ്ച സിക്ഖാപദേ ഠപേത്വാ ഭിക്ഖും ഭിക്ഖുനിആദയോ സബ്ബേ സത്താ അനുപസമ്പന്നട്ഠാനേ ഠിതാ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൨൬) അട്ഠകഥായം വുത്താ അനുപസമ്പന്നാ സങ്ഗഹിതാ. തേനേവേത്ഥാപി വക്ഖതി ‘‘പവിട്ഠാനുപസമ്പന്നട്ഠാനേ ഇധ ച ഭിക്ഖുനീ’’തി.

൮൯൫. ദവകമ്യതാതി ഏത്ഥ ‘‘പടിസങ്ഖാ യോനിസോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൨, ൨൩, ൪൨൨; അ. നി. ൬.൫൮; ൯.൯; മഹാനി. ൨൦൬; വിഭ. ൫൧൮) വിയ യ-കാരലോപോ. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബേസു വുത്തപാചിത്തിയവത്ഥൂസു ച ദുക്കടവത്ഥൂസു ചാതി സബ്ബത്ഥേവ. ദുബ്ഭാസിതമുദീരിതന്തി ‘‘ചണ്ഡാലോസി…പേ… പുക്കുസോസീ’തി ഭണതി, ആപത്തി വാചായ വാചായ ദുബ്ഭാസിതസ്സാ’’തി (പാചി. ൩൨) വുത്തന്തി അത്ഥോ. പരമ്മുഖാ പന പാചിത്തിയവത്ഥൂഹി ച ദുക്കടവത്ഥൂഹി ച അക്കോസനേ ദുക്കടമേവ. തഥാ ദവകമ്യതായ പരമ്മുഖാ വദന്തസ്സാപി ദുബ്ഭാസിതമേവാതി ആചരിയാ വദന്തി.

൮൯൬-൭. അത്ഥം പുരക്ഖത്വാ വദതോ ഭിക്ഖുസ്സ അനാപത്തീതി യോജനാ. ധമ്മോ നാമ ‘‘ചണ്ഡാലോസീ’’തിആദിപാളിയേവ. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘പാളിം വാചേന്തോ ധമ്മപുരേക്ഖാരോ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൩൫). അനുസാസനീ നാമ ‘‘ഇദാനിപി ചണ്ഡാലോസി, മാ പാപധമ്മം അകാസി, മാ തമോ തമപരായനോ അഹോസീ’’തിആദിനാ (പാചി. അട്ഠ. ൩൫) നയേന അട്ഠകഥായം വുത്തസരൂപായേവ അനുസാസനീപുരേക്ഖതായ ഠത്വാ വദന്തസ്സ ചിത്തസ്സ ലഹുപരിവത്തിതഭാവതോ അന്തരാ കോധേ ഉപ്പന്നേപി അനാപത്തി.

ഏത്ഥാതി ഇമസ്മിം ഓമസവാദസിക്ഖാപദേ. പടിഘസമ്പയുത്തചിത്തേനേവ ആപജ്ജിതബ്ബത്താ മാനസികദുക്ഖവേദനാവ ഹോതി.

ഓമസവാദകഥാവണ്ണനാ.

൮൯൮. ദുവിധാകാരതോ ഭിക്ഖുപേസുഞ്ഞേ ആപത്തി സിയാതി യോജനാ. പിസതീതി പിസുണാ, വാചാ, സമഗ്ഗേ സത്തേ അവയവഭൂതേ വഗ്ഗേ ഭിന്നേ കരോതീതി അത്ഥോ. പിസുണാ ഏവ പേസുഞ്ഞം, തായ വാചായ സമന്നാഗതോ പുഗ്ഗലോ സഹചരിയനയേന പിസുണോ, തസ്സ കമ്മം പേസുഞ്ഞം, ഭിക്ഖൂനം പേസുഞ്ഞം ഭിക്ഖുപേസുഞ്ഞം, തസ്മിം ഭിക്ഖുപേസുഞ്ഞേ. പദഭാജനേ ‘‘ഉപസമ്പന്നോ ഉപസമ്പന്നസ്സ സുത്വാ ഉപസമ്പന്നസ്സ പേസുഞ്ഞം ഉപസംഹരതി ‘ഇത്ഥന്നാമോ തം ‘ചണ്ഡാലോ…പേ… പുക്കുസോ’തി ഭണതീ’തി ആപത്തി…പേ… പാചിത്തിയസ്സാ’’തി (പാചി. ൩൯) വുത്തത്താ സയം ഉപസമ്പന്നോ ഹുത്വാ ഉപസമ്പന്നസ്സ ജാതിആദീസു ദസസു അക്കോസവത്ഥൂസു അഞ്ഞതരേന അഞ്ഞം ഉപസമ്പന്നം പരമ്മുഖാ അക്കോസന്തസ്സ സുത്വാ തസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ വക്ഖമാനസരൂപേസു അത്തനോ പിയകാമതാഭേദാധിപ്പായസങ്ഖാതേസു ദ്വീസു കാരണേസു അഞ്ഞതരകാരണം പടിച്ച ‘‘അസുകോ തുയ്ഹം ഏവം വദതീ’’തി പേസുഞ്ഞം ഹരതി, തസ്സ പേസുഞ്ഞകഥനനിമിത്തം പാചിത്തിയം ഹോതീതി അത്ഥോ.

ദുവിധാകാരതോതി ഏത്ഥ ആകാര-സദ്ദോ കാരണപരിയായോ. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘ദ്വീഹാകാരേഹീതി ദ്വീഹി കാരണേഹീ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൩൮). ഏത്ഥ കാരണം നാമ അധിപ്പായവിസേസോ. തം കാരണം അധിപ്പായമുഖേന ദസ്സേതുമാഹ ‘‘അത്തനോ’’തിആദി. അത്തനോ പിയകാമസ്സാതി അത്തനോ പിയഭാവകാമസ്സ പേസുഞ്ഞം ഭണന്തസ്സ, അത്തനോ പിയഭാവം കാമയന്തസ്സാതി അത്ഥോ, താദിസേന അധിപ്പായേനാതി വുത്തം ഹോതി. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘ഏവം അഹം ഏതസ്സ പിയോ ഭവിസ്സാമീ’’തി അത്തനോ പിയഭാവം പത്ഥയമാനസ്സാ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൩൮). പരഭേദത്ഥിനോപി വാതി അക്കോസകസ്സ ച അത്തനോ പേസുഞ്ഞവചനം സുണന്തസ്സ ചാതി ഉഭിന്നം ഭേദം ഇച്ഛന്തസ്സാതി അത്ഥോ, ഭേദാധിപ്പായേനാതി വുത്തം ഹോതി. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘പരസ്സ പരേന ഭേദം ഇച്ഛന്തസ്സാ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൩൮).

൮൯൯. പരിയായനയേന അക്കോസന്തസ്സ വചനസ്സ…പേ… ദുക്കടന്തി യോജനാ, പരിയായഅക്കോസവചനം സുത്വാ പരസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ വദന്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദുക്കടം ഹോതീതി അത്ഥോ. യഥാഹ ‘‘ഇത്ഥന്നാമോ സന്തി ഇധേകച്ചേ ചണ്ഡാലാ…പേ… ഭണതി, ന സോ അഞ്ഞം ഭണതി, തംയേവ ഭണതീതി ആപത്തി വാചായ വാചായ ദുക്കടസ്സാ’’തിആദി (പാചി. ൪൧). പാളിമുത്തനയേന അക്കോസന്തസ്സ വചനസ്സ…പേ… ദുക്കടന്തി യോജനാ. ഏത്ഥ ‘‘ചോരോസി, ഗണ്ഠിഭേദകോസീ’’തിആദിനാ ദസ്സിതോ പാളിമുത്തനയോ നാമ.

൯൦൦. അനുപസമ്പന്നസ്സ അക്കോസം ഉപസമ്പന്നം ഹരതോപി ച തഥാ ദുക്കടന്തി യോജനാ. ച-സദ്ദേന ഉപസമ്പന്നസ്സ അക്കോസം അനുപസമ്പന്നം ഹരതോപി ച, അനുപസമ്പന്നസ്സ അക്കോസം അനുപസമ്പന്നം ഹരതോപി ച തഥാ ദുക്കടന്തി വികപ്പദ്വയഞ്ച സമുച്ചിനോതി. ‘‘ഇധാപി ഭിക്ഖുനിം ആദിം കത്വാ സബ്ബേ അനുപസമ്പന്നാ നാമാ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൩൮) അട്ഠകഥാവചനതോ ‘‘ഭിക്ഖുനീ’’തി ഉപലക്ഖണം.

൯൦൧. ന ചേവ പിയകാമസ്സാതി പിയഭാവം അകാമയന്തസ്സ ച. ന ഭേദത്ഥിനോപി ചാതി ഭേദം അനിച്ഛന്തസ്സ ച. പാപാനം ഗരഹത്ഥായാതി ഏത്ഥ ‘‘കേവല’’ന്തി സേസോ. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘ഏകം അക്കോസന്തം, ഏകഞ്ച ഖമന്തം ദിസ്വാ ‘അഹോ നില്ലജ്ജോ, ഈദിസമ്പി നാമ ആയസ്മന്തം പുന വത്തബ്ബം മഞ്ഞിസ്സതീ’തി ഏവം കേവലം പാപഗരഹിതായ ഭണന്തസ്സ അനാപത്തീ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൩൮).

പേസുഞ്ഞകഥാവണ്ണനാ.

൯൦൩. അഞ്ഞേനാതി സാമണേരാദിനാ. ‘‘യഞ്ച പദം യഞ്ച അനുപദം യഞ്ച അന്വക്ഖരം യഞ്ച അനുബ്യഞ്ജനം, സബ്ബമേതം പദസോ നാമാ’’തി (പാചി. ൪൬) പദഭാജനേ വുത്തത്താ അവയവേ സമുദായോപചാരവസേന ‘‘പിടകത്തയ’’ന്തി തദേകദേസപദാദി ഏവ വുത്തോതി ഗഹേതബ്ബോ. ഏത്ഥ പദാദിസരൂപം അട്ഠകഥായ വേദിതബ്ബം. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ ‘‘പദന്തി ഏകോ ഗാഥാപാദോ അധിപ്പേതോ. അനുപദന്തി ദുതിയോ പാദോ. അന്വക്ഖരന്തി ഏകേകമക്ഖരം. അനുബ്യഞ്ജനന്തി പുരിമബ്യഞ്ജനേന സദിസം പച്ഛാബ്യഞ്ജന’’ന്തി (പാചി. അട്ഠ. ൪൫). ഇദം ഗാഥാമയദേസനം സന്ധായ വുത്തം. ‘‘യം കിഞ്ചി വാ ഏകമക്ഖരം അന്വക്ഖരം, അക്ഖരസമൂഹോ അനുബ്യഞ്ജനം, അക്ഖരാനുബ്യഞ്ജനസമൂഹോ പദം, പഠമപദം പദമേവ, ദുതിയം അനുപദന്തി ഏവമേത്ഥ നാനാകരണം വേദിതബ്ബ’’ന്തിപി (പാചി. അട്ഠ. ൪൫) വുത്തം. ഇദം ചുണ്ണിയദേസനം സന്ധായ വുത്തം.

ധമ്മന്തി ബുദ്ധഭാസിതാദിപാളിധമ്മം. പടിസമ്ഭിദായഞ്ഹി ധമ്മപഞ്ചകേ പാളിപി ധമ്മോതി വുത്താ. ധമ്മപഞ്ചകം നാമ ഫലനിബ്ബത്തകോ ഹേതു, അരിയമഗ്ഗോ, ഭാസിതം, കുസലാകുസലം ചേതി ഏതേ ധമ്മസഞ്ഞിതാതി നിദ്ദിട്ഠം. ഏത്ഥ ഹി ഭാസിതന്തി പാളി വുത്താ. അട്ഠകഥാനിസ്സിതോപി ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി. സോ ച പുബ്ബേ മഗധഭാസായ ഠിതോ സങ്ഗീതിത്തയാരുള്ഹോ ഗഹേതബ്ബോ.

‘‘സഹ ഭണന്തസ്സ പാചിത്തിയം സിയാ’’തി ഇമിനാ ‘‘ഏകതോ പട്ഠപേത്വാ ഏകതോ ഓസാപേന്തീ’’തിആദിനാ (പാചി. ൪൬) പദഭാജനാഗതനയേന അനുപസമ്പന്നേന സദ്ധിം ആരഭിത്വാ ഏകതോ ഉച്ചാരണവസേന പദം വാ അനുപദം വാ അന്വക്ഖരം വാ അനുബ്യഞ്ജനം വാ വദതോ പദാദിഗണനാവസേന പാചിത്തിയന്തി വുത്തം ഹോതി.

൯൦൪. സങ്ഗീതിം അനാരുള്ഹേസു ധമ്മേസു രാജോവാദാദയോ സുത്തന്താ ആപത്തിജനകായേവാതി മഹാപച്ചരിയാദിസു വുത്താതി യോജനാ. രാജോവാദോ നാമ ഏകോ സുത്തന്തോ. ആദി-സദ്ദേന തിക്ഖിന്ദ്രിയാദിസുത്തന്താ ഗഹിതാ.

൯൦൫. ഭിക്ഖുസ്മിമ്പി ഭിക്ഖുനിയാപി ച അനുപസമ്പന്നസഞ്ഞിനോ, വിമതിസ്സ വാ ഭിക്ഖുസ്സ തഥാ പദസോധമ്മേ ദുക്കടം ഹോതീതി യോജനാ.

൯൦൬-൭. ഏകതോ ഉദ്ദിസാപേതീതി ഏകതോ ഉദ്ദേസം ഗണ്ഹന്തേഹി അനുപസമ്പന്നേഹി സദ്ധിം ഉച്ചാരണവസേന ഉദ്ദിസാപേതി. സജ്ഝായം വാ കരോതീതി തഥാ ഏകതോ സജ്ഝായതി.

‘‘സചേ ഏകഗാഥായ ഏകോ പാദോ ന ആഗച്ഛതി, സേസം ആഗച്ഛതി, അയം യേഭുയ്യേന പഗുണഗന്ഥോ നാമ. ഏസ നയോ സുത്തേപി വേദിതബ്ബോതീ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൪൮) അട്ഠകഥാവചനതോ പഗുണഗന്ഥന്തി ഏത്ഥ ‘‘യേഭുയ്യേനാ’’തി സേസോ. ഓപാതേതീതി ‘‘ഏവം ഭണാഹീ’’തി ഏകതോ ഭണതി. ഉദ്ദേസന്തി ഉദ്ദിസിതബ്ബം. തേനാതി അനുപസമ്പന്നേന.

൯൦൮. യസ്മാ ഇദം പദസോധമ്മസിക്ഖാപദം വാചതോ ച സമുട്ഠാതി, വാചാചിത്തദ്വയാപി ച സമുട്ഠാതി, തസ്മാ ഇദം സമുട്ഠാനം പദസോധമ്മസഞ്ഞിതന്തി വുത്തന്തി യോജനാ.

പദസോധമ്മകഥാവണ്ണനാ.

൯൦൯-൧൦. സബ്ബച്ഛന്നസബ്ബപരിച്ഛന്നേ സേനാസനേ തിസ്സന്നം പന രത്തീനം യോ പന ഭിക്ഖു രത്തിയം ഠപേത്വാ ഭിക്ഖും അഞ്ഞേന സചേ നിപജ്ജേയ്യ, തസ്സ പാചിത്തിയം സിയാതി യോജനാ. ‘‘യം കിഞ്ചി പടിച്ഛാദനസമത്ഥം ഇധ ഛദനഞ്ച പരിച്ഛന്നഞ്ച വേദിതബ്ബ’’ന്തി (പാചി. അട്ഠ. ൫൧) അട്ഠകഥായം വുത്തത്താ ഛദനാരഹം ഇട്ഠകാസിലാസുധാതിണപണ്ണാദീനം യേന കേനചി സബ്ബസോ ഛാദിതം സേനാസനം സബ്ബച്ഛന്നം. ‘‘ഭൂമിതോ പട്ഠായ യാവ ഛദനം ആഹച്ച പാകാരേന വാ അഞ്ഞേന വാ കേനചി അന്തമസോ വത്ഥേനപി പരിക്ഖിത്ത’’ന്തി (പാചി. അട്ഠ. ൫൧) അട്ഠകഥായം വുത്തത്താ യേന കേനചി പരിക്ഖിപിത്വാ പടിച്ഛാദിതസേനാസനം സബ്ബപരിച്ഛന്നം. ‘‘ഛദനം അനാഹച്ച സബ്ബന്തിമേന പരിയായേന ദിയഡ്ഢഹത്ഥുബ്ബേധേന പാകാരാദിനാ പരിക്ഖിത്താപി സബ്ബപരിച്ഛന്നായേവാ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൫൧) കുരുന്ദട്ഠകഥായം വുത്തം, തം ‘‘ദിയഡ്ഢാ’’തിആദിനാ വക്ഖതി.

ഏവം സബ്ബച്ഛന്നസബ്ബപരിച്ഛന്നേ ഏകസ്മിം സേനാസനേ യോ ഭിക്ഖു ഉപസമ്പന്നതോ അഞ്ഞേന ഏകേന വാ അനേകേഹി വാ തിരത്തം സഹസേയ്യം കപ്പേത്വാ ചതുത്ഥരത്തിം ആദിം കത്വാ സബ്ബരത്തീസു സൂരിയത്ഥങ്ഗമതോ പട്ഠായ സകലരത്തിയം പഠമം വാ പച്ഛാ വാ അപുബ്ബാചരിമം വാ പിട്ഠിം പസാരേത്വാ സചേ ഏകസേനാസനേ സേയ്യം കപ്പേതി, തസ്സ ദേവസികം പാചിത്തിയം ഹോതീതി ഇദം വിധാനം ‘‘അപിചേത്ഥ ഏകാവാസാദികമ്പി ചതുക്കം വേദിതബ്ബ’’ന്തിആദിനാ (പാചി. അട്ഠ. ൫൧) അട്ഠകഥായം വുത്തം.

‘‘യേഭുയ്യേന പരിച്ഛന്നേ ഛന്നേ’’തി ഇമിനാപി ഏവമേവ യോജേത്വാ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘യസ്സാ പന ഉപരി ബഹുതരം ഠാനം ഛന്നം, അപ്പം അച്ഛന്നം, സമന്തതോ ച ബഹുതരം പരിക്ഖിത്തം, അപ്പം അപരിക്ഖിത്തം, അയം യേഭുയ്യേനഛന്നാ യേഭുയ്യേനപരിച്ഛന്നാ നാമാ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൫൧) അട്ഠകഥായം വുത്തനയേന യേഭുയ്യേന ഛന്നപരിച്ഛന്നം വേദിതബ്ബം. അത്ഥോ വുത്തനയോയേവ. ‘‘യേഭുയ്യേന പംസുകാ’’തി ഏതസ്സ അട്ഠകഥായം (പാചി. അട്ഠ. ൮൬) തീസു ദ്വേ യേഭുയ്യം നാമ, ഇധ പന പദസോധമ്മേ ‘‘യേഭുയ്യേന പഗുണം ഗന്ഥ’’ന്തി ഏതസ്സ അട്ഠകഥായം (പാചി. അട്ഠ. ൪൮) ‘‘ഏകഗാഥായാ’’തിആദിവിവരണേ വിയ ചതൂസു തയോപി ഭാഗാ യേഭുയ്യം നാമാതി വേദിതബ്ബം.

൯൧൧. മേഥുനസ്സ പഹോനകം യം പന വത്ഥു പഠമപാരാജികായ നിദ്ദിട്ഠം അന്തമസോ തിരച്ഛാനഗതേനപി, തേന പഠമപാരാജികവത്ഥുനാ പുഗ്ഗലേന സഹ നിപജ്ജിത്വാ ആപത്തി സഹസേയ്യാപത്തി ഹോതീതി യോജനാ.

൯൧൨-൩. ‘‘ഉഭോ വാ നിപജ്ജന്തീ’’തി വികപ്പസ്സ പഠമഗാഥാദ്വയേനേവ അത്ഥതോ ദസ്സിതത്താ പുബ്ബാപരിയവസേനപി സമ്ഭവന്തം ദസ്സേതും ‘‘അനുപസമ്പന്നേ’’തിആദിനാ (പാചി. ൫൨-൫൪) നയേന ദസ്സിതപക്ഖദ്വയം നിദസ്സേതുമാഹ ‘‘നിപന്നേ’’തിആദി. ‘‘ഉട്ഠഹിത്വാ’’തി ഇദം വിച്ഛാവസേന ഗഹേതബ്ബം. അനുപസമ്പന്നഗണനായപി വാതി ബഹൂസു അനുപസമ്പന്നേസു തേസം ഗണനായ ച. അനുപസമ്പന്നേസു ബഹൂസു തേസം ഗണനായ ഏകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ബഹൂ ആപത്തിയോ ഹോന്തീതി ഏവം ദസ്സനേന ഉപസമ്പന്നേസു ബഹൂസു ഏകസ്മിം അനുപസമ്പന്നേ സതി തേസഞ്ച തസ്സ പയോഗഗണനായ ആപജ്ജിതബ്ബാ ബഹൂ ആപത്തിയോ ച ഉഭോസുപി ബഹൂസു ഏകേകസ്സേവ ഉപസമ്പന്നസ്സ അനുപസമ്പന്നഗണനായ ബഹൂ ആപത്തിയോ ച ഹോന്തീതിപി ദസ്സിതം ഹോതി.

൯൧൪. ഏകേനേവ ദ്വാരേന വളഞ്ജിതബ്ബതോ ഏകൂപചാരേ സതഗബ്ഭേപി സേനാസനേ ഉപസമ്പന്നോ ഏകസ്മിം ഗബ്ഭേ വസന്തോ അത്തനാ സയനഗബ്ഭേ ദ്വാരം പിദഹിത്വാ വാ അപിദഹിത്വാ വാ ചതുത്ഥരത്തിയം സയതി ചേ, ഉപരിമതലേ, അവസേസഗബ്ഭേസു ച സയന്തേഹി അനുപസമ്പന്നേഹി പുബ്ബേ വുത്തആപത്തിനിയമോയേവാതി ദസ്സനത്ഥമാഹ ‘‘സചേ പിധായാ’’തിആദി. ഗബ്ഭദ്വാരം ഉത്തരപദലോപേന ‘‘ഗബ്ഭ’’ന്തി വുത്തം. ചതുത്ഥദിവസേ അത്ഥങ്ഗതേ സൂരിയേ നിപജ്ജതി, ആപത്തി സിയാതി യോജനാ. ‘‘അനുപസമ്പന്നേന സഹാ’’തി പകരണതോ ലബ്ഭതി. ആപത്തി പാചിത്തിയം.

൯൧൫. ദിയഡ്ഢഹത്ഥുബ്ബേധേനാതി വഡ്ഢകിരതനേന ദിയഡ്ഢരതനുബ്ബേധേന. പാകാരോ നാമ നിട്ഠിതോ. ചയനം നാമ വിപ്പകതപാകാരോതിപി വദന്തി. ഇമിനാ ച ആളിന്ദസ്സ അഗ്ഗഹണത്ഥം ‘‘ദസഹത്ഥുബ്ബേധാപി ജഗതി പരിക്ഖേപസങ്ഖ്യം ന ഗച്ഛതീ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൫൧) അട്ഠകഥാ പമാണന്തി വദന്തി. ജഗതീതി ആളിന്ദം. ആദി-സദ്ദേന ഭിത്തിപണ്ണാവരണാദിഗഹണം.

൯൧൬. ദുസ്സകുടിയന്തി വത്ഥകുടിയം.

൯൧൭. ‘‘സബ്ബച്ഛന്നപരിച്ഛന്നാദിപ്പഭേദതോ യേഭുയ്യാദിപ്പഭേദതോ’’തി ആദി-സദ്ദോ പച്ചേകം യോജേതബ്ബോ. പഠമേന ആദി-സദ്ദേന സബ്ബച്ഛന്നയേഭുയ്യപരിച്ഛന്നസബ്ബച്ഛന്നഉപഡ്ഢപരിച്ഛന്നസബ്ബപരിച്ഛന്നയേഭുയ്യച്ഛന്ന- സബ്ബപരിച്ഛന്നഉപഡ്ഢച്ഛന്നസങ്ഖാതാനി ചത്താരി സേനാസനാനി ഗഹിതാനി. ഗാഥായ സരൂപേന വുത്തസബ്ബച്ഛന്നസബ്ബപരിച്ഛന്നേന സദ്ധിം പഞ്ച സേനാസനാനി ദസ്സിതാനി ഹോന്തി. ദുതിയേന ആദി-സദ്ദേന യേഭുയ്യച്ഛന്നയേഭുയ്യപരിച്ഛന്ന യേഭുയ്യച്ഛന്നഉപഡ്ഢപരിച്ഛന്ന യേഭുയ്യപരിച്ഛന്നഉപഡ്ഢച്ഛന്നസങ്ഖാതാനി തീണി സേനാസനാനി ഗഹിതാനി. ഇമേ അട്ഠ വികപ്പാ ലബ്ഭന്തി. കസ്മാ വുത്തം ‘‘സത്ത പാചിത്തിയാനീ’’തി? മഹാഅട്ഠകഥായ വുത്തത്താ. യഥാഹ ‘‘മഹാഅട്ഠകഥായം പന ‘സബ്ബച്ഛന്നേ യേഭുയ്യേനപരിച്ഛന്നേ പാചിത്തിയം, സബ്ബച്ഛന്നേ ഉപഡ്ഢപരിച്ഛന്നേ പാചിത്തിയം, യേഭുയ്യേനച്ഛന്നേ ഉപഡ്ഢപരിച്ഛന്നേ പാചിത്തിയം, സബ്ബപരിച്ഛന്നേ യേഭുയ്യേനച്ഛന്നേ പാചിത്തിയം, സബ്ബപരിച്ഛന്നേ ഉപഡ്ഢച്ഛന്നേ പാചിത്തിയം, യേഭുയ്യേനപരിച്ഛന്നേ ഉപഡ്ഢച്ഛന്നേ പാചിത്തിയം, പാളിയം വുത്തപാചിത്തിയേന സദ്ധിം സത്ത പാചിത്തിയാനീ’തി വുത്ത’’ന്തി (പാചി. അട്ഠ. ൫൩).

കസ്മാ പന അട്ഠകഥായം ‘‘അട്ഠ പാചിത്തിയാനീ’’തി വത്വാ ‘‘സത്താ’’തി ഗണനപരിച്ഛേദോ കതോതി? നിസ്സന്ദേഹേ താവ ‘‘സേയ്യാ നാമ സബ്ബച്ഛന്നാ സബ്ബപരിച്ഛന്നാ, യേഭുയ്യേനച്ഛന്നാ യേഭുയ്യേനപരിച്ഛന്നാ’തി (പാചി. ൫൨) പാളിയം ആഗതേസു ദ്വീസു വികപ്പേസു ഏകസ്മിം വുത്തപാചിത്തിയം ഗഹേത്വാ പാളിയം വുത്തേന പാചിത്തിയേന ‘സത്താ’തി വുത്ത’’ന്തി പരിഹാരോ ദസ്സിതോ. സാരത്ഥദീപനിയഞ്ച ‘‘സത്ത പാചിത്തിയാനീ’തി പാളിയം വുത്തപാചിത്തിയദ്വയം സാമഞ്ഞതോ ഏകത്തേന ഗഹേത്വാ വുത്തം. വിസും പന ഗയ്ഹമാനേ സബ്ബച്ഛന്നേ സബ്ബപരിച്ഛന്നേ പാചിത്തിയം, യേഭുയ്യേനച്ഛന്നേ യേഭുയ്യേനപരിച്ഛന്നേ പാചിത്തിയന്തി അട്ഠേവ പാചിത്തിയാനി ഹോന്തീ’’തി (സാരത്ഥ. ടീ. പാചിത്തിയ ൩.൫൩) പരിഹാരോ വുത്തോ.

സബ്ബയേഭുയ്യഉപഡ്ഢപദേസു ഛന്നപരിച്ഛന്നപദേഹി യോജിതേസു നവ വികപ്പാ സമ്ഭവന്തി, തേസു നവമേ ഉപഡ്ഢച്ഛന്നഉപഡ്ഢപരിച്ഛന്നവികപ്പേ ദുക്കടസ്സ ദസ്സിതത്താ പാരിസേസതോ ഇതരേസു അട്ഠസു അട്ഠ പാചിത്തിയാനേവ സമ്ഭവന്തി. അട്ഠകഥായം പന അപ്പകം ഊനമധികം വാ ഗുണനൂപഗം ന ഹോതീതി കത്വാ ‘‘സത്താ‘‘തി വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം. ഏത്ഥാതി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ.

൯൧൮. ‘‘അഡ്ഢച്ഛന്നേ അഡ്ഢപരിച്ഛന്നേ’’തി യോജനാ. ‘‘സബ്ബപരിച്ഛന്നേ ചൂളച്ഛന്നേ’’തി യഥാക്കമേന യോജനാ. ഇമിനാ അട്ഠകഥാഗതേസു പഞ്ചസു വികപ്പേസു തതിയവികപ്പം ദസ്സേത്വാ ആദി-സദ്ദേന സബ്ബച്ഛന്നാദയോ സേസവികപ്പാ ഗഹിതാ. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘സബ്ബച്ഛന്നേ ചൂളകപരിച്ഛന്നേ ദുക്കടം, യേഭുയ്യേനച്ഛന്നേ ചൂളകപരിച്ഛന്നേ ദുക്കടം, സബ്ബപരിച്ഛന്നേ ചൂളകച്ഛന്നേ ദുക്കടം, യേഭുയ്യേനപരിച്ഛന്നേ ചൂളകച്ഛന്നേ ദുക്കടം, പാളിയം ആഗതദുക്കടേന സഹ പഞ്ച ദുക്കടാനീഹി വുത്ത’’ന്തി (പാചി. അട്ഠ. ൫൩). പാളിയം ആഗതദുക്കടം നാമ ഇമിസ്സായേവ ഗാഥായ ആദിമ്ഹിയേവ വുത്തദുക്കടം. യഥാഹ ‘‘ഉപഡ്ഢച്ഛന്നേ ഉപഡ്ഢപരിച്ഛന്നേ ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (പാചി. ൫൩).

ചൂളച്ഛന്നാദീനി ചേത്ഥ ഏവം വേദിതബ്ബാനി – യസ്സ ചതൂസു ഭാഗേസു ഏകോ ഛന്നോ, സേസാ അച്ഛന്നാ, ഇദം ചൂളകച്ഛന്നം. യസ്സ തീസു ഭാഗേസു ദ്വേ ഛന്നാ, ഏകോ അച്ഛന്നോ, ഇദം യേഭുയ്യേനച്ഛന്നം. യസ്സ ദ്വീസു ഭാഗേസു ഏകോ ഛന്നോ, ഏകോ അച്ഛന്നോ, ഇദം ഉപഡ്ഢച്ഛന്നം നാമ സേനാസനം. ചൂളപരിച്ഛന്നാദീനി ഇമിനാ നയേന വേദിതബ്ബാനി. ഛന്നാദീഹിപീതി സഹത്ഥേ കരണവചനം. പി-സദ്ദോ സമുച്ചയത്ഥോ. സബ്ബചൂളപരിച്ഛന്നഛന്നാദീഹി ചതൂഹിപി സഹ അഡ്ഢച്ഛന്നപരിച്ഛന്നേ പഞ്ചധാ ദുക്കടം പരിദീപിതന്തി യോജനാ.

൯൨൦. സബ്ബച്ഛന്നാദികേതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന ‘‘സബ്ബപരിച്ഛന്നേ സബ്ബഅച്ഛന്നേ യേഭുയ്യേനഅച്ഛന്നേ യേഭുയ്യേനഅപരിച്ഛന്നേ’’തി (പാചി. ൫൪) പാളിയം വുത്താ അനാപത്തിവാരസേസാ ച അട്ഠകഥായം വുത്താ ‘‘ഉപഡ്ഢച്ഛന്നേ ചൂളകപരിച്ഛന്നേ, ഉപഡ്ഢപരിച്ഛന്നേ ചൂളകച്ഛന്നേ, ചൂളകച്ഛന്നേ ചൂളകപരിച്ഛന്നേ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൫൩) തയോ അനാപത്തിവാരാ ച ഗഹിതാ.

൯൨൧. നിപന്നേപീതി ഏത്ഥ പി-സദ്ദേന ‘‘ഭിക്ഖു നിപന്നേ അനുപസമ്പന്നോ നിസീദതി, ഉഭോ വാ നിസീദന്തീ’’തി (പാചി. ൫൪) പാളിയം വുത്തപകാരന്തരേ സമുച്ചിനോതി.

സഹസേയ്യകഥാവണ്ണനാ.

൯൨൨. അപി-സദ്ദേന പഗേവ മഹത്തരിയാതി ദസ്സേതി. സഹസേയ്യം പകപ്പേയ്യാതി യഥാവുത്തലക്ഖണം സബ്ബച്ഛന്നസബ്ബപരിച്ഛന്നാദിസേനാസനം പവിസിത്വാ സൂരിയത്ഥങ്ഗമതോ പട്ഠായ പുബ്ബേ വുത്തപ്പകാരേനേവ പിട്ഠിപ്പസാരണലക്ഖണം സേയ്യം കപ്പേയ്യ.

൯൨൩-൪. ദേവിയാതി ദേവിത്ഥിയാ. തിരച്ഛാനഗതിത്ഥിയാതി ഗോധാദികായ. ‘‘മേഥുനവത്ഥുഭൂതായാ’’തി ഇമിനാ മേഥുനധമ്മസ്സ അവത്ഥുഭൂതായ സഹസേയ്യായ ദോസാഭാവം ദസ്സേതി. വത്ഥൂനം ഗണനായാതി മാതുഗാമസ്സ ഗണനായ ച താസഞ്ച അത്തനോ ച പയോഗഗണനായ ച. അസ്സാതി ഭിക്ഖുസ്സ. മാതുഗാമേന തയോ ദിവസേ സഹസേയ്യായ ഇമിനാ സിക്ഖാപദേന ആപത്തിം ആപജ്ജിത്വാ ചതുത്ഥദിവസേ സഹസേയ്യായ ദ്വീഹിപി സിക്ഖാപദേഹി ആപത്തിം ആപജ്ജതീതി ഏത്ഥ ദുക്കടവത്ഥുഭൂതായ ഇത്ഥിയാ തത്ഥേവ സഹസേയ്യായ ഇമിനാ സിക്ഖാപദേന ദുക്കടം ആപജ്ജിത്വാ ചതുത്ഥദിവസേ രത്തിയം സഹസേയ്യായ ഇമിനാ സിക്ഖാപദേന ആപജ്ജിതബ്ബദുക്കടേന സഹ പുരിമസിക്ഖാപദേന പാചിത്തിയം ആപജ്ജതീതി വേദിതബ്ബം.

ദുതിയസഹസേയ്യകഥാവണ്ണനാ.

൯൨൬. ഛപ്പഞ്ചവാചാഹി ഉദ്ധം ഇത്ഥിയാ ധമ്മം ഭണന്തസ്സാതി സമ്ബന്ധോ. ഇത്ഥിയാതി ‘‘മാതുഗാമോ നാമ മനുസ്സിത്ഥീ, ന യക്ഖീ, ന പേതീ, ന തിരച്ഛാനഗതാ, വിഞ്ഞൂ പടിബലാ ഹോതി സുഭാസിതദുബ്ഭാസിതം ദുട്ഠുല്ലാദുട്ഠുല്ലം ആജാനിതു’’ന്തി പാളിയം വുത്തമനുസ്സിത്ഥിയാ. ഭണന്തസ്സാതി വക്ഖമാനലക്ഖണം ധമ്മം ഛഹി പദേഹി ഉത്തരി ഭണന്തസ്സ. വിഞ്ഞും പുരിസവിഗ്ഗഹം വിനാതി ‘‘വിഞ്ഞൂ നാമ പുരിസവിഗ്ഗഹോ പടിബലോ ഹോതി സുഭാസിതദുബ്ഭാസിതം ദുട്ഠുല്ലാദുട്ഠുല്ലം ആജാനിതു’’ന്തി (പാചി. ൬൪) പാളിയം വുത്തസവനൂപചാരഗതമനുസ്സപുരിസം വിനാ. ധമ്മന്തി വക്ഖമാനപ്പകാരസരൂപം ദേസനാധമ്മം.

൯൨൭. ഗാഥാമയാ, ചുണ്ണിയഗന്ഥമയാതി ദുവിധാ ദേസനാ, തത്ഥ ഗാഥാമയദേസനായ വാചാ നാമ ഗാഥാപാദലക്ഖണാതി ദസ്സേതുമാഹ ‘‘ഗാഥാപാദോ’’തിആദി. ചുണ്ണിയദേസനായം പന വാചാപരിച്ഛേദോ വിഭത്യന്തവസേന വേദിതബ്ബോ. തേനാഹ ഗണ്ഠിപദേ ‘‘ഏകോ ഗാഥാപാദോ’തി ഇദം ഗാഥാബന്ധമേവ സന്ധായ വുത്തം, അഞ്ഞത്ഥ പന വിഭത്തിഅന്തപദമേവ ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി. പദസോധമ്മം നിദ്ദിട്ഠം ധമ്മന്തി പിടകത്തയം. ‘‘അട്ഠകഥ’’ന്തി ഇമിനാ സങ്ഗീതിത്തയാരുള്ഹം പോരാണട്ഠകഥം ഗഹേതബ്ബം. തേനേവ ഗണ്ഠിപദേ വുത്തം ‘‘അട്ഠകഥം ധമ്മപദജാതകാദിവത്ഥുഞ്ചാ’’തി. ഇമിനാപി പോരാണകം സങ്ഗീതിആരുള്ഹമേവ അട്ഠകഥം വുത്തന്തി വദന്തി. അട്ഠകഥാദിപാഠം ഠപേത്വാ ദമിളാദിഭാസന്തരേന യഥാരുചി കഥേതും വട്ടതീതി.

൯൨൮. പദാദീനം വസാ ഛന്നം വാചാനം ഉപരി ധമ്മം ദേസേന്തസ്സാതി യോജനാ. ദേസേന്തസ്സാതി പദസോധമ്മേ വുത്തലക്ഖണപദാദിസരൂപാഹി ഛഹി വാചാഹി ഉത്തരി ധമ്മം ദേസേന്തസ്സ. പദാദിഗണനായാതി യഥാവുത്തലക്ഖണപദഅനുപദഅന്വക്ഖരഅനുബ്യഞ്ജനഗണനായ.

൯൨൯. പുരിസവിഗ്ഗഹന്തി മനുസ്സപുരിസവേസം. ഏത്ഥ തിരച്ഛാനഗതാ നാമ വേസനിമ്മാനാരഹാ ഇദ്ധിമന്താ നാഗസുപണ്ണാ.

൯൩൧. വദതോതി അധികം ധമ്മം ഭാസതോ.

൯൩൨. ഇത്ഥിരൂപന്തി മനുസ്സിത്ഥിവേസം. തിരച്ഛാനഗതിത്ഥിയാതി വുത്തസരൂപായ തിരച്ഛാനഗതിത്ഥിയാ.

൯൩൩. സയം ഉട്ഠായ നിസീദിത്വാ പുന ധമ്മം ദേസേന്തസ്സ അനാപത്തി പകാസിതാതി സമ്ബന്ധോ. മാതുഗാമസ്സ വാ തഥാതി ഏത്ഥ ‘‘തഥാ’’തി ഇമിനാ വുത്തപ്പകാരസ്സ ഗഹിതത്താ ഉട്ഠായ നിസിന്നസ്സ മാതുഗാമസ്സ പുന ധമ്മം ദേസേന്തസ്സ അനാപത്തി പകാസിതാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ഉട്ഠായാ’’തിആദിനാ ഇരിയാപഥപരിവത്തനദസ്സനേന നാനാഇരിയാപഥേപി അനാപത്തിം ദീപേതി.

൯൩൪. അഞ്ഞിസ്സാ പുന അഞ്ഞിസ്സാതി ഏത്ഥ ‘‘ആഗതാഗതായാ’’തി സേസോ. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘അഞ്ഞസ്സ മാതുഗാമസ്സാതി ഏകിസ്സാ ദേസേത്വാ പുന ആഗതാഗതായ അഞ്ഞിസ്സാപി ദേസേതീതി ഏവം ഏകാസനേ നിസിന്നോ മാതുഗാമസതസഹസ്സന്നമ്പി ദേസേതീതി അത്ഥോ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൬൬). അവുത്തസമുച്ചയത്ഥേന ച-സദ്ദേന ‘‘പഞ്ഹം പുട്ഠോ കഥേതീ’’തി (പാചി. ൬൬) ഇദം സമുച്ചിനോതി. ‘‘ദീഘനികായോ കിമത്ഥിയോ ഭന്തേ’’തി പഞ്ഹം പുച്ഛതോ മാതുഗാമസ്സ സബ്ബം ദീഘനികായം വദതോപി അനാപത്തി. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘പഞ്ഹം പുച്ഛതി, പഞ്ഹം പുട്ഠോ കഥേതീതി മാതുഗാമോ ‘ദീഘനികായോ നാമ ഭന്തേ കിമത്ഥം ദീപേതീ’തി പുച്ഛതി, ഏവം പഞ്ഹം പുട്ഠോ ഭിക്ഖു സബ്ബം ചേപി ദീഘനികായം കഥേതി, അനാപത്തീ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൬൬). ഏത്ഥ ച സബ്ബം ചേപി ദീഘനികായം കഥേതീതി യാവ ന നിട്ഠാതി, താവ പുനദിവസേപി കഥേതി.

൯൩൫. ധമ്മസ്സ ദേസനായ, വിഞ്ഞുമനുസ്സപുരിസസ്സ അസന്നിഹിതകരണേന ച ആപജ്ജിതബ്ബതോ ക്രിയാക്രിയം.

ധമ്മദേസനാകഥാവണ്ണനാ.

൯൩൬. മഹഗ്ഗതം രൂപാരൂപജ്ഝാനം. പണീതം ലോകുത്തരധമ്മം. പധാനഭാവം നീതന്തി പണീതം. ആരോചേന്തസ്സാതി ‘‘പഠമം ഝാനം സമാപജ്ജാമീ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൨൦൧) നയേന ചതുത്ഥപാരാജികേ വുത്തനയേന വദന്തസ്സ. പരിനിബ്ബാനകാലേ ച പുട്ഠകാലേ ച ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനീനം അത്തനാ ലദ്ധസ്സ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മസ്സ ആരോചേതബ്ബത്താ ‘‘ഠപേത്വാ ഭിക്ഖുനിം ഭിക്ഖു’’ന്തി വുത്തം. ‘‘അഞ്ഞസ്സാ’’തി സേസോ. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘ഉപസമ്പന്നസ്സ ഭൂതം ആരോചേതീതി ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മമേവ സന്ധായ വുത്തം. പരിനിബ്ബാനകാലേ, ഹി അന്തരാ വാ അതികഡ്ഢിയമാനേന ഉപസമ്പന്നസ്സ ഭൂതം ആരോചേതും വട്ടതീ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൭൭). ഭൂതേതി ഏത്ഥ ‘‘ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മേ ആരോചിതേ’’തി വത്തബ്ബം, നിമിത്തത്ഥേ ഭുമ്മം, അത്തനോ സന്താനേ ഇമസ്മിം അത്തഭാവേ സിദ്ധഉത്തരിമനുസ്സധമ്മസ്സ ആരോചനനിമിത്തന്തി അത്ഥോ.

൯൩൭. നോ ചേ ജാനാതി സോ വുത്തന്തി യസ്സ ആരോചേതി, സോ സചേ സുതക്ഖണേയേവ വുത്തനയേനേവ ‘‘ഏസ പഠമജ്ഝാനസ്സ ലാഭീ’’തിആദിനാ നയേന വുത്തം നോ ജാനാതി. പരിയായവചനേതി ‘‘യോ തേ വിഹാരേ വസതി, സോ പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭീ’’തി ഏവമാദിപരിയായവചനേ. യസ്സ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം ആരോചേതി, സോ സചേ സുതസമനന്തരം ‘‘ഏസ ഏവം വദതീ’’തി വുത്തം നോ ജാനാതി, താദിസസ്സ ആരോചേന്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഹോതി ആപത്തി ദുക്കടന്തി സമ്ബന്ധോ. അസ്സ ഭൂതസ്സ പരിയായവചനേ ച ഭിക്ഖുനോ ആപത്തി ദുക്കടം ഹോതീതി യോജനാ.

൯൩൮. തഥാരൂപേ കാരണേ സതീതി പരസ്സ കാരണഭാവം ഞത്വാപി പടിപത്തിയാ അമോഘഭാവദസ്സനസമുത്തേജനസമ്പഹംസനാദികരസങ്ഖാതേ കാരണേ സതി. സബ്ബസ്സാപീതി ഉപസമ്പന്നാനുപസമ്പന്നസ്സ സബ്ബസ്സ. സീലാദിന്തി സീലസുതപരിയത്തിഗുണം. വദതോതി ഏത്ഥ ‘‘ഭിക്ഖുനോ’’തി പകരണതോ ലബ്ഭതി.

൯൩൯. തദസമ്ഭവാതി ദിട്ഠിസമ്പന്നസ്സ ഉമ്മാദാദീനം അസമ്ഭവാ. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘ദിട്ഠിസമ്പന്നാനം ഉമ്മാദസ്സ വാ ചിത്തക്ഖേപസ്സ വാ അഭാവാതി. മഹാപച്ചരിയമ്പി ഹി വിചാരിത’’ന്തി (പാചി. അട്ഠ. ൭൭). ഉമ്മത്തകപദസ്സ അവചനേ കാരണം വദന്തേനേവ ഖിത്തചിത്താദിപദാനം അവചനേ കാരണഞ്ച ഉപലക്ഖണതോ ദസ്സിതമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. ഏത്ഥ ച മഗ്ഗഫലദിട്ഠിയാ സമന്നാഗതാനം അരിയാനമേവ ഹി ഉമ്മത്തകാദിഭാവോ നത്ഥി. ഝാനലാഭിനോ പന തസ്മിം സതി ഝാനാ പരിഹായന്തി, തസ്മാ തേസം അഭൂതാരോചനപച്ചയാ അനാപത്തി വത്തബ്ബാ, ന ഭൂതാരോചനപച്ചയാ.

൯൪൦. ഇമിസ്സാപത്തിയാ അഞ്ഞത്ര ഝാനമഗ്ഗാദിലാഭീനം അഞ്ഞസ്സ അസമ്ഭവാ ‘‘കുസലാബ്യാകതേഹേവ ദ്വിചിത്ത’’ന്തി വുത്തം. ഇദഞ്ച ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദേന അരിയപുഗ്ഗലേയേവ സന്ധായ വുത്തം. പണ്ണത്തിം അജാനന്താ പന ഝാനലാഭീ പുഥുജ്ജനാ നാനാവത്ഥുമ്ഹി ലോഭവസേന അകുസലചിത്തേനാപി ന ആരോചേന്തീതി നത്ഥി, തസ്മാ ‘‘തിചിത്ത’’ന്തി വത്തബ്ബം സിയാ, തഥാപി ബഹുലേന കുസലാബ്യാകതാനമേവ സമ്ഭവോതി ഏവം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ദ്വിവേദനം സുഖോപേക്ഖാവസേന. ഇദഞ്ച സിക്ഖാപദം പണ്ണത്തിഅജാനനവസേന അചിത്തകസമുട്ഠാനം ഹോതി. അരിയാ ചേത്ഥ പണ്ണത്തിം ജാനന്താ വീതിക്കമം ന കരോന്തി, പുഥുജ്ജനാ പന പണ്ണത്തിം ജാനിത്വാപി വീതിക്കമം കരോന്തി. തേ ച സത്ഥുനോ ആണാവീതിക്കമചേതനായ ബലവഅകുസലഭാവതോ ഝാനാ പരിഹായന്തീതി ദട്ഠബ്ബം.

ഭൂതാരോചനകഥാവണ്ണനാ.

൯൪൧. ഭിക്ഖുനോ ദുട്ഠുല്ലം ആപത്തിം ഭിക്ഖുസമ്മുതിം ഠപേത്വാ അനുപസമ്പന്നേ ആരോചേന്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ആപത്തീതി യോജനാ. ദുട്ഠുല്ലം ആപത്തിന്തി സങ്ഘാദിസേസോ. നനു ച ‘‘ദുട്ഠുല്ലാ നാമ ആപത്തി ചത്താരി ച പാരാജികാനി തേരസ ച സങ്ഘാദിസേസാ’’തി (പാചി. ൭൯) പദഭാജനേ പാരാജികസങ്ഘാദിസേസാ ദസ്സിതാ, കസ്മാ ഇധ സങ്ഘാദിസേസോവ ഗഹിതോതി? വുച്ചതേ – പാരാജികം ദുട്ഠുല്ലസദ്ദത്ഥദസ്സനത്ഥം വുത്തം, ഇധ പന സങ്ഘാദിസേസോയേവ ഭഗവതാ അധിപ്പേതോതി അട്ഠകഥായം വിചാരിതമേതം. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ ‘‘പാരാജികാനി ദുട്ഠുല്ലസദ്ദത്ഥദസ്സനത്ഥം വുത്താനി, സങ്ഘാദിസേസം പന ഇധ അധിപ്പേത’’ന്തി (പാചി. അട്ഠ. ൭൮). വക്ഖതി ച ‘‘ഇധ സങ്ഘാദിസേസാവ, ദുട്ഠുല്ലാപത്തിയോ മതാ’’തി. അനുപസമ്പന്നേതി ‘‘ഭിക്ഖുഞ്ച ഭിക്ഖുനിഞ്ച ഠപേത്വാ അവസേസോ അനുപസമ്പന്നോ’’തി (പാചി. ൮൦) പദഭാജനേ നിദ്ദിട്ഠഅനുപസമ്പന്നസ്സ ആരോചേന്തസ്സാതി വുത്തം ഹോതി.

ഠപേത്വാ ഭിക്ഖുസമ്മുതിന്തി ‘‘അത്ഥി ഭിക്ഖുസമ്മുതി ആപത്തിപരിയന്താ ന കുലപരിയന്താ’’തിആദിനാ (പാചി. ൮൦) പദഭാജനേ ദസ്സിതം അഭിണ്ഹാപത്തികസ്സ ഭിക്ഖുനോ ആയതിം സംവരത്ഥം ഹിരോത്തപ്പജനനത്ഥം ആപത്തിയോ വാ ഉപാസകകുലാനി വാ ഉഭയമേവ വാ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ വാ അപരിച്ഛിന്ദിത്വാ വാ ആപത്തിയോ ആരോചേതും സങ്ഘേന സങ്ഘമജ്ഝേ തിക്ഖത്തും സാവേത്വാ കതസമ്മുതിം ഠപേത്വാതി വുത്തം ഹോതി. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘അഭിണ്ഹാപത്തികം ഭിക്ഖും ദിസ്വാ ‘ഏവമേസ പരേസു ഹിരോത്തപ്പേനാപി ആയതിം സംവരം ആപജ്ജിസ്സതീ’തി തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഹിതേസിതായ തിക്ഖത്തും അപലോകേത്വാ സങ്ഘേന കാതബ്ബാ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൮൦).

൯൪൨. ഘടേത്വാ വദന്തസ്സേവാതി ഏവകാരോ യഥാഠാനേ യോജേതബ്ബോ. ഏവകാരേന ബ്യവച്ഛിന്നമത്ഥം വക്ഖതി ‘‘വത്ഥു’’ന്തിആദിനാ. ‘‘അസുചിം മോചേത്വാ’’തി ഇമിനാ വത്ഥുമാഹ, ‘‘സങ്ഘാദിസേസ’’ന്തി ഇമിനാ ആപത്തിം. വജ്ജമേവ വജ്ജതാ. ‘‘പാചിത്തിയാപത്തീ’’തി ഇമസ്സായം പരിയായോ. ‘‘അയം അസുചിം മോചേത്വാ സങ്ഘാദിസേസം ആപന്നോ’’തി വത്ഥുനാ സദ്ധിം ഘടേത്വാ ആപത്തിം വദന്തസ്സ വജ്ജതാ പാചിത്തിയാപത്തി ഹോതീതി യോജനാ.

൯൪൩. സുദ്ധസ്സാതി പാരാജികമനാപന്നസ്സ. വദന്തി വദനഹേതു, വത്ഥുനാ സദ്ധിം സങ്ഘാദിസേസസ്സ കഥനതോതി അത്ഥോ.

൯൪൪. അദുട്ഠുല്ലായാതി സങ്ഘാദിസേസതോ അഞ്ഞായ ആപത്തിയാ. ദുട്ഠുല്ലസഞ്ഞിനോതി സങ്ഘാദിസേസസഞ്ഞിനോ. സേസാ ആപത്തിയോപി വാതി സങ്ഘാദിസേസം വിനാ സേസേ ഛളാപത്തിക്ഖന്ധേ.

൯൪൫. തഥാതി ദുക്കടം അതിദിസതി. പഞ്ചധാ മതം അനുപസമ്പന്നസ്സ ദുട്ഠുല്ലം അജ്ഝാചാരം ആരോചേന്തസ്സ തഥാ ദുക്കടന്തി യോജനാ. അനുപസമ്പന്നസ്സ പഞ്ചധാ മതം ദുട്ഠുല്ലം അജ്ഝാചാരന്തി ച പാണാതിപാതാദിപഞ്ചസിക്ഖാപദവീതിക്കമാ ഗഹിതാ. കേചി പന ‘‘സുക്കവിസ്സട്ഠിആദയോ പഞ്ചാ’’തി വദന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം. പാണാതിപാതാദീനി ഹി ദസേവ സിക്ഖാപദാനി സാമണേരാനം പഞ്ഞത്താനി. തേസം പഞ്ഞത്തേസുയേവ ച സിക്ഖാപദേസു ദുട്ഠുല്ലാദുട്ഠുല്ലവിചാരണാ കാതബ്ബാ, ന ച സുക്കവിസ്സട്ഠിആദീനി വിസും തേസം പഞ്ഞത്താനി അത്ഥീതി.

അഥ ഭിക്ഖുനോ ദുട്ഠുല്ലസങ്ഖാതാനി സുക്കവിസ്സട്ഠിആദീനി അനുപസമ്പന്നസ്സ കിം നാമ ഹോന്തീതി? അജ്ഝാചാരോ നാമ ഹോന്തീതി. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘സുക്കവിസ്സട്ഠി…പേ… അജ്ഝാചാരോ നാമാതി വുത്ത’’ന്തി (പാചി. അട്ഠ. ൮൨). ഇമിനാപി ചേതം സിദ്ധം ‘‘അനുപസമ്പന്നസ്സ സുക്കവിസ്സട്ഠിആദി ദുട്ഠുല്ലം നാമ ന ഹോതീ’’തി. ‘‘അജ്ഝാചാരോ നാമാ’’തി ഹി വദന്തോ അനുപസമ്പന്നസ്സ സുക്കവിസ്സട്ഠിആദി കേവലം അജ്ഝാചാരോ നാമ ഹോതി, ന പന ദുട്ഠുല്ലോ നാമ അജ്ഝാചാരോതി ദീപേതി. ‘‘അജ്ഝാചാരോ നാമാ’’തി ച അട്ഠകഥായം വുത്തത്താ, അകത്തബ്ബരൂപത്താ ച അനുപസമ്പന്നസ്സ സുക്കവിസ്സട്ഠിആദീനി ദണ്ഡകമ്മവത്ഥുപക്ഖം ഭജന്തി. താനി ച അഞ്ഞസ്സ അനുപസമ്പന്നസ്സ അവണ്ണകാമതായ ആരോചേന്തോ ഭിക്ഖു ദുക്കടം ആപജ്ജതീതി വദന്തി. ഇധ പന അനുപസമ്പന്നഗ്ഗഹണേന സാമണേരസാമണേരിസിക്ഖമാനാനം ഗഹണം വേദിതബ്ബം.

അദുട്ഠുല്ലം അജ്ഝാചാരന്തി യോജനാ. ‘‘അനുപസമ്പന്നസ്സാ’’തി ച അജ്ഝാഹരിതബ്ബാനി. അനുപസമ്പന്നസ്സ യഥാവുത്തേഹി പഞ്ചസിക്ഖാപദേഹി അഞ്ഞം വികാലഭോജനാദിം അദുട്ഠുല്ലം അജ്ഝാചാരം വാ. യഥാഹ ‘‘അനുപസമ്പന്നസ്സ ദുട്ഠുല്ലം വാ അദുട്ഠുല്ലം വാ അജ്ഝാചാര’’ന്തിആദി (പാചി. ൮൨).

൯൪൬. കേവലം വത്ഥും വാ ആരോചേന്തസ്സാതി ‘‘അയം സുക്കവിസ്സട്ഠിം ആപന്നോ’’തിആദിനാ നയേന വത്ഥുമത്തം ആരോചേന്തസ്സ. കേവലം ആപത്തിം വാ ആരോചേന്തസ്സാതി ‘‘അയം പാരാജികം ആപന്നോ, അയം സങ്ഘാദിസേസം ആപന്നോ’’തിആദിനാ നയേന ആപത്തിമത്തം ആരോചേന്തസ്സ ച. ഭിക്ഖുസമ്മുതിയാതി ഏത്ഥ വത്ഥുനാ ഘടേത്വാ ആപത്തിം ആരോചേന്തസ്സാതി ഗഹേതബ്ബം. ‘‘തഥാ’’തി ഇമിനാ ‘‘അനാപത്തീ’’തി ഏതം പരാമസതി.

ദുട്ഠുല്ലാരോചനകഥാവണ്ണനാ.

൯൪൮. അകപ്പിയം പഥവിന്തി പദഭാജനേ ‘‘ദ്വേ പഥവിയോ ജാതാ ച പഥവീ അജാതാ ച പഥവീ’’തി (പാചി. ൮൬) ഉദ്ദിസിത്വാ –

‘‘ജാതാ നാമ പഥവീ സുദ്ധപംസു സുദ്ധമത്തികാ അപ്പപാസാണാ അപ്പസക്ഖരാ അപ്പകഥലാ അപ്പമരുമ്ബാ അപ്പവാലികാ യേഭുയ്യേനപംസുകാ യേഭുയ്യേനമത്തികാ, അദഡ്ഢാപി വുച്ചതി ജാതാ പഥവീ. യോപി പംസുപുഞ്ജോ വാ മത്തികാപുഞ്ജോ വാ അതിരേകചാതുമാസം ഓവട്ഠോ, അയമ്പി വുച്ചതി ജാതാ പഥവീ’’തി (പാചി. ൮൬) ച,

‘‘അജാതാ നാമ പഥവീ സുദ്ധപാസാണാ സുദ്ധസക്ഖരാ സുദ്ധകഥലാ സുദ്ധമരുമ്ബാ സുദ്ധവാലികാ അപ്പപംസു അപ്പമത്തികാ യേഭുയ്യേനപാസാണാ യേഭുയ്യേനസക്ഖരാ യേഭുയ്യേനകഥലാ യേഭുയ്യേനമരുമ്ബാ യേഭുയ്യേനവാലികാ, ദഡ്ഢാപി വുച്ചതി അജാതാ പഥവീ. യോപി പംസുപുഞ്ജോ വാ മത്തികാപുഞ്ജോ വാ ഊനചാതുമാസം ഓവട്ഠോ, അയമ്പി വുച്ചതി അജാതാ പഥവീ’’തി (പാചി. ൮൬) ച –

നിദ്ദിട്ഠാസു ദ്വീസു പഥവീസു ജാതപഥവിസങ്ഖാതം അകപ്പിയപഥവിം.

ഏത്ഥ പാസാണാദീനം ലക്ഖണം അട്ഠകഥായം ‘‘മുട്ഠിപ്പമാണതോ ഉപരി പാസാണാതി വേദിതബ്ബാ, മുട്ഠിപ്പമാണാ സക്ഖരാ. കഥലാതി കപാലഖണ്ഡാനി. മരുമ്ബാതി കടസക്ഖരാ. വാലികാതി വാലുകായേവാ’’തി വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. യേഭുയ്യേനപംസുകാദീനം ലക്ഖണം ‘‘യേഭുയ്യേനപംസുകാതി തീസു കോട്ഠാസേസു ദ്വേ കോട്ഠാസാ പംസു, ഏകോ പാസാണാദീസു അഞ്ഞതരോ കോട്ഠാസോ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൮൬) ച ‘‘അദഡ്ഢാപീതി ഉദ്ധനപത്തപചനകുമ്ഭകാരാവാപാദിവസേന തഥാ തഥാ അദഡ്ഢാ’’തിആദി അട്ഠകഥാതോ ച വേദിതബ്ബം. ‘‘അപ്പപംസുഅപ്പമത്തികാ’’തി ദ്വീസുപി പദേസു നിദ്ദേസരൂപേന യേഭുയ്യേനപാസാണാദിപദപഞ്ചകം വുത്തം, തത്ഥാപി അത്ഥോ യേഭുയ്യേനപംസുപദാദീസു വുത്തവിപല്ലാസേന വേദിതബ്ബോ. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘തേസംയേവ ഹി ദ്വിന്നം പഭേദദസ്സനമേത’’ന്തി (പാചി. ൮൬).

ഖണേയ്യ വാതി ഏവരൂപം അകപ്പിയപഥവിപദേസം അന്തമസോ പാദങ്ഗുട്ഠേനാപി സമ്മുഞ്ജനിസലാകായപി സയം വാ ഖണതി. ഖണാപേയ്യ വാതി അഞ്ഞേന വാ ‘‘ഇദം ഖണാഹീ’’തിആദിനാ അകപ്പിയവോഹാരേന ഖണാപേയ്യ. ഭേദാപേയ്യാതി തഥേവ ഭേദാപേയ്യ. ഭിന്ദേയ്യ വാതി പസ്സാവധാരാദീഹിപി ഭിന്ദേയ്യ. അധികാരവസേന വാ-സദ്ദസ്സ സബ്ബകിരിയാപദേഹി സമ്ബന്ധോ ലബ്ഭതീതി ഭേദാപേയ്യ ചാതി ഏത്ഥ ച-സദ്ദോ ഇധ അവുത്തസ്സ ‘‘ദഹതി വാ, ദഹാപേതി വാ’’തി പദദ്വയസ്സ സമുച്ചയകോതി വേദിതബ്ബോ. അന്തമസോ പത്തമ്പി പചന്തോ സയം വാ ദഹതി, അഞ്ഞേന വാ ദഹാപേതീതിആദി ഇമേസം പദാനം അട്ഠകഥാവസേന (പാചി. അട്ഠ. ൮൭) വേദിതബ്ബം. പാചിത്തിയം സിയാതി ഖണന്തസ്സ, ഭിന്ദന്തസ്സ ച പഹാരേ പഹാരേ പാചിത്തിയം.

൯൪൯. ആണാപേന്തസ്സ ആണത്തിഗണനായ, ദഹന്തസ്സ അഗ്ഗിപാതഗണനായ ഹോതീതി ഇദം ‘‘പഹാരേ പഹാരേ പാചിത്തിയ’’ന്തിആദിഅട്ഠകഥാവചനവസേന വേദിതബ്ബം, ഇമമേവ ദസ്സേതുമാഹ ‘‘സയമേവാ’’തിആദി.

൯൫൦. ആണാപേന്തസ്സാതി സകിം ആണാപേന്തസ്സ.

൯൫൧. ‘‘ഖണാപേയ്യാ’’തി സാമഞ്ഞവചനസ്സ അപവാദദസ്സനത്ഥം ‘‘ഖണ പോക്ഖരണി’’ന്തിആദിമാഹ. കോചി ദോസോ ന വിജ്ജതീതി ഏത്ഥ പോക്ഖരണിആവാടാദിസദ്ദാനം പഥവിപരിയായത്താഭാവതോ ഏവംവചനേന അനാപത്തീതി അധിപ്പായോ.

൯൫൨. ‘‘ഇമം ഇധാ’’തിആദീനം പദാനം പച്ചക്ഖഭൂതാധിപ്പേതഭൂമിവാചകത്താ തേഹി യോജേത്വാ വുത്തസ്സ തസ്സേവ പയോഗസ്സ ആപത്തികരഭാവം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘ഇമ’’ന്തിആദി.

൯൫൩. കന്ദന്തി താലാദികന്ദം. കുരുന്ദന്തി കുലചോചരുക്ഖം. ഥൂണന്തി ഥമ്ഭം. ഖാണുകന്തി സാഖാവിടപരഹിതം രുക്ഖാവയവം. മൂലന്തി പഥവിയാ സുപ്പതിട്ഠിതഭാവകരം രുക്ഖാവയവം. വട്ടതീതി അനിയമേത്വാ വചനേന അനാപത്തിഭാവതോ വട്ടതി.

൯൫൪. ഇമന്തി പച്ചക്ഖപരാമാസപദേന നിയമേത്വാ വചനതോ ആപത്തി ഹോതീതി ആഹ ‘‘നിയമേത്വാന വത്തും പന ന വട്ടതീ’’തി.

൯൫൫. ഘടേഹി ഉസ്സിഞ്ചിതുന്തി ഘടേഹി ഗഹേത്വാ അവസിഞ്ചിതും. തനുകദ്ദമോതി ജമ്ബാലോ. ബഹലം കദ്ദമം ഭിക്ഖുനാ അപനേതും ന ച വട്ടതീതി യോജേതബ്ബം.

൯൫൬. നദിയാദീനന്തി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന ഗങ്ഗാകന്ദരാദീനം ഗഹണം. ‘‘തട’’ന്തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. വട്ഠന്തി വുട്ഠീഹി ഓവട്ഠഞ്ച. ചാതുമാസന്തി വികോപനകിരിയായ അച്ചന്തസംയോഗേ ഉപയോഗവചനം, ചാതുമാസബ്ഭന്തരേ വികോപേതും വട്ടതീതി അത്ഥോ.

൯൫൭. സചേ തോയസ്മിം പതതി തടന്തി യോജനാ, സചേ കൂലം ഭിജ്ജിത്വാ അന്തോഉദകേ പതതീതി. ദേവേ വുട്ഠേപീതി പജ്ജുന്നദേവേ വുട്ഠേപി. വുട്ഠ-സദ്ദോ കത്തുസാധനോ. ചാതുമാസമതിക്കന്തേപീതി യോജനാ. തത്ഥ ഹേതുദസ്സനത്ഥമാഹ ‘‘തോയേ ദേവോ ഹി വസ്സതീ’’തി.

൯൫൮. സോണ്ഡിന്തി പാസാണപോക്ഖരണിം. തത്ഥ തൂതി ഉദകരഹിതേ തസ്മിം സോണ്ഡിആവാടേ.

൯൫൯. അന്തോചാതുമാസം സോധേതും ഭിന്ദിതുന്തി യോജനാ. ‘‘സോധേതും ഭിന്ദിതും വികോപേതു’’ന്തി കിരിയാപദേഹി ‘‘രജ’’ന്തി കമ്മപദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. തം രജോരാസിം ദേവേ വുട്ഠേ പച്ഛാ ഉദകസ്സ ഛിന്നത്താ ബഹലഭൂമിസുക്ഖമ്പി വുട്ഠിപാതദിവസതോ പട്ഠായ അന്തോചാതുമാസേ കോപേതും ഭിന്ദിതും വട്ടതീതി അത്ഥോ.

൯൬൦. പുണ്ണേ സോണ്ഡിമ്ഹി തം രജം വികോപേതും വട്ടതി ചാതുമാസതോ ഉദ്ധന്തി യോജനാ.

൯൬൧. ‘‘ഫുസായന്തേ’’തി ഏതേന ‘‘ദേവോ’’തി ഇദം ഭുമ്മവസേന വിപരിണാമേത്വാ ‘‘ദേവേ ഫുസായന്തേ’’തി യോജേതബ്ബം, പജ്ജുന്നദേവേ വുട്ഠിപാതം കരോന്തേതി അത്ഥോ. പിട്ഠിപാസാണകേതി പാസാണപിട്ഠേ. തമ്പീതി തഥാ പാസാണപിട്ഠേ ലഗ്ഗം തമ്പി രജം.

൯൬൨. അകതപബ്ഭാരോ നാമ യഥാ ഹേട്ഠാഭാഗോ വുട്ഠിഫുസിതേഹി ന തേമീയതി, തഥാ നമിത്വാ ഠിതപബ്ബതപ്പദേസോ. ഇദം അനോവസ്സകട്ഠാനേ ഉട്ഠിതവമ്മികാനം ഉപലക്ഖണം.

൯൬൩. അബ്ഭോകാസേ വുട്ഠിതോ വമ്മികോ സചേ ഓവട്ഠോ, കം ചാതുമാസം വികോപേതും വട്ടതീതി സമ്ബന്ധോ. ചാതുമാസന്തി വികോപനകിരിയായ അച്ചന്തസംയോഗേ ഉപയോഗവചനം. രുക്ഖേതി ച ഥമ്ഭപാസാണാദീനം ഉപലക്ഖണം. ഉപചികാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന കാളകിപില്ലികാദീനം ഗഹണം. സോ നയോതി ‘‘ഓവട്ഠദിവസതോ ഉത്തരി ചാതുമാസബ്ഭന്തരേ കോപേതും വട്ടതീ’’തി യഥാവുത്തോ നയോ.

൯൬൪. മൂസികുക്കിരം നാമ മൂസികാഹി ഉദ്ധടപംസു. മൂസികാനം ഉക്കിരോ മൂസികുക്കിരോതി വിഗ്ഗഹോ. ഗോകണ്ടകം നാമ ഗുന്നം ഖുരാനം ഉട്ഠിതമത്തികാ. ഗണ്ഡുപ്പാദമലം നാമ ഭൂലതായ മലമത്തികാ. സമ്ബന്ധം പന പകതിഭൂമിം അകോപേന്തേന മത്ഥകതോ ഗണ്ഹിതും വട്ടതി.

൯൬൫. കസീതി കസിതട്ഠാനം, തത്ഥ നങ്ഗലേന ഉദ്ധടമത്തികാ കസിനങ്ഗലമത്തികാ. ‘‘അച്ഛിന്നാ’’തിഇമിനാ ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം കത്വാ ആയതം ഹുത്വാ ഠിതമത്തികാപടലമ്പി അജാതപഥവീ സിയാതി ആസങ്കാനിവത്തനത്ഥമാഹ ‘‘ഭൂമിസമ്ബന്ധാ’’തി. സാതി കസിനങ്ഗലമത്തികാ.

൯൬൬. സേനാസനന്തി ഏത്ഥ ‘‘പുരാണ’’ന്തി പാഠസേസോ ഗഹേതബ്ബോ. ഓവട്ഠം ചാതുമാസതോ ഉദ്ധം ന വികോപയേതി യോജനാ.

൯൬൭. തതോതി ഓവട്ഠദിവസതോ പട്ഠായ ചാതുമാസാതിക്കന്തഗേഹതോ. ‘‘ഗോപാനസി’’ന്തി ഇമിനാ ഗോപാനസിമത്ഥകേ ഠിതഉപചികാപംസുമ്ഹി ഭിജ്ജന്തേപി അനാപത്തിഭാവം ദീപേതി. ‘‘ഭിത്തി’’ന്തി ഇമിനാ തദേകദേസം ഭിത്തിപാദാദിദാരുമാഹ. ഇദമ്പി ഭിത്തിമത്തികം ഉപചികാമത്തികം സന്ധായ വുത്തം. ‘‘ഥമ്ഭ’’ന്തി ഇദമ്പി തംസമ്ബന്ധപാകാരഭൂമിമത്തികാഉപചികാദിപംസും സന്ധായ വുത്തം. പദരത്ഥരന്തി അത്ഥതപദരം. ഇദമ്പി പദരാനം ഉപരി മത്തികാഉപചികാപംസും സന്ധായ വുത്തം. ‘‘ഗോപാനസി’’ന്തിആദീഹി പദേഹി ‘‘ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി പച്ചേകം യോജനീയം. ‘‘ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ഇമിനാ വികോപനാധിപ്പായാഭാവം ദീപേതി.

൯൬൮. ഗണ്ഹന്തസ്സാതി ഏത്ഥ അനാദരേ സാമിവചനം, ‘‘സുദ്ധചിത്തേനാ’’തി പാഠസേസോ. ഇട്ഠകാതി ഛദനിട്ഠകാ. ആദി-സദ്ദേന പാസാണസമുദ്ദഫേണാദീനം ഗഹണം. പതതീതി സുദ്ധചിത്തേന ഗണ്ഹന്തേ സചേ മത്തികാ ഛിജ്ജിത്വാ പതതി, അനാപത്തീതി അത്ഥോ. മത്തികന്തി ഭിത്തിയം, ഛദനേ ച ചാതുമാസാധികോവട്ഠമത്തികം, അനോവട്ഠം ചേ, ഗണ്ഹിതും വട്ടതീതി. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘സചേ യാ യാ അതിന്താ, തം തം ഗണ്ഹാതി, അനാപത്തീ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൮൬). യദി ഗണ്ഹതി, ആപത്തി സിയാതി യോജനാ.

൯൬൯. അതിന്തോതി വസ്സോദകേന അതിന്തോ, ഇമിനാ വിനിച്ഛിതബ്ബവത്ഥും ദസ്സേതി. തസ്സ അന്തോഗേഹേ ച ബഹി ച സമ്ഭവതോ അന്തോഗേഹേ ഠിതസ്സ താവ വിനിച്ഛയം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘അന്തോഗേഹേ സചേ സിയാ’’തി. വസ്സോദകേന തിന്താതിന്തേസു ദ്വീസു മത്തികാപുഞ്ജേസു അതിന്തം താവ ദസ്സേതുമാഹ ‘‘അനോവട്ഠോ ചാ’’തി.

൯൭൦. വസ്സോദകേന തിന്തേ വിനിച്ഛയം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘വുട്ഠേ പുന ചാ’’തിആദി. ‘‘വുട്ഠേ’’തി ഇമിനാ ‘‘മത്തികാപുഞ്ജോ’’തി പദം ഭുമ്മവസേന വിപരിണാമേത്വാ വുട്ഠേ മത്തികാപുഞ്ജേതി യോജേതബ്ബം, ‘‘ഏകദിവസമ്പീ’’തി സേസോ, ഗേഹസ്മിന്തി ഏത്ഥ ‘‘ഠിതേ’’തി വത്തബ്ബം, ഗേഹസ്മിം ഠിതേ മത്തികാപുഞ്ജേ വസ്സോദകേന ഏകദിവസമ്പി തിന്തേതി വുത്തം ഹോതി. വക്ഖമാനനയേന അഞ്ഞത്ഥ പഹരിത്വാ ഉട്ഠിതേന തേന അതേമിത്വാ ഉജുകം പതിതേഹി വസ്സഫുസിതേഹി തിന്തേതി ഗഹേതബ്ബം. സചേ സബ്ബോ തിന്തോ ഹോതീതി യോജനാ. ‘‘മത്തികാപുഞ്ജോ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ.

൯൭൧. ‘‘സബ്ബോ’’തി ഇമിനാ വിസേസനേന ബ്യവച്ഛിന്നം ഏകദേസതിന്തേ വിനിച്ഛയം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘യത്തക’’ന്തിആദി. തു-സദ്ദോ ഇമമേവ വിസേസം ജോതേതി. യത്തകന്തി ഹേട്ഠാ അനോതരിത്വാ മത്ഥകതോ, പരിയന്തകതോ ച യത്തകപ്പമാണം. തത്ഥാതി മത്തികാപുഞ്ജേ. ‘‘അകപ്പിയ’’ന്തി ഏതസ്സ ‘‘ചാതുമാസച്ചയേനാ’’തി അനുവത്തതി. ‘‘അതിന്തം…പേ… കപ്പിയ’’ന്തി ഇമിനാ അകപ്പിയട്ഠാനം പരിഹരിത്വാ വാ കപ്പിയകാരകേഹി കപ്പിയവചനേന ഹരാപേത്വാ വാ അതിന്തം ഠാനം യഥാകാമം വളഞ്ജേതബ്ബന്തി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോ ഹോതി. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘കപ്പിയകാരകേഹീ’’തിആദി (പാചി. അട്ഠ. ൮൬).

൯൭൨. വാരിനാതി ഉജുകം ആകാസതോ പതിതവസ്സോദകേന. അഞ്ഞത്ഥ പഹരിത്വാ തത്ഥ പതിത്വാ തേമിതേ വട്ടതി. സോ മത്തികാപുഞ്ജോ. തതോ പരന്തി ഏകാബദ്ധകാലതോ ഉത്തരിം സോ മത്തികാപുഞ്ജോ വാരിനാ തേമിതോ ഭൂമിയാ ഏകാബദ്ധോ ചേ ഹോതി, തതോ പരം സാ ജാതാ പഥവീ ഏവ, കോപേതും ന വട്ടതീതി യോജനാ.

൯൭൩. ‘‘ഓവട്ഠോ’’തി ഇമിനാ അനോവട്ഠപാകാരോ കപ്പിയോതി ബ്യതിരേകവസേന ദസ്സേതി. ‘‘മത്തികാമയോ’’തി വിസേസനേന ഇട്ഠകപാകാരാദിം ബ്യവച്ഛിന്ദതി. തസ്സ പന കപ്പിയഭാവം വക്ഖതി ‘‘സചേ ഇട്ഠകപാകാരോ’’തിആദിനാ. ‘‘ചാതുമാസച്ചയേ’’തി ഇമിനാ തതോ അന്തോ വികോപനീയഭാവം ദസ്സേതി.

൯൭൪. തത്ഥാതി ഓവട്ഠേ മത്തികപാകാരേ. അഘംസന്തോവാതി പാകാരമത്തികം അകോപേന്തോ. മത്തസോ ഛുപിത്വാതി പമാണതോ മുദുകം കത്വാ ഹത്ഥതലം ഠപേത്വാ. അല്ലഹത്ഥേനാതി ഉദകതിന്തേന ഹത്ഥതലേന. ഹത്ഥേകദേസോ ഹത്ഥോ നാമ.

൯൭൫. യേഭുയ്യകഥലേ ഠാനേതി പുബ്ബേ വുത്തനയേന യസ്സാ തീസു ഭാഗേസു ദ്വേ ഭാഗാ കഥലാ ഹോന്തി, താദിസേ കപ്പിയപഥവിട്ഠാനേ.

൯൭൬. അബ്ഭോകാസേതി ഉപലക്ഖണത്താ അന്തോഗേഹേപി ഥമ്ഭം ചാലേത്വാ ജാതപഥവിം വികോപേതും ന വട്ടതീതി ദട്ഠബ്ബം. ദ്വീസുപി ഠാനേസു സുദ്ധചിത്തേന നിദ്ദോസഭാവം യഥാവുത്തേന ‘‘ഥമ്ഭം വാ പദരത്ഥരം. ഗണ്ഹിസ്സാമീ’തി സഞ്ഞായ, ഗഹേതും പന വട്ടതീ’’തി ഇമിനാ നയേനാഹ. പഥവിന്തി അകപ്പിയപഥവിം.

൯൭൭. ഉജുമുദ്ധരതോ ന ദോസോതി യോജനാ.

൯൭൮. ഉച്ചാലേത്വാതി ഉക്ഖിപിത്വാ ചാലേത്വാ പരിവത്തേത്വാ. പവട്ടതീതി പവട്ടേത്വാ പവട്ടേത്വാ നേതീതി അത്ഥോ. സുദ്ധചിത്തസ്സാതി ‘‘ഭൂമി ഭിജ്ജതീ’’തി അസല്ലക്ഖേത്വാ ‘‘പാസാണം പവട്ടേത്വാ പവട്ടേത്വാ ഹരിസ്സാമീ’’തി സുദ്ധചിത്തവതോ.

൯൭൯. ഭൂമിയം ദാരൂനി ഫാലേന്താനമ്പി ഭൂമിയം സാഖാദീനി കഡ്ഢതോ ചാതി യോജനാ.

൯൮൦. കണ്ടകന്തി രുക്ഖകണ്ടകം, മച്ഛകണ്ടകഞ്ച. സൂചി നാമ അയോമയദന്തമയതമ്ബമയകട്ഠമയാദിസൂചീനം അഞ്ഞതരാ. അട്ഠിം വാതി ഗോമഹിംസാദീനം അട്ഠിം വാ. ഹീരം വാതി നാളികേരാദിഹീരം വാ. ആകോടേതുന്തി യഥാ ഏകകോടി ഭൂമിം പവിസതി, തഥാ താളേതും. പവേസേതുന്തി ഭൂമിം ഗമയിതും.

൯൮൧. പസ്സാവം മുത്തം. മേദനിന്തി ഏത്ഥ അകപ്പിയപഥവിമാഹ. ഭിന്ദിസ്സാമീതി ഏത്ഥ ‘‘ഏവം ചിന്തേത്വാ’’തി സേസോ.

൯൮൨. കരോന്തസ്സാതി സുദ്ധചിത്തേന പസ്സാവം കരോന്തസ്സാതിയോജേതബ്ബം. ‘‘സമ്മജ്ജതോ’’തി ഇദം ‘‘സമ്മജ്ജന്തേനാ’’തി ഗഹേതബ്ബം, ‘‘സമ്മജ്ജനിയാ’’തി സേസോ, അനന്തരം മേദനീപദം ഉപയോഗവസേന ‘‘മേദനി’’ന്തി ഗഹേതബ്ബം, ‘‘വിസമ’’ന്തി സേസോ, ‘‘സമം കാതു’’ന്തി ഇമിനാ യോജേതബ്ബം, സമ്മജ്ജന്തേന ഉച്ചട്ഠാനം മദ്ദിത്വാ, ആവാടട്ഠാനം പവേസേത്വാ സമം കാതും സമ്മജ്ജനിയാ ഘംസേതും ന വട്ടതീതി അത്ഥോ. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘വിസമം ഭൂമിം സമം കരിസ്സാമീതി സമ്മജ്ജനിയാ ഘംസിതുമ്പി ന വട്ടതീ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൮൬).

൯൮൩. പാദങ്ഗുട്ഠേന വാതി ഏത്ഥ സമുച്ചയത്ഥേന വാ-സദ്ദേന അട്ഠകഥായം വുത്തം ‘‘കത്തരയട്ഠിയാ ഭൂമിം കോട്ടേന്തീ’’തി ഇദം സങ്ഗണ്ഹാതി. ലിഖിതുമ്പീതി രാജിം കാതുമ്പി ഭൂമിം ഭിന്ദന്തേനാതി യോജനാ. പാദേഹീതി പാദതലേഹി.

൯൮൫. ഭൂമിന്തി അകപ്പിയഭൂമിം. ദഹതി ദഹാപേതീതി ഏത്ഥ ‘‘യോ’’തി ച ‘‘തസ്സാ’’തി ച സമ്ബന്ധവസേന ലബ്ഭതി. പത്തം ദഹന്തസ്സാതി ഛവിയാ ഥിരഭാവത്ഥം ധൂമം ഗാഹാപേത്വാ തിണുക്കാദീഹി പത്തം ഗണ്ഹന്തസ്സ.

൯൮൬. തത്തകാനേവാതി ഠാനപ്പമാണാനേവ. ഇധാപി ‘‘യോ’’തി ച ‘‘തസ്സാ’’തി ച സാമത്ഥിയാ ലബ്ഭതി.

൯൮൭. ഭൂമിയന്തി അകപ്പിയഭൂമിയം. പത്തം പചീയതി ഏത്ഥാതി പത്തപചനം, കപാലം, തസ്മിം കപാലേ.

൯൮൮. സോ അഗ്ഗി താനി ദാരൂനി ദഹന്തോ ഗന്ത്വാ ചേ ഏകംസേന ഭൂമിം ദഹതി, തസ്മാ ദാരൂനം ഉപരി അഗ്ഗിം ഠപേതും ന വട്ടതീതി യോജനാ.

൯൮൯. ഇട്ഠകാ ആവപീയന്തി പച്ചന്തി ഏത്ഥാതി ഇട്ഠകാവാപോ, സോ ഏവ ഇട്ഠകാവാപകോ, ഇട്ഠകാപചനട്ഠാനം. ആദി-സദ്ദേന കുമ്ഭകാരാവാപാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി.

൯൯൦. ഉപാദീയതീതി ഉപാദാനം, ഇന്ധനം, ന ഉപാദാനം അനുപാദാനം, ഇന്ധനതോ അഞ്ഞം, തതോ അനുപാദാനതോതി അത്ഥോ. ഖാണുകേതി മതഖാണുകേ ച സുക്ഖരുക്ഖേ ച ഭൂമിഗതം അദത്വാ ‘‘നിബ്ബാപേസ്സാമീ’’തി അഗ്ഗിദാനം വട്ടതി. പച്ഛാ ഉസ്സാഹേ കതേപി ന നിബ്ബായതി, ന ദോസോതി. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘സചേ പന ഭൂമിം അപ്പത്തമേവാ’’തിആദി (പാചി. അട്ഠ. ൮൭).

൯൯൧. തിണുക്കന്തി തിണേന ബദ്ധഉക്കം. തിണുക്കന്തി ഉപലക്ഖണം. നാളികേരപണ്ണാദീഹി ബദ്ധാപി സങ്ഗയ്ഹന്തി.

൯൯൨. തസ്സ അഗ്ഗിസ്സ പതിതട്ഠാനേ ഇന്ധനം ദത്വാ പുന തം അഗ്ഗിം കാതും വട്ടതീതി മഹാപച്ചരിയം രുതം കഥിതന്തി യോജനാ.

൯൯൩. ‘‘തസ്സ അപഥവിയ’’ന്തി പദച്ഛേദോ. വിമതിസ്സുഭയത്ഥാപീതി പഥവിഅപഥവിദ്വയേപി വേമതികസ്സ. തത്ഥ ജാതാ പഥവീ, ഇതരാ അപഥവീ.

൯൯൪. ഇമന്തി ആവാടം, മത്തികം, പംസും വാ.

പഥവീഖണനകഥാവണ്ണനാ.

മുസാവാദവഗ്ഗോ പഠമോ.

൯൯൫. ഭവന്തസ്സാതി ജായന്തസ്സ, വഡ്ഢമാനസ്സ ച. ഭൂതസ്സാതി ജാതസ്സ, വഡ്ഢിതസ്സ ചാതി അത്ഥോ. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘ഭവന്തി അഹുവുഞ്ചാതി ഭൂതാ, ജായന്തി വഡ്ഢന്തി, ജാതാ വഡ്ഢിതാ ചാ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൯൦). ഏത്ഥ ച ‘‘ഭവന്തീ’’തി ഇമിനാ വിരുള്ഹമൂലേ നീലഭാവം ആപജ്ജിത്വാ വഡ്ഢമാനകേ തരുണഗച്ഛേ ദസ്സേതി. ‘‘അഹുവു’’ന്തി ഇമിനാ പന വഡ്ഢിത്വാ ഠിതേ മഹന്തേ രുക്ഖഗച്ഛാദികേ ദസ്സേതി. ‘‘ഭവന്തീ’’തി ഇമസ്സ വിവരണം ‘‘ജയന്തി വഡ്ഢന്തീ’’തി, ‘‘അഹുവു’’ന്തി ഇമസ്സ ‘‘ജാതാ വഡ്ഢിതാ’’തി. ഏവം ഭൂത-സദ്ദോ പച്ചുപ്പന്നാതീതവിസയോതി ദസ്സേതി. ‘‘ഭവന്തസ്സ ഭൂതസ്സാ’’തി ഇമിനാ പദദ്വയേന ‘‘ഭൂതഗാമസ്സാ’’തി പദസ്സ തുല്യാധികരണതാദസ്സനേന ഗാമ-സദ്ദസ്സ ദിട്ഠിഗതവനന്താദിസദ്ദാനം ദിട്ഠിവനാദിസദ്ദത്ഥേ വിയ ഭൂതസദ്ദത്ഥേ വുത്തിപക്ഖമാഹ. യഥാഹ അട്ഠകഥായം (പാചി. അട്ഠ. ൯൦) ‘‘ഭൂതാ ഏവ വാ ഗാമോ ഭൂതഗാമോ, പതിട്ഠിതഹരിതതിണരുക്ഖാദീനമേതം അധിവചന’’ന്തി. ഭൂതാനം ദേവതാനം ഗാമോ നിവാസോതി വാ ഭൂതഗാമോ. ഭൂമിയം പതിട്ഠഹിത്വാ ഹി ഹരിതഭാവമാപന്നാ തിണരുക്ഖഗച്ഛാദയോ ദേവതാഹി പരിഗയ്ഹന്തീതി. ജായന്തസ്സ വഡ്ഢന്തസ്സ വാ സമ്പത്തവുദ്ധിമരിയാദസ്സ വാ രുക്ഖാദിനോതി അത്ഥോ.

പാതബ്യതാനിമിത്തന്തി ഏത്ഥ പാതബ്യഭാവോ പാതബ്യതാ, ‘‘ഛേദനഭേദനാദീഹി യഥാരുചി പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതാതി അത്ഥോ’’തി അട്ഠകഥാവചനതോ പാതബ്യതാ-സദ്ദസ്സ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതാതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ, സാ നിമിത്തം ഹേതു യസ്സ പാചിത്തിയസ്സ തം പാതബ്യതാനിമിത്തം. രുക്ഖാദീനം ഛേദനഫാലനാദിവസേന വികോപനീയതാസങ്ഖാതപാതബ്യതാനിമിത്തം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതാഹേതു പാചിത്തിയം ഉദീരിതം വുത്തന്തി അത്ഥോ.

൯൯൬-൭. സോതി ഭൂതഗാമോ. തിലബീജാദികോതി തിലബീജമേത്ഥ സുഖുമപണ്ണസേവാലാദികോ. ആദി-സദ്ദേന ച താദിസാ ഇതരാ സേവാലജാതി ഗഹിതാ. ‘‘ഉപരി ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകപണ്ണങ്കുരോ, ഹേട്ഠാ ഖുദ്ദാനുഖുദ്ദകമൂലങ്കുരോ സേവാലോ തിലബീജം നാമാ’’തി ഗണ്ഠിപദേ വുത്തന്തി. വികോപേന്തസ്സ തം സബ്ബന്തി ഭൂമിയം പതിട്ഠായ ഉദകേ ജായമാനകസേവാലാദിം ഭൂമിയാ ഉപ്പാടനച്ഛേദനവസേന ജലേ ഏവ പതിട്ഠിതം സുഖുമപണ്ണനീലികാദിം ഉദകതോ ഉദ്ധരണച്ഛേദനവസേന തം സബ്ബം സേവാലം വികോപേന്തസ്സാതി അത്ഥോ.

൯൯൮. ഹത്ഥേന വിയൂഹിത്വാതി ജലതോ അമോചേത്വാ ഹത്ഥേന ദൂരതോ അപനേത്വാ. ‘‘ഹോതീ’’തിആദി തസ്സ ഹേതുസന്ദസ്സനത്ഥം. സകലം അനവസേസം സബ്ബം ജലം തസ്സ യസ്മാ ഠാനം ഹോതി, തസ്മാതി അത്ഥോ.

൯൯൯. ചേച്ചാതി ജാനന്തോ. തം സേവാലജാതികം ജലാ ഉദ്ധരിതും ഉദകേന വിനാ ഭിക്ഖുസ്സ ന വട്ടതീതി യോജനാ. ഠാനസങ്കമനഞ്ഹി തന്തി ഹേതുദസ്സനം. തം തഥാകരണം യസ്മാ ഠാനസങ്കമനം ഠാനതോ ചാവനം, തസ്മാ തം ന വട്ടതീതി യോജനാ.

൧൦൦൦. യഥാവുത്തസ്സ ബ്യതിരേകം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘ഉദകേനാ’’തിആദി. തത്ഥ ഉദകേനാതി സഹത്ഥേ കരണവചനം. തം സേവാലജാതികം. വാരിസൂതി ഏത്ഥ വാസം വാരയന്തീതി വാരീ, തേസു.

൧൦൦൧. ജലേ വല്ലിതിണാദീനീതി ജലമത്ഥകേ വല്ലിഞ്ച ജായമാനകരവല്ലിതിണാദീനി ച. ഉദ്ധരന്തസ്സാതി ഭൂമിയം പതിട്ഠിതം ഭൂമിതോ, ഉദകേ പതിട്ഠിതം ഉദകതോ ച ഉദ്ധരന്തസ്സ. തത്ഥ അന്തപക്ഖം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘തോയതോ’’തി. വികോപേന്തസ്സാതി ഖണ്ഡനാദിവസേന കോപേന്തസ്സ. തത്ഥാതി തസ്മിം ഉദകേ, ഏവ-കാരോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോ ‘‘തത്ഥേവാ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൯൨) അട്ഠകഥാവചനതോ.

൧൦൦൨. ഏത്ഥാതി ഉദകേ ഏവ. വികോപേന്തസ്സാതി കപ്പിയം അകാരാപേത്വാ ഛേദനാദിം കരോന്തസ്സ. താനീതി തഥാ പരേഹി ഉപ്പാടിതത്താ ഭൂതഗാമഭാവതോ മുത്താനി വല്ലിതിണാദീനി. ബീജഗാമേനാതി മൂലബീജഗാമാദിവസേന.

൧൦൦൩. ഏവം ഉദകട്ഠേ സങ്ഖേപതോ വിനിച്ഛയം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഇതരത്രാപി വിനിച്ഛയം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘ഥലട്ഠേ’’തിആദി. ഹരിതഖാണുകോതി ഏത്ഥ ‘‘യോ’’തി സേസോ. ‘‘തസ്സാ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ, കകുധകരഞ്ജാദീനം ഛിന്നാവസിട്ഠഖാണുകോതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ഭൂതഗാമേന സങ്ഗഹോ’’തി ഇമിനാ തംവികോപനേ പാചിത്തിയഭാവം ദീപേതി. ഏവമുപരിപി.

൧൦൦൪. നാളികേരാദികാനം ഖാണൂതി ഏത്ഥാപി ‘‘ഉപരിഹരിതോ’’തി സാമത്ഥിയാ ലബ്ഭതി. ‘‘ബീജഗാമേന സങ്ഗഹോ’’തി ഇമിനാ ദുക്കടവത്ഥുതമാഹ. ഏവമുപരിപി. കിഞ്ചാപി ഹി താലനാളികേരാദീനം ഖാണു ഉദ്ധം അവഡ്ഢനകോ ഭൂതഗാമസ്സ കാരണം ന ഹോതി, തഥാപി ഭൂതഗാമസങ്ഖാതനിബ്ബത്തപണ്ണമൂലബീജതോ സമ്ഭൂതത്താ ഭൂതഗാമതോ ഉപ്പന്നോ നാമ ഹോതീതി ബീജഗാമേന സങ്ഗഹം ഗച്ഛതി.

൧൦൦൫. തഥാപകാസിതോതി ‘‘ബീജഗാമോ’’തി വുത്തോ.

൧൦൦൬. ഫലിതാ കദലീ യാവ നീലപണ്ണാ, താവ സാ ച ഭൂതഗാമോതി പകാസിതാതി യോജനാ. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘കദലീ പന ഫലിതാ യാവ നീലപണ്ണാ, താവ ഭൂതഗാമേനേവ സങ്ഗഹിതാ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൯൨). നളന്തി ഖുദ്ദകവേളു. വേളൂതി മഹാവേളു. തിണാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന സസ്സാദയോ ഗഹിതാ.

൧൦൦൭. യോ അയം പന വേളു അഗ്ഗതോ പട്ഠായ യദാ സുസ്സതി, തദാ സോ ബീജഗാമേന സങ്ഗഹിതോ നാമ ഹോതീതി യോജനാ. ബീജഗാമേനാതി ഫളുബീജഗാമേന. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘കതരബീജഗാമേന? ഫളുബീജഗാമേനാ’’തി.

൧൦൦൮. ഇന്ദസാലോ സല്ലകീ. ആദി-സദ്ദേന സോഭഞ്ജനാദീനം സങ്ഗഹോ. തു-സദ്ദേന അട്ഠകഥായം ‘‘കിഞ്ചാപി രാസികതദണ്ഡകേഹി രതനപ്പമാണാപി സാഖാ നിക്ഖമന്തീ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൯൨) വുത്തവിസേസം ജോതേതി. ഛിന്ദിത്വാ ഠപിതദണ്ഡകേസു രതനമത്താസുപി സാഖാസു ഉട്ഠിതാസു ഭൂതഗാമം അഹുത്വാ ബീജഗാമമേവ ഹോതി അവിരുള്ഹമൂലകത്താതി അയം വിനിച്ഛയോ വിനയഞ്ഞുനാ ഞാതോ കുക്കുച്ചകാനമുപകാരായ ഹോതീതി ആഹ ‘‘വിഞ്ഞേയ്യോ വിനയഞ്ഞുനാ’’തി. ഇമമേവത്ഥം ‘‘മൂലമത്തേപി വാ’’തിആദിനാ വക്ഖതി.

൧൦൦൯. മണ്ഡപാദീനമത്ഥായാതി മണ്ഡപവതിപാകാരാദീനമത്ഥായ. സചേ തേ നിക്ഖണന്തീതി യദി തേ ഇന്ദസാലാദിദണ്ഡകേ ഭൂമിയം നിഖണന്തി. നിഗ്ഗതേ മൂലപണ്ണസ്മിന്തി തഥാ നിഖാതദണ്ഡതോ മൂലേ ച പണ്ണേ ച ജാതേ. ഭൂതഗാമേന സങ്ഗഹോതി ഏത്ഥ ‘‘തേസ’’ന്തി സാമത്ഥിയാ ലബ്ഭതി, ‘‘വിഞ്ഞേയ്യോ’’തി അധികാരോ.

൧൦൧൦. നിഗ്ഗതേപീതി തതിയേന പി-സദ്ദേന അതിഖുദ്ദകതം സൂചേതി.

൧൦൧൧. സകന്ദാ താലട്ഠീതി സകന്ദതാലബീജം. പത്തവട്ടീതി സൂചിസണ്ഠാനാ അങ്കുരപത്തവട്ടി. ന ച ബീജഗാമോതി വുച്ചതീതി യോജനാ. ‘‘ഭൂതഗാമോ’’തി ഇദം യഥാവുത്തസ്സ ബ്യതിരേകവസേന ദസ്സേതി.

൧൦൧൨. നാളികേരതചന്തി നാളികേരഫലഛല്ലിം. ദന്തസൂചീവാതി ദന്തമയസൂചി ഇവ. സോപീതി നാളികേരോപി. രുക്ഖതചസദ്ദാനം ഫലേസു വത്തമാനകാലേസുപി തംലിങ്ഗതാ ന വിരുജ്ഝതീതി ‘‘സോ’’തി ആഹാതി വിഞ്ഞായതി.

൧൦൧൩. മിഗസിങ്ഗസമാനായാതി ഹരിതവിസാണസദിസായ. പത്തവട്ടിയാതി അങ്കുരപത്തവട്ടിയാ. സതിയാതി വിജ്ജമാനായ. ഭൂതഗാമോതി വുച്ചതീതി അമൂലകഭൂതഗാമോതി വുച്ചതി. ഇദം നാളികേരസ്സ ആവേണികം കത്വാ വുത്തം.

ചതുഭാണവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦൧൫-൬. അമ്ബട്ഠീതി അമ്ബബീജം. ജമ്ബുട്ഠീതി ജമ്ബുബീജം. ആദി-സദ്ദേന മധുകപനസാദിബീജാനം ഗഹണം. വന്ദാകാതി രുക്ഖാദനീ. അഞ്ഞം വാതി ഭണ്ഡകദലിമനോരഹം വാ. അസ്സാതി വന്ദാകാദിനോ. അമൂലവല്ലീതി ഏവംനാമികാ വല്ലി.

൧൦൧൭. സോ സേവാലോതി യോജനാ.

൧൦൧൮. ഘംസിത്വാതി യേന കേനചി ഘംസിത്വാ. തം സേവാലം. തസ്മാതി തസ്മാ പാകാരാ.