നിസ്സഗ്ഗിയകഥാവണ്ണനാ

൫൫൧. ഏവം അനിയതകഥം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി നിസ്സഗ്ഗിയകഥം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘ഖോമ’’ന്തിആദി. ഖോമന്തി ഏവംനാമകം ചീവരം. ഖോമന്തി ഗച്ഛവിസേസസ്സ നാമം, തസ്സ വാകേഹി കതചീവരം കാരണോപചാരവോഹാരവസേന ‘‘ഖോമ’’ന്തി വുത്തം. കപ്പാസന്തി കപ്പാസസുത്തമയം ചീവരം, ഇദമ്പി വുത്തനയേനേവ ‘‘കപ്പാസ’’ന്തി വുച്ചതി. കോസേയ്യം നാമ കോസകാരകിമികോസം, കോസേന നിബ്ബത്തം സുത്തം കോസേയ്യം. ഇധ പന തേന കോസേയ്യസുത്തേന നിബ്ബത്തം ചീവരം ‘‘കോസേയ്യ’’ന്തി വുത്തം. സാണന്തി സാണവാകസുത്തേഹി വായിത്വാ കതചീവരം. ഇദഞ്ച ഖോമം വിയ ദട്ഠബ്ബം. ഭങ്ഗന്തി ഖോമസുത്താദീനി സബ്ബാനി, ഏകച്ചാനി വാ മിസ്സേത്വാ കതചീവരം. ഇദമ്പി കരണപ്പകാരേന ലദ്ധനാമകം. ‘‘ഭങ്ഗം നാമ ഏകാ ഗച്ഛജാതി, തസ്സാ വാകമയസുത്തേഹി വായിത്വാ കതചീവര’’ന്തി കേചി. ഇമസ്മിം പക്ഖേ ഖോമം വിയ ഗഹേതബ്ബം. കമ്ബലന്തി മനുസ്സലോമവാളലോമം വിനാ സേസലോമേഹി വായിത്വാ കതചീവരം വുത്തന്തി. ഇദം ‘‘ചീവരം നാമ ഛന്നം ചീവരാനം അഞ്ഞതരം ചീവര’’ന്തി (പാരാ. ൪൬൩) പദഭാജനേ ച ‘‘ഖോമം കപ്പാസികം കോസേയ്യം കമ്ബലം സാണം ഭങ്ഗ’’ന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൪൬൨-൪൬൩) അട്ഠകഥായ ച വുത്തം സന്ധായാഹ. ‘‘ജാതിതോ’’തി ഇദം പമാണാദിഭേദസ്സ വക്ഖമാനത്താ വുത്തം. ജാതിതോതി ഖോമാദിസാമഞ്ഞതോ. സാമഞ്ഞഞ്ഹി ‘‘ജാതീ’’തി വുച്ചതി. ദീഘരസ്സഥൂലസുഖുമനീലപീതാദിഭേദഭിന്നാനം സബ്ബേസം വത്ഥാവയവാനം സങ്ഗാഹികഖോമസുത്തമയതാസാമഞ്ഞം ജാതീതി വുത്തം ഹോതി. ഏവം സേസേസുപി.

൫൫൨. ദുകൂലന്തി ഏവംനാമകം രുക്ഖവാകമയചീവരം. പത്തുണ്ണന്തി പത്തുണ്ണദേസേ സഞ്ജാതവത്ഥം. ‘‘പത്തുണ്ണം കോസേയ്യവിസേസോ’’തി അഭിധാനകോസേ വുത്തം. ചിനന്തി ചിനദേസേ ഉപ്പന്നവത്ഥം. സോമാരപട്ടകന്തി സോമാരദേസേ ഉപ്പന്നവത്ഥം. ‘‘സോമാരചിനപടക’’ന്തിപി ലിഖന്തി, സോയേവത്ഥോ. ഇദ്ധിജന്തി ഏഹിഭിക്ഖൂനം പുഞ്ഞിദ്ധിയാ നിബ്ബത്തം ചീവരം. ദേവദിന്നന്തി ദേവതാഹി ദിന്നം ചീവരം. തഞ്ഹി കപ്പരുക്ഖേ നിബ്ബത്തം, ജാലിനിയാ ദേവകഞ്ഞായ അനുരുദ്ധത്ഥേരസ്സ ദിന്നവത്ഥസദിസം. തസ്സാതി ജാതിതോ ഛബ്ബിധസ്സ കപ്പിയചീവരസ്സ. ഇദം ഛബ്ബിധചീവരം യഥാരഹം അനുലോമികം വുത്തന്തി അത്ഥോ. ദുകൂലഞ്ഹി സാണസ്സ അനുലോമം വാകമയത്താ, പത്തുണ്ണാദീനി കോസേയ്യസ്സ അനുലോമാനി പാണകേഹി കതസുത്തമയത്താ, ഇദ്ധിജമ്പി ഖോമാദീനംയേവ അഞ്ഞതരം ഹോതീതി തേസം അനുലോമം, ദേവദിന്നമ്പി ഖോമാദീനംയേവ അനുലോമം ഹോതി തേസം അഞ്ഞതരഭാവതോ. യഥാഹ –

‘‘സാണസ്സ തു ദുകൂലഞ്ഹി, ഇദ്ധിജം ദേവദിന്നകം;

ഖോമാദീനംവസിട്ഠംതു, കോസേയ്യസ്സാനുലോമിക’’ന്തി.

൫൫൩. തിണ്ണം ചീവരാനം സമാഹാരോ തിചീവരന്തി പമാണയുത്തം സങ്ഘാടിആദിനാമേന അധിട്ഠിതചീവരസ്സേവ നാമത്താ തദേവ വുച്ചതി. ഗണനവസേന യം കിഞ്ചി ചീവരത്തയം ന വത്തബ്ബം. സമുദ്ദേകദേസോപി യഥാ ‘‘സമുദ്ദോ’’തി വുച്ചതി, ഏവം അധിട്ഠിതേസു തീസു ചീവരേസു അഞ്ഞതരം ‘‘തിചീവര’’ന്തി വുച്ചതി. പരിക്ഖാരചോളന്തി സങ്ഘാടിആദിവിസിട്ഠനാമേഹി അനധിട്ഠിതം ‘‘അനുജാനാമി ഭിക്ഖവേ ആയാമേന അട്ഠങ്ഗുലം സുഗതങ്ഗുലേന ചതുരങ്ഗുലവിത്ഥതം പച്ഛിമം ചീവര’’ന്തി (പാരാ. ൩൫൮) അനുഞ്ഞാതം പച്ഛിമചീവരപരിയന്തം കത്വാ കതാകതസ്സ യസ്സ കസ്സചി ചീവരസ്സ രുള്ഹിസഞ്ഞാ.

മുഖം സന്ദമാനലാലം പുഞ്ഛതി ഏതേനാതി മുഖപുഞ്ഛനന്തി കപോലതോ നിച്ചം സന്ദമാനലാലാനം പുഞ്ഛനത്ഥായ അനുഞ്ഞാതസ്സ ചീവരവിസേസസ്സ നാമം. നിസീദന്തി ഏത്ഥാതി നിസീദനന്തി ച ഭിക്ഖൂനം അത്ഥരിത്വാ നിസീദിതും അനുഞ്ഞാതസ്സ ചീവരസ്സ നാമം. അധിട്ഠേയ്യാതി ‘‘ഇമം കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദി’’ന്തിആദിനാ (വി. വി. ൫൮൫) വക്ഖമാനനയേന നാമം ഗഹേത്വാ അധിട്ഠേയ്യാതി അത്ഥോ. പച്ചത്ഥരണമേവ ചാതി സങ്ഘികേ മഞ്ചപീഠേ സരീരസമ്ഫുസനേന ആപജ്ജിതബ്ബായ ആപത്തിയാ മോചനത്ഥായ തത്ഥ അത്ഥരിത്വാ പരിഭോഗത്ഥായ അനുഞ്ഞാതം പച്ചത്ഥരണചീവരഞ്ച.

൫൫൪. ഏകാഹന്തി വസനകിരിയായ അച്ചന്തസംയോഗേ ഉപയോഗവചനം. തിചീവരന്തി തിചീവരേന. വിപ്പവസേയ്യാതി ‘‘സങ്ഘാടിയാ വാ ഉത്തരാസങ്ഗേന വാ അന്തരവാസകേന വാ’’തി (പാരാ. ൪൭൬) വുത്തത്താ ഏകദേസേ സമുദായോപചാരവസേന അവയവസ്സ വചനതോ തിണ്ണം ചീവരാനം അഞ്ഞതരേനാതിപി വുത്തം ഹോതി. ‘‘തഥാ’’തി ഇമിനാ ‘‘വിനാ’’തി ഇദം പച്ചാമസതി. അധിട്ഠാതി അധിട്ഠായാതി ഗഹേതബ്ബം ‘‘പടിസങ്ഖാ യോനിസോ’’തി (മ. നി. ൧.൨൨, ൨൩; അ. നി. ൬.൫൮) യഥാ, ഏത്ഥ ‘‘വളഞ്ജിയമാന’’ന്തി സേസോ, അധിട്ഠായ വളഞ്ജിയമാനം നിസീദനം തഥാ വിനാ ചതുമാസം ന വസേയ്യാതി യോജനാ.

൫൫൫. കപ്പിയന്തി കപ്പിയകാരണം നീലാദിവണ്ണഭേദകരണം. കപ്പിയന്തി ച കാരണേ കാരിയൂപചാരേന ഗഹേതബ്ബം. ബിന്ദും ദത്വാതി ‘‘നീലം വാ കദ്ദമം വാ കാളസാമം വാ’’തി (പാചി. ൩൬൮) വുത്തലോഹമലാദിനാ യേന കേനചിപി മങ്ഗുലപിട്ഠിപ്പമാണാദികം ബിന്ദും ദത്വാ. തത്ഥാതി തേസു അധിട്ഠാതബ്ബേസു തിചീവരാദീസു, നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മം. തിചീവരന്തി നിദ്ധാരിതബ്ബം. ഉപപന്നന്തി യുത്തം. പമാണേനാതി അനന്തരം വക്ഖമാനേന പമാണേന. അധിട്ഠാതബ്ബന്തി ‘‘ഇമം സങ്ഘാടിം അധിട്ഠാമീ’’തിആദിനാ വക്ഖമാനനയേന നാമം വത്വാ അധിട്ഠാതബ്ബം. ഏവകാരേന പന നാമം വത്വാ ന വികപ്പേതബ്ബന്തി ദസ്സേതി. ഏസ നയോ സേസചീവരേസുപി. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ ‘‘അനുജാനാമി ഭിക്ഖവേ തിചീവരം അധിട്ഠാതും, ന വികപ്പേതു’’ന്തിആദി (മഹാവ. ൩൫൮). തസ്മാ തിചീവരാദീനി അധിട്ഠഹന്തേന ‘‘ഇമം സങ്ഘാടിം അധിട്ഠാമീ’’തിആദിനാ നാമം വത്വാ അധിട്ഠാതബ്ബം. വികപ്പേന്തേന പന ‘‘ഇമം സങ്ഘാടി’’ന്തിആദിനാ തസ്സ ചീവരസ്സ നാമം അഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘ഇമം ചീവരം തുയ്ഹം വികപ്പേമീ’’തി വികപ്പേതബ്ബം. തിചീവരം വാ ഹോതു അഞ്ഞം വാ, യദി തം തം നാമം ഗഹേത്വാ വികപ്പേതി, അവികപ്പിതം ഹോതി അതിരേകചീവരട്ഠാനേ തിട്ഠതി. തം ചീവരന്തി സമ്ബന്ധോ.

൫൫൬-൭. ‘‘ഉപപന്നം പമാണേനാ’’തി ഏത്ഥ വുത്തപ്പമാണം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘പച്ഛിമന്തേനാ’’തിആദി. സങ്ഘടിതട്ഠേന സങ്ഘാടി. വത്ഥഖണ്ഡാനി സിബ്ബനകമ്മേന സങ്ഘടേത്വാ കതത്താ ‘‘സങ്ഘാടീ’’തി ചീവരാനം സാമഞ്ഞനാമം. ഇധ പന രുള്ഹിയാ അന്തരവാസകാദിവിസേസനാമബ്യതിരിത്തേ ചീവരവിസേസേ വത്തതി. മുട്ഠിപഞ്ചകാതി ഏത്ഥ ഏകാദീനമട്ഠാരസന്താനം സങ്ഖ്യാസദ്ദാനം സങ്ഖ്യേയ്യേ വത്തമാനത്താ പഞ്ചസദ്ദോ ചീവരപ്പമാണപ്പകരണതോ ലബ്ഭമാനഹത്ഥസങ്ഖാതരതനേയേവ പവത്തതി, തേനേവ മുട്ഠിസദ്ദോപി ഉത്തരപദലോപേന മുട്ഠിരതനേ വത്തതി. പഞ്ചന്നം പൂരണോ പഞ്ചമോ, മുട്ഠിയാ പഞ്ചമോ മുട്ഠിപഞ്ചമോ. മുട്ഠിപഞ്ചമോ പരിമാണമേതിസ്സാതി ‘‘മുട്ഠിപഞ്ചമകാ’’തി വത്തബ്ബേ മ-കാരലോപേന ‘‘മുട്ഠിപഞ്ചകാ’’തി സങ്ഘാടി വുത്താ.

മുട്ഠിത്തികാതി ഏത്ഥ വുത്തനയേന സങ്ഖ്യേയ്യേ വത്തമാനോ തി-സദ്ദോ ചീവരപ്പമാണപ്പകരണതോ ലബ്ഭമാനഹത്ഥസങ്ഖാതരതനേയേവ വത്തതി, തേനേവ മുട്ഠിസദ്ദോപി ഉത്തരപദലോപേന മുട്ഠിരതനേ വത്തതി. തിണ്ണം പൂരണോ തതിയോ, മുട്ഠിയാ തതിയോ മുട്ഠിതതിയോ, മുട്ഠിതതിയോ പരിമാണമേതിസ്സാതി ‘‘മുട്ഠിതതിയകാ’’തി വത്തബ്ബേ തിയ-പച്ചയലോപേന ‘‘മുട്ഠിത്തികാ’’തി സങ്ഘാടിയേവ വുച്ചതി. ഏവമുപരിപി. തിരിയന്തി തിരിയതോ.

ഉത്തമന്തേനാതി ഉക്കട്ഠപരിമാണന്തേന. സത്ഥുനോ ചീവരൂനാപീതി ‘‘തത്രിദം സുഗതസ്സ സുഗതചീവരപ്പമാണം, ദീഘസോ നവ വിദത്ഥിയോ സുഗതവിദത്ഥിയാ, തിരിയം ഛ വിദത്ഥിയോ’’തി (പാചി. ൫൪൮) വുത്തപ്പമാണസുഗതചീവരതോ ഊനാപി. പി-സദ്ദോ സമ്ഭാവനേ, ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദേന തത്തകമ്പി വട്ടതി, തതോ ചേ ഊനം വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി അത്ഥോ. അന്തദ്വയസന്ദസ്സനേന ഉഭയമജ്ഝേ യം പഹോനകരുച്ചനകപ്പമാണം, തം ഗഹേതബ്ബന്തി ദസ്സേതി.

൫൫൮. മുട്ഠിപഞ്ചകസദ്ദോ പുബ്ബേ വുത്തനയേനിധ ദീഘന്തേ വത്തതി. മുട്ഠിപഞ്ചകോ ദീഘന്തോ യസ്സ, യസ്മിം വാ പമാണേതി വിഗ്ഗഹോ, ദീഘന്തതോ മുട്ഠിപഞ്ചകപ്പമാണേനാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘മുട്ഠിപഞ്ചമ’’ന്തിപി ലിഖന്തി. തിരിയന്തതോതി വിത്ഥാരന്തതോ. അഡ്ഢഹത്ഥോ അഡ്ഢോ ഉത്തരപദലോപേന, സോ തേയ്യോ തതിയോ യസ്സ പമാണസ്സാതി ഗഹേതബ്ബം, തം, അഡ്ഢതേയ്യരതനപ്പമാണം ഹോതീതി അത്ഥോ. ദ്വിഹത്ഥം വാതി ദ്വേ ഹത്ഥാ യസ്സ പമാണസ്സാതി വിഗ്ഗഹോ, ദ്വിരതനപ്പമാണം വാ ഹോതീതി അത്ഥോ. ഇദഞ്ച ‘‘തിരിയം ദ്വിഹത്ഥോപി വട്ടതി. പാരുപനേനപി ഹി സക്കാ നാഭിം പടിച്ഛാദേതു’’ന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൪൬൯) അട്ഠകഥാഗതത്താ വുത്തം. ‘‘സേസേ അന്തരവാസകേ’’തി ഇദം യഥാവുത്തപരിമാണേന പരിമിതചീവരനിദസ്സനം.

൫൫൯. അഹതാഹതകപ്പാനന്തി ഏത്ഥ ‘‘വത്ഥാന’’ന്തി സേസോ. അഹതാനം വത്ഥാനന്തി നവവത്ഥാനം. അഹതതോ കിഞ്ചി ഊനാനി അഹതകപ്പാനി, തേസം നവവോഹാരൂപഗാനം കതിപയധോതാനം വത്ഥാനന്തി വുത്തം ഹോതി. സങ്ഘാടീതി സങ്ഘാടിനാമകചീവരം. ദിഗുണാതി ദുപട്ടകതാ.

൫൬൦. ഉതുദ്ധടാനന്തി അതിക്കന്തദിവസാനം, ബഹുകാലം നിവാസേത്വാ പരിച്ചത്താനന്തി വുത്തം ഹോതി. അഥ വാ യാനി ഉതുതോ ഉദ്ധടാനി, തേസം വത്ഥാനന്തി ഗഹേതബ്ബം, തിണ്ണം ഉതൂനമഞ്ഞതരം അതിക്കമിത്വാ ഠിതാനം പുരാണവത്ഥാനന്തി വുത്തം ഹോതി. ചീവരാനന്തി ചീവരത്ഥാനി വത്ഥാനേവ ഗഹിതാനി. ചതുഗ്ഗുണാതി ചതുപട്ടാ. സേസാ ദുവേതി അന്തരവാസകഉത്തരാസങ്ഗാ ദ്വേ. യഥാസുഖന്തി യഥാരുചി. പംസുകൂലന്തി സുസാനാദീസു പതിതപിലോതികചീവരം.

൫൬൧. ‘‘തീണിപീ’’തിആദീസു ‘‘തിചീവരേ കയിരമാനേ സബ്ബം ഛിന്നകം നപ്പഹോതീ’’തി പാളിയം ആഗതവത്ഥുമ്ഹി ‘‘അനുജാനാമി ഭിക്ഖവേ ദ്വേ ഛിന്നകാനി ഏകം അഛിന്നക’’ന്തി (മഹാവ. ൩൬൦) ആദിവചനതോ ‘‘ചീവര’’ന്തി സേസോ. ഛിന്ദിതബ്ബന്തി വത്ഥാനി ഛിന്ദിത്വാ സിബ്ബേത്വാ കാതബ്ബം. പഹോതി ചേതി വത്ഥാനി ഛിന്ദിത്വാ കരണേ യദി ചീവരസ്സ പഹോതി. സബ്ബേസൂതി തീസു ചീവരേസു. അപ്പഹോന്തേസൂതി വത്ഥാനം ഛിന്ദിത്വാ സിബ്ബനേന അപ്പഹോന്തേസു. അന്വാധികന്തി വത്ഥേ ഊനാതിരേകം അപനേത്വാ ആഗന്തുകപത്തസങ്ഖാതം അനുവാതം ചീവരസ്സ പരിയന്തേ, മജ്ഝേ ച യഥാരഹം ദീഘരസ്സപരിമാണയുത്തം അല്ലിയാപേതബ്ബന്തി വുത്തം ഹോതി.

൫൬൨. അച്ഛിന്നം വാതി യഥാവുത്തനയേന അച്ഛിന്നം വാ. അനാദിന്നന്തി അനാദിന്നആഗന്തുകപത്തം. തിചീവരന്തി തീസു ചീവരേസു ഏകേകന്തി വുത്തം ഹോതി. ദുബ്ഭോഗേനാതി ദുട്ഠു പരിഭോഗേന. യഥാ പരിഭുത്തം നസ്സതി, തഥാ കിലിട്ഠാനം ധോവനാദിമകത്വാ നിവാസനാദിനാ പരിഭോഗേന.

൫൬൩-൪. കുസിന്തി ആയാമതോ ച വിത്ഥാരതോ ച അനുവാതം ചീവരമജ്ഝേ താദിസമേവ ദീഘപത്തഞ്ച. വുത്തഞ്ഹേതം ചീവരക്ഖന്ധഅട്ഠകഥായം ‘‘കുസീതി ആയാമതോ ച വിത്ഥാരതോ ച അനുവാതാദീനം ദീഘപത്താനമേതം അധിവചന’’ന്തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൩൪൫). അഡ്ഢകുസിന്തി അനുവാതസദിസം ചീവരമജ്ഝേ തത്ഥ തത്ഥ രസ്സപത്തം. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘അഡ്ഢകുസീതി അന്തരന്തരാ രസ്സപത്താനം നാമ’’ന്തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൩൪൫). മണ്ഡലന്തി ഏകേകസ്മിം ഖണ്ഡേ മഹാമണ്ഡലം. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘മണ്ഡലന്തി പഞ്ചഖണ്ഡികചീവരസ്സ ഏകേകസ്മിം ഖണ്ഡേ മഹാമണ്ഡല’’ന്തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൩൪൫). അഡ്ഢമണ്ഡലന്തി മണ്ഡലസ്സ അന്തോ നിവേസിയമാനം ഖുദ്ദകമണ്ഡലം. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘അഡ്ഢമണ്ഡലന്തി ഖുദ്ദകമണ്ഡല’’ന്തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൩൪൫). വിവട്ടന്തി മണ്ഡലം, അഡ്ഢമണ്ഡലഞ്ചാതി ദ്വേ ഏകതോ കത്വാ സിബ്ബിതം വേമജ്ഝേ ഖണ്ഡം. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘വിവട്ടന്തി മണ്ഡലഞ്ച അഡ്ഢമണ്ഡലഞ്ച ഏകതോ കത്വാ സിബ്ബിതം മജ്ഝിമഖണ്ഡ’’ന്തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൩൪൫). അനുവിവട്ടന്തി മജ്ഝിമഖണ്ഡസ്സ ഉഭോസു പസ്സേസു സിബ്ബിതം തഥേവ ദ്വിമണ്ഡലപത്തം ഖണ്ഡദ്വയം. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘അനുവിവട്ടന്തി തസ്സ ഉഭോസു പസ്സേസു ദ്വേ ഖണ്ഡാനീ’’തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൩൪൫). ബാഹന്തന്തി തേസം അനുവിവട്ടാനം ബാഹിരപസ്സേ സിബ്ബിതം ബാഹിരഖണ്ഡദ്വയം. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘ബാഹന്തന്തി തേസം അനുവിവട്ടാനം ബഹി ഏകേകം ഖണ്ഡ’’ന്തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൩൪൫).

പഞ്ചന്നം സമാഹാരോ പഞ്ചകം, ദസ്സിതപ്പകാരപഞ്ചഖണ്ഡേഹി സിബ്ബിതചീവരം പഞ്ചകം നാമ. ആദി-സദ്ദേന സത്തഖണ്ഡാദീഹി സിബ്ബിതചീവരാനം ഗഹണം. തേനേവേത്ഥാഹ ‘‘കത്തബ്ബം തു തിചീവര’’ന്തി. സത്തഖണ്ഡസ്സ ചീവരസ്സ ഏകം മജ്ഝിമഖണ്ഡം വിവട്ടനാമമേവ ഹോതി, തസ്സ ഉഭോസു പസ്സേസു ദ്വേ ദ്വേ ഖണ്ഡാനി ചൂളാനുവിവട്ടമഹാനുവിവട്ടസങ്ഖാതാനി അനുവിവട്ടനാമാനേവ ഹോന്തി. വുത്തഞ്ചേതം അട്ഠകഥായം ‘‘അഥ വാ അനുവിവട്ടന്തി വിവട്ടസ്സ ഏകപസ്സതോ ദ്വിന്നം, ഏകപസ്സതോ ദ്വിന്നന്തി ചതുന്നമ്പി ഖണ്ഡാനമേതം നാമ’’ന്തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൩൪൫). ബാഹന്തന്തി ദ്വീസു പരിയന്തേസു സിബ്ബനീയം ബാഹിരഖണ്ഡദ്വയം, തഞ്ച സങ്ഘടേത്വാ ബാഹമത്ഥകേ ഠപിയമാനത്താ ‘‘മഞ്ചാ ഉക്കുട്ഠിം കരോന്തീ’’തിആദീസു വിയ ആധേയ്യേ ആധാരോപചാരവസേന ബാഹാതി ച ചീവരസ്സ പരിയന്താവയവത്താ ‘‘അന്ത’’ന്തി ച വുച്ചതി. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘ബാഹന്തന്തി സുപ്പമാണം ചീവരം പാരുപന്തേന സംഹരിത്വാ ബാഹായ ഉപരി ഠപിതാ ഉഭോ അന്താ ബഹിമുഖാ തിട്ഠന്തി, തേസം ഏതം നാമ’’ന്തി (മഹാവ. അട്ഠ. ൩൪൫). ഇദം സത്തഖണ്ഡചീവരമേവ മഹാഅട്ഠകഥായം വിഹിതന്തി ഇദാനിപി തദേവ വട്ടതി. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘അയമേവ ഹി നയോ മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്തോ’’തി. ഭിക്ഖുനാ കുസിം…പേ… ബാഹന്തമ്പിചാതി സബ്ബം വിധിം ദസ്സേത്വാവ ഛിന്നം പഞ്ചകാദിപ്പഭേദകം സമണസാരുപ്പം തിചീവരം കത്തബ്ബന്തി യോജനാ.

൫൬൫-൬. യഥാവുത്തവിധിം അവിരാധേത്വാ ചീവരം കപ്പബിന്ദും ദത്വാ സങ്ഘാടിആദിനാമേന അധിട്ഠായ പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ അധിട്ഠാനം കഥം ഭിജ്ജതീതി ആഹ ‘‘ദാനേനാ’’തിആദി. ദാനേനാതി അഞ്ഞസ്സ ദാനേന. അച്ഛിജ്ജഗാഹേനാതി അഞ്ഞേന അച്ഛിന്ദിത്വാ ഗഹണേന. വിസ്സാസഗ്ഗഹണേന ചാതി അത്തനി വിസ്സാസേന അഞ്ഞസ്സ ഗഹണേന. ഹീനായാവത്തനേനാതി സിക്ഖം അപ്പച്ചക്ഖായ ഗിഹിഭാവൂപഗമനേന അഞ്ഞസ്സ ദാനേ വിയ ചീവരേ നിരാലയഭാവേനേവ പരിച്ചത്താ.

കേചി പന ‘‘ഹീനായാവത്തനേനാതി ഭിക്ഖുനിയാ ഗിഹിഭാവൂപഗമനേനാതി ഏവമത്ഥം ഗഹേത്വാ ഭിക്ഖു പന വിബ്ഭന്തോപി യാവ സിക്ഖം ന പച്ചക്ഖാതി, താവ ഭിക്ഖുയേവാതി അധിട്ഠാനം ന വിജഹതീ’’തി വദന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം ‘‘ഭിക്ഖുനിയാ ഹീനായാവത്തനേനാ’’തി വിസേസേത്വാ അവുത്തത്താ, ഭിക്ഖുനിയാ ച ഗിഹിഭാവൂപഗമനേ അധിട്ഠാനവിജഹനം വിസും വത്തബ്ബന്തി നത്ഥി തസ്സാ വിബ്ഭമനേനേവ അസ്സമണിഭാവതോ.

സിക്ഖായാതി ഭിക്ഖുസിക്ഖായ. പഹാനേനാതി പച്ചക്ഖാനേന. സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം പനേത്ഥ സചേ ഭിക്ഖുലിങ്ഗേ ഠിതോ സിക്ഖം പച്ചക്ഖാതി, തസ്സ കായലഗ്ഗമ്പിചീവരം അധിട്ഠാനം വിജഹതീതി ദസ്സനത്ഥം ഗഹിതം. ‘‘സിക്ഖായ ച പഹാനതോ’’തി ച ലിഖന്തി, തം ‘‘ഹീനായാവത്തനേനാപി, സിക്ഖായ ച പഹാനതോ’’തി പാഠക്കമേ സതി യുജ്ജതി. യഥാവുത്തോ പന പാഠോ ‘‘സിക്ഖായ ച പഹാനേന, ഹീനായാവത്തനേനപീ’’തി പാഠക്കമേ യുജ്ജതി. യഥാ തഥാ വാ ഹോതു, ന കോചി വിരോധോ.

പച്ചുദ്ധാരേനാതി ചീവരസ്സ പച്ചുദ്ധരണേന. ‘‘കാലകിരിയായാ’’തി അട്ഠകഥാവചനതോ വിനാസേനാതി ചീവരസാമികസ്സ ജീവിതവിനാസോവ വുച്ചതീതി. ലിങ്ഗസ്സ പരിവത്തനാതി ഭിക്ഖുസ്സ ഇത്ഥിലിങ്ഗപരിവത്തനാ, ഭിക്ഖുനിയാ പുരിസലിങ്ഗപരിവത്തനാതി ഏവം ഉഭയഥാ ലിങ്ഗസ്സ പരിവത്തനേന. സബ്ബം നവവിധമ്പി ചീവരം. അധിട്ഠാനന്തി ഏത്ഥ ‘‘ഇമേഹി അട്ഠഹീ’’തി സേസോ. വുത്തോവായമത്ഥോ അട്ഠകഥായം ‘‘തത്ഥ പുരിമേഹി അട്ഠഹി സബ്ബചീവരാനി അധിട്ഠാനം വിജഹന്തീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൪൬൯). ഭിജ്ജതീതി പജഹതി. ഛിദ്ദസ്സ ഭാവോ ഛിദ്ദഭാവോ, തസ്മിം, ഛിദ്ദേ സതി ഛിദ്ദേ ജാതേതി വുത്തം ഹോതി. തിചീവരന്തി തീസു ചീവരേസു അഞ്ഞതരന്തി വുത്തം ഹോതി. തിചീവരമേവ വാതി ഗഹേതബ്ബം. വുത്തഞ്ച ‘‘ഛിദ്ദഭാവേന പന തിചീവരസ്സേവാ’’തി.

൫൬൭. കീവപ്പമാണേ ഛിദ്ദേ ജാതേതി ആഹ ‘‘കനിട്ഠസ്സാ’’തിആദി. ‘‘കനിട്ഠ…പേ… മാണക’’ന്തി ഇമിനാ ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദം ദസ്സേതി.

൫൬൮. ഏകോ തന്തുപീതി ദീഘതോ വാ തിരിയതോ വാ ഏകമ്പി സുത്തം.

൫൬൯. ജിണ്ണട്ഠാനേ അഗ്ഗളം ദേന്തേന തേചീവരികേന വത്തിതബ്ബവിധിം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘പഠമ’’ന്തിആദി. പഠമന്തി ഛിന്നട്ഠാനസ്സ ഛിന്ദനതോ പുബ്ബേയേവ. അഗ്ഗളം ദത്വാതി വത്ഥഖണ്ഡം അല്ലിയാപേത്വാ. രക്ഖതീതി ഏത്ഥ ‘‘അധിട്ഠാന’’ന്തി അനുവത്തതേ, ‘‘തേചീവരികോ ഭിക്ഖൂ’’തി ലബ്ഭതി, ഏവം വത്ഥഖണ്ഡം അല്ലിയാപേന്തോ തേചീവരികോ ഭിക്ഖു അധിട്ഠാനം രക്ഖതീതി വുത്തം ഹോതി. വിപരിയായേന അധിട്ഠാനം ഭിന്ദതീതി ലബ്ഭതി. പഠമം ദ്വേ കോടിയോ ഘടേത്വാതി യോജനാ. മജ്ഝേ ജിണ്ണം അധിട്ഠിതചീവരം മജ്ഝേ ഛിന്ദന്തോ തതോ പുബ്ബേയേവ ദ്വേ കോടിയോ ഏകതോ ഘടേത്വാ സിബ്ബിത്വാ. പച്ഛാതി കോടിഘടനതോ പച്ഛാ. ഛിന്ദതീതി മജ്ഝം ഉഭയകോടിം കാതും ഛിന്ദതി. രക്ഖതീതി വുത്തപ്പകാരമേവ.

൫൭൦. തിചീവരേ കത്ഥ ജാതം ഛിദ്ദമധിട്ഠാനം ഭിന്ദതീതി ആഹ ‘‘ചതുരങ്ഗുലാ’’തിആദി. ചത്താരി ച അട്ഠ ച ചതുരട്ഠം, ചതുന്നം അട്ഠന്നം വാ അങ്ഗുലാനം സമാഹാരോ ചതുരട്ഠങ്ഗുലം, തസ്മാതി ഗഹേതബ്ബം. ചതുരങ്ഗുലാ അട്ഠങ്ഗുലാതി യോജനാ. ഓരന്തി അബ്ഭന്തരം. ഏകഞ്ച ദ്വേ ച ഏകദ്വേ, തേസം ഏകദ്വിന്നം, ‘‘ചീവരാന’’ന്തി പകരണതോ ലബ്ഭതി, ഏകസ്സ ചീവരസ്സ, ദ്വിന്നഞ്ച ചീവരാനന്തി യോജനാ. യഥാസങ്ഖ്യാനുദ്ദേസവസേന ഏകസ്സ തിരിയതോ ചതുരങ്ഗുലതോ ഓരം, ദ്വിന്നം തിരിയതോ അട്ഠങ്ഗുലതോ ഓരന്തി യോജനാ. വാക്യദ്വയേപി ‘‘ഛിദ്ദം ഭിന്ദതേവാ’’തി യോജേതബ്ബം.

ഏകസ്സ ചീവരസ്സാതി അന്തരവാസകചീവരസ്സ. തിരിയതോതി വിത്ഥാരതോ. ചതുരങ്ഗുലം ഓരന്തി ചതുരങ്ഗുലതോ അബ്ഭന്തരേ ഛിദ്ദം അധിട്ഠാനം ഭിന്ദതി. ദ്വിന്നന്തി ഉത്തരാസങ്ഗസങ്ഘാടീനം. തിരിയതോതി വിത്ഥാരതോ. അട്ഠങ്ഗുലതോ ഓരന്തി അട്ഠങ്ഗുലതോ അബ്ഭന്തരേ. തിണ്ണമ്പി ദീഘതോ വിദത്ഥിയാ ഓരം ഛിദ്ദം അധിട്ഠാനം ഭിന്ദതേവാതി യോജനാ. ഏത്ഥ വിദത്ഥി വഡ്ഢകിവിദത്ഥി ഗഹേതബ്ബാ. ഏവം വുത്തപരിച്ഛേദബ്ഭന്തരേ ഛിദ്ദേ ജാതേ തസ്സ ചീവരസ്സ അതിരേകചീവരത്താ ദസാഹമനതിക്കമിത്വാ സൂചികമ്മം കത്വാ അധിട്ഠാതബ്ബം. തഥാ അകരോന്തേന പന പരിക്ഖാരചോളം അധിട്ഠാതബ്ബം.

൫൭൧. ‘‘നിസീദനസ്സാ’’തി ‘‘നിസീദനചീവരസ്സാ’’തി വത്തബ്ബേ ഉത്തരപദലോപേന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ദിയഡ്ഢാതി ഏത്ഥ വിസേസിതബ്ബാ വിദത്ഥി ‘‘ദ്വേ വിദത്ഥിയോ’’തി ച ‘‘സുഗതസ്സ വിദത്ഥിയാ’’തി ച വുത്തസാമത്ഥിയാ ലബ്ഭതി. അഡ്ഢേന ദുതിയാ ദിയഡ്ഢാ, ദുതിയം അഡ്ഢമേതസ്സാതി ‘‘ദുതിയഡ്ഢാ’’തി വത്തബ്ബേ തിയ-പച്ചയലോപേന ‘‘ദിയഡ്ഢാ’’തി വുത്തം, അഡ്ഢദുതിയാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘സുഗതസ്സ വിദത്ഥിയാ’’തി പമാണനിയമസ്സ കതത്താ വഡ്ഢകിവിദത്ഥിയാ തിസ്സോ വിദത്ഥിയോ ഏകാ സുഗതവിദത്ഥി ഹോതി. ഇദം നിസീദനചീവരം ദീഘതോ വഡ്ഢകിഹത്ഥേന തിഹത്ഥം, വിത്ഥാരതോ ഛളങ്ഗുലാധികദ്വിഹത്ഥപ്പമാണം ഹോതി. ‘‘ദസാ വിദത്ഥീ’’തി (പാചി. ൫൩൩) വുത്തത്താ ദിയഡ്ഢഹത്ഥാ ദസാതി വേദിതബ്ബാ.

൫൭൨. ചതസ്സോതി ഏത്ഥാപി ‘‘വിദത്ഥിയോ’’തി സാമത്ഥിയാവ ലബ്ഭതി. ‘‘കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദിയാ’’തി വിഭത്തിപരിണാമേന ദീഘതോതി യോജനാ.

൫൭൩. അഡ്ഢം തേയ്യം തതിയം യസ്സാ സാ അഡ്ഢതേയ്യാ, അഡ്ഢതതിയാതി വുത്തം ഹോതി.

൫൭൪. തതോ ഉത്തരിം തദുത്തരിം, തസ്സ തസ്സ വുത്തപ്പമാണതോ അതിരേകം. അധികച്ഛേദനന്തി അധികസ്സ പമാണാതിരിത്തട്ഠാനസ്സ ഛേദനം അസ്സ പാചിത്തിയസ്സ ദേസനായാതി അധികച്ഛേദനം, വുത്തപ്പമാണതോ അധികട്ഠാനം ഛിന്ദിത്വാ ദേസേതബ്ബം പാചിത്തിയം. ഉദീരിതം വുത്തം പാളിയാതി അത്ഥോ.

൫൭൫. അപ്പമാണേനാതി ഗുണവസേന അപ്പമാണേന സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന.

൫൭൬. സബ്ബം വട്ടതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘സബ്ബ’’ന്തി ഇമിനാ അട്ഠകഥായ ആഗതം നീലാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. മഹന്താദിഭേദം സബ്ബം പച്ചത്ഥരണചീവരം വട്ടതി.

൫൭൭. ‘‘മുഖപുഞ്ഛനചോളം ഏക’’ന്തി പദച്ഛേദോ. ഏകം ധോവിത്വാ യാവ സുക്ഖാപീയതി, താവ അഞ്ഞേന മുഖപുഞ്ഛനേന ഭവിതബ്ബത്താ ആഹ ‘‘ദ്വേപി വട്ടന്തി സബ്ബഥാ’’തി.

൫൭൯. പമാണതോ, ഗണനതോ ച അതീതാതി പമാണഗണനാതീതാ. ‘‘പമാണാതീതാ’’തി വചനേന വിനയധരാനം അപ്പമാണഗുണതം ദസ്സേതി, ‘‘ഗണനാതീതാ’’തി ഇമിനാ അതിക്കന്തഗണനതം. പകതം വിനയേ പഠമം കതം ബുദ്ധേന ഭഗവതാ പഞ്ഞത്തം ജാനന്തീതി പകതഞ്ഞൂ, വിനയധരാ, തേ പകതഞ്ഞുനോ. അപരിമാണഗുണമണിഗണഭൂസിതഉപാലിദാസകാദിമഹാഥേരാചരിയപരമ്പരാഗതാ സങ്ഖ്യാപഥാതീതാ വിനയധരാതി വുത്തം ഹോതി.

൫൮൦. സുഗതട്ഠങ്ഗുലായാമന്തി വഡ്ഢകിരതനപ്പമാണദീഘം. ചതുരങ്ഗുലവിത്ഥതന്തി വഡ്ഢകിവിദത്ഥിപ്പമാണവിത്ഥാരം. വികപ്പനുപഗം പച്ഛിമം ചീവരം നാമ ഹോതി. പച്ഛിമം ചീവരന്തി പരിസ്സാവനപടാദീനം വിസേസനം, പച്ഛിമചീവരപ്പമാണന്തി വുത്തം ഹോതി.

൫൮൧. പരിസ്സാവപടന്തി ഉദകപരിസ്സാവനത്ഥം പടം. പത്തത്ഥവികന്തി പത്തകഞ്ചുകം. പോത്ഥകത്ഥവികന്തി പോത്ഥകകഞ്ചുകം. ആദിഗ്ഗഹണേന പച്ഛിമപ്പമാണാദിം യം കിഞ്ചി പടം, ദണ്ഡപടഞ്ച സങ്ഗണ്ഹാതി.

൫൮൨. അധിട്ഠാതുന്തി പരിക്ഖാരചോളം അധിട്ഠാതും. ഠപിതേതി അനധിട്ഠായ ഠപിതേ. മഹാപച്ചരിയം പന ‘‘അനാപത്തീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൪൬൯) ആഹ. നത്ഥി ദോസതാതി ദോസോ ഏവ ദോസതാ. ‘‘അത്തനോ സന്തകഭാവതോ മോചേത്വാ ഠപിതം സന്ധായ മഹാപച്ചരിയം അനാപത്തി വുത്താ’’തി വദന്തി. ‘‘ഇമിനാ ഭേസജ്ജം ചേതാപേസ്സാമി, ഇദം മാതുയാ ദസ്സാമീ’’തി ഠപേന്തേന അധിട്ഠാതബ്ബം. ‘‘ഇദം ഭേസജ്ജസ്സ, മാതുയാ’’തി വിഭജിത്വാ സസന്തകഭാവതോ മോചിതേ അധിട്ഠാനകിച്ചം നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. ഹോതി ചേത്ഥ –

‘‘യം വത്ഥം ഭിക്ഖുനാ ലദ്ധം, കതം മാതാദിസന്തകം;

നിസ്സഗ്ഗിയം ന ഹോതീതി, തമാഹു വിനയഞ്ഞുനോ’’തി.

൫൮൩. വസ്സമാസേ ചതുരോതി വസ്സാനേ ചതുരോ മാസേ, അധിട്ഠാനകിരിയായ ചത്താരോ മാസേ അവിച്ഛേദോതി അച്ചന്തസംയോഗേ ഉപയോഗവചനം. വസ്സികേ ചത്താരോ മാസേ നിവാസേതബ്ബാ സാടികാ വസ്സികസാടികാ.

൫൮൪. കണ്ഡും പടിച്ഛാദേതീതി കണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദി, കണ്ഡുരോഗാതുരസ്സ ഭിക്ഖുനോ തപ്പടിച്ഛാദനത്ഥമനുഞ്ഞാതചീവരസ്സേതമധിവചനം. ഹോന്തി ചേത്ഥ –

‘‘മാതികട്ഠകഥായസ്സാ, കണ്ഡുച്ഛാദികസാടിയാ;

ന കാലാതിക്കമേ വുത്തം, അധിട്ഠാനവിവട്ടനം.

അധിട്ഠാനപഹാനങ്ഗേ-സു വുത്തത്താ വിസേസതോ;

വീമംസിതബ്ബം വിഞ്ഞൂഹി, തത്ഥ യം കാരണം സിയാ’’തി.

൫൮൬. ‘‘അസമ്മുഖേ ഏതന്തി ചാ’’തി വചനേനേവ സമ്മുഖേ ‘‘ഇമ’’ന്തി വിഞ്ഞായതി. വിചക്ഖണോ പച്ചുദ്ധരേയ്യാതി യോജനാ.

൫൮൭. അധിട്ഠിതന്തി അധിട്ഠാനം.

൫൮൮. ഇതി സബ്ബമിദന്തി ഏവം വുത്തം ഇദം തിചീവരാദീനം പമാണാദിസബ്ബവിധാനം. തേചീവരികഭിക്ഖുനോതി തിചീവരാധിട്ഠാനേന അധിട്ഠിതതേചീവരികസ്സ വിനയതേചീവരികസ്സ. തിണ്ണം ചീവരാനം സമാഹാരോ തിചീവരം, തിണ്ണം തിചീവരാനം സമാഹാരോതി ‘‘തിതിചീവര’’ന്തി വത്തബ്ബേ ഏകദേസസരൂപേകസേസനയേന ‘‘തിചീവര’’ന്തി നവചീവരാനി സങ്ഗഹിതാനി, തിചീവരേ നിയുത്തോ തേചീവരികോതി വിനയതേചീവരികോ വുച്ചതി. ധുതങ്ഗതേചീവരികസ്സാപി തിചീവരേ ഇദമേവ വിധാനന്തി സോപി സങ്ഗയ്ഹതി. അഞ്ഞേസു വാ പന ഛസു ചീവരേസു പരിക്ഖാരചോളം ഏകം അംസകാസാവമേവ വട്ടതി. തഥാ വത്വാവാതി ‘‘ഇമം പരിക്ഖാരചോളം അധിട്ഠാമീ’’തിആദിനാ നയേന വത്വാ. തം പരിക്ഖാരചോളം. പരിക്ഖാരചോളമസ്സ അത്ഥി, തത്ഥ വാ നിയുത്തോതി പരിക്ഖാരചോളികോ.

൫൮൯. ‘‘തിചീവരം പന പരിക്ഖാരചോളം അധിട്ഠാതും വട്ടതി, ന വട്ടതീ’’തി അനുയോഗം കത്വാ ‘‘വട്ടതീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൪൬൯) അട്ഠകഥായ വുത്തത്താ ഇധ ‘‘തിചീവര’’ന്തി ചീവരത്തയമേവ വുത്തം. ‘‘സുഖപരിഹാരത്ഥം ഏകമ്പി വികപ്പേതബ്ബ’’ന്തി വചനതോ ഏകദേസേ സമുദായോപചാരവസേന ഏകമ്പി വികപ്പേതബ്ബമേവ ഹോതി.

പരിക്ഖാരചോളം കാതുമ്പി വട്ടതീതി ബദ്ധസീമതോ ബഹി വസന്തേന ഏകകേന തേചീവരികേന അന്തോഅരുണേ അസതിയാ തീസു ചീവരേസു ഹത്ഥപാസേ അകതേസു നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം ഹോതീതി, വിനയകമ്മം കാതും സഭാഗപുഗ്ഗലാനം ദുല്ലഭത്താ ച സുഖപരിഹാരത്ഥം തീസു ഏകം വാ സബ്ബാനി ഏവ വാ തിചീവരനാമേന കതാധിട്ഠാനാനി പച്ചുദ്ധരിത്വാ പരിക്ഖാരചോളനാമേന അധിട്ഠാതുമ്പി വട്ടതീതി വുത്തം ഹോതി.

ഏവം അഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘സചേ തിചീവരം പരിക്ഖാരചോളാധിട്ഠാനം ലഭേയ്യ, ഉദോസിതസിക്ഖാപദേ പരിഹാരോ നിരത്ഥകോ ഭവേയ്യാ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൪൬൯) വുത്തം മഹാപദുമത്ഥേരസ്സ മതം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘ഏവം ചുദോസിതേ’’തിആദി. ഏവം ചേതി ഏവം തിചീവരം പരിക്ഖാരചോളം അധിട്ഠഹിത്വാ പരിഹരിതും വട്ടതി ചേ. ഉദോസിതേതി ഇമസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ അനന്തരേ ദുതിയകഥിനസിക്ഖാപദേ. വുത്തോ പരിഹാരോതി ‘‘ഏകകുലസ്സ ഗാമോ ഹോതി പരിക്ഖിത്തോ ച. അന്തോഗാമേ ചീവരം നിക്ഖിപിത്വാ അന്തോഗാമേ വത്ഥബ്ബ’’ന്തിആദിനാ (പാരാ. ൪൭൮) നയേന പദഭാജനാവസാനേ വുത്തോ, ഇധ ച ‘‘ഗാമാദീസു പദേസേസൂ’’തിആദിനാ നയേന അനന്തരം വക്ഖമാനോ തിചീവരസ്സ പരിഹരണവിധി. നിരത്ഥകോതി പരിക്ഖാരചോളനാമേന അധിട്ഠിതചീവരസ്സ തേന വിധിനാ തിചീവരം അപരിഹരന്തസ്സാപി ഭിക്ഖുനോ അനാപത്തിഭാവതോ നിപ്പയോജനോതി അത്ഥോ.

൫൯൦. തപ്പരിഹരിതുമാഹ ‘‘ന’’ഇച്ചാദി. ന നിരത്ഥകോതി യോജനാ. ഹേതും ദസ്സേതുമാഹ ‘‘തേചീവരികസ്സേവാ’’തിആദി. യോ തിചീവരനാമേന അധിട്ഠാനം അപച്ചുദ്ധരിത്വാ സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ അന്തോഅരുണേ ചീവരം ഹത്ഥപാസതോ അമോചേത്വാ അരുണം ഉട്ഠാപേതി, താദിസസ്സ തേചീവരികസ്സേവ തസ്മിം സിക്ഖാപദേ ഉദോസിതപരിഹാരസ്സ ഭഗവതാ ദേസിതത്താതി അത്ഥോ. യസ്മാ താദിസസ്സേവ തേചീവരികസ്സ ഉദോസിതസിക്ഖാപദേ പരിഹാരോ വുത്തോ, തസ്മാ. തം സബ്ബമ്പീതി തം നവവിധം സബ്ബമ്പി ചീവരം. പരിക്ഖാരചോളസ്സാതി പരിക്ഖാരചോളനാമേന അധിട്ഠഹിത്വാ ചീവരം പരിഭുഞ്ജിതുകാമസ്സ പരിക്ഖാരചോളനാമേന അധിട്ഠാതും വട്ടതി.

൫൯൧. ഇമിനാ ഉദോസിതപരിഹാരസ്സ അനിരത്ഥകഭാവം സാധേത്വാ ഇദാനി ‘‘തിചീവരം പരിക്ഖാരചോളനാമേനാപി അധിട്ഠാതും വട്ടതീ’’തി ഇമസ്സ അധികത്ഥസ്സ മഹാകാരുണികേന അനുഞ്ഞാതഭാവേ കിരിയന്തരാനുജാനനസങ്ഖാതഅധികവചനസ്സ ഞാപകഹേതുഭാവം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘അധിട്ഠേതീ’’തിആദി. ഇമസ്മിംയേവ സിക്ഖാപദേ അനാപത്തിവാരേ ‘‘അനാപത്തി അന്തോദസാഹം അധിട്ഠേതി, വികപ്പേതീ’’തി പാഠേ അനാപത്തിഭാവേ ‘‘അധിട്ഠേതീ’’തി ഏത്തകേനേവ പരിയത്തേ (പാരാ. ൪൬൯) ‘‘വികപ്പേതീ’’തി കിരിയന്തരാനുജാനനേന പകാരന്തരേനാപി ദോസോ നത്ഥീതി അധിപ്പായസ്സ വിഞ്ഞാപിതത്താതി അത്ഥോ.

൫൯൨. ഏവം കരോന്തസ്സാതി തിചീവരനാമേന അധിട്ഠാനം പച്ചുദ്ധരിത്വാ പരിക്ഖാരചോളനാമേന അധിട്ഠഹന്തസ്സ. ഇദാനി അതിപ്പസങ്ഗം ദസ്സേതുകാമസ്സ ചോദകസ്സ അധിപ്പായം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘ഏവ’’ന്തിആദി. മൂലാധിട്ഠാനം പഹായ കാതബ്ബപ്പകാരന്തരസ്സാപി വിജ്ജമാനത്താ തിചീവരം പച്ചുദ്ധരിത്വാ മുഖപുഞ്ഛനാദികം കത്വാ അധിട്ഠഹതോപി ദോസോ ന സിയാതി കസ്മാ നാപജ്ജതീതി അത്ഥോ. നഇതി അതിപ്പസങ്ഗനിവാരണേ.

൫൯൩. കിച്ചവിധാനതോതി തേസം മുഖപുഞ്ഛനാദീനം അത്തനോ അത്തനോ കിച്ചസ്സ സാധനതോ, താദിസം കിച്ചവിസേസാപേക്ഖം വിനാ തംതംനാമേന അധിട്ഠാതും ന യുജ്ജതീതി അധിപ്പായോ. അകിച്ചസ്സാതി മുഖപുഞ്ഛനാദികിച്ചരഹിതസ്സ. അധികസ്സാതി പച്ചുദ്ധരിത്വാ പഠമം അധിട്ഠാനസ്സ വിജഹിതത്താ അതിരേകസ്സ. അസ്സാതി തിചീവരസ്സ. അധിട്ഠാനം തു യുജ്ജതീതി ദസാഹം അനതിക്കമിത്വാ പരിക്ഖാരചോളനാമേന അധിട്ഠാനം പന യുജ്ജതി.

൫൯൪. നിധാനസ്സ മുഖം ഉപായോതി നിധാനമുഖം, അന്തരവാസകാദിതംതംചീവരനാമേന അധിട്ഠാനതോ അതിരേകം യം കിഞ്ചി ചീവരം യഥാ ഠപിതം ആപത്തിം ന കരോതി, തഥാ നിധാനസ്സ ഉപായോതി അത്ഥോ. ഏതം പരിക്ഖാരചോളാധിട്ഠാനം. മഹാപച്ചരിയന്തി ബ്രാഹ്മണതിസ്സഭയേ ഭിക്ഖുസങ്ഘം ജമ്ബുദീപം നേതും സക്കസ്സ ദേവാനമിന്ദസ്സ ആണത്തിയാ വിസുകമ്മേന നിമ്മിതമഹാപച്ചരിയം നിസീദിത്വാ ലിഖിതത്താ തംനാമകായം വിനയട്ഠകഥായം, ‘‘മഹാപച്ചരിയാദിസൂ’’തിപി ലിഖന്തി.

൫൯൫. പരിക്ഖാരചോളനാമേന അധിട്ഠാനവിധാനസ്സ വുത്തപ്പമാണം കതമന്തി ആഹ ‘‘ചീവര’’ന്തിആദി. ‘‘നിദാനേ ഉപ്പത്തിതോ’’തി പദച്ഛേദോ. ‘‘ചീവരം പരിപുണ്ണ’’ന്തി നിദാനേ ‘‘തിചീവരം സമ്പുണ്ണം വിജ്ജതി, ഇദമതിരേകചീവരം കിം കാതബ്ബ’’ന്തി ഭിക്ഖൂഹി ഭഗവതോ ആരോചിതവത്ഥുമ്ഹി. ഉപ്പത്തിതോതി പരിക്ഖാരചോളാധിട്ഠാനസ്സ ഉപ്പന്നത്താ, അനുഞ്ഞാതത്താതി അത്ഥോ. ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന ഭിക്ഖൂനം പരിപുണ്ണം ഹോതി തിചീവരം, അത്ഥോ ച ഹോതി പരിസ്സാവനേഹിപി ഥവികാഹിപി. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അനുജാനാമി ഭിക്ഖവേ പരിക്ഖാരചോളക’’ന്തി (മഹാവ. ൩൫൭) ഏത്ഥ പാളിയം ഏവം വിപ്പവാസസുഖത്ഥം നാമേനാധിട്ഠിതതിചീവരം അധിട്ഠാനം പച്ചുദ്ധരിത്വാ പരിക്ഖാരചോളനാമേന അധിട്ഠാതും വട്ടതീതി സാധനേന തദേകസാധനത്താ ഏവ ഏകമ്പി ചീവരം വികപ്പേതും വട്ടതീതി വുത്തമേവ ഹോതി. തേനേവാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘ഏവഞ്ച സതി യോ തിചീവരേ ഏകേന ചീവരേന വിപ്പവസിതുകാമോ ഹോതി, തസ്സ തിചീവരാധിട്ഠാനം പച്ചുദ്ധരിത്വാ വിപ്പവാസസുഖത്ഥം വികപ്പനായ ഓകാസോ ദിന്നോ ഹോതീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൪൬൯).

൫൯൬-൮. ഏത്താവതാ കപ്പിയചീവരഞ്ച തത്ഥ കത്തബ്ബഞ്ച ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അകപ്പിയചീവരം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘കുസവാകാദീ’’തിആദി. കുസന്തി ദബ്ബതിണം. വാകന്തി രുക്ഖാദീനം വാകം. ആദി-സദ്ദേന ഫലകം ഗഹിതം, ചീര-സദ്ദോ ചീവരപരിയായോ, ഇമസ്മിം കുസാദയോ ഗന്ഥേത്വാ കതേ ചീവരേയേവ വത്തതി. കേസജം കമ്ബലന്തി മനുസ്സകേസേഹി വീതകമ്ബലഞ്ച. വാലജം കമ്ബലന്തി അസ്സവാലചമരവാലേഹി വീതകമ്ബലഞ്ച. ഉലൂകപക്ഖന്തി കോസിയസകുണപത്തം. ഇധ പന തം ഗന്ഥേത്വാ കതചീവരമേവ ഗഹേതബ്ബം. അജിനക്ഖിപേതി അജിനദീപിചമ്മേ. ‘‘ധാരയതോ ഥുല്ലച്ചയ’’ന്തി പച്ചേകം സമ്ബന്ധോ.

കദലിദുസ്സേതി കദലിവാകമയവത്ഥേ. ഏരകദുസ്സേതി ഏരകമയവത്ഥേ. അക്കദുസ്സേതി അക്കദണ്ഡേ വാ തേസം സുത്താനി വാ ഗഹേത്വാ കതവത്ഥേ. പോത്ഥകേതി മകചിവാകമയവത്ഥേ. തിരീടേ വാതി ഏവംനാമകേ രുക്ഖതചേ. വേഠനേതി സീസവേഠനേ. കഞ്ചുകേതി കവചേ.

സബ്ബനീലകേതി കേവലനീലകേ. ഏസ നയോ മഞ്ജേട്ഠാദീസു. മഹാനാമരത്തേതി തനുപദുമദലവണ്ണരത്തേ. മഹാരങ്ഗരത്തേതി സതപദിവണ്ണരത്തേ.

൫൯൯. അച്ഛിന്നദസകേതി അച്ഛിന്നാ ദസാ യസ്സ, തസ്മിം ചീവരേ. ഏസ നയോ ദീഘദസേപി. ഫലദസേതി ഫലസദിസഗന്ഥിതാ ദസാ യസ്സ, തസ്മിം. പുപ്ഫദസേതി കണ്ണികം ബന്ധിത്വാ വികാസേത്വാ കതാ ദസാ യസ്സ, തസ്മിം ചീവരേതി അത്ഥോ. അച്ഛിന്നചീവരസ്സാതി നഗ്ഗം കത്വാ ചോരേഹി വിലുത്തചീവരസ്സ. ഏത്ഥാതി കുസവാകാദീസു, സബ്ബനീലാദീസു ച. കിഞ്ചീതി ഏകമ്പി അകപ്പിയം നത്ഥി അനനുലോമികം നത്ഥി. ‘‘നഗ്ഗേന ഏതേസു അകപ്പിയചീവരേസു യംകിഞ്ചി ലദ്ധം, തേന ഹിരികോപിനം പടിച്ഛാദേത്വാ പച്ഛാ കപ്പിയചീവരേ ലദ്ധേ തം അധിവാസേത്വാ ഇദം അകപ്പിയചീവരം പരിച്ചജിതബ്ബം. സബ്ബനീലകാദിവത്ഥേസു ലദ്ധേസു കപ്പിയരജനേന രജിത്വാ, തം വണ്ണം നാസേത്വാ വാ കപ്പിയവത്ഥാനി ഉഭയപസ്സേസു അല്ലിയാപേത്വാ, പടിച്ഛാദേത്വാ വാ നിവാസേതും വട്ടതീ’’തി അട്ഠകഥായം വുത്തം.

൬൦൦. ‘‘അന്തോദസാഹ’’ന്തി ഇദം ‘‘അധിട്ഠേതീ’’തിആദീഹി സബ്ബപദേഹിപി യോജേതബ്ബം. വിസ്സജ്ജേതീതി അഞ്ഞസ്സ ദേതി. ഇധ ദാനം ദുവിധം സമ്മുഖാദാനം, പരമ്മുഖാദാനന്തി. പടിഗ്ഗാഹകം ദിസ്വാ ‘‘ഇദം തുയ്ഹം ദമ്മീ’’തി ദാനം സമ്മുഖാദാനം നാമ. പരമ്മുഖാ ‘‘ഇദം ഇത്ഥന്നാമസ്സ ദമ്മീ’’തി ദിന്നം പരമ്മുഖാദാനം. ‘‘ഇദം ത്വം ഗണ്ഹാഹീ’’തി വാ ‘‘തുയ്ഹം ഗണ്ഹാഹീ’’തി വാ വുത്തേ ‘‘മയ്ഹം ഗണ്ഹാമീ’’തി സചേ വദതി, ദാനഗഹണദ്വയമ്പി സുദ്ധം. ‘‘ഇദം തവ സന്തകം കരോഹി, തവ സന്തകം ഹോതു, തവ സന്തകം ഹോതീ’’തി ദായകേന വുത്തേ ഗണ്ഹന്തോപി ‘‘മമ സന്തകം കരോമി, മമ സന്തകം ഹോതു, മമ സന്തകം ഹോതീ’’തി വദതി ചേ, ദാനം, ഗഹണഞ്ച അസുദ്ധം ഹോതി. ‘‘തവ സന്തകം കരോഹീ’’തി വുത്തേ പന ‘‘സാധു ഭന്തേ മയ്ഹം ഗണ്ഹാമീ’’തി വത്വാ ഗണ്ഹാതി, ഗഹണം സുദ്ധം. ‘‘ഇദം തുയ്ഹം ഗണ്ഹാഹീ’’തി വുത്തേ ‘‘അഹം ന ഗണ്ഹാമീ’’തി വദതി, പുന ‘‘ദിന്നം മയാ, തുയ്ഹം ഗണ്ഹാഹീ’’തി വുത്തേ ഇതരോപി പുന പടിക്ഖിപതി, തം ചീവരം കസ്സചി അസന്തകത്താ ദസാഹാതിക്കമേനാപി നിസ്സഗ്ഗിയം ന ഹോതീതി പച്ഛാ തേസു ദ്വീസു യോ ഇച്ഛതി, തേന അധിട്ഠായ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി സബ്ബമിദം അട്ഠകഥായ (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൪൬൯ അത്ഥതോ സമാനം) വുത്തം.

അധിട്ഠിതചീവരേ അധിട്ഠാനേ വേമതികേന അത്തനോ വിമതിം പഠമം ആവി കത്വാ ‘‘സചേ അനധിട്ഠിതം, ഏവം കതേ കപ്പിയം ഹോതീ’’തി ചിന്തേത്വാ നിസ്സജ്ജേത്വാ വിനയകമ്മം കരോന്തസ്സ മുസാവാദദോസോ നാപജ്ജതി. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘ന ഹി ഏവം ജാനാപേത്വാ വിനയകമ്മം കരോന്തസ്സ മുസാവാദോ ഹോതീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൪൬൯). ‘‘കേചി ‘തഥാ വേമതികചീവരം അഞ്ഞേന വിസ്സാസേന ഗഹേത്വാ പുന ദാതബ്ബ’ന്തി വദന്തി, തം ന സുന്ദര’’ന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൪൬൯ ഥോകം വിസദിസം) തത്ഥേവ വുത്തം.

വിനസ്സതീതി ചോരാദീഹി വിനസ്സതി. ‘‘നസ്സതി, ഡയ്ഹതി, അച്ഛിന്ദിത്വാ ഗണ്ഹന്തീ’’തി ഇമാനിപി വിനാസപ്പകാരത്താ ‘‘വിനസ്സതീ’’തി ഇമിനാവ സങ്ഗയ്ഹന്തി. തത്ഥ ‘‘നസ്സതീ’’തി ഇദം ചോരാദീഹി ഹടം സന്ധായ വുത്തം, ‘‘വിനസ്സതീ’’തി ഇദം ഉന്ദൂരഖായിതാദിം സന്ധായ വുത്തം, ‘‘ഡയ്ഹതീ’’തി അഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢം സന്ധായ. വിസ്സാസേതി ഏത്ഥ സന്ദിട്ഠോ ച സമ്ഭത്തോ ച ആലപിതോ ച ജീവതി ച ഗഹിതേ ചത്തമനോ ഹോതീതി പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതേന അത്തനി വിസ്സാസേന അഞ്ഞേന ഗഹിതേതി അത്ഥോ. പകാസിതാതി ‘‘അനാപത്തി അന്തോദസാഹം അധിട്ഠേതീ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൪൬൯) നയേന വുത്താ.

൬൦൧. ഇദം പന സമുട്ഠാനം നാമേന കഥിനസമുട്ഠാനം നാമാതി അത്ഥോ. ഇദം കഥിനസമുട്ഠാനം നാമ കായവാചതോ ച കായവാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി. അതിരേകചീവരഭാവസ്സ ജാനനചിത്തേന പണ്ണത്തിജാനനചിത്തേ അസതിപി ആപത്തിസമ്ഭവതോ അചിത്തം. അനധിട്ഠാനതോ, അവികപ്പനതോ ച അക്രിയം. കമ്മട്ഠാനമനുയുഞ്ജന്തോ വാ ചേതിയാദിം വന്ദന്തോ വാ ഏകാദസമം അരുണം ഉട്ഠാപേതി, കുസലചിത്തോ ആപജ്ജതി, കലഹാദിപസുതോ വാ വീതിക്കമം ജാനന്തോ വാ ഉട്ഠാപേതി, അകുസലചിത്തോ ആപജ്ജതി, ഖീണാസവോ പന അസതിയാ വാ പണ്ണത്തിം അജാനന്തോ വാ തഥാ കരോന്തോ അബ്യാകതചിത്തോ ആപജ്ജതീതി തിചിത്തം. വുത്തനയേന കമ്മട്ഠാനാദിമനുയുഞ്ജന്തസ്സ സോമനസ്സചിത്തസമങ്ഗിനോ സുഖവേദനാ, ഉപേക്ഖാചിത്തസമങ്ഗിനോ ഉപേക്ഖാവേദനാ, കലഹാദിപസുതസ്സ ദോമനസ്സചിത്തസമങ്ഗിനോ ദുക്ഖവേദനാ ഹോതീതി തിവേദനം. ഏസ നയോ ഉപരിപി ഏവരൂപേ ഠാനേ യോജേതബ്ബോ.

പഠമകഥിനകഥാവണ്ണനാ.

൬൦൨. ഗാമാദീസു പദേസേസു തിപഞ്ചസൂതി തിചീവരാനി നിക്ഖിപിത്വാ വിപ്പവാസേന ദോസം, ഉപ്പജ്ജനട്ഠാനഞ്ച ദസ്സേതും ‘‘ഗാമോ ഏകൂപചാരോ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൪൭൭) നയേന പാളിയം വുത്തഗാമനിവേസനഉദോസിതഅട്ടമാളപാസാദഹമ്മിയനാവാസത്ഥഖേത്തധഞ്ഞകര- ണആരാമവിഹാരരുക്ഖമൂലഅജ്ഝോകാസസങ്ഖാതേസു പന്നരസസു ചീവരനിക്ഖേപട്ഠാനേസൂതി വുത്തം ഹോതി. ഏത്ഥ ഗാമോ നാമ ഏകകുടികാദിഗാമോ.

നിവേസനം നാമ ഗാമതോ ബഹി ചതുസാലാദികോ ഗേഹോ. തേനാഹ ഗണ്ഠിപദേ ‘‘ഗാമനിവേസനാനം വിസേസം വദന്താ ‘പുന ഏകപരിച്ഛേദം കത്വാ നിവേസിതാ ബഹുഗേഹാ നിവേസനം നാമ ഹോന്തീ’തി വദന്തി, തസ്മാ ഇദം നിവേസനാദി സബ്ബം ‘ഗാമതോ ബഹീ’തി ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി. ഇദഞ്ച തത്ഥേവ വുത്തം ‘‘നിവേസനാദികം അന്തോഗാമേ ചേ ഹോതി, ഗാമേ വുത്തപരിഹാരസ്സേവ ലബ്ഭനതോ അന്തോഗാമതോ ബഹീ’തി ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി.

അട്ഠകഥായം ‘‘ഉദോസിതോതി യാനാദീനം ഭണ്ഡാനം സാലാ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൪൮൨-൪൮൭) വുത്തസരൂപം ഉദോസിതം നാമ. ‘‘അട്ടോതി പടിരാജാദിപടിബാഹനത്ഥം ഇട്ഠകാഹി കതോ ബഹലഭിത്തികോ ചതുപഞ്ചഭൂമികോ പതിസ്സയവിസേസോ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൪൮൨-൪൮൭) വുത്തസരൂപോ അട്ടോ നാമ. ‘‘മാളോതി ഏകകൂടസങ്ഗഹിതോ ചതുരസ്സപാസാദോ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൪൮൨-൪൮൭) വുത്തോ ഏകകണ്ണികസങ്ഗഹിതോ ചതുരസ്സഗേഹോ മാളോ നാമ. പാസാദോതി ദീഘപാസാദോ. ഹമ്മിയന്തി മുണ്ഡച്ഛദനപാസാദോ. നാവാതി യാനപ്പത്തി. സത്ഥന്തി ജങ്ഘസത്ഥസകടസത്ഥവസേന ദുവിധോ ജനസമൂഹോ, സോ ച നിവിട്ഠാനിവിട്ഠവസേന പച്ചേകം ദുവിധോ. തത്ഥ നിവിട്ഠേ വതിആദിപരിക്ഖേപോപി ഹോതേവ.

ഖേത്തന്തി യവഖേത്താദിഖേത്തം. ധഞ്ഞകരണം ഖലം. ആരാമോ പുപ്ഫാരാമോ, ഫലാരാമോ ച. വിഹാരോതി ഏകമ്പി സേനാസനം വുച്ചതി. ‘‘രുക്ഖോ നാമ യം മജ്ഝന്തികേ കാലേ സമന്താ ഛായാ ഫരതീ’’തി (പാരാ. ൪൯൪) വുത്തപ്പമാണപരിച്ഛന്നോ രുക്ഖോ. അജ്ഝോകാസോ നാമ സത്തബ്ഭന്തരോ, സോ വിഞ്ചാടവിആദിഅഗാമകാരഞ്ഞേ ച മച്ഛബന്ധാനം അഗമനപഥേ സമുദ്ദദീപേ ച ലബ്ഭതി. മച്ഛബന്ധാനം അഗമനപഥോ നാമ ഉദകപിട്ഠിയാ ഗന്ത്വാ പുന തദഹേവ ഗേഹം ആഗന്തും അസക്കുണേയ്യതായ ദൂരോ സമുദ്ദപ്പദേസോ വുച്ചതി.

അയം ഗാമാദികോ പച്ചേകം ഏകൂപചാരോ, നാനൂപചാരോതി ദുവിധോ. തത്ഥ അജ്ഝോകാസം വിനാ ഗാമാദികോ തംതംരാജാദിസാമികകുലാനം ഏകത്ഥനാനത്ഥവസേന ഏകകുലസന്തകോ ചേ ഹോതി, ഏകൂപചാരോ. നാനാകുലസന്തകോ ചേ, നാനൂപചാരോ ഹോതി. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ഗാമോ ഏകൂപചാരോ നാമ ഏകകുലസ്സ ഗാമോ ഹോതീ’’തിആദി (പാരാ. ൪൭൮). അട്ഠകഥായമ്പി വുത്തം ‘‘ഏകകുലസ്സ ഗാമോതി ഏകസ്സ രഞ്ഞോ വാ ഭോജകസ്സ വാ ഗാമോ’’തി ച ‘‘നാനാകുലസ്സ ഗാമോതി നാനാരാജൂനം വാ ഭോജകാനം വാ ഗാമോ വേസാലീകുസിനാരാദിസദിസോ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൪൭൯) ച.

ഏകകുലേന കാരാപിതോ വിഹാരോ ഏകൂപചാരോ, നാനാകുലേഹി കാരാപിതോ നാനൂപചാരോ ഹോതി. യഥാഹ ഗണ്ഠിപദേ ‘‘വിഹാരേ ഏകകുലനാനാകുലവോഹാരോ കാരാപകാനം വസേന വുത്തോ’’തി. അജ്ഝോകാസേ പന ഉപചാരഭേദോ അബ്ഭന്തരവസേന വേദിതബ്ബോ. വുത്തഞ്ചേതം പാളിയം ‘‘അജ്ഝോകാസോ ഏകൂപചാരോ നാമ അഗാമകേ അരഞ്ഞേ സമന്താ സത്തബ്ഭന്തരാ ഏകൂപചാരോ. തതോ പരം നാനൂപചാരോ’’തി. ഇധ ഏകം അബ്ഭന്തരം അട്ഠവീസതിരതനം ഹോതി. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘ഏകം അബ്ഭന്തരം അട്ഠവീസതിഹത്ഥ’’ന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൪൮൯). ഏവം സങ്ഖേപതോ വുത്തസരൂപപ്പഭേദാനി പന്നരസ ഠാനാനി ദസ്സേതുമാഹ ‘‘ഗാമാദീസു പദേസേസു തിപഞ്ചസൂ’’തി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന പാളിഅട്ഠകഥാവണ്ണനതോ വേദിതബ്ബോ.

‘‘തിചീവരേന വിപ്പവാസേയ്യാതി സങ്ഘാടിയാ വാ ഉത്തരാസങ്ഗേന വാ അന്തരവാസകേന വാ. അന്തോഗാമേ ചീവരം നിക്ഖിപിത്വാ’’തി (പാരാ. ൪൭൬, ൪൭൮) വചനതോ ഏത്ഥ തിചീവരന്തി തിണ്ണം ചീവരാനമഞ്ഞതരമേവ ചീവരം വത്തബ്ബം. ഏകരത്തന്തി വിപ്പവാസകിരിയായ അച്ചന്തസംയോഗേ ഉപയോഗവചനം. അപി-സദ്ദേന കിം പന ദിരത്താദികന്തി ദസ്സേതി.

സങ്ഘസമ്മുതിയാ വിനാതി തിചീവരം പരിഹരിതും അസമത്ഥേന ഗിലാനേന ഭിക്ഖുനാ സങ്ഘം വന്ദിത്വാ ഉക്കുടികം നിസീദിത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗയ്ഹ ‘‘അഹം ഭന്തേ ഗിലാനോ, ന സക്കോമി തിചീവരം ആദായ പക്കമിതും, സോഹം ഭന്തേ സങ്ഘം തിചീവരേന അവിപ്പവാസസമ്മുതിം യാചാമീ’’തി തിക്ഖത്തും യാചിതേന സങ്ഘേന തസ്സ ഞത്തിദുതിയായ കമ്മവാചായ ദിന്നം അവിപ്പവാസസമ്മുതിം വിനാതി വുത്തം ഹോതി. തഥാ ലദ്ധസമ്മുതികസ്സ ഗിലാനസ്സ ഭിക്ഖുനോ തസ്മിം ഗേലഞ്ഞേ അവൂപസന്തേ വാ വൂപസന്തേപി ചീവരനിക്ഖേപട്ഠാനം ആഗമനകാലേ വാ ഉപ്പന്നേ അഞ്ഞേപി രോഗേ അവൂപസന്തേ തായയേവ സമ്മുതിയാ ന ദോസോ.

൬൦൩. ഭിക്ഖുനോതി അലദ്ധസമ്മുതികസ്സ ഭിക്ഖുനോ. തേന ചീവരേന. വിപ്പവത്ഥും ന വട്ടതീതി വിനാ വസിതും ന വട്ടതി. കിം വുത്തം ഹോതി? ‘‘ഏകകുലസ്സ ഗാമോ ഹോതി പരിക്ഖിത്തോ ച, അന്തോഗാമേ ചീവരം നിക്ഖിപിത്വാ അന്തോഗാമേ വത്ഥബ്ബം. അപരിക്ഖിത്തോ ഹോതി, യസ്മിം ഘരേ ചീവരം നിക്ഖിത്തം ഹോതി, തസ്മിം ഘരേ വത്ഥബ്ബം, ഹത്ഥപാസാ വാ ന വിജഹിതബ്ബം. നാനാകുലസ്സ ഗാമോ ഹോതി പരിക്ഖിത്തോ ച, യസ്മിം ഘരേ ചീവരം നിക്ഖിത്തം ഹോതി, തസ്മിം ഘരേ വത്ഥബ്ബം സഭായേ വാ ദ്വാരമൂലേ വാ, ഹത്ഥപാസാ വാ ന വിജഹിതബ്ബ’’ന്തിആദിനാ (പാരാ. ൪൭൮) നയേന പാളിയാ വുത്തട്ഠാനതോ ബഹി അരുണം ഉട്ഠാപേതും ന വട്ടതീതി വുത്തം ഹോതി.

ഇമസ്മിം പാഠേ ‘‘പരിക്ഖിത്തോ’’തി ഇദം പാകാരേന വാ വതിയാ വാ പരിഖായ വാ പരിക്ഖിത്തം സന്ധായ വുത്തം. ഹത്ഥപാസാ വാതി ഏത്ഥ ഹത്ഥപാസാ നാമ അഡ്ഢതിയരതനം ഹോതി. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘തം ഘരം സമന്തതോ ഹത്ഥപാസാ ന വിജഹിതബ്ബം, അഡ്ഢതേയ്യരതനപ്പമാണാ പദേസാ ഉദ്ധം ന വിജഹിതബ്ബന്തി വുത്തം ഹോതീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൪൭൭-൪൭൮).

വിപ്പവസന്തസ്സ കോ ദോസോതി ആഹ ‘‘ഹോതി…പേ… അരുണുഗ്ഗമേ’’തി. അനുഞ്ഞാതട്ഠാനതോ ഹി ബഹി ചീവരേന വിനാ അരുണം ഉട്ഠാപേന്തസ്സ തം ചീവരം നിസ്സജ്ജിതബ്ബം ഹോതി, തംഹേതുകാ പാചിത്തിയാപത്തിപി ഹോതീതി അത്ഥോ. തേനേവ വക്ഖതി ‘‘നിസ്സജ്ജിത്വാ…പേ… വിഞ്ഞുനാ’’തി.

൬൦൪. ന്ഹായന്തസ്സേവാതി ചീവരസ്സ ഹത്ഥപാസതോ ദൂരേ നഹായന്തസ്സേവ, അനാദരേ സാമിവചനം.

൬൦൬. അച്ഛിന്നം വിലുത്തം ചീവരം യസ്സ സോ അച്ഛിന്നചീവരോ, ഭിക്ഖു, തസ്സ ഠാനം അച്ഛിന്നചീവരട്ഠാനം, തസ്മിം.

൬൦൭. നിവാസേത്വാതി ഏത്ഥ ‘‘അന്തരവാസക’’ന്തി ച ഗഹേത്വാതി ഏത്ഥ ‘‘ഇതരാനീ’’തി ച സേസോ. ഇദഞ്ച ഗന്തബ്ബട്ഠാനേ, ആസന്നേ മഗ്ഗേ ച മനുസ്സസമ്ബാധേ അസതി കത്തബ്ബദസ്സനം. ഇതരത്ഥ നിവാസേത്വാ, പാരുപിത്വാ ച സങ്ഘാടിം അംസേ കത്വാവ ഗന്തബ്ബം ഹോതി. വിഹാരേ സഭാഗേസു അലബ്ഭമാനേസു ആസനസാലമ്പി ഗന്ത്വാ സഭാഗസ്സ സന്തികേ വിനയകമ്മം കത്തബ്ബന്തി അട്ഠകഥായം (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൪൯൫ അത്ഥതോ സമാനം) വുത്തം. ‘‘നിസ്സജ്ജിത്വാ’’തി ഇമിനാ ‘‘ഇദം മേ ഭന്തേ ചീവരം രത്തിവിപ്പവുത്ഥം അഞ്ഞത്ര ഭിക്ഖുസമ്മുതിയാ നിസ്സഗ്ഗിയം, ഇമാഹം സങ്ഘസ്സ നിസ്സജ്ജാമീ’’തി സങ്ഘേ വാ ‘‘ഇദം മേ ഭന്തേ ചീവരം…പേ… അഹം ആയസ്മന്താനം നിസ്സജ്ജാമീ’’തി തിണ്ണം, ദ്വിന്നം വാ സന്തികേ വാ ‘‘ഇദം മേ ആവുസോ…പേ… ഇമാഹം ആയസ്മതോ നിസ്സജ്ജാമീ’’തി ഏകസ്സ സന്തികേ വാ വത്വാ നിസ്സജ്ജിത്വാതി വുത്തം ഹോതി. വിഞ്ഞുനാതി ഏവം നിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥുനിസ്സജ്ജനാദിനാനപ്പകാരവിധിജാനനകേന ഞാണവതാതി അത്ഥോ.

൬൦൮. തം നിസ്സഗ്ഗിയചീവരം.

൬൦൯. ‘‘അദേന്തസ്സ ച നിസ്സട്ഠം ദുക്കട’’ന്തി ഇമിനാ ‘‘ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ പടിബലേന ആപത്തി പടിഗ്ഗഹേതബ്ബാ, നിസ്സട്ഠചീവരം ദാതബ്ബ’’ന്തി വുത്തത്താ ഇമം വിധിം ജാനനതായ ബ്യത്തേന യഥാവിധിം കാതും സമത്ഥതായ പടിബലേന ഖന്ധകേ (ചൂളവ. ൨൩൯) ആഗതനയേന ആപത്തിം പടിഗ്ഗഹേത്വാ നിസ്സട്ഠചീവരം ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ നിസീദാപേത്വാ സചേ സങ്ഘോ ഹോതി, ‘‘സുണാതു മേ ഭന്തേ സങ്ഘോ, ഇദം ചീവരം ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ നിസ്സഗ്ഗിയം സങ്ഘസ്സ നിസ്സട്ഠം, യദി സങ്ഘസ്സ പത്തകല്ലം, സങ്ഘോ ഇമം ചീവരം ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദദേയ്യാ’’തി, സചേ തയോ ഹോന്തി, ‘‘സുണന്തു മേ ആയസ്മന്താ, ഇദം ചീവരം ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ നിസ്സഗ്ഗിയം ആയസ്മന്താനം നിസ്സട്ഠം, യദായസ്മന്താനം പത്തകല്ലം, ആയസ്മന്താ ഇമം ചീവരം ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദദേയ്യു’’ന്തി, സചേ ഏകകോ ഹോതി, ‘‘ഇമം ചീവരം ആയസ്മതോ ദമ്മീ’’തി ദാതബ്ബം, നിസ്സട്ഠചീവരം ‘‘അത്തനോയേവ ദിന്ന’’ന്തി സുദ്ധസഞ്ഞായ ഗഹേത്വാ അദേന്തസ്സ ദുക്കടം ഹോതീതി വുത്തം ഹോതി.

തസ്സ സന്തകഭാവം ഞത്വാ ലേസേന വിലുമ്പന്തസ്സ പന ഭണ്ഡഗ്ഘവസേന ദുക്കടഥുല്ലച്ചയപാരാജികാപത്തിയോ ഹോന്തി. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘തസ്സ സന്തകഭാവം പന ഞത്വാ ലേസേന അച്ഛിന്ദന്തോ ഭണ്ഡം അഗ്ഘാപേത്വാ കാരേതബ്ബോ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൪൬൯). പരിയാപുതന്തി ‘‘ന ഭിക്ഖവേ നിസ്സട്ഠചീവരം ന ദാതബ്ബം, യോ ന ദദേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (പാരാ. ൪൭൦) പാളിയം വുത്തന്തി അത്ഥോ.

൬൧൦-൧. ഥേരേ ദഹരേ ചാതി ഏതേസു ഉഭോസുപി മഗ്ഗം ഗച്ഛന്തേസൂതി യോജനാ. ‘‘ഥേരേ’’തി ഇമിനാ അനിസ്സിതഭാവമാഹ, ‘‘ദഹരേ ചാ’’തി ഇമിനാ നിസ്സിതഭാവം. ഓഹീനേതി ഓസക്കിതേ. സചേ സോ ഥേരോ നിസ്സയാചരിയോ ഭവേയ്യാതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘ഗരു’’ന്തി. തസ്മിം ദഹരേ. വത്ഥന്തി തസ്സ ഹത്ഥേ ഠിതചീവരം. ന പസ്സമ്ഭതീതി ധുരനിക്ഖേപം അകത്വാ ഗമനേ സഉസ്സാഹത്താ നിസ്സയപടിപ്പസ്സദ്ധി ന ഹോതീതി അധിപ്പായോ. തേനേവ ‘‘മുഹുത്ത’’ന്തിആദിമാഹ.

൬൧൪. പച്ചുദ്ധാരേ അന്തോയേവാരുണേതി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ, ദഹരഭിക്ഖുനോ ദൂരഭാവഞ്ച അരുണുഗ്ഗമനഞ്ച ഞത്വാ ചീവരസ്സ അനിസ്സഗ്ഗിയത്ഥം തസ്സ ഹത്ഥേ ഠിതഭാവം സല്ലക്ഖേത്വാ പുരാരുണാ പച്ചുദ്ധരേതി അത്ഥോ. വിസ്സജ്ജേതീതി അഞ്ഞസ്സ ദേതി. വിനസ്സതീതി ചോരാദീഹി നസ്സതി.

ദുതിയകഥിനകഥാവണ്ണനാ.

൬൧൬. അകാലചീവരന്തി ‘‘അകാലചീവരം നാമ അനത്ഥതേ കഥിനേ ഏകാദസമാസേ ഉപ്പന്നം, അത്ഥതേ കഥിനേ സത്തമാസേ ഉപ്പന്നം, കാലേപി ആദിസ്സ ദിന്ന’’ന്തി (പാരാ. ൫൦൦) വചനതോ അനത്ഥതകഥിനേ വിഹാരേ ‘‘ചീവരമാസോ’’തി യോ പുബ്ബകത്തികകാളപക്ഖപാടിപദതോ പട്ഠായ യാവ അപരകത്തികപുണ്ണമീ, താവ മാസോ വുച്ചതി, തതോ പരേസു ഏകാദസസു മാസേസു ഉപ്പന്നഞ്ച അത്ഥതകഥിനേ വിഹാരേ യോ ചീവരമാസോ, ഹേമന്താ ച ചത്താരോ മാസാതി പഞ്ചമാസതോ ബഹി സത്തസു മാസേസു ഉപ്പന്നഞ്ച അത്ഥതകഥിനേ പഞ്ച മാസാ യഥാപരിച്ഛിന്നകാലേ സങ്ഘസ്സ ച ‘‘ഇദം അകാലചീവരം ദമ്മീ’’തി പുഗ്ഗലസ്സ ച ‘‘ഇദം തുയ്ഹം ദമ്മീ’’തി ദിന്നഞ്ചേതി ഇദം അകാലചീവരന്തി അത്ഥോ. ‘‘ഉപ്പന്ന’’ന്തി സേസോ, ‘‘ഉപ്പജ്ജേയ്യ സങ്ഘതോ വാ ഗണതോ വാ ഞാതിതോ വാ മിത്തതോ വാ പംസുകൂലതോ വാ അത്തനോ വാ ധനേനാ’’തി (പാരാ. ൫൦൦) വചനതോ സങ്ഘസ്സ വാ ‘‘ഇദം സുത്തന്തികഗണസ്സ ദേമ, ഇദം ആഭിധമ്മികഗണസ്സ ദേമാ’’തിആദിനാ നയേന ഗണസ്സ വാ ദിന്നതോ അത്തനോ വസ്സഗ്ഗേന വാ ഞാതിആദിതോ വാ സുസാനാദിപംസുകൂലഖേത്തതോ വാ അത്തനോ സന്തകേന സുത്തകപ്പാസാദികപ്പിയവത്ഥുതോ വാ ഉപ്പന്നചീവരന്തി അത്ഥോ.

മാസപരമം നിക്ഖിപേതി മാസോ പരമം പമാണം ഏതസ്സ നിക്ഖിപനസ്സാതി മാസപരമം, നിക്ഖിപനന്തി കിരിയാവിസേസനം കാതബ്ബം, മാസപരമം നിക്ഖിപനം കരേയ്യാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ആകങ്ഖമാനേന ഭിക്ഖുനാ പടിഗ്ഗഹേതബ്ബം, പടിഗ്ഗഹേത്വാ ഖിപ്പമേവ കാരേതബ്ബം, നോ ചസ്സ പാരിപൂരീ, മാസപരമം തേന ഭിക്ഖുനാ തം ചീവരം നിക്ഖിപിതബ്ബം ഊനസ്സ പാരിപൂരിയാ’’തി (പാരാ. ൫൦൦) വചനതോ ഏവം ഉപ്പന്നം ചീവരം ഇച്ഛന്തേന പടിഗ്ഗഹേത്വാ സചേ പഹോതി, ദസാഹമനതിക്കാമേത്വാ കാരേതബ്ബം. സചേ നപ്പഹോതി, ഊനസ്സ പരിപൂരണത്ഥം മാസപരമം ഠപേതബ്ബന്തി അത്ഥോ.

കദാ ഏവം നിക്ഖിപിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘സതി പച്ചാസായാ’’തി, ‘‘പച്ചാസാ ഹോതി സങ്ഘതോ വാ ഗണതോ വാ ഞാതിതോ വാ മിത്തതോ വാ പംസുകൂലതോ വാ അത്തനോ വാ ധനേനാ’’തി (പാരാ. ൫൦൦) വുത്തസങ്ഘാദിതോ അത്തനോ വസ്സഗ്ഗാദിതോ ലഭേയ്യ, തേന ‘‘ഇമസ്സ ഊനേ പരിപുണ്ണേ കാരേസ്സാമീ’’തി പച്ചാസായ സതി ഏവം നിക്ഖിപിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. തതോ ഉദ്ധംഠപേതും ന വട്ടതീതി മാസതോ അതിരേകകാലം നിക്ഖിപിതും ന വട്ടതി, നിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയം ഹോതീതി അത്ഥോ.

യദി ഏവം ‘‘തദഹുപ്പന്നേ മൂലചീവരേ പച്ചാസാചീവരം ഉപ്പജ്ജതി, ദസാഹാ കാരേതബ്ബം…പേ… വീസേ ഉപ്പന്നേ മൂലചീവരേ പച്ചാസാചീവരം ഉപ്പജ്ജതി, ദസാഹാ കാരേതബ്ബ’’ന്തി (പാരാ. ൫൦൦) കസ്മാ ആഹാതി? പച്ചാസാചീവരസ്സ ദസദിവസേ അതിക്കമ്മ ഠപേതും അയുത്തത്താ, മൂലചീവരസ്സ തഗ്ഗതികത്താ ഏവം വുത്തം. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘മൂലചീവരസ്സ ഉപ്പന്നദിവസതോ യാവ വീസതിമോ ദിവസോ, താവ ഉപ്പന്നം പച്ചാസാചീവരം മൂലചീവരം അത്തനോ ഗതികം കരോതീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൫൦൦).

തതിയകഥിനകഥാവണ്ണനാ.

൬൧൮-൯. ഭിക്ഖുനിയാ യോ ധോവാപേതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഭിക്ഖുനീ നാമ ഉഭതോസങ്ഘേ ഉപസമ്പന്നാ’’തി (പാരാ. ൫൦൦) വചനതോ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘേ ഞത്തിചതുത്ഥായ കമ്മവാചായ, ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ഞത്തിചതുത്ഥായ കമ്മവാചായാതി അട്ഠവാചികായ ഉപസമ്പന്നാ ഭിക്ഖുനീ നാമ. ഭുത്തന്തി ഭിക്ഖുനാ അത്തനാ പരിഭുത്തം രജിതം ആദിന്നകപ്പം, ‘‘പരിഭോഗം കരിസ്സാമീ’’തി അന്തമസോ സീസം ഠപേത്വാ സയനമത്തേനാപി പുരാണഭൂതം ചീവരന്തി അത്ഥോ. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘രജിത്വാ കപ്പം കത്വാ ഏകവാരമ്പി നിവത്ഥം വാ പാരുതം വാ അന്തമസോ പരിഭോഗസീസേന അംസേ വാ മത്ഥകേ വാ കത്വാ മഗ്ഗം ഗതോ ഹോതി, ഉസ്സീസകം വാ കത്വാ നിപന്നോ ഹോതി, ഏതമ്പി പുരാണചീവരമേവാ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൫൦൩-൫൦൫). വത്ഥന്തി കാരിയേ കാരണോപചാരവസേന ചീവരമേവ ആഹ.

അഞ്ഞാതികായാതി ‘‘അഞ്ഞാതികാ നാമ മാതിതോ വാ പിതിതോ വാ യാവ സത്തമാ പിതാമഹയുഗാ അസമ്ബദ്ധാ’’തി വചനതോ അത്തനോ വാ തസ്സാ വാ മാതു വാ പിതു വാ പരമ്പരായ യാവ സത്തമാ യുഗാ, ഏത്ഥന്തരേ യേന കേനചി ഞാതകേന അസമ്ബദ്ധഭാവേന അഞ്ഞാതികായാതി അത്ഥോ. യഥാ ചാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘പിതാമഹോയേവ പിതാമഹയുഗം. തതോ ഉദ്ധം സബ്ബേപി പുബ്ബപുരിസാ പിതാമഹഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതാ. ഏവം യാവ സത്തമോ പുരിസോ, താവ യാ അസമ്ബദ്ധാ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൫൦൩-൫൦൫). ആകോടാപേതീതി പഹരാപേതി.

തതോ ധോവാപനാദിതോ. നിസ്സഗ്ഗിയാപത്തീതി നിസ്സഗ്ഗിയസ്സ ആപത്തി നിസ്സഗ്ഗിയാപത്തി, നിസ്സഗ്ഗിയസ്സ ചീവരസ്സ നാമേന വിസിട്ഠാ പാചിത്തിയാപത്തി ഹോതീതി അത്ഥോ. ഇദഞ്ച തിണ്ണം പയോഗാനം അന്തേ ആപജ്ജിതബ്ബായ ആപത്തിയാ ദസ്സനം. തസ്സ നിയോഗേന ധോവനാദിം കരോന്തിയാ ഭിക്ഖുനിയാ തദത്ഥം സബ്ബപുബ്ബപയോഗഗണനായ ഭിക്ഖുനോ ദുക്കടം ഹോതീതി ഗഹേതബ്ബോ. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘യാവ നം ധോവിത്വാ ഉക്ഖിപതി, താവ ഭിക്ഖുനിയാ പയോഗേ പയോഗേ ഭിക്ഖുസ്സ ദുക്കട’’ന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൫൦൩-൫൦൫). പഠമേനാതി തീണിപി കാരാപേന്തസ്സ യം പഠമം കാരാപേതി, തേനാതി അത്ഥോ. ദീപിതന്തി ‘‘അഞ്ഞാതികായ അഞ്ഞാതികസഞ്ഞീ പുരാണചീവരം ധോവാപേതി രജാപേതി ആകോടാപേതി, നിസ്സഗ്ഗിയേന ആപത്തി ദ്വിന്നം ദുക്കടാന’’ന്തിആദിനാ (പാരാ. ൫൦൬) ദേസിതം. ഇമിനാ നയേന ദ്വേ കാരാപേന്തസ്സ പഠമേന നിസ്സഗ്ഗിയാപത്തി, ദുതിയേന ദുക്കടന്തി അയമത്ഥോ സങ്ഗയ്ഹതി.

൬൨൦. ‘‘ധോവനത്ഥായ ദേതീ’’തി ഇമിനാ ‘‘ഭുത്തം വത്ഥ’’ന്തി അധികാരതോ ലബ്ഭതി.

൬൨൧. സാമണേരനിദ്ദേസേപീതി ‘‘സാമണേരാ’’തി നിദ്ദേസോ നാമ യസ്സ, തസ്മിമ്പി, അത്തനാ പരിഭുത്തം വത്ഥം ധോവനത്ഥായ ദേതീതി യോജനാ, അത്തനോ പരിഭുത്തം ചീവരം ധോവനത്ഥായ സാമണേരസ്സ ദേതീതി അത്ഥോ. പി-സദ്ദോ സമുച്ചയത്ഥോ. ഉപസമ്പജ്ജാതി പുബ്ബകിരിയായ ‘‘ധോവതീ’’തി അപരകിരിയാ സാമത്ഥിയാ ലബ്ഭതി.

൬൨൨. ദഹരാനഞ്ച ഭിക്ഖൂനന്തി അത്തനോ നവകതരാനം ഭിക്ഖൂനം. നിയ്യാദിതേ ദിന്നേ. ഏസ നയോതി ‘‘ഏകേന പാചിത്തിയം, അവസിട്ഠേഹി ദ്വീഹി വാ ഏകേന വാ സബ്ബപയോഗേസു ദുക്കടം ഹോതീ’’തി നയോ.

൬൨൩. ചീവരേതി പരിഭുത്തചീവരേ.

൬൨൪. ‘‘ധോവനപ്പച്ചയായേവാ’’തി ഇമിനാ ഇതരദ്വയസ്സ തസ്സ അനാണത്തിയാ കതത്താ തതോ അനാപത്തിഭാവമാഹ.

൬൨൬. ഞാതികാതി ഏത്ഥ ‘‘പടിസങ്ഖാ യോനിസോ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൨-൨൩, ൪൨൨; അ. നി. ൬.൫൮; ൮.൯; മഹാനി. ൨൦൬; ധ. സ. ൧൩൫൫; വിഭ. ൫൧൮) വിയ ഗാഥാബന്ധവസേന യ-കാരലോപോ, ഞാതികായ ഭിക്ഖുനിയാതി അത്ഥോ. ‘‘ഞാതികാ അഞ്ഞാതിസഞ്ഞിസ്സാ’’തി പദച്ഛേദോ. പച്ചത്ഥരണന്തി മഞ്ചപീഠേ അത്ഥരിതബ്ബം പച്ചത്ഥരണചീവരഞ്ച.

൬൨൭. ‘‘ഭിക്ഖുനീനം വസേനാ’’തി ഇദം ഭിക്ഖുസങ്ഘേപി ഉപസമ്പന്നാ ചേ, പാചിത്തിയസമ്ഭവാ വുത്തം. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘ഭിക്ഖൂനം സന്തികേ ഉപസമ്പന്നായ പന യഥാവത്ഥുകമേവാ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൫൦൬). ഭിക്ഖുനിസങ്ഘേ പഠമം ഉപസമ്പജ്ജിത്വാ പച്ഛാ ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ചേ ഉപസമ്പജ്ജതി, കേവലം ഭിക്ഖുസങ്ഘേ ഉപസമ്പന്നാതി ന വുച്ചതീതി താ ഭഗവതി ധരമാനേ പഠമം പബ്ബജിതാ പഞ്ചസതാ സാകിയാനിയോ വുച്ചന്തി. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘ഭിക്ഖൂനം സന്തികേ ഉപസമ്പന്നാ നാമ പഞ്ചസതാ സാകിയാനിയോ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൫൦൬). ഭിക്ഖുനോ ലിങ്ഗേ പരിവത്തേ തസ്സേവ ഉപസമ്പന്നകമ്മസ്സ അനുഞ്ഞാതത്താ സോപി ഗഹേതബ്ബോയേവ.

൬൨൮. അവുത്താ ധോവതീതി ‘‘ഇമം ചീവരം ധോവാ’’തി അവുത്താ ചീവരം കിലിട്ഠം ദിസ്വാ അവത്വാ ഠപിതട്ഠാനതോ ചീവരം ഗഹേത്വാ വാ സയമേവ വത്വാ യാചനാദിനയേന വാ അനാണത്തിയാ ച ഗഹേത്വാ ചീവരധോവനാദിം കരേയ്യ ചേ. അപരിഭുത്തം വാതി ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന അപരിഭുത്തം ചീവരം. അഞ്ഞം വാതി ഉപാഹനത്ഥവികപത്തത്ഥവികപോത്ഥകത്ഥവികമഞ്ചപീഠാദിം യം കിഞ്ചി പരിക്ഖാരം.

പുരാണചീവരധോവാപനകഥാവണ്ണനാ.

൬൨൯. വികപ്പനുപഗം പച്ഛിമം ഉപാദായ കിഞ്ചി ചീവരം ഗണ്ഹതോതി യോജനാ, ഏത്ഥ ‘‘അഞ്ഞാതികായ ഭിക്ഖുനിയാ ഹത്ഥതോ’’തി ച ‘‘ഞാതികായ അഞ്ഞാതികസഞ്ഞിസ്സാ’’തി ച ‘‘ഏകതോഉപസമ്പന്നായ ഹത്ഥതോ ഗണ്ഹാതീ’’തി ച വക്ഖമാനവചനസാമത്ഥിയാ ലബ്ഭമാനതോ പുബ്ബേ വുത്തനയേന അഞ്ഞാതികായ ഉഭതോസങ്ഘേ ഉപസമ്പന്നായ ഭിക്ഖുനിയാ ഹത്ഥതോ വികപ്പനുപഗരതനവിദത്ഥിപ്പമാണവത്ഥതോ പട്ഠായ യം കിഞ്ചി ചീവരം ഗണ്ഹന്തസ്സാതി അത്ഥോ. ‘‘ആപത്തീ’’തി സാമഞ്ഞേന വുത്തേപി ‘‘നിസ്സഗ്ഗിയാ പാചിത്തിയാപത്തീ’’തി പകരണതോ ച ‘‘നിസ്സഗ്ഗിയാപത്തീ’’തി വക്ഖമാനതോ ച ലബ്ഭതി. ഠപേത്വാ പാരിവത്തകന്തി ‘‘പാരിവത്തകം പരിത്തേന വാ വിപുലം, വിപുലേന വാ പരിത്ത’’ന്തി (പാരാ. ൫൧൪) വചനതോ മഹാപച്ചരിയം ‘‘അന്തമസോ ഹരീതകഖണ്ഡേനാപീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൫൧൪) വുത്തത്താ ച ഹേട്ഠിമന്തതോ ഹരീതകഖണ്ഡമ്പി ദത്വാ ഗഹേതബ്ബം തിചീവരഞ്ച പാരിവത്തകം നാമ ഹോതി, തം ഠപേത്വാതി വുത്തം ഹോതി. പരിവത്തനം പരിവത്തം, തം ഏതസ്സ അത്ഥീതി പാരിവത്തകം, കയവിക്കയേന ഗഹേതബ്ബം ചീവരന്തി അത്ഥോ.

൬൩൦. ഗഹണത്ഥായ പയോഗേതി ഗണ്ഹിതും ഹത്ഥപസാരണാദിപ്പയോഗേ. പരിയാപുതന്തി ‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹാതി പയോഗേ ദുക്കട’’ന്തി (പാരാ. ൫൧൨) ദേസിതം.

൬൩൧. അനുപസമ്പന്നഹത്ഥേതി ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനിതോ അഞ്ഞേ സബ്ബേ അനുപസമ്പന്നാ ഗഹിതാ. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘സചേ പന സിക്ഖമാനാസാമണേരസാമണേരിഉപാസകഉപാസികാനം ഹത്ഥേ പേസിതം പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, അനാപത്തീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൫൧൨).

൬൩൨. ഏകതോതി ഏത്ഥ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘതോതി ഗഹേതബ്ബം. അഞ്ഞസ്മിം പക്ഖേ പാചിത്തിയമേവ. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘ഭിക്ഖൂനം സന്തികേ ഉപസമ്പന്നായ പന പാചിത്തിയമേവാ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൫൧൩).

൬൩൩. ‘‘പാരിവത്തകം ദസ്സാമീ’’തി ആഭോഗം കത്വാ ഗണ്ഹാതി, ദോസോ ന വിജ്ജതീതി യോജനാ.

൬൩൪. അഞ്ഞം പരിക്ഖാരന്തി ഥവികകായബന്ധനാദി അവികപ്പിയം വാ അവികപ്പനുപഗം വാ പരിക്ഖാരമേവ ഗഹേതബ്ബം. വികപ്പനുപഗം പന ന വട്ടതി. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘വികപ്പനുപഗം പച്ഛിമചീവരപ്പമാണം പന പടപരിസ്സാവനമ്പി ന വട്ടതീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൫൧൪). ചീവരപടിഗ്ഗണ്ഹനം കിരിയാ, പാരിവത്തകസ്സ അദാനം അകിരിയാതി കിരിയായ ച അകിരിയായ ച ആപജ്ജിതബ്ബതോ ക്രിയാക്രിയം.

ചീവരപടിഗ്ഗഹണകഥാവണ്ണനാ.

൬൩൫. ‘‘അഞ്ഞാതകം അപ്പവാരിത’’ന്തി പദച്ഛേദോ. ‘‘ഗഹപതിം വാ ഗഹപതാനിം വാ’’തി പാഠസേസോ. വുത്തഞ്ഹി ഭഗവതാ ‘‘അഞ്ഞാതകം ഗഹപതിം വാ ഗഹപതാനിം വാ’’തി (പാരാ. ൫൧൬, ൫൧൮). പുബ്ബേ വുത്തനയേന യാവ സത്തമാ പിതാമഹയുഗാ സമ്ബദ്ധഞ്ഞാതികതായ അഭാവതോ അഞ്ഞാതകം. ‘‘യം മയ്ഹം ഗേഹേ അത്ഥി, തം പവാരേമീ’’തിആദിനാ നയേന അപ്പവാരിതം. ‘‘ഗഹപതി നാമ യോ കോചി അഗാരം അജ്ഝാവസതീ’’തി (പാരാ. ൫൧൯) പാളിയം വുത്തം ഗഹപതിം വാ. ‘‘ഗഹപതാനീ നാമ യാ കാചി അഗാരം അജ്ഝാവസതീ’’തി (പാരാ. ൫൧൯) പാളിയം വുത്തം ഘരണിം വാതി അത്ഥോ.

ഹോതി നിസ്സഗ്ഗിയാപത്തീതി ‘‘അഞ്ഞത്ര സമയാ വിഞ്ഞാപേതി, പയോഗേ ദുക്കടം, പടിലാഭേന നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതീ’’തി (പാരാ. ൫൧൯) പാളിയം വുത്തേസു സബ്ബേസു പുബ്ബപയോഗേസു ദുക്കടേന സദ്ധിം നിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയം ഹോതീതി വുത്തം ഹോതി. അഞ്ഞത്ര സമയാതി ‘‘തത്ഥായം സമയോ, അച്ഛിന്നചീവരോ വാ ഹോതി ഭിക്ഖു നട്ഠചീവരോ വാ’’തി (പാരാ. ൫൧൮) മാതികായ, ‘‘അച്ഛിന്നചീവരോ നാമ ഭിക്ഖുസ്സ ചീവരം അച്ഛിന്നം ഹോതി രാജൂഹി വാ ചോരേഹി വാ ധുത്തേഹി വാ യേഹി കേഹിചി വാ അച്ഛിന്നം ഹോതി. നട്ഠചീവരോ നാമ ഭിക്ഖുസ്സ ചീവരം അഗ്ഗിനാ വാ ദഡ്ഢം ഹോതി, ഉദകേന വാ വൂള്ഹം ഹോതി, ഉന്ദൂരേഹി വാ ഉപചികാഹി വാ ഖായിതം ഹോതീ’’തി (പാരാ. ൫൧൯) പദഭാജനേ ച നിദ്ദിട്ഠസരൂപകാലതോ അഞ്ഞത്രാതി അത്ഥോ.

൬൩൬. തികപാചിത്തിയം വുത്തന്തി ‘‘അഞ്ഞാതകേ അഞ്ഞാതകസഞ്ഞീ, വേമതികോ, ഞാതകസഞ്ഞീ അഞ്ഞത്ര സമയാ ചീവരം വിഞ്ഞാപേതി, നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയ’’ന്തി (പാരാ. ൫൨൦) പാചിത്തിയത്തയം ഭഗവതാ വുത്തം. ‘‘ഞാതകേ അഞ്ഞാതിസഞ്ഞിസ്സാ’’തി പദച്ഛേദോ. തത്ഥാതി തസ്മിം ഞാതകേ. വേമതികസ്സാതി ‘‘ഞാതകോ നു ഖോ, അഞ്ഞാതകോ’’തി വേമതികസ്സ. ദ്വികദുക്കടം തഥേവാതി യോജനാ. ‘‘തഥേവാ’’തി ‘‘വുത്ത’’ന്തി ഇദം ആകഡ്ഢതി, ‘‘ഞാതകേ അഞ്ഞാതകസഞ്ഞീ, വേമതികോ അഞ്ഞത്ര സമയാ ചീവരം വിഞ്ഞാപേതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (പാരാ. ൫൨൦) ദേസിതന്തി അത്ഥോ.

൬൩൭-൮. സമയേ വിഞ്ഞാപേന്തസ്സ അനാപത്തീതി യോജനാ. ഏത്ഥ ‘‘ചീവരം അഞ്ഞാതകഅപ്പവാരിത’’ന്തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം, യഥാപരിച്ഛിന്നകാലദ്വയതോ അഞ്ഞതരസ്മിം കാലേ അഞ്ഞാതകഅപ്പവാരിതം ചീവരം വിഞ്ഞാപേന്തസ്സ അനാപത്തീതി അത്ഥോ. ഞാതകേ വാ പവാരിതേതി ഏത്ഥാപി ‘‘അത്തനോ’’തി അജ്ഝാഹാരോ, ‘‘സമയേ’’തി ഇമിനാ യോജേതബ്ബം, അത്തനോ ഞാതകപവാരിതേ അസമയേപി ചീവരം വിഞ്ഞാപേന്തസ്സ അനാപത്തീതി അത്ഥോ. അഞ്ഞസ്സത്ഥായാതി ഏത്ഥ ‘‘അത്തനോ’’തി സേസോ, അത്തനോ ഞാതകേ, പവാരിതേ വാ വിഞ്ഞാപേന്തസ്സ അനാപത്തീതി യോജനാ, അഞ്ഞം ഭിക്ഖും നിസ്സായ അത്തനോ ഞാതകേ വാ പവാരിതേ വാ ചീവരം വിഞ്ഞാപേന്തസ്സ അനാപത്തീതി വുത്തം ഹോതി. ഇതരം പക്ഖം ദസ്സേതി ‘‘തസ്സ ഞാതകേ വാ പവാരിതേ വാ’’തി. തസ്സാതി ‘‘അഞ്ഞസ്സാ’’തി വുത്തസ്സ, ‘‘വിഞ്ഞാപേന്തസ്സ അനാപത്തീ’’തി ഇമിനാ യോജേതബ്ബം. വാതി പുരിമവികപ്പാപേക്ഖം. യം സന്ധായ ചീവരം വിഞ്ഞാപേതി, തസ്സ ഞാതകേ വാ പവാരിതേ വാ തംയേവ സന്ധായ ചീവരം വിഞ്ഞാപേന്തസ്സ അനാപത്തീതി വുത്തം ഹോതി.

‘‘അത്തനോ വാ ധനേനാ’’തി വുത്തം അനാപത്തിഅങ്ഗം ഉമ്മത്തകാദിനോതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന സങ്ഗയ്ഹതി, അത്തനോ സന്തകം സുത്തകപ്പാസാദികം കപ്പിയവത്ഥും ദത്വാ ഗണ്ഹിതുകാമതായ അകപ്പിയവോഹാരേന യാചന്തസ്സ ച അനാപത്തീതി അത്ഥോ.

അഞ്ഞാതകവിഞ്ഞത്തികഥാവണ്ണനാ.

൬൩൯. അപ്പവാരിതമഞ്ഞാതിന്തി ഏത്ഥ ‘‘ഗഹപതിം വാ ഗഹപതാനിം വാ’’തി ഇദം സാമത്ഥിയാ ലബ്ഭതി. തതുത്തരിന്തി തതോ സന്തരുത്തരപരമതോ ഉത്തരിന്തി ഗഹേതബ്ബം, ‘‘സന്തരുത്തരപരമം തേന ഭിക്ഖുനാ തതോ ചീവരം സാദിതബ്ബ’’ന്തി (പാരാ. ൫൨൩) വുത്തത്താ അച്ഛിന്നചീവരേന സാദിതബ്ബഅന്തരവാസകഉത്തരാസങ്ഗമത്തേന അധികന്തി അത്ഥോ.

‘‘തതോ ചേ ഉത്തരി സാദിയേയ്യാ’’തി (പാരാ. ൫൨൩) വചനതോ ‘‘സാദിയന്തസ്സാ’’തി വത്തബ്ബം, ഏവം വത്തബ്ബേ ‘‘വിഞ്ഞാപേന്തസ്സാ’’തി കസ്മാ വുത്തന്തി? അച്ഛിന്നചീവരാനം ഭിക്ഖൂനം ഛബ്ബഗ്ഗിയേഹി ഭിക്ഖൂഹി ചീവരവിഞ്ഞാപനവത്ഥുസ്മിം ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ തുമ്ഹേ മോഘപുരിസാ ന മത്തം ജാനിത്വാ ബഹും ചീവരം വിഞ്ഞാപേസ്സഥാ’’തി (പാരാ. ൫൨൨) ഛബ്ബഗ്ഗിയേ ഭിക്ഖൂ ഗരഹിത്വാ ഇമസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ പഞ്ഞത്തത്താ ‘‘സാദിതബ്ബ’’ന്തി ഏത്ഥ വിഞ്ഞാപേതബ്ബന്തി അത്ഥോ ഹോതി, തേനേവ ഇമസ്മിം പദഭാജനേ ‘‘തതോ ചേ ഉത്തരി സാദിയേയ്യാതി തതുത്തരി വിഞ്ഞാപേതീ’’തി (പാരാ. ൫൨൪) ച ആപത്തിഭേദസന്ദസ്സനട്ഠാനേ ‘‘അഞ്ഞാതകേ അഞ്ഞാതകസഞ്ഞീ തതുത്തരി ചീവരം വിഞ്ഞാപേതി, നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയ’’ന്തിആദിവചനതോ (പാരാ. ൫൨൫) ച വുത്തം. യദി ഏവം സിക്ഖാപദേയേവ ‘‘സാദിതബ്ബം, സാദിയേയ്യാ’’തി ച ഉഭയത്ഥ ‘‘വിഞ്ഞാപേതബ്ബം, വിഞ്ഞാപേയ്യാ’’തി ച കസ്മാ ന വുത്തന്തി? അച്ഛിന്നചീവരഭാവം ഞത്വാ അവിഞ്ഞാപിതേപി അഭിഹരിത്വാ ദിയ്യമാനമ്പി അധിവാസേന്തേന ഏവമേവ സാദിതബ്ബന്തി ന വുത്തം. ഇമസ്സേവ ച അധികവിഞ്ഞാപനനിസേധനത്ഥം വദന്തേനാപി ‘‘തഞ്ചേ അഞ്ഞാതകോ ഗഹപതി വാ ഗഹപതാനീ വാ ബഹൂഹി ചീവരേഹി അഭിഹട്ഠും പവാരേയ്യ, സന്തരുത്തരപരമം തേന ഭിക്ഖുനാ തതോ ചീവരം സാദിതബ്ബ’’ന്തി സാദിതബ്ബനിയമപ്പധാനം വുത്തം. തസ്മാ അച്ഛിന്നചീവരേന അത്തനാ വാ തം സന്ധായ അഞ്ഞേന വാ വിഞ്ഞാപേന്തേനപി അവിഞ്ഞാപേന്തേപി ദിയ്യമാനം സാദിയന്തേനാപി സന്തരുത്തരപരമതം നാതിക്കമിതബ്ബന്തി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ സന്ധായ ഭാസിതത്ഥോതി സല്ലക്ഖേതബ്ബന്തി ഏത്തകം ഞാപേതും ‘‘സാദിയന്തസ്സാ’’തി അവത്വാ ‘‘വിഞ്ഞാപേന്തസ്സാ’’തി വുത്തന്തി ആചരിയാഭിസന്ധി വേദിതബ്ബാ.

൬൪൦. ഇദാനി വിഞ്ഞാപനേ ച അധിവാസനേ ച ഉഭയത്ഥേവ നിയമം ദസ്സേതും ‘‘സചേ തീണി നട്ഠാനി ഹോന്തി, ദ്വേ സാദിതബ്ബാനി. ദ്വേ നട്ഠാനി, ഏകം സാദിതബ്ബം. ഏകം നട്ഠം, ന കിഞ്ചി സാദിതബ്ബ’’ന്തി (പാരാ. ൫൨൪) പദഭാജനേ വുത്തവിനിച്ഛയം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘യസ്സാ’’തിആദി. ‘‘യസ്സ തീണിപി നട്ഠാനി, ദ്വേ വാ നട്ഠാനി, ഏകം വാ നട്ഠ’’ന്തി സമ്ബന്ധിത്വാ യഥാക്കമം ‘‘തേന ദ്വേ സാദിതബ്ബാനി, ഏകം സാദിതബ്ബം, ന കിഞ്ചിപി സാദിതബ്ബ’’ന്തി യോജനാ കാതബ്ബാ. യസ്സ തീണിപി ചീവരാനി നട്ഠാനി, ബഹു ച ദിയ്യതി, തേന ദ്വേയേവ ചീവരാനി സാദിതബ്ബാനി. ദ്വേ ചീവരാനി നട്ഠാനി, ഏകം സാദിതബ്ബം. ഏകഞ്ചേ നട്ഠം, ന സാദിതബ്ബം, അവസിട്ഠം പച്ഛാ ധമ്മേന സമേന ലദ്ധനീഹാരേന ഗഹേതബ്ബന്തി അത്ഥോ. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘സേസം സഭാഗട്ഠാനതോ പരിയേസിസ്സതീ’’തി. ‘‘ഭിക്ഖുനിയാ പന പഞ്ചസുപി നട്ഠേസു ദ്വേ സാദിതബ്ബാനി, ചതൂസു നട്ഠേസു ഏകം സാദിതബ്ബം, തീസു നട്ഠേസു കിഞ്ചി ന സാദിതബ്ബ’’ന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൫൨൨-൫൨൪) അട്ഠകഥായം വുത്തം.

൬൪൧-൨. സേസകം ആഹരന്തസ്സ അനാപത്തീതി ഞാതബ്ബന്തി യോജനാ. ഏവമുപരിപി യോജേതബ്ബം. ചീവരം യോജേത്വാ അതിരേകം വത്ഥം പച്ചാഹരിത്വാ ‘‘ദസ്സാമീ’’തി ബഹുമ്പി ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സ അനാപത്തീതി അത്ഥോ. അതിരേകമ്പി തുമ്ഹേയേവ ഗണ്ഹഥാതി ദിന്നം ഗണ്ഹതോപി അനാപത്തി. ന അച്ഛിന്നകാരണാ ദിന്നേതി യോജനാ, അച്ഛിന്നചീവരഭാവം അനുദ്ദിസ്സ ബഹൂനം ചീവരാനം ഗഹണനിമിത്തേനാപി അനാപത്തീതി അത്ഥോ. ഏവമേവ ‘‘ന നട്ഠകാരണാ ദേന്തീ’’തി ഇദമ്പി ദസ്സിതമേവ. അച്ഛിന്നചീവരേ നിസ്സായ തതുത്തരിചീവരവിഞ്ഞാപനവത്ഥുമ്ഹി ഇമസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ പഞ്ഞത്തത്താ അനാപത്തിവാരേ ‘‘അഞ്ഞസ്സത്ഥായാ’’തി ന ഗഹിതം.

തതുത്തരികഥാവണ്ണനാ.

൬൪൩. കല്യാണകമ്യതാഹേതൂതി സുന്ദരസ്സ മഹഗ്ഘസ്സ കാമതം പടിച്ച ചീവരേ വികപ്പനം ആപജ്ജേയ്യാതി യോജനാ, ‘‘കീദിസേന തേ ഭന്തേ ചീവരേന അത്ഥോ’’തി പുബ്ബേ അപ്പവാരിതോ ‘‘ആയതം വാ ഹോതു വിത്ഥതം വാ അപ്പിതം വാ സണ്ഹം വാ’’തി (പാരാ. ൫൨൯) പദഭാജനേ വുത്തവിസിട്ഠകപ്പം അധികവിധാനം കരോതീതി അത്ഥോ. തസ്സ ലാഭാ നിസ്സഗ്ഗിയം ഭവേതി തഥാ അപ്പവാരിതേന ഹുത്വാ കതേന അധികവിധാനേന നിപ്ഫന്നചീവരസ്സ ലാഭപ്പയോഗേന ദുക്കടനിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയാ ഹോന്തി.

൬൪൪. മഹഗ്ഘം …പേ… വിഞ്ഞാപേതീതി വീസതിഅഗ്ഘനകം ചീവരം ദാതുകാമമ്ഹി ഉപാസകേ, ‘‘അലം മയ്ഹം ഏതേന, ദസഗ്ഘനകം വാ അപ്പഗ്ഘനകം വാ ദേഹീ’’തി വദതി.

൬൪൫. ‘‘ഞാതകേ അഞ്ഞാതിസഞ്ഞിസ്സാ’’തി പദച്ഛേദോ.

പഠമോപക്ഖടകഥാവണ്ണനാ.

൬൪൬. പഠമസിക്ഖാപദേ ഏകേന ഉപാസകേന പീളാ ലദ്ധാ, ഇധ ദ്വീഹീതി ഏത്തകം നാനാകരണം. സേസം പഠമസിക്ഖാപദസദിസമേവാതി ആഹ ‘‘ദുതിയോ…പേ… വിനിച്ഛയോ’’തി. ഉപക്ഖടപദേന ലക്ഖിതം സിക്ഖാപദം ഉപക്ഖടം, ദുതിയഞ്ച തം ഉപക്ഖടഞ്ചാതി ദുതിയോപക്ഖടം, തസ്മിം ദുതിയോപക്ഖടേ. അസ്സാതി ദുതിയോപക്ഖടസ്സ.

ദുതിയോപക്ഖടകഥാവണ്ണനാ.

൬൪൭. രഞ്ഞാ വാതി രാജതോ വാ. രാജതോ ഭോഗ്ഗം ഭുഞ്ജിതബ്ബം അസ്സ അത്ഥീതി ‘‘രാജഭോഗ്ഗോ’’തി വുത്തോ, രാജതോ ഭത്തവേത്തനലാഭിതോ യതോ കുതോചി ദായകാ ആഭതന്തി സമ്ബന്ധോ. ന ച വട്ടതീതി ഏത്ഥ ‘‘നിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയഭാവതോ’’തി അജ്ഝാഹരിതബ്ബം. ഇധ ഉത്തരികരണീയം ‘‘തിക്ഖത്തു’’ന്തിആദിഗാഥായ (വി. വി. ൬൭൧) വക്ഖതി.

൬൪൮. ചീവരചേതാപന്നവസേന അധിഗതരജതാദി യേന കേനചി പരിയായേനാപി ന സാദിതബ്ബന്തി ദസ്സേതുമാഹ ‘‘രജതം വാ’’തിആദി. ധവലസഭാവതായ രാജതീതി രജതം, സജ്ഝു. ജാതം രൂപം വണ്ണായതനമേതസ്സാതി ജാതരൂപം, സുവണ്ണം. കിഞ്ചീതി അപ്പമത്തകമ്പി. അത്തനോ വാ അത്ഥായ പരസ്സ വാ അത്ഥായ ദിയ്യമാനം കിഞ്ചി ഗണ്ഹിതും ന വട്ടതീതി യോജനാ.

൬൪൯. അത്തനോ പടിഗ്ഗഹണേ ആപത്തിയാ രൂപിയഗഹണസിക്ഖാപദേ വക്ഖമാനത്താ അഞ്ഞസ്സ അത്ഥായ ഗഹണേ ആപത്തിദസ്സനത്ഥമാഹ ‘‘അഞ്ഞസ്സത്ഥായാ’’തിആദി. തത്ഥ അഞ്ഞസ്സത്ഥായാതി അഞ്ഞസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ, ഗണസ്സ, സങ്ഘസ്സ, ചേതിയസ്സ, നവകമ്മസ്സ വാ അത്ഥായ. നിദ്ദിട്ഠന്തി ആഹരിത്വാ ‘‘ഇമം ഗണ്ഹഥാ’’തി വുത്തം രജതം, ജാതരൂപം വാ അഞ്ഞം വാ യം കിഞ്ചി നിസ്സഗ്ഗിയദുക്കടവത്ഥും പടിഗ്ഗണ്ഹതോ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദുക്കടം ഹോതീതി മഹാപച്ചരിയം വുത്തന്തി യോജനാ.

൬൫൦-൧. വുത്തമേവത്ഥം സരൂപതോ വിഭാവേതുമാഹ ‘‘നേത്വാ’’തിആദി. നേത്വാതി ആനേത്വാ. അകപ്പിയം ഭണ്ഡന്തി ‘‘രജതം ജാതരൂപം വാ’’തി യഥാവുത്തമേവ അകപ്പിയഭണ്ഡം. ഇത്ഥന്തി വക്ഖമാനപ്പകാരേന. ന ച വട്ടതീതി ഏത്ഥ ച-കാരേന വട്ടതി ചാതി അനുഞ്ഞാതം കതന്തി. യഥാഹ അട്ഠകഥായം –

‘‘സചേ പന ‘നയിദം ഭിക്ഖൂനം സമ്പടിച്ഛിതും വട്ടതീ’തി പടിക്ഖിത്തേ ‘വഡ്ഢകീനം വാ കമ്മകരാനം വാ ഹത്ഥേ ഭവിസ്സതി, കേവലം തുമ്ഹേ സുകതദുക്കടം ജാനാഥാ’തി വത്വാ തേസം ഹത്ഥേ ദത്വാ പക്കമതി, വട്ടതി. അഥാപി ‘മമ മനുസ്സാനം ഹത്ഥേ ഭവിസ്സതി, മയ്ഹമേവ വാ ഹത്ഥേ ഭവിസ്സതി, കേവലം തുമ്ഹേ യം യസ്സ ദാതബ്ബം, തദത്ഥായ പേസേയ്യാഥാ’തി വദതി, ഏവമ്പി വട്ടതീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൫൩൮-൫൩൯).

൬൫൨. വിഹാരസ്സാതി ഏത്ഥ ‘‘നവകമ്മസ്സാ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൫൩൮-൫൩൯) അട്ഠകഥായം വുത്തത്താ വത്തബ്ബം ഗാഥാബന്ധവസേന ന വുത്തം.

൬൫൪. രജതം ജാതരൂപം വാ സങ്ഘസ്സാതി ഏത്ഥ ‘‘ചത്താരോ പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജഥാതി ദിന്ന’’ന്തി സേസോ. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘സചേ പന കോചി ബഹുമ്പി ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണം ആനേത്വാ ‘ഇദം സങ്ഘസ്സ ദമ്മി, ചത്താരോ പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജഥാ’തി വദതി, തം ചേ സങ്ഘോ സമ്പടിച്ഛതി, പടിഗ്ഗഹണേപി പരിഭോഗേപി ആപത്തീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൫൩൮-൫൩൯). ഏവം ആഭതം തസ്മിം സങ്ഘേ യോ കോചി ഭിക്ഖു ‘‘നയിദം കപ്പതീ’’തി സചേ പടിക്ഖിപതി, ‘‘അയം സങ്ഘസ്സ ലാഭന്തരായം കരോതീ’’തി വദന്തസ്സേവ ആപത്തി ഹോതി. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘യോ ഹി തം ചോദേതി, സ്വേവ സാപത്തികോ ഹോതി, തേന പന ഏകേന ബഹൂ അനാപത്തികാ കതാ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൫൩൮-൫൩൯). ഇധ സ്വേവ സാപത്തികോതി ഏത്ഥ ‘‘ദുക്കടാപത്തികോതി വുത്തം ഹോതീ’’തി ഗണ്ഠിപദേ വുത്തം. ഇമിസ്സാ ഗാഥായ ‘‘സങ്ഘസ്സാ’’തി അലിഖിത്വാ ‘‘ഭിക്ഖുനോ’’തി ച ലിഖന്തി, തം ന സുന്ദരം. ഇദാനി ദസ്സിതഅട്ഠകഥാപാഠേ ‘‘സങ്ഘോ സമ്പടിച്ഛതീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൫൩൮-൫൩൯) വുത്തത്താ ‘‘സങ്ഘസ്സാ’’തി പാഠോ സുന്ദരോ.

൬൫൫. തളാകസ്സാതി വാപിയാ. സസ്സുപ്പത്തിനിദാനതോ തളാകം ഖേത്തം, തതോ തസ്സ ഗഹണം വാ പരിഭോഗോ വാ ന ച വട്ടതീതി യോജനാ. തളാകസ്സ ചാതി ഏത്ഥ ച-കാരേന ഖേത്തവത്ഥു സങ്ഗഹിതം. ന ച വട്ടതീതി ഏത്ഥ ചകാരേന വട്ടതി ചാതി ദസ്സിതം ഹോതി.

൬൫൬. തം കതമന്തി ആഹ ‘‘ചത്താരോ’’തിആദി. സബ്ബമ്പീതി തളാകപോക്ഖരണിഖേത്താദി സബ്ബമ്പി.

൬൫൮-൯. അപരിച്ഛിന്നഭാഗസ്മിന്തി ‘‘ഇമസ്മിം ഭൂമിഭാഗേ കതസ്സ കമ്മേഹി ഏത്തകോ ഭാഗോ ദേയ്യോ’’തി ഏവം പുബ്ബേ അനിയമിതആയേ ഭൂമിഭാഗേ. അകതപുബ്ബം നവസസ്സം നാമ. ഏത്തകം ഭാഗം ദേഥാതി ഏത്തകം കഹാപണഭാഗം ദേഥ. ഉട്ഠാപേതീതി ഉപ്പാദേതി.

‘‘കസഥ വപഥാ’’തി അകപ്പിയം വാചം വത്വാതി യോജനാ. വപഥാതി ചാതി ഏത്ഥ ച-സദ്ദോ ഇധ അവുത്തം തംകത്തുയോഗകാലേ വുച്ചമാനം അകപ്പിയവചനന്തരം സമുച്ചിനോതി. ഉപ്പാദിതഞ്ചാതി ഏത്ഥ ച-സദ്ദോ കഹാപണം സമുച്ചിനോതി. സബ്ബന്തി തഥാ ഉപ്പാദിതകഹാപണഞ്ച ഏവം അകപ്പിയവോഹാരേന ഉപ്പാദിതഞ്ചാതി സബ്ബം.

൬൬൦. കസഥാദികം വചനം അവത്വാ ‘‘ഏത്തികായ ഭൂമിയാ ഏത്തകോ നാമ ഭാഗോ’’തി ഭൂമിം യോ ച പതിട്ഠാപേതി, തസ്സേവേതമകപ്പിയന്തി വക്ഖമാനേന യോജേതബ്ബം. ച-സദ്ദോ ‘‘യോ പനാ’’തി വക്ഖമാനപുഗ്ഗലന്തരാപേക്ഖോ.

൬൬൧-൨. ഭൂമിയാ സയമേവ പമാണസ്സ ജാനനത്ഥം തൂതി യോജനാ, ‘‘ഏത്തകേ ഭൂമിഭാഗേ അമ്ഹേഹി സസ്സം കതം, ഏത്തകം നാമ ഭാഗം ഗണ്ഹഥാ’’തി കസകേഹി വുത്തേ തേസം വചനം അസദ്ദഹിത്വാ സയമേവ ഖേത്തഭൂമിയാ പമാണം ഞാതുകാമതായാതി അത്ഥോ. തു-സദ്ദോ ഇമമേവ വിസേസം ജോതേതി. യോ പന മിനാതി, തസ്സേവേതമകപ്പിയന്തി വക്ഖമാനേന യോജേതബ്ബം. രജ്ജുയാപി ച ദണ്ഡേനാതി ഏത്ഥ പാദേനാപി മിനിതും ന വട്ടതീതി വദന്തി. ‘‘രക്ഖതീ’’തിആദികിരിയാപദേഹിപി ഏവമേവ യോജേതബ്ബം.

ഖലേ ഠത്വാ രക്ഖതീതി ധഞ്ഞകരണേ ഠത്വാ അഞ്ഞേ ഗണ്ഹിതും അദത്വാ പാലേതി. കഥം രക്ഖിതും വട്ടതി, കഥം രക്ഖിതും ന വട്ടതീതി? തം പന വീഹിം ‘‘ഇദം വാ ഏത്തകം വാ മാ ഗണ്ഹ, ഇദം ഗഹേതും ന ലബ്ഭതീ’’തി വാ ‘‘ഇതോ അപനേഹി, ഇധ പുഞ്ജം കരോഹീ’’തി വാ ഏവമാദിനാ പയോഗേന ചേ രക്ഖതി, തം അകപ്പിയം. സചേ ‘‘മയി ഠിതേ രക്ഖിതം ഹോതീ’’തി രക്ഖതി, ഗണ്ഹന്തേ വാ പസ്സിത്വാ ‘‘കിം കരോഥാ’’തി ഭണതി, വട്ടതി. രൂപിയപടിഗ്ഗഹണസിക്ഖാപദേ ദ്വാരം പിദഹിത്വാ രക്ഖന്തേന വസിതബ്ബന്തി ഹി വുത്തന്തി ഗണ്ഠിപദേ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ. അഞ്ഞസ്മിമ്പി ഗണ്ഠിപദേ വുത്തം ‘‘ഥേനേത്വാ ഗണ്ഹന്തേ സതി ഏതം ഭോ പവത്തിം ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ കിം ആരോചേസ്സാമീതി പടിപുച്ഛിതും വട്ടതീതി വദന്തീ’’തി. നീഹരാപേതീതി ഏത്ഥാപി സചേ പരിയായേന വദതി, വട്ടതീതി വദന്തി. തസ്സേവേതമകപ്പിയന്തി ഇദം ഖേത്തമിനനാദിം കരോന്തേന ലദ്ധബ്ബതോ അഞ്ഞസ്സ അഭിനവുപ്പാദിതസ്സ അഭാവാ അഞ്ഞേസം വട്ടതീതി ദ്വീസു ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം.

൬൬൩. ‘‘ഏത്തകേഹി വീഹീഹി ഇദം ആഹരഥാ’’തി വുത്താ സചേ ആഹരന്തീതി യോജനാ. ഏത്ഥ ‘‘തസ്സേവേതമകപ്പിയ’’ന്തി ഇദം ധഞ്ഞസ്സ വിചാരിതത്താ വുത്തം. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘തസ്സേവ അകപ്പിയം. കസ്മാ? ധഞ്ഞസ്സ വിചാരിതത്താ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൫൩൮-൫൩൯).

൬൬൪. ഹിരഞ്ഞേനാതി കഹാപണേന. ‘‘തമകപ്പിയ’’ന്തി ഇദം കഹാപണാനം വിചാരിതത്താ വുത്തം. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘സബ്ബേസം അകപ്പിയം. കസ്മാ? കഹാപണാനം വിചാരിതത്താ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൫൩൮-൫൩൯).

൬൬൫. പേസകാരകദാസം വാതി പേസകാരകസങ്ഖാതം ദാസം വാ, പേസകാരോ തന്തവായോ. ആരാമികാനം നാമേന ദേന്തേതി ‘‘ആരാമികം ദമ്മി, വേയ്യാവച്ചകരം ദമ്മീ’’തിആദിനാ നയേന ദേന്തേ.

൬൬൬. ഖീരം ദധി തക്കം സപ്പി നവനീതന്തി പഞ്ചഗോരസാ.

൬൬൭. അജികാദീസൂതി ആദി-സദ്ദേന മഹിസം സങ്ഗണ്ഹാതി.

൬൬൯. പടിസിദ്ധേപീതി പടിക്ഖിത്തേപി. മൂലം ദത്വാതി കപ്പിയഭണ്ഡമൂലം ദത്വാ. കുക്കുടാദയോ പന ‘‘സുഖേന വസന്തൂ’’തി അരഞ്ഞേയേവ വിസ്സജ്ജേതബ്ബം. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘കുക്കുടസൂകരേ ‘സുഖം ജീവന്തൂ’തി അരഞ്ഞേ വിസ്സജ്ജേതും വട്ടതീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൫൩൮-൫൩൯). സൂകരമയൂരാദീസുപി ലദ്ധേസു തേസം അനുരൂപേയേവ വിസയേ വിസ്സജ്ജേതബ്ബാ.

൬൭൧. ‘‘തിക്ഖത്തു’’ന്തിആദിഗാഥായ കോ സമ്ബന്ധോ? ‘‘രഞ്ഞാ വാ രാജഭോഗ്ഗേനാ’’തിആദിഗാഥായ സങ്ഗഹിതനയേന രാജരാജാമച്ചബ്രാഹ്മണഗഹപതാദീസു യേന കേനചി അത്തനാ വാ ചീവരചേതാപന്നേന ചീവരം ചേതാപേത്വാ ‘‘ഇത്ഥന്നാമം ഭിക്ഖും ചീവരേന അച്ഛാദേഹീ’’തി വത്വാ തം ചീവരചേതാപന്നസങ്ഖാതം ചീവരമൂലം ദത്വാ പഹിതദൂതേന വാ ഭിക്ഖും ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘ഇദം ഖോ ഭന്തേ ആയസ്മന്തം ഉദ്ദിസ്സ ചീവരചേതാപന്നം ആഭതം, പടിഗ്ഗണ്ഹാതു ആയസ്മാ ചീവരചേതാപന്ന’’ന്തി യദി വുച്ചേയ്യ, ഭിക്ഖുനാ ‘‘ന ഖോ മയം ആവുസോ ചീവരചേതാപന്നം പടിഗ്ഗണ്ഹാമ, ചീവരഞ്ച ഖോ മയം പടിഗ്ഗണ്ഹാമ കാലേന കപ്പിയ’’ന്തി വുത്തേ സചേ തേന ‘‘അത്ഥി പനായസ്മതോ കോചി വേയ്യാവച്ചകരോ’’തി വുത്തേ ചീവരത്ഥികേന ഭിക്ഖുനാ ‘‘ഏസോ ഖോ ആവുസോ ഭിക്ഖൂനം വേയ്യാവച്ചകരോ’’തി ആരാമികേ വാ ഉപാസകേ വാ ദസ്സിതേ യദി സോ തസ്സ അത്തനാ ആഹരിത്വാ ‘‘ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ചീവരേന അത്ഥേ സതി ഇമിനാ ചീവരം ചേതാപേത്വാ അച്ഛാദേഹീ’’തി വത്വാ തം ഭിക്ഖും ഉപസങ്കമിത്വാ ‘‘യം ഖോ ഭന്തേ ആയസ്മാ വേയ്യാവച്ചകരം നിദ്ദിസി, സഞ്ഞത്തോ സോ മയാ, ഉപസങ്കമതു ആയസ്മാ കാലേന, ചീവരേന തം അച്ഛാദേസ്സതീ’’തി യദി വദേയ്യ, തേന ചീവരത്ഥികേന ഭിക്ഖുനാ കിം കാതബ്ബന്തി ഭഗവതാ വുത്തന്തി ആഹാതി അയമിമിസ്സാ ഗാഥായ സമ്ബന്ധോ.