സങ്ഘാദിസേസകഥാവണ്ണനാ

൩൨൫. ഏവം നാനാനയപടിമണ്ഡിതസ്സ പാരാജികകണ്ഡസ്സ വിനിച്ഛയം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തദനന്തരമുദ്ദിട്ഠസ്സ തേരസകണ്ഡസ്സ വിനിച്ഛയം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘മോചേതുകാമതാ’’തിആദി. മോചേതും കാമേതീതി മോചേതുകാമോ, തസ്സ ഭാവോ മോചേതുകാമതാ, തായ സമ്പയുത്തം ചിത്തം മോചേതുകാമതാചിത്തം. ഏത്ഥ ‘‘മോചേതുകാമതാ’’തി ഇമിനാ ഏകാദസസു രാഗേസു ‘‘മോചനസ്സാദോ’’തി വുത്തം ഇമസ്സ സങ്ഘാദിസേസസ്സ മൂലകാരണം സുക്കമോചനവിസയം രാഗമാഹ.

ഏകാദസ രാഗാ നാമ ‘‘മോചനസ്സാദോ, മുച്ചനസ്സാദോ, മുത്തസ്സാദോ, മേഥുനസ്സാദോ, ഫസ്സസ്സാദോ, കണ്ഡുവനസ്സാദോ, ദസ്സനസ്സാദോ, നിസജ്ജസ്സാദോ, വാചസ്സാദോ, ഗേഹസ്സിതപേമം, വനഭങ്ഗിയ’’ന്തി ഏവമാഗതാ. ഇധ മോചനം നാമ സമ്ഭവധാതുമോചനം, തദത്ഥായ തബ്ബിസയരാഗസമ്പയുത്തവേദനാ മോചനസ്സാദോ നാമ. തേനാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘മോചേതും അസ്സാദോ മോചനസ്സാദോ’’തി. മുച്ചമാനേ അസ്സാദോ മുച്ചനസ്സാദോ, സമ്ഭവധാതുമ്ഹി മുച്ചമാനേ തംരാഗസമ്പയുത്താ വേദനാ മുച്ചനസ്സാദോ നാമ. ഏതേനേവ നയേന മുത്തസ്സാദാദിവാചസ്സാദാവസാനേസു പദേസു അത്ഥക്കമോ വേദിതബ്ബോ. ഇമേഹി നവഹി പദേഹി അസ്സാദസീസേന കുന്തയട്ഠിഞായേന തംസഹചരിതോ രാഗോ ദസ്സിതോ. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘നവഹി പദേഹി സമ്പയുത്തഅസ്സാദസീസേന രാഗോ വുത്തോ’’തി.

ഗേഹസ്സിതപേമന്തി ഏത്ഥ ഗേഹട്ഠാ മാതുആദയോ ആധേയ്യആധാരവോഹാരേന ‘‘ഗേഹാ’’തി വുച്ചന്തി. ‘‘മഞ്ചാ ഉക്കുട്ഠിം കരോന്തീ’’തിആദീസു വിയ തന്നിസ്സിതോ സിനേഹപരിയായോ രാഗോ ‘‘ഗേഹസ്സിതപേമ’’ന്തി വുത്തോ. ഇമിനാ പദേന രാഗസ്സ സഭാവോ സന്ദസ്സിതോ. വനതോ ഭഞ്ജിത്വാ ആഭതം യം കിഞ്ചി ഫലപുപ്ഫാദി വനഭങ്ഗിയം നാമ. ഇധ പന രാഗവസേന പടിബദ്ധചിത്തം മാതുഗാമേഹി വിരഹദുക്ഖാപനയനത്ഥം (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൨൪൦) തേസം ഠാനേ ഠപേത്വാ ദസ്സനഫുസനവസേന വിന്ദിതും രാഗീഹി ഗഹേതബ്ബതോ തേഹി പിളന്ധിതമാലസഹിതം തമ്ബൂലന്തി ഏവമാദി ‘‘വനഭങ്ഗിയ’’ന്തി അധിപ്പേതം. ഇമിനാ പത്ഥിതവിസയഗോചരോ രാഗോ തദായത്തവത്ഥുവസേന സന്ദസ്സിതോ. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘ഏകേന പദേന സരൂപേനേവ രാഗോ, ഏകേന പദേന വത്ഥുനാ വുത്തോ. വനഭങ്ഗോ ഹി രാഗസ്സ വത്ഥു, ന രാഗോയേവാ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൨൪൦).

‘‘മോചേതുകാമതാ’’തി ഇദമേവ അവത്വാ ‘‘ചിത്ത’’ന്തി വചനേന വീതിക്കമസാധികായ കായവിഞ്ഞത്തിയാ സമുട്ഠാപകം രാഗസമ്പയുത്തം ചിത്തവിസേസം ദസ്സേതി. തേന ചിത്തേന സമുട്ഠാപിയമാനം വിഞ്ഞത്തിസങ്ഖാതം വീതിക്കമം ‘‘വായാമോ’’തി ഇമിനാ ദസ്സേതി. വായാമോ നാമ തംചിത്തസമ്പയുത്തവീരിയം. ഏത്ഥ പന ‘‘സേമ്ഹോ ഗുളോ’’തിആദീസു വിയ ഫലേ ഹേതൂപചാരഞായേന വീതിക്കമസ്സ വിസേസഹേതുഭൂതവീരിയവാചകേന ച പദേന വീതിക്കമോവ വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബം. അജ്ഝത്തബാഹിരവത്ഥുഘട്ടനം, ആകാസേ കടികമ്പനന്തി സുക്കമോചനത്ഥോ വായാമോതി അത്ഥോ. സുക്കസ്സ മോചനം സുക്കമോചനം.

ഏത്ഥ ച സുക്കസ്സാതി ‘‘സുക്കന്തി ദസ സുക്കാനി നീലം പീതകം ലോഹിതകം ഓദാതം തക്കവണ്ണം ദകവണ്ണം തേലവണ്ണം ഖീരവണ്ണം ദധിവണ്ണം സപ്പിവണ്ണ’’ന്തി (പാരാ. ൨൩൭) പദഭാജനേ വുത്താനി സത്താനം പിത്താദിആസയഭേദേന, പഥവിധാതുആദീനം ചതുന്നം വാ രസസോണിതമംസമേദഅട്ഠിഅട്ഠിമിഞ്ജാനം ഛന്നം ദേഹധാതൂനം വാ ഭേദേന അനേകധാ ഭിന്നേ ദസവിധേ സുക്കേ അഞ്ഞതരസ്സ സുക്കസ്സാതി അത്ഥോ. മോചനം വിസ്സട്ഠീതി പരിയായം, പകതിയാ ഠിതസകട്ഠാനതോ മോചനന്തി അത്ഥോ. യഥാഹ പദഭാജനേ ‘‘വിസ്സട്ഠീതി ഠാനതോ ചാവനാ വുച്ചതീ’’തി (പാരാ. ൨൩൭). ഇഹ ‘‘ഠാനം നാമ വത്ഥിസീസസങ്ഖാതം മുത്തകരണമൂല’’ന്തി കേചി. ‘‘കടീ’’തി അപരേ. ‘‘സകലകായോ’’തി അഞ്ഞേ. ഇമേസം തിണ്ണം വചനേസു ‘‘തതിയസ്സ ഭാസിതം സുഭാസിത’’ന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൨൩൭) അട്ഠകഥായം തതിയവാദസ്സ കതപാസംസത്താ കേസലോമനഖദന്താനം മംസവിനിമുത്തട്ഠാനഞ്ച മുത്തകരീസഖേളസിങ്ഘാണികാഥദ്ധസുക്ഖചമ്മഞ്ച വജ്ജേത്വാ അവസേസം സകലസരീരം കായപ്പസാദഭാവജീവിതിന്ദ്രിയഅബദ്ധപിത്താനം വിയ സമ്ഭവധാതുയാ ച ഠാനന്തി വേദിതബ്ബം.

‘‘സുക്കമോചന’’ന്തി ഇമിനാകിം വുത്തം ഹോതീതി? ‘‘ആരോഗ്യത്ഥായ, സുഖത്ഥായ, ഭേസജ്ജത്ഥായ, ദാനത്ഥായ, പുഞ്ഞത്ഥായ, യഞ്ഞത്ഥായ, സഗ്ഗത്ഥായ, ബീജത്ഥായ, വീമംസത്ഥായ, ദവത്ഥായ മോചേതീ’’തി (പാരാ. ൨൩൭) വുത്തദസവിധഅധിപ്പായന്തോഗധഅഞ്ഞതരഅധിപ്പായോ ഹുത്വാ ‘‘രാഗൂപത്ഥമ്ഭേ, വച്ചൂപത്ഥമ്ഭേ, പസ്സാവൂപത്ഥമ്ഭേ, വാതൂപത്ഥമ്ഭേ, ഉച്ചാലിങ്ഗപാണകദട്ഠൂപത്ഥമ്ഭേ മോചേതീ’’തി (പാരാ. ൨൩൭) വുത്തപഞ്ചവിധകാലാനമഞ്ഞതരകാലേ ‘‘അജ്ഝത്തരൂപേ, ബഹിദ്ധാരൂപേ, അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരൂപേ, ആകാസേ കടിം കമ്പേന്തോ മോചേതീ’’തി (പാരാ. ൨൩൭) വുത്തചതുരുപായാനമഞ്ഞതരേന ഉപായേന യഥാവുത്തരാഗപിസാചവസേന വിവസോ ഹുത്വാ യഥാവുത്തനീലാദിദസവിധസമ്ഭവധാതൂനമഞ്ഞതരം യഥാവുത്തട്ഠാനതോ ഖുദ്ദകമക്ഖികായ പിവനമത്തമ്പി സചേ മോചേതീതി സങ്ഖേപതോ ഗഹേതബ്ബം. ഏത്ഥ ച ഉച്ചാലിങ്ഗപാണകാ നാമ ലോമസപാണാ, യേസം ലോമേ അല്ലിനേ അങ്ഗജാതം കമ്മനിയം ഹോതി.

അഞ്ഞത്ര സുപിനന്തേനാതി സുപിനോ ഏവ സുപിനന്തോ, നിസ്സക്കവചനപ്പസങ്ഗേ കരണവചനതോ സുപിനന്താതി അത്ഥോ. സുപിനാ നാമ ‘‘വാതാദിധാതുക്ഖോഭവസേന വാ പുബ്ബാനുഭൂതഇത്ഥിരൂപാദിവിസയവസേന വാ ഇട്ഠാനിട്ഠദേവതാനുഭാവേന വാ പുഞ്ഞേന പടിലഭിതബ്ബഅത്ഥസ്സ, അപുഞ്ഞേന പത്തബ്ബാനത്ഥസ്സ ച പുബ്ബനിമിത്തവസേന വാ ഹോതീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൨൩൭) വുത്തേസു ചതൂസു കാരണേസു ഏകേന കാരണേന കപിനിദ്ദായ സുപിനേ ദിസ്സമാനാരമ്മണതോ യം സുക്കമോചനം ഹോതി, തം അവിസയം സുക്കമോചനം വിനാതി വുത്തം ഹോതി.

സങ്ഘാദിസേസോവ സങ്ഘാദിസേസതാ. സങ്ഘാദിസേസം ആപജ്ജിത്വാ തതോ വുട്ഠാതുകാമസ്സ കുലപുത്തസ്സ ആദിമ്ഹി പരിവാസദാനത്ഥം, മജ്ഝേ ച മൂലായപടികസ്സനേന വിനാ വാ സഹ വാ മാനത്തദാനത്ഥം, അവസാനേ അബ്ഭാനത്ഥഞ്ച സങ്ഘോ ഏസിതബ്ബോതി ‘‘സങ്ഘോ ആദിമ്ഹി ചേവ സേസേ ച ഇച്ഛിതബ്ബോ അസ്സാതി സങ്ഘാദിസേസോ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൨൩൭; കങ്ഖാ. അട്ഠ. സുക്കവിസ്സട്ഠിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) വുത്തത്താ സങ്ഘാദിസേസാ നാമ, സുക്കവിസ്സട്ഠിസങ്ഘാദിസേസാപത്തി ഹോതീതി അത്ഥോ. യഥാഹ പദഭാജനേ ‘‘സങ്ഘോവ തസ്സാ ആപത്തിയാ പരിവാസം ദേതി, മൂലായ പടികസ്സതി, മാനത്തം ദേതി, അബ്ഭേതി, ന സമ്ബഹുലാ, ന ഏകപുഗ്ഗലോ, തേന വുച്ചതി ‘സങ്ഘാദിസേസോ’തി. തസ്സേവ ആപത്തിനികായസ്സ നാമം നാമകമ്മം അധിവചനം, തേനപി വുച്ചതി ‘സങ്ഘാദിസേസോ’’തി (പാരാ. ൨൩൭). ഏത്ഥ ച പരിവാസാദികഥാ സങ്ഘാദിസേസാവസാനേ ആഗതട്ഠാനേയേവ ആവി ഭവിസ്സതി.

൩൨൬. ഏത്താവതാ മൂലസിക്ഖാപദാഗതം അത്തൂപക്കമമൂലകം ആപത്തിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഇമിസ്സാ സങ്ഘാദിസേസാപത്തിയാ പരൂപക്കമേനപി ആപജ്ജനം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘പരേനാ’’തിആദി. ഉപക്കമാപേത്വാതി അങ്ഗജാതസ്സ ഗഹണം വാ ഘട്ടനം വാ കാരേത്വാ.

൩൨൭. സഞ്ചിച്ചാതി ‘‘ഉപക്കമാമി മോചേസ്സാമീ’’തി ചേതേത്വാ പകപ്പേത്വാ. ഉപക്കമന്തസ്സാതി അജ്ഝത്തരൂപാദീസു തീസു യത്ഥ കത്ഥചി ഘട്ടേന്തസ്സ. സമുദ്ദിട്ഠന്തി ‘‘ചേതേതി ഉപക്കമതി ന മുച്ചതി, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തി (പാരാ. ൨൬൨) പദഭാജനേ ഭഗവതാ വുത്തന്തി അധിപ്പായോ.

൩൨൮. ഇമിസ്സം ഗാഥായം ‘‘അത്തനോ അങ്ഗജാതം ഉപക്കമന്തസ്സാ’’തി ഇമിനാ അജ്ഝത്തരൂപേ വാ ബഹിദ്ധാരൂപേ വാ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരൂപേ വാ അത്തനോ അങ്ഗജാതം ഘട്ടേന്തസ്സാതി ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ വുത്തത്താ അങ്ഗജാതഘട്ടനേന വിനാഭാവതോ ഇമിനാ അസങ്ഗയ്ഹമാനസ്സാപി ആകാസേ കടികമ്പനേന സുക്കമോചനേ സങ്ഘാദിസേസസ്സ പഠമഗാഥായം ‘‘വായാമോ’’തി സാമഞ്ഞവചനേന സങ്ഗഹിതത്താ തം ഠപേത്വാ ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരസ്സ ഭിക്ഖുനോ മോചനാധിപ്പായസ്സ ആകാസേ കടിം കമ്പേന്തസ്സ അസുചി മുച്ചി…പേ… അസുചി ന മുച്ചി. തസ്സ കുക്കുച്ചം അഹോസി…പേ… അനാപത്തി ഭിക്ഖു സങ്ഘാദിസേസസ്സ, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തി ആകാസേകടികമ്പനവത്ഥുമ്ഹി വുത്തത്താ അമുത്തേ ഥുല്ലച്ചയം സങ്ഗഹേതുമാഹ ‘‘സഞ്ചിച്ചാ’’തിആദി.

തത്ഥ സഞ്ചിച്ചാതി ‘‘ഉപക്കമാമി മോചേസ്സാമീ’’തി ജാനിത്വാ സഞ്ജാനിത്വാതി അത്ഥോ. ‘‘ഉപക്കമന്തസ്സാ’’തി സാമഞ്ഞതോ തം വിസേസേതും ‘‘ആകാസേ കമ്പനേനപീ’’തി ആഹ, കടികമ്പനേനാതി ഗഹേതബ്ബം. കഥമിദം ലബ്ഭതീതി ചേ? ഇമായ കഥായ സങ്ഗഹേതബ്ബവത്ഥുമ്ഹി ‘‘ആകാസേ കടിം കമ്പേന്തസ്സാ’’തി (പാരാ. ൨൬൬) പാഠേ ‘‘കടിം കമ്പേന്തസ്സാ’’തി വചനസഹചരസ്സ ‘‘ആകാസേ’’തി വചനസ്സ സന്നിധാനബലേന ലബ്ഭതി അത്ഥപ്പകരണസദ്ദന്തരസന്നിധാനാ സദ്ദാനം വിസേസത്ഥദീപനതോ.

൩൨൯. വത്ഥിന്തി മുത്തവത്ഥിം, മുത്തകരണസ്സ വത്ഥിന്തി അത്ഥോ. കീളായ പൂരേത്വാതി ഗാമദാരകോ വിയ കീളിതുകാമതായ മുത്തവത്ഥിം ദള്ഹം ഗഹേത്വാ പൂരേത്വാതി അത്ഥോ. യഥാഹ വത്ഥിവത്ഥുമ്ഹി അട്ഠകഥായം ‘‘തേ ഭിക്ഖൂ വത്ഥിം ദള്ഹം ഗഹേത്വാ പൂരേത്വാ പൂരേത്വാ വിസ്സജ്ജേന്താ ഗാമദാരകാവിയ പസ്സാവമകംസൂ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൨൬൪). ‘‘ന വട്ടതീ’’തി സാമഞ്ഞേന കസ്മാ വുത്തന്തി? തസ്മിം വത്ഥുസ്മിം വുത്തനയേന മോചനാധിപ്പായേന ദള്ഹം ഗഹേത്വാ പൂരേത്വാ പൂരേത്വാ വിസ്സജ്ജേന്തസ്സ സുക്കേ മുത്തേ മോചനാധിപ്പായോ ചേതേതി, ഉപക്കമതി, മുച്ചതീതി അങ്ഗാനം സമ്പന്നത്താ സങ്ഘാദിസേസസ്സ, അമുത്തേ ഥുല്ലച്ചയസ്സ സമ്ഭവതോ ഉഭയസങ്ഗഹത്ഥമാഹ.

൩൩൦. ഉപനിജ്ഝായനവത്ഥുമ്ഹി ‘‘ന ച ഭിക്ഖവേ സാരത്തേന മാതുഗാമസ്സ അങ്ഗജാതം ഉപനിജ്ഝായിതബ്ബം, യോ ഉപനിജ്ഝായേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (പാരാ. ൨൬൬) പാളിയം ‘‘മാതുഗാമസ്സാ’’തി സാമഞ്ഞേന വുത്തത്താ ‘‘തിസ്സന്ന’’ന്തി വദതി. തിസ്സന്നം പന ഇത്ഥീനന്തി മനുസ്സാമനുസ്സതിരച്ഛാനഗതവസേന തിസ്സന്നം ഇത്ഥീനം. ‘‘അങ്ഗജാത’’ന്തി വിസേസേത്വാ വുത്തത്താ ‘‘നിമിത്ത’’ന്തി മുത്തകരണമേവ വുച്ചതി, പടസതേനാപി പടിച്ഛാദിതം വാ അപ്പടിച്ഛാദിതം വാ യോനിമഗ്ഗന്തി അത്ഥോ. തേനാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘സചേപി പടസതം നിവത്ഥാ ഹോതി, പുരതോ വാ പച്ഛതോ വാ ഠത്വാ ‘ഇമസ്മിം നാമ ഓകാസേ നിമിത്ത’ന്തി ഉപനിജ്ഝായന്തസ്സ ദുക്കടമേവ. അനിവത്ഥാനം ഗാമദാരികാനം നിമിത്തം ഉപനിജ്ഝായന്തസ്സ പന കിമേവ വത്തബ്ബ’’ന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൨൬൬). പുരതോ വാതി ഏത്ഥ ‘‘ഠത്വാ’’തി പാഠസേസോ.

൩൩൧. ഏകേന…പേ… പസ്സതോ ഏകം ദുക്കടന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘ഏകേന പയോഗേന ഏകം ദുക്കട’’ന്തി വചനതോ അനേകേഹി പയോഗേഹി അനേകാനി ദുക്കടാനീതി ബ്യതിരേകതോ ലബ്ഭതി. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘ഇതോ ചിതോ ച വിലോകേത്വാ പുനപ്പുനം ഉപനിജ്ഝായന്തസ്സ പയോഗേ പയോഗേ ദുക്കട’’ന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൨൬൬). ഇമിസ്സാ അട്ഠകഥായ ‘‘ഇതോ ചിതോ ചാ’’തി വുത്തത്താ ഉമ്മീലനനിമീലനന്തി ഏത്ഥ ‘‘വിവിധാ തം അനോലോകേത്വാ തമേവ ഓലോകേന്തസ്സാ’’തി ലബ്ഭതി.

൩൩൨. അമോചനാധിപ്പായസ്സ മുത്തസ്മിം അനാപത്തി പകാസിതാതി യോജനാ. മോചനാധിപ്പായം വിനാ ഭേസജ്ജകരണത്ഥം സുദ്ധചിത്തേന അങ്ഗജാതേ ഭേസജ്ജലേപം കരോന്തസ്സ വാ സുദ്ധചിത്തേനേവ ഉച്ചാരപസ്സാവാദിം കരോന്തസ്സ വാ മുത്തേപി അനാപത്തീതി ഇദം ‘‘അനാപത്തി സുപിനന്തേന നമോചനാധിപ്പായസ്സാ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൨൬൩) നയേന അനാപത്തിവാരേ വുത്തമേവാതി അത്ഥോ.

ഇമസ്മിം പാഠേ ‘‘അനുപക്കമന്തസ്സാ’’തി അവുത്തേപി ഇമസ്സ പാഠസ്സ പുരതോ ‘‘ചേതേതി ന ഉപക്കമതി മുച്ചതി, അനാപത്തീ’’തി (പാരാ. ൨൬൨) ച ‘‘ന ചേതേതി ന ഉപക്കമതി മുച്ചതി, അനാപത്തീ’’തി (പാരാ. ൨൬൨) ച വചനതോ തം സങ്ഗഹേതുമാഹ ‘‘അനുപക്കമതോപി ച മുത്തസ്മിം അനാപത്തി പകാസിതാ’’തി. മോചനസ്സാദരാഗേന പീളിതോ ഹുത്വാ ‘‘അഹോ വത മേ മുച്ചേയ്യാ’’തി ചിന്തേത്വാ വാ ഏവരൂപമോചനസ്സാദരാഗപീളാപുബ്ബങ്ഗമചിത്തേ അസതിപി കേവലം കാമവിതക്കമത്തേന ഉപഹതോ ഹുത്വാ താദിസഅജ്ഝത്തികബാഹിരവത്ഥൂസു ഘട്ടനവസേന വാ ആകാസേ കടികമ്പനവസേന വാ ഉപക്കമം അകരോന്തസ്സ താദിസചിന്താബലേന വാ കാമവിതക്കബലേന വാ സുക്കേ മുത്തേപി അനാപത്തീതി ഇദം യഥാവുത്തപാഠവസേന പകാസിതന്തി അത്ഥോ.

സുപിനന്തേന മുത്തസ്മിം, അനാപത്തി പകാസിതാതി ഏത്ഥ അന്തസദ്ദത്ഥാഭാവതോ സുപിനേതി അത്ഥോ. സുപിനേ മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവന്തസ്സ വാ മാതുഗാമേഹി കായസംസഗ്ഗം ആപജ്ജന്തസ്സ വാ സുക്കേ മുത്തേപി അവിസയത്താ അനാപത്തി പാളിയം ‘‘അനാപത്തി ഭിക്ഖു സുപിനന്തേനാ’’തി (പാരാ. ൨൬൩) ഇമിനാ പകാസിതാതി അത്ഥോ.

ഏത്ഥ ഠത്വാ അട്ഠകഥായം ‘‘സുപിനേ പന ഉപ്പന്നായ അസ്സാദചേതനായ സചസ്സ വിസയോ ഹോതി, നിച്ചലേന ഭവിതബ്ബം. ന ഹത്ഥേന നിമിത്തം കീളാപേതബ്ബം. കാസാവപച്ചത്ഥരണരക്ഖനത്ഥം പന ഹത്ഥപുടേന ഗഹേത്വാ ജഗ്ഗനത്ഥായ ഉദകട്ഠാനം ഗന്തും വട്ടതീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൨൬൨) വുത്തത്താ അണ്ഡപാലികാ കികീസകുണാ വിയ, വാലപാലികാ ചമരീ വിയ, ഏകനേത്തപാലകോ പുരിസോ വിയ ച കായജീവിതേപി അപേക്ഖം പഹായ സീലം രക്ഖിതുകാമേന സിക്ഖാകാമേന നിബ്ബാനഗാമിനിപടിപത്തിം പൂരേതുകാമേന കുലപുത്തേന ‘‘അഞ്ഞത്ര സുപിനന്താ’’തി (പാരാ. ൨൩൭) വദതോ തഥാഗതസ്സ അധിപ്പായാനുകൂലം അട്ഠകഥാതോ ഞത്വാ അപ്പമത്തേന പടിപജ്ജിതബ്ബന്തി അയമത്രാനുസാസനീ.

സുക്കവിസ്സട്ഠികഥാവണ്ണനാ.

൩൩൩. മനുസ്സിത്ഥിന്തി മനുസ്സജാതികം ഇത്ഥിം, ‘‘മാതുഗാമോ നാമ മനുസ്സിത്ഥീ, ന യക്ഖീ, ന പേതീ, ന തിരച്ഛാനഗതാ, അന്തമസോ തദഹുജാതാപി ദാരികാ, പഗേവ മഹത്തരീ’’തി (പാരാ. ൨൭൧) പദഭാജനേ വുത്തത്താ തദഹുജാതകുമാരികാഭാവേനപി ഠിതം ജീവമാനകമനുസ്സമാതുഗാമന്തി വുത്തം ഹോതി. ‘‘മനുസ്സിത്ഥി’’ന്തി സാമഞ്ഞവചനേന ജീവമാനകമനുസ്സിത്ഥിന്തി അയം വിസേസോ കുതോ ലബ്ഭതീതി? വിനീതവത്ഥുമ്ഹി (പാരാ. ൨൮൧ ആദയോ) മതിത്ഥിയാ കായം ഫുസന്തസ്സ ഥുല്ലച്ചയവചനതോ പാരിസേസതോ ലബ്ഭതി. ആമസന്തോതി ‘‘ഹത്ഥഗ്ഗാഹം വാ വേണിഗ്ഗാഹം വാ അഞ്ഞതരസ്സ വാ അഞ്ഞതരസ്സ വാ അങ്ഗസ്സ പരാമസന’’ന്തി (പാരാ. ൨൭൦) വുത്തത്താ ഹത്ഥാദിഅങ്ഗപച്ചങ്ഗഫുസനാദിനാനപ്പകാരാനം അഞ്ഞതരേന പകാരേന ആമസന്തോതി അത്ഥോ. അത്തനോ കായേന ഇത്ഥിയാ കായസ്സ സംസഗ്ഗേ മിസ്സീഭാവേ രാഗോ കായസംസഗ്ഗരാഗോ. സങ്ഘാദിസേസോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി സങ്ഘാദിസേസികോ, കായസംസഗ്ഗസങ്ഘാദിസേസോ ആപന്നോ ഹോതീതി വുത്തം ഹോതി.

൩൩൪. കായസംസഗ്ഗരാഗേന ഇത്ഥിയാ അന്തമസോ ലോമമ്പി അത്തനോ സരീരേ ലോമേന ഫുസന്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ സങ്ഘാദിസേസാപത്തി ഹോതീതി യോജനാ. ഏത്ഥ (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൨൭൪) ‘‘ലോമഗണനായ സങ്ഘാദിസേസാ ഹോന്തീ’’തി കുരുന്ദട്ഠകഥാമതസ്സ അട്ഠിതത്താ, ‘‘കോട്ഠാസഗണനായ ന ഹോതി, ഇത്ഥിഗണനായ ഹോതീ’’തി മഹാഅട്ഠകഥാമതസ്സ ഠിതത്താ സങ്ഘസന്തകേ മഞ്ചപീഠേ പച്ചത്ഥരണാദിനാ കേനചി അപ്പടിച്ഛാദിതേ ഫുസന്തസ്സ വിയ ലോമഗണനായ അഹുത്വാ ഫുട്ഠലോമാനം ബഹുത്തേപി ഏകസ്മിം പയോഗേ ഏകാ ഏവ ആപത്തി, ബഹൂസു പയോഗേസു പയോഗഗണനായ ആപത്തിയോ ഹോന്തീതി സന്നിട്ഠാനം.

൩൩൫. ഇത്ഥിയാതി മനുസ്സിത്ഥിയാ. സമ്ഫുട്ഠോതി ഹത്ഥാദിസരീരാവയവേ സംസഗ്ഗം സമാപന്നോ. സേവനചേതനോ വായമിത്വാ കായസംസഗ്ഗരാഗേന അത്തനോ കായം ചാലേത്വാതി അത്ഥോ. സങ്ഘാദിസേസതാതി ഏത്ഥ സകത്ഥേ തദ്ധിതപ്പച്ചയോ. ‘‘സങ്ഘാദിസേസിതാ’’തി പന പാഠോ സുന്ദരോ, സങ്ഘാദിസേസസ്സ അത്ഥിതാ വിജ്ജമാനഭാവോതി അത്ഥോ. സങ്ഘാദിസേസാപത്തിയാ സബ്ഭാവസങ്ഖാതാ അത്ഥിതാ ഈപച്ചയത്ഥേ പുഗ്ഗലേ സങ്ഘാദിസേസീസദ്ദപവത്തിനിമിത്തം ഹോതീതി ഭാവപച്ചയോ തംഅത്ഥവസേന ലബ്ഭതി. യഥാഹു ‘‘യസ്സ ഗുണസ്സ ഹി ഭാവാ ദബ്ബേ സദ്ദസന്നിവേസോ, തദഭിധാനേ ത്തതാദയോ’’തി.

൩൩൬. ഏകേന ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാതി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. കായസംസഗ്ഗസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ഏത്ഥ ‘‘കായസംസഗ്ഗരാഗേനാ’’തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ‘‘മനുസ്സിത്ഥി’’ന്തി അജ്ഝാഹാരോ. തം മനുസ്സിത്ഥിം. തത്ഥ തത്ഥാതി ഇത്ഥിയാ തസ്മിം തസ്മിം സരീരാവയവേ. ‘‘ഏകാവാപത്തീ’’തി പഠമം ഗഹിതഹത്ഥസ്സ അനപനീതത്താ വുത്തം. ഗഹിതഹത്ഥം പന മോചേത്വാ പുനപ്പുനം ഫുസന്തസ്സ പയോഗഗണനായ ആപത്തി ഹോതീതി ബ്യതിരേകതോ ലബ്ഭതി.

൩൩൭. ഏകേന ഹത്ഥേന അഗ്ഗഹേത്വാ സീസതോ യാവ പാദം, പാദതോ യാവ സീസഞ്ച കായാ ഹത്ഥം അമോചേത്വാ ദിവസമ്പി തം ഇത്ഥിം ഫുസന്തസ്സ ഏകാവാപത്തീതി യോജനാ. ഏത്ഥാപി ‘‘അമോചേത്വാ’’തി ബ്യതിരേകതോ മോചേത്വാ ഫുസന്തസ്സ പയോഗഗണനായ അനേകാപത്തിയോതി ലബ്ഭതി.

൩൩൮. ഏകതോ ഗഹിതപഞ്ചങ്ഗുലീനം ഗണനായ സചേ ആപത്തി സിയാ, ഏകസ്സ മാതുഗാമസ്സ സരീരം രാഗചിത്തേന ഫുസന്തസ്സ ദ്വത്തിംസകലാപകോട്ഠാസതോ ബ്യതിരേകസ്സ സരീരസ്സാഭാവാ ദ്വത്തിംസകലാപകോട്ഠാസഗണനായ ആപത്തിയാ ഭവിതബ്ബം, തഥാ അഭാവതോ ഇദമ്പി ന ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘ന ഹി കോട്ഠാസതോ സിയാ’’തി ആഹ.

൩൪൦-൧. ഇത്ഥിയാ വിമതിസ്സാപി അത്തനോ കായേന ഇത്ഥിയാ കായം ഫുസതോ തസ്സ ഥുല്ലച്ചയം സിയാ, ഇത്ഥിയാ പണ്ഡകാദിസഞ്ഞിനോപി അത്തനോപി കായേന ഇത്ഥിയാ കായം ഫുസതോ തസ്സ ഥുല്ലച്ചയം സിയാ. ആദി-സദ്ദേന പുരിസതിരച്ഛാനഗതാനം സങ്ഗഹോ. ഇത്ഥിയാ ഇത്ഥിസഞ്ഞിനോ അത്തനോ കായേന ഇത്ഥിയാ കായസമ്ബദ്ധം ഫുസതോ തസ്സ ഥുല്ലച്ചയം സിയാ. പണ്ഡകേ പണ്ഡകസഞ്ഞിനോ അത്തനോ കായേന പണ്ഡകസ്സ കായം ഫുസതോ തസ്സ ഥുല്ലച്ചയം സിയാ. യക്ഖിപേതീസു യക്ഖിപേതിസഞ്ഞിനോ അത്തനോ കായേന താസം കായം ഫുസതോ തസ്സ ഥുല്ലച്ചയം സിയാതി യോജനാ. ഏത്ഥ ‘‘പണ്ഡകഗ്ഗഹണേന ഉഭതോബ്യഞ്ജനകോപി ഗയ്ഹതീ’’തി വജിരബുദ്ധിടീകായം വുത്തം. ‘‘ഇത്ഥിയാ വേമതികസ്സാപി പണ്ഡകാദിസഞ്ഞിനോപി അത്തനോ കായേന ഇത്ഥിയാ കായസമ്ബദ്ധം ഫുസതോ തസ്സ ഥുല്ലച്ചയം സിയാ’’തി ന യോജേതബ്ബം. കസ്മാ? തഥാ യോജനായം പാളിയം ദുക്കടം വുത്തം, ന ഥുല്ലച്ചയന്തി അനിട്ഠപ്പസങ്ഗതോ.

‘‘ദുക്കടം കായസംസഗ്ഗേ, തിരച്ഛാനഗതിത്ഥിയാ’’തി ഇമിനാ വിനീതവത്ഥുമ്ഹി ആഗതനയേ സങ്ഗഹിതേപി തേനേവ നയേന പണ്ഡകേ വിമതിഇത്ഥിസഞ്ഞിതാദിഅഞ്ഞമതിപക്ഖേ ച പുരിസതിരച്ഛാനഗതേസു പുരിസതിരച്ഛാനഗതസഞ്ഞിവിമതിപണ്ഡകാദിഅഞ്ഞമതിപക്ഖേ ച ഇതി ഇമേസം തിണ്ണം കായപടിബദ്ധാമസനാദീസു ച പദഭാജനേ വുത്തസബ്ബദുക്കടാപത്തിയോ ഉപലക്ഖിതാതി ദട്ഠബ്ബം.

൩൪൨. അത്തനോ കായേന പടിബദ്ധേന ഇത്ഥിയാ കായേന പടിബദ്ധം ഫുസന്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ പന ദുക്കടന്തി യോജനാ. ഏത്ഥ പി-സദ്ദോ വുത്തദുക്കടാനം സമുച്ചയത്ഥോ. ച-സദ്ദേന പന അവുത്തസമുച്ചയത്ഥേന ‘‘നിസ്സഗ്ഗിയേന കായം ആമസതി. നിസ്സഗ്ഗിയേന കായപടിബദ്ധം ആമസതി. നിസ്സഗ്ഗിയേന നിസ്സഗ്ഗിയം ആമസതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (പാരാ. ൨൭൬) പാളിയം ആഗതദുക്കടാനം സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ.

൩൪൩-൪. ന കേവലം പദഭാജനാഗതഇത്ഥിസരീരാദികമേവ അനാമാസം, വിനീതവത്ഥൂസു ദാരുധീതലികവത്ഥുഅനുലോമതോ പോത്ഥലികാദിഇത്ഥിരൂപകഞ്ച നിസ്സഗ്ഗിയവാരാനുലോമതോ അസരീരട്ഠം മാതുഗാമേഹി പരിഭുത്തവത്ഥാഭരണാദിഞ്ച വിഭങ്ഗക്ഖന്ധകാദീസു വുത്തനയാനുസാരേന അട്ഠകഥാഗതം അവസേസം അനാമാസവത്ഥുഞ്ച ആമസന്തസ്സ ആപത്തിം സങ്ഗഹേതുമാഹ ‘‘ഇത്ഥീന’’ന്തിആദി.

‘‘ഇത്ഥീനം ഇത്ഥിരൂപഞ്ചാ’’തി ഇദം ‘‘ഇത്ഥികായ ഇത്ഥിധനം (പാരാ. ൩൪), സദ്ധാനം സദ്ധാപരായന’’ന്തിആദീസു വിയ ലോകവോഹാരവസേന വുത്തം. ഇത്ഥീനം ദാരുലോഹമയാദികം ഇത്ഥിരൂപഞ്ചാതി യോജനാ. ആദി-സദ്ദേന ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദതോ മത്തികായ, പിട്ഠേന വാ കതം മാതുഗാമരൂപം സങ്ഗണ്ഹാതി. മാതുഗാമരൂപം യേന കേനചി ദിന്നം സബ്ബരതനമയം വിനാ അവസേസം സാദിയിത്വാ ഭിന്ദിത്വാ സമണസാരുപ്പപരിക്ഖാരം കാരാപേതും, അഫുസിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബേ വാ യോജേതും വട്ടതി.

‘‘വത്ഥ’’ന്തി ഇമിനാ നിവാസനപാരുപനദ്വയമ്പി സാമഞ്ഞേന ഗഹിതം. ഇദഞ്ച മാതുഗാമേന പരിഭുഞ്ജിതും ഠപിതമ്പി അനാമാസമേവ, ചീവരത്ഥായ ദിന്നം സമ്പടിച്ഛിത്വാ ഗണ്ഹിതും വട്ടതി. ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദേന തിണചുമ്ബടകം, അങ്ഗുലിയാ പണ്ണമുദ്ദികം ഉപാദായ അലങ്കാരമേവ. ഏത്ഥ ച വാലകേസവട്ടകേസേസു പവേസനകദന്തസൂചിആദി കപ്പിയഭണ്ഡം ദിയ്യമാനം സമണസാരുപ്പപരിക്ഖാരത്ഥായ ഗഹേതബ്ബം.

തത്ഥജാതഫലം ഖജ്ജന്തി രുക്ഖേ ഠിതം ഖാദിതബ്ബം പനസനാളികേരാദിഫലഞ്ച മനുസ്സേഹി രാസികതം പരിഭുഞ്ജിതബ്ബഫലഞ്ച ‘‘മനുസ്സേഹി രാസികതേസുപി ഏസേവ നയോ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൨൮൧) അട്ഠകഥായം വുത്തത്താ അനാമാസന്തി ഉപലക്ഖണതോ ഇമിനാവ ഗഹേതബ്ബം. അരഞ്ഞേ രുക്ഖതോ പതിതം ഫലം ‘‘അനുപസമ്പന്നസ്സ ദസ്സാമീ’’തി ഗഹേതും വട്ടതി. ‘‘മുഗ്ഗാദിം തത്ഥജാതക’’ന്തി ഉപലക്ഖണപദത്താ ഗച്ഛതോ വിയുത്തമ്പി ഗഹേതബ്ബം. മുഗ്ഗാദിന്തി ഏത്ഥ ‘‘അപരണ്ണ’’ന്തി പാഠസേസോ.

സബ്ബാനി ധഞ്ഞാനീതി ‘‘സാലി വീഹി യവോ കങ്ഗു, കുദ്രൂസവരകഗോധുമാ’’തി വുത്താനി സത്ത ധഞ്ഞാനി. ഖേത്തമഗ്ഗേന ഗച്ഛതാ സാലിസീസേ ഹത്ഥേന അഫുസന്തേന ഗന്തബ്ബം. സചേ മഗ്ഗോ സമ്ബാധോ ഹോതി, സരീരേ ധഞ്ഞം ഫുസന്തേപി മഗ്ഗത്താ ന ദോസോ. വീഥിയം, ഗേഹങ്ഗണേ വാ ധഞ്ഞേസു പസാരിതേസു അപസക്കിത്വാ ചേ ഗന്തും ന സക്കാ, ‘‘മഗ്ഗം അധിട്ഠായ ഗന്തബ്ബ’’ന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൨൮൧) അട്ഠകഥാവചനതോ ‘‘ഇമം മഗ്ഗം ഗമിസ്സാമീ’’തി ഗന്തും വട്ടതി. ‘‘കുലഗേഹേ ധഞ്ഞമത്ഥകേ ചേ ആസനം പഞ്ഞാപേത്വാ ദിന്നം ഹോതി, നിസീദിതും വട്ടതീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൨൮൧ അത്ഥതോ സമാനം) അട്ഠകഥായം വുത്തം. ‘‘ആസനസാലായം ധഞ്ഞേ വിപ്പകിണ്ണേ അനുക്കമിത്വാ ഏകമന്തേ പീഠകം പഞ്ഞാപേത്വാ നിസീദിതബ്ബം. സചേ മനുസ്സാ തസ്മിം ധഞ്ഞമത്ഥകേ ആസനം പഞ്ഞാപേത്വാ ദേന്തി, നിസീദിതും വട്ടതീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൨൮൧ അത്ഥതോ സമാനം) അട്ഠകഥായം വുത്തത്താ അത്തനാ തത്ഥ ആസനം പഞ്ഞാപേത്വാ നിസീദിതും ന വട്ടതി.

൩൪൫. ധമനസങ്ഖാദിം സബ്ബം പഞ്ചങ്ഗതുരിയമ്പി ചാതി സമ്ബന്ധോ. ധമനസങ്ഖോ നാമ സദ്ദകരണസങ്ഖോ. ആദി-സദ്ദേന വംസസിങ്ഗതാളാദീനം സങ്ഗഹോ. പഞ്ചങ്ഗതുരിയന്തി ആതതം, വിതതം, ആതതവിതതം, ഘനം, സുസിരന്തി പഞ്ചങ്ഗസങ്ഖാതം തുരിയം. തത്ഥ ആതതം നാമ ചമ്മപരിയോനദ്ധേസു ഭേരിആദീസു ഏകതോ ആകഡ്ഢിത്വാ ഓനദ്ധം ഏകതലതുരിയം. വിതതം നാമ ഉഭതോ ആകഡ്ഢിത്വാ ഓനദ്ധം ഉഭയതലതുരിയം. ആതതവിതതം നാമ ഉഭയതോ ച മജ്ഝതോ ച സബ്ബതോ പരിയോനന്ധിതം. ഘനം സമ്മാദി. സമ്മന്തി താളം, ഘണ്ടാകിങ്കണിആദീനമ്പി ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹോ. സുസിരന്തി വംസാദി.

ഇധ (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൨൮൧) കുരുന്ദട്ഠകഥായം വുത്തനയേന ഭേരിപോക്ഖരഞ്ച ഭേരിതലചമ്മഞ്ച വീണാ ച വീണാപോക്ഖരചമ്മഞ്ച ദണ്ഡോ ച അനാമാസം. ‘‘പൂജം കത്വാ ചേതിയങ്ഗണാദീസു ഠപിതഭേരിയോ അചാലേന്തേന അവസേസട്ഠാനം സമ്മജ്ജിതബ്ബം. കചവരഛഡ്ഡനകാലേ കചവരം വിയ ഗഹേത്വാ ഏകസ്മിം ഠാനേ ഠപേതബ്ബ’’ന്തി മഹാപച്ചരിയം വുത്തം. തുരിയഭണ്ഡേസു യം കിഞ്ചി അത്തനോ ദീയമാനം തം പരിവത്തേത്വാ കപ്പിയപരിക്ഖാരം ഗഹേതും അധിവാസേതബ്ബം. ദോണി വാ പോക്ഖരം വാ ദന്തകട്ഠനിക്ഖിപനത്ഥായ, ചമ്മഞ്ച സത്ഥകോസകരണത്ഥായ ഗഹേതബ്ബം.

രതനാനി ച സബ്ബാനീതി മുത്താ മണി വേളുരിയോ സങ്ഖോ സിലാ പവാളം രജതം ജാതരൂപം ലോഹിതങ്കോ മസാരഗല്ലന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൨൮൧) വുത്താനി സബ്ബാനി രതനാനി ച. ഏത്ഥ ച വിദ്ധാ, അവിദ്ധാ വാ സാമുദ്ദികാദീ സബ്ബാപി മുത്താ അനാമാസാ. ഭണ്ഡമൂലത്ഥഞ്ച ഗണ്ഹിതും ന വട്ടതി. അന്തമസോ ജാതിഫലികം ഉപാദായ നീലപീതാദിഭേദോ സബ്ബോപി മണി ധോതവിദ്ധോ അനാമാസോ. ആഹതാകാരേനേവ ഠിതോ അവിദ്ധാധോതോ മണി പത്താദി ഭണ്ഡമൂലത്ഥം അധിവാസേതും വട്ടതീതി വുത്തം. മഹാപച്ചരിയം പന പടിക്ഖിത്തം. പചിത്വാ കതോ കാചമണിയേവേകോ വട്ടതി. വേളുരിയേ ച മണിസദിസോയേവ വിനിച്ഛയോ.

ധമനസങ്ഖോ ‘‘സബ്ബം ധമനസങ്ഖാദി’’ന്തിആദിഗാഥായ തുരിയേസു ഗഹിതോ. രതനഖചിതോ സങ്ഖോ അനാമാസോ. പാനീയസങ്ഖോ ധോതോപി അധോതോപി ആമാസോ. അവസേസസങ്ഖോ പന അഞ്ജനാദിഭേസജ്ജത്ഥം, പത്താദിഭണ്ഡമൂലഭാവേന ച അധിവാസേതും വട്ടതി. സുവണ്ണേന ഏകതോ വിലിയാപേത്വാ കതാ മുഗ്ഗവണ്ണാ സിലാ അനാമാസാ. സേസാ സിലാ ഖുദ്ദകനിസാനാദികമ്മത്ഥം അധിവാസേതും വട്ടതി. ‘‘പവാളം ധോതമധോതഞ്ച വിദ്ധമവിദ്ധഞ്ച സബ്ബഥാ അനാമാസം, നാപി അധിവാസേതബ്ബ’’ന്തി മഹാപച്ചരിയം വുത്തത്താ പവാളപടിമാചേതിയാനി ചേവ പോത്ഥകേസു പവേസേതബ്ബആണിയാ മൂലേ, അഗ്ഗേച പവേസേതബ്ബം പദുമാദിആകാരേന കതം വട്ടഞ്ച ന ഗഹേതബ്ബം ന ഫുസിതബ്ബം.

ബീജതോ പട്ഠായ രജതം, ജാതരൂപഞ്ച കതം വാ ഹോതു അകതം വാ, സബ്ബസോ അനാമാസം, ന ച സാദിതബ്ബം. ഇമിനാ കതം പടിമാദികഞ്ച ആരകൂടലോഹഞ്ച അനാമാസന്തി വക്ഖതി. കതാകതസുവണ്ണരജതാനം അസാദിയിതബ്ബതായ ഇധ അട്ഠകഥായ ആഗതത്താ ഉത്തരേന രാജപുത്തേന കാരേത്വാ ആഹടം സുവണ്ണചേതിയം ന വട്ടതീതി മഹാപദുമത്ഥേരേന പടിക്ഖിത്തന്തി സുവണ്ണപടിമാചേതിയപോത്ഥകാവച്ഛാദകമണിപദുമവട്ടാദി യം കിഞ്ചി ന സാദിതബ്ബമേവ, ന ച ആമസിതബ്ബം. ഏതേന കതം സേനാസനോപകരണം പന പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതി. ധമ്മമണ്ഡപേ കതമ്പി പടിജഗ്ഗിതും വട്ടതി. ലോഹിതവണ്ണോ മണി, മസാരഗല്ലമണി ച സബ്ബഥാ അനാമാസോ, ന ച അധിവാസേതബ്ബോതി മഹാപച്ചരിയം വുത്തം.

൩൪൬. സബ്ബമാവുധഭണ്ഡന്തി ഖഗ്ഗാദി സബ്ബം ആവുധോപകരണം പത്താദികപ്പിയപരിക്ഖാരമൂലത്ഥായ ദീയമാനം സത്ഥവാണിജായ അകാതബ്ബത്താ ന ഗഹേതബ്ബം, ‘‘ഇമം ഗണ്ഹഥാ’’തി ദിന്നം ഭിന്ദിത്വാ ഖണ്ഡാഖണ്ഡികം കത്വാ ‘‘ഖുരാദികപ്പിയപരിക്ഖാരം കാരേസ്സാമീ’’തി സാദിതും വട്ടതി. സങ്ഗാമഭൂമിയം മഗ്ഗേ പതിതഖഗ്ഗാദിം ദിസ്വാ പാസാണേന ഭിന്ദിത്വാ ‘‘ഖുരാദികപ്പിയഭണ്ഡാനി കാരേസ്സാമീ’’തി ഗണ്ഹിതും വട്ടതി. ഉസുസത്തിആദികം ഫലതോ ദണ്ഡം അപനേത്വാ കപ്പിയപരിക്ഖാരകാരാപനത്ഥായ ഗഹേതബ്ബം.

ജിയാതി ധനുഗുണോ. ച-കാരേന ഇമിസ്സാ ഗാഥായ അവുത്തം അങ്കുസതോമരാദിം പരഹിം സോപകരണം സങ്ഗണ്ഹാതി. ധനുദണ്ഡകോതി ജിയാവിരഹിതോ ധനുദണ്ഡകോ. ഇദം പരഹിംസോപകരണഭണ്ഡാദികം വിഹാരേ സമ്മജ്ജിതബ്ബട്ഠാനേ ഠപിതം ചേ, സാമികാനം വത്വാ തേഹി അഗ്ഗഹിതം ചേ, അചാലേന്തേന സമ്മജ്ജിതബ്ബം.

ജാലഞ്ചാതി മച്ഛജാലപക്ഖിജാലാദിജാലഞ്ച. ജാലം ദീയമാനം ഛത്തവേഠനത്ഥം, ആസനചേതിയാദിമത്ഥകേ ബന്ധനാദിപയോജനേ സതി തദത്ഥഞ്ച ഗഹേതബ്ബം. സരവാരണം നാമ ഫലകാദികം അഞ്ഞേഹി അത്തനോ വിജ്ഝനത്ഥായ വിസ്സട്ഠസരനിവാരണം വിനാസനോപരോധകാരണം ഹോതീതി ഭണ്ഡമൂലത്ഥം സാദിതും വട്ടതി. ‘‘ദന്തകട്ഠാധാരഫലകാദി യദിച്ഛിതം കരോമീ’’തി മുട്ഠിം അപനേത്വാ ഗഹേതും വട്ടതി.

൩൪൭. ചേതിയന്തി ഏത്ഥ ‘‘സുവണ്ണചേതിയ’’ന്തി ഇദം ‘‘സുവണ്ണപടിബിമ്ബാദീ’’തി അനന്തരം വുത്തത്താ ലബ്ഭതി. സുവണ്ണഗ്ഗഹണഞ്ചുപലക്ഖണന്തി രജതമയഞ്ച ഗഹേതബ്ബം. ആരകൂടകന്തി സുവണ്ണവണ്ണം ലോഹവിസേസമാഹ. ‘‘അനാമാസ’’ന്തി ഇദം ‘‘അസമ്പടിച്ഛിയം വാ’’തി ഏതസ്സ ഉപലക്ഖണം.

൩൪൮. സബ്ബം വാദിതമിതി സമ്ബന്ധോ. ഓനഹിതുന്തി ചമ്മവരത്തതന്തീഹി ബന്ധിതും. ഓനഹാപേതുന്തി തഥേവ അഞ്ഞേഹി കാരാപേതും. വാദാപേതുന്തി അഞ്ഞേഹി വാദാപേതും. വാദേതുന്തി അത്തനാ വാദേതും. വാദിതന്തി വാദനീയം യഥാ ‘‘കരണീയം കാരിത’’ന്തി, വാദനാരഹം തുരിയഭണ്ഡന്തി അത്ഥോ. ഇദഞ്ച ഓനഹനാദികിരിയായ കമ്മം.

൩൪൯. ഉപഹാരം കരിസ്സാമാതി പൂജം കരിസ്സാമ. ഇതി അനുമതിഗ്ഗഹണത്ഥായ. വത്തബ്ബാതി തേ വത്താരോ വത്തബ്ബാതി യോജനാ.

൩൫൦-൧. ധുത്തിയാ ഇത്ഥിയാതി വിപന്നാചാരായ ലോളിത്ഥിയാ. സയം ഫുസിയമാനസ്സാതി ഭിക്ഖുനോ പയോഗം വിനാ ഇത്ഥിയാ അത്തനാവ ഫുസിയമാനസ്സ. കായേന അവായമിത്വാതി തസ്സാ സരീരസമ്ഫസ്സാനുഭവനത്ഥം അത്തനോ കായം അചാലേത്വാ. ഫസ്സം പടിവിജാനതോതി ഫസ്സം അനുഭവന്തസ്സ.

അസഞ്ചിച്ചാതി ഏത്ഥ ‘‘ഫുസനേ’’തി പാഠസേസോ, ‘‘ഇമിനാ ഉപായേന ഇമം ഫുസാമീ’’തി അചേതേത്വാ. കിം വുത്തം ഹോതി? ‘‘ഇമിനാ പത്തപടിഗ്ഗഹണാദിനാ ഉപായേന ഏതിസ്സാ സരീരസമ്ഫസ്സം അനുഭവിസ്സാമീ’’തി അചിന്തേത്വാ പത്തഥാലകതട്ടകപണ്ണപുടഭേസജ്ജാദിം പടിഗ്ഗണ്ഹാപേന്തിയാ ഹത്ഥേ അത്തനോ ഹത്ഥേന ഫുസനാദീസു അനാപത്തീതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘അസ്സതിയാ’’തി ഇദം പന ഇമിനാവ സങ്ഗഹിതത്താ ഇധ വിസും ന വുത്തം, മാതുഗാമസ്സ സരീരേ ഫുസനഭാവം അജാനിത്വാ അഞ്ഞവിഹിതോ ഹുത്വാ സതിം അനുപട്ഠപേത്വാ ഹത്ഥപാദപസാരണാദീസു ഫുസന്തസ്സാതി അത്ഥോ.

അജാനന്തസ്സാതി ദാരകാകാരം ദാരികം ‘‘മാതുഗാമോ’’തി അജാനിത്വാ കേനചി കരണീയേന ഫുസന്തസ്സ. മോക്ഖാധിപ്പായിനോ ചാതി ‘‘മോക്ഖാധിപ്പായോ കായേന വായമതി, ഫസ്സം പടിവിജാനാതി, അനാപത്തി. മോക്ഖാധിപ്പായോ കായേന വായമതി, ന ച ഫസ്സം പടിവിജാനാതി, അനാപത്തി. മോക്ഖാധിപ്പായോ ന ച കായേന വായമതി, ഫസ്സം പടിവിജാനാതി, അനാപത്തി. മോക്ഖാധിപ്പായോ ന ച കായേന വായമതി, ന ച ഫസ്സം പടിവിജാനാതി, അനാപത്തീ’’തി (പാരാ. ൨൭൯) വുത്തമോക്ഖാധിപ്പായവതോ ചതുബ്ബിധസ്സ പുഗ്ഗലസ്സാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘അനാപത്തീ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ.

ഇമേസു യോ മാതുഗാമേന ആലിങ്ഗനാദിപയോഗേന അജ്ഝോത്ഥരയമാനോ തം അത്തനോ സരീരതോ അപനേത്വാ മുഞ്ചിതുകാമോ ഹത്ഥചാലേന, മുട്ഠിആദീഹി വാ പടിപണാമനം, പഹരണാദികഞ്ച പയോഗം കരോതി, അയം പഠമോ പുഗ്ഗലോ. അത്താനമജ്ഝോത്ഥരിതും ആഗച്ഛന്തിം ഇത്ഥിം ദിസ്വാ പഹരണാകാരാദിസബ്ബപയോഗം ദസ്സേത്വാ താസേത്വാ അത്തനോ സരീരം ഫുസിതും അദേന്തോ ദുതിയോ. ഇത്ഥിയാ അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ ആലിങ്ഗിതോ ചോപനരഹിതം മം ‘‘അനത്ഥികോ’’തി മന്ത്വാ ‘‘സയമേവ പലായിസ്സതീ’’തി, ‘‘അചോപനമേവ മോക്ഖോപായോ’’തി ഞത്വാ നിച്ചലോവ ഹുത്വാ ഫസ്സം പടിവിജാനന്തോ തതിയോ. അത്താനം അജ്ഝോത്ഥരിതുമാഗച്ഛന്തിം ഇത്ഥിം ദിസ്വാ ദുതിയോ വിയ താസേതും കായപ്പയോഗം അകത്വാ ‘‘അഗതേ പാതേസ്സാമി, പഹരിത്വാ താസേസ്സാമീ’’തി വാ ചിന്തേത്വാ നിച്ചലോവ ഹുത്വാ തിട്ഠന്തോ ചതുത്ഥോതി വേദിതബ്ബോ.

൩൫൨. പഠമേനാതി ഏത്ഥ ‘‘പാരാജികേനാ’’തി പാഠസേസോ, കായചിത്തസമുട്ഠാനന്തി വുത്തം ഹോതി. ഇധ ചിത്തം നാമ കായസംസഗ്ഗരാഗസമ്പയുത്തം ചിത്തം, സുക്കവിസ്സട്ഠിമ്ഹി മോചേതുകാമതായ സമ്പയുത്തം ചിത്തം.

കായസംസഗ്ഗകഥാവണ്ണനാ.

൩൫൩-൪. ദുട്ഠുല്ലവാചസ്സാദേനാതി ദുട്ഠു കുച്ഛിതഭാവം ഉലതി ഗച്ഛതീതി ദുട്ഠുല്ലാ, ദുട്ഠുല്ലാ ച സാ വാചാ ചാതി ദുട്ഠുല്ലവാചാ, വച്ചമഗ്ഗപസ്സാവമഗ്ഗേ മേഥുനധമ്മപടിസംയുത്താ വാചാ, യഥാഹ ‘‘ദുട്ഠുല്ലാ നാമ വാചാ വച്ചമഗ്ഗപസ്സാവമഗ്ഗമേഥുനധമ്മപടിസംയുത്താ വാചാ’’തി (പാരാ. ൨൮൫), ദുട്ഠുല്ലവാചായ അസ്സാദോ ദുട്ഠുല്ലവാചസ്സാദോ, തഥാപവത്തവചീവിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപകചിത്തസമ്പയുത്താ ചേതനാ, തേന സമ്പയുത്തോ രാഗോ ഇധ സഹചരിയേന ‘‘ദുട്ഠുല്ലവാചസ്സാദോ’’തി വുത്തോ, തേന, ദുട്ഠുല്ലവാചസ്സാദസമ്പയുത്തേന രാഗേനാതി അത്ഥോ. ഇമിനാ ‘‘ഓഭാസന്തസ്സാ’’തി വക്ഖമാനഓഭാസനസ്സ ഹേതു ദസ്സിതോ.

ഇത്ഥിയാ ഇത്ഥിസഞ്ഞിനോ ഭിക്ഖുനോതി യോജനാ. ഇത്ഥിയാ ഇത്ഥിസഞ്ഞിനോതി ‘‘മാതുഗാമോ നാമ മനുസ്സിത്ഥീ, ന യക്ഖീ, ന പേതീ, ന തിരച്ഛാനഗതാ, വിഞ്ഞൂ പടിബലാ സുഭാസിതദുബ്ഭാസിതം ദുട്ഠുല്ലാദുട്ഠുല്ലം ആജാനിതു’’ന്തി പദഭാജനേ നിദ്ദിട്ഠസരൂപായ സുഭാസിതദുബ്ഭാസിതം ജാനന്തിയാ മനുസ്സിത്ഥിയാ ഇത്ഥിസഞ്ഞിനോ ഭിക്ഖുനോതി അത്ഥോ. ‘‘ദ്വിന്നം മഗ്ഗാന’’ന്തി ഏതസ്സ സമ്ബന്ധീവസേന ‘‘ഇത്ഥിയാ’’തി ഇദം സാമിവസേന യോജേതബ്ബം, യഥാവുത്തസരൂപസ്സ മാതുഗാമസ്സ വച്ചമഗ്ഗപസ്സാവമഗ്ഗന്തി അത്ഥോ. വണ്ണാവണ്ണവസേന ചാതി ‘‘വണ്ണം ഭണതി നാമ ദ്വേ മഗ്ഗേ ഥോമേതി വണ്ണേതി പസംസതി. അവണ്ണം ഭണതി നാമ ദ്വേ മഗ്ഗേ ഖുംസേതി വമ്ഭേതി ഗരഹതീ’’തി നിദ്ദേസേ വുത്തനയേന ഉഭോ മഗ്ഗേ ഉദ്ദിസ്സ ഥോമനഗരഹണവസേനാതി വുത്തം ഹോതി.

മേഥുനസ്സ യാചനാദയോ മേഥുനയാചനാദയോ, തേഹി മേഥുനയാചനാദീഹി, ‘‘യാചതിപി ആയാചതിപി പുച്ഛതിപി പടിപുച്ഛതിപി ആചിക്ഖതിപി അനുസാസതിപി അക്കോസതിപീ’’തി (പാരാ. ൨൮൫) ഉദ്ദേസേ വുത്തമേഥുനയാചനാദിവസേനാതി വുത്തം ഹോതി. ഇമേഹി ദ്വീഹി ‘‘ഓഭാസന്തസ്സാ’’തി വുത്തഓഭാസനാ ദസ്സിതാ. ഓഭാസന്തസ്സാതി ഉദ്ദേസയന്തസ്സ, പകാസേന്തസ്സാതി അത്ഥോ. ‘‘വിഞ്ഞു’’ന്തി ഇമിനാ ഓഭാസനകിരിയായ കമ്മമാഹ, ഇമിനാ വിസേസിതബ്ബം ‘‘മനുസ്സിത്ഥി’’ന്തി ഇദം പകരണതോ ലബ്ഭതി, യഥാദസ്സിതപദഭാജനാഗതസരൂപം വിഞ്ഞും പടിബലം മനുസ്സിത്ഥിന്തി വുത്തം ഹോതി. അന്തമസോ ഹത്ഥമുദ്ദായപീതി ഓഭാസനേ അന്തിമപരിച്ഛേദദസ്സനം. ദുട്ഠുല്ലവചനസ്സാദഭാവേ സതി യോ വച്ചമഗ്ഗപസ്സാവമഗ്ഗപടിബദ്ധം ഗുണദോസം വാ മേഥുനധമ്മയാചനാദിവസേന വാ ദുട്ഠുല്ലാദുട്ഠുല്ലം ജാനന്തിം മനുസ്സിത്ഥിം ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദേന ഹത്ഥമുദ്ദായപി വദേയ്യാതി അത്ഥോ.

ഇമസ്മിം ഗാഥാദ്വയേ ദുട്ഠുല്ലവാചസ്സാദേന ഇത്ഥിയാ ഇത്ഥിസഞ്ഞിനോ വിഞ്ഞും തം ഇത്ഥിം ദ്വിന്നം മഗ്ഗാനം വണ്ണവസേന അന്തമസോ ഹത്ഥമുദ്ദായപി ഓഭാസന്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഗരുകം സിയാതി ഏകം വാക്യം, തഥാ ‘‘ദ്വിന്നം മഗ്ഗാനം അവണ്ണവസേനാ’’തി ഇമിനാ ച ‘‘മേഥുനയാചനാദീഹീ’’തി ഇമിനാ ച യോജനായ വാക്യദ്വയന്തി ഏവം യോജനാവസേന തീണി വാക്യാനി ഹോന്തി.

തത്ഥ പഠമവാക്യേ വണ്ണവചനേന സങ്ഗഹിതം ഥോമനാദികഥം കഥേന്തസ്സ സങ്ഘാദിസേസോ ഹോതി. ‘‘ഇത്ഥിലക്ഖണേന സുഭലക്ഖണേന സമന്നാഗതാസീ’’തി ഏത്തകമേവ ഥോമനത്ഥം വദതോ സങ്ഘാദിസേസോ ന ഹോതി, ‘‘തവ വച്ചമഗ്ഗോ ച പസ്സാവമഗ്ഗോ ച ഈദിസോ സുഭോ സുസണ്ഠാനോ, തേന നാമ ഈദിസേന ഇത്ഥിലക്ഖണേന സുഭലക്ഖണേന സമന്നാഗതാസീ’’തി വദന്തസ്സ ഹോതി. ‘‘വണ്ണേതി, പസംസതീ’’തി പദദ്വയഞ്ച ‘‘ഥോമേതീ’’തി പദസ്സ പരിയായോ.

ദുതിയവാക്യേ അവണ്ണപദസങ്ഗഹിതം ഖുംസനാദിത്തയേ ഖുംസനം നാമ പതോദോപമേഹി ഫരുസവചനേഹി തുദനം. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘ഖുംസേതീതി വാചാപതോദേന ഘട്ടേതീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൨൮൫). പതുജ്ജതേനേനാതി ‘‘പതോദോ’’തിഅഗച്ഛന്തേ അസ്സാദയോ പവത്തേതും വിജ്ഝനകപാചനദണ്ഡോ വുച്ചതി. വമ്ഭനം നാമ അപസാദനം. അപസാദനം നാമ ഗുണതോ പരിഹാപനം. യഥാഹ ‘‘വമ്ഭേതീതി അപസാദേതീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൨൮൫). ഗരഹാ നാമ ദോസാരോപനം. യഥാഹ ‘‘ഗരഹതീതി ദോസം ദേതീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൨൮൫). ഇമം ഖുംസനാദിപടിസംയുത്തവചനം വക്ഖമാനേസു ‘‘സിഖരണീസി, സമ്ഭിന്നാസി, ഉഭതോബ്യഞ്ജനാസീ’’തി ഇമേസു തീസു പദേസു അഞ്ഞതരേന യോജേത്വാ കഥേന്തസ്സേവ സങ്ഘാദിസേസോ, ന ഇതരസ്സ.

തതിയവാക്യേ മേഥുനയാചനാദിവചനേഹി സങ്ഗഹിതം ആയാചനാദിം കരോന്തസ്സാപി സങ്ഘാദിസേസോ. ‘‘യാചതി നാമ ദേഹി മേ അരഹസി മേ ദാതു’’ന്തിആദിനാ (പാരാ. ൨൮൫) നയേന ഏകേകം പദം ‘‘ദേഹി മേ മേഥുനം ധമ്മ’’ന്തിആദിവസേന മേഥുനധമ്മപദേന സഹ ഘടേത്വാ മേഥുനധമ്മം യാചന്തസ്സേവ ഹോതി.

‘‘കദാ തേ മാതാ പസീദിസ്സതി, കദാ തേ പിതാ പസീദിസ്സതി, കദാ തേ ദേവതായോ പസീദിസ്സന്തി, കദാ തേ സുഖണോ സുലയോ സുമുഹുത്തോ ഭവിസ്സതീ’’തിആദിആയാചനപദനിദ്ദേസേ ഏകേകം പദം തത്ഥേവ ഓസാനേ വുത്തേന ‘‘കദാ തേ മേഥുനം ധമ്മം ലഭിസ്സാമീ’’തി പദേന ഘടേത്വാ മേഥുനം യാചന്തസ്സേവ ഹോതി.

‘‘കഥം ത്വം സാമികസ്സ ദേസി, കഥം ജാരസ്സ ദേസീ’’തി (പാരാ. ൨൮൫) പുച്ഛാനിദ്ദേസവചനേസു ച അഞ്ഞതരം മേഥുനധമ്മപദേന ഘടേത്വാ പുച്ഛന്തസ്സേവ ഹോതി.

‘‘ഏവം കിര ത്വം സാമികസ്സ ദേസി, ഏവം ജാരസ്സ ദേസീ’’തി (പാരാ. ൨൮൫) പടിപുച്ഛാനിദ്ദേസവചനേസു അഞ്ഞതരം മേഥുനധമ്മപദേന ഘടേത്വാ വിസേസേത്വാ പടിപുച്ഛന്തസ്സേവ ഹോതി.

‘‘കഥം ദദമാനാ സാമികസ്സ പിയാ ഹോതീ’’തി പുച്ഛതോ മാതുഗാമസ്സ ‘‘ഏവം ദേഹി, ഏവം ദേന്തീ സാമികസ്സ പിയാ ഭവിസ്സതി മനാപാ ചാ’’തി ആണത്തിവചനേ, അനുസാസനിവചനേ ച ഏസേവ നയോ.

൩൫൫. അക്കോസനിദ്ദേസാഗതേസു ‘‘അനിമിത്താസി നിമിത്തമത്താസി അലോഹിതാസി ധുവലോഹിതാസി ധുവചോളാസി പഗ്ഘരന്തീസി സിഖരണീസി ഇത്ഥിപണ്ഡകാസി വേപുരിസികാസി സമ്ഭിന്നാസി ഉഭതോബ്യഞ്ജനാസീ’’തി ഏകാദസസു പദേസു ‘‘സിഖരണീസി സമ്ഭിന്നാസി ഉഭതോബ്യഞ്ജനാസീ’’തി പദത്തയം പച്ചേകം ആപത്തികരം, ഇമിനാ പദത്തയേന സഹ പുബ്ബേ വുത്താനി വച്ചമഗ്ഗപസ്സാവമഗ്ഗമേഥുനധമ്മപദാനി തീണി ചാതി ഛപ്പദാനം പച്ചേകം ആപത്തികരത്താ ഇതോ പരാനി അനിമിത്താദീനി അട്ഠ പദാനി ‘‘അനിമിത്താസി മേഥുനധമ്മം ദേഹീ’’തിആദിനാ നയേന മേഥുനധമ്മപദേന സഹ ഘടേത്വാ വുത്താനേവ ആപത്തികരാനീതി വേദിതബ്ബാനി, ‘‘മേഥുനയാചനാദീഹീ’’തി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദസങ്ഗഹിതേസു ‘‘അനിമിത്താസീ’’തിആദീസു ഏകാദസസു അക്കോസപദേസു അന്തോഗധത്തേപി കേവലം ആപത്തികരത്താ ഗരുതരം പദത്തയം വിസും സങ്ഗഹേതബ്ബന്തി ഞാപേതുമാഹ ‘‘സിഖരണീസീ’’തിആദി.

സിഖരണീസീതി ഏത്ഥ ‘‘സിഖരണീ അസീ’’തി പദച്ഛേദോ. ‘‘അസീ’’തി പച്ചേകം യോജേതബ്ബം. തു-സദ്ദോ കേവലയുത്തമ്പി ആപത്തികരം ഹോതീതി വിസേസം ജോതേതി. കേവലേനാപി അക്കോസവചനേനാതി യോജനാ. സിഖരണീസീതി ബഹി നിക്ഖന്തആണിമംസാ ഭവസി. സമ്ഭിന്നാസീതി മിസ്സീഭൂതവച്ചമഗ്ഗപസ്സാവമഗ്ഗാ. ഉഭതോബ്യഞ്ജനാസീതി ഇത്ഥിനിമിത്തേന, പുരിസനിമിത്തേന ചാതി ഉഭതോബ്യഞ്ജനേഹി സമന്നാഗതാ. ‘‘അയം ഇത്ഥീ, അയം പുരിസോ’’തി ബ്യഞ്ജയതീതി ബ്യഞ്ജനം, മുത്തകരണാനി. സുണന്തിയാതി ഏത്ഥ ‘‘വിഞ്ഞുമനുസ്സിത്ഥിയാ’’തി അധികാരതോ ലബ്ഭതി, ഇമിനാ അക്കോസിതബ്ബവത്ഥു ദസ്സിതം ഹോതി. ഭാസിതം സുണന്തിയാ സുഭാസിതദുബ്ഭാസിതം ജാനന്തിയാ മനുസ്സിത്ഥിയാ വിസയേ പവത്തഅക്കോസവചനേന സങ്ഘാദിസേസോ ഹോതീതി അത്ഥോ.

൩൫൬. പുനപ്പുനം ഓഭാസന്തസ്സ വാചാനം ഗണനായ ഗരുകാ സിയുന്തി യോജനാ. ഏത്ഥ ‘‘ഏകം ഇത്ഥി’’ന്തി അജ്ഝാഹരിതബ്ബം. ഏകവാചായ ബഹൂ ഓഭാസന്തസ്സ ച ഇത്ഥീനം ഗണനായ ഗരുകാ സിയുന്തി യോജനാ. ഏത്ഥാപി ‘‘ഇത്ഥിയോപീ’’തി ലബ്ഭതി.

൩൫൭. സാ ചേ നപ്പടിജാനാതീതി ഏത്ഥ ‘‘യം സുണന്തിം മനുസ്സിത്ഥിം ദ്വിന്നം മഗ്ഗാനം വണ്ണാവണ്ണവസേന ഓഭാസതി, സാ ചേ ന പടിജാനാതീ’’തി സാമത്ഥിയാ ലബ്ഭമാനം ആദായ യോജേതബ്ബം. അത്തനോ ഭാസിതം ദുട്ഠുല്ലം വുത്തസമനന്തരമേവ അത്ഥവസേന സചേ ന ജാനാതീതി അത്ഥോ. തസ്സാതി തസ്സ ദുട്ഠുല്ലഭാസിതഭിക്ഖുസ്സ. ഉബ്ഭജാണും, അധക്ഖകം വാ ആദിസ്സ ഭണനേ ചാപി തസ്സ ഥുല്ലച്ചയം സിയാതി യോജനാ. ഭണനേതി ദ്വിന്നം മഗ്ഗാനം വണ്ണാദികഥനേ, ‘‘ഭണതോ’’തിപി ലിഖന്തി, ഭണന്തസ്സ, ഭണനഹേതൂതി അത്ഥോ. ഹേതുമ്ഹി അയമന്തപച്ചയോ ‘‘അസമ്ബുധ’’ന്തിആദീസു (പാരാ. അട്ഠ. ൧.ഗന്ഥാരമ്ഭകഥാ) വിയ. ഉബ്ഭജാണുന്തി ജാണുതോ ഉദ്ധം. അക്ഖേകന്തി അക്ഖകതോ ഹേട്ഠാ.

൩൫൮. ഉബ്ഭക്ഖകന്തി അക്ഖകതോ ഉദ്ധം. അധോജാണുമണ്ഡലന്തി ജാണുമണ്ഡലതോ അധോ. ഉദ്ദിസന്തി ഉദ്ദിസ്സ. ‘‘ഉദ്ദിസ്സുബ്ഭക്ഖം വാ തഥാ, അധോജാണുമണ്ഡല’’ന്തി ച ലിഖന്തി, സോ പാഠോ സുന്ദരോ. വണ്ണാദിഭണനേ ദുക്കടന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘വിഞ്ഞുമനുസ്സിത്ഥിയാ’’തി അധികാരതോ ലബ്ഭതി. കായപടിബദ്ധേ വണ്ണാദിഭണനേ ദുക്കടന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. വച്ചമഗ്ഗപസ്സാവമഗ്ഗാ സങ്ഘാദിസേസക്ഖേത്തം, അധക്ഖകം ഉബ്ഭജാണുമണ്ഡലം ഥുല്ലച്ചയക്ഖേത്തം, ഉദ്ധക്ഖകം അധോജാണുമണ്ഡലം ദുക്കടക്ഖേത്തന്തി ഇമേസു തീസു ഖേത്തേസു അക്ഖകഞ്ചേവ ജാണുമണ്ഡലഞ്ച ഥുല്ലച്ചയദുക്കടാനം ദ്വിന്നം അവധിഭൂതം കത്ഥ സങ്ഗയ്ഹതീതി? ദുക്കടക്ഖേത്തേയേവ സങ്ഗയ്ഹതി. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘അക്ഖകം, പന ജാണുമണ്ഡലഞ്ച ഏത്ഥേവ ദുക്കടക്ഖേത്തേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൨൮൬).

൩൫൯. പണ്ഡകേ യക്ഖിപേതീസു ദ്വിന്നം മഗ്ഗാനം വണ്ണാദിഭണനേ തസ്സ ഭണന്തസ്സ ഥുല്ലച്ചയം ഭവേതി അധികാരവസേന ആഗതപദേഹി സഹ യോജേതബ്ബം. പണ്ഡകാദീസൂതി ആദി-സദ്ദേന യക്ഖിപേതീനം ഗഹണം.

൩൬൦. ഉബ്ഭക്ഖക…പേ… അയം നയോതി ‘‘പണ്ഡകാദീസൂ’’തി ഇമിനാ യോജേതബ്ബം. അയം നയോതി ‘‘ദുക്കടമേവ ഹോതീ’’തി വുത്തോ നയോ. സബ്ബത്ഥാതി സങ്ഘാദിസേസഥുല്ലച്ചയദുക്കടക്ഖേത്തവസേന സബ്ബേസു ഖേത്തേസു.

൩൬൧. അത്ഥപുരേക്ഖാരോ ഹുത്വാ ഓഭാസതോപി അനാപത്തീതി യോജനാ. മാതുഗാമാനം ‘‘അനിമിത്താസീ’’തിആദീസു പദേസു അത്ഥകഥനം പുരേക്ഖത്വാ ‘‘അനിമിത്താസീ’’തിആദിപദം ഭണന്തസ്സ വാ മാതുഗാമേഹി സഹ അട്ഠകഥം സജ്ഝായന്താനം വാ അനാപത്തീതി അത്ഥോ. ധമ്മപുരേക്ഖാരോ ഹുത്വാ ഓഭാസതോ അനാപത്തീതി യോജനാ. പാളിധമ്മം വാചേന്തസ്സ വാ താസം സുണന്തീനം സജ്ഝായനം വാ പുരേക്ഖത്വാ ‘‘അനിമിത്താസീ’’തിആദീസു പദേസു യം കിഞ്ചി പബ്ബജിതസ്സ വാ ഇതരസ്സ വാ മാതുഗാമസ്സ കഥേന്തസ്സ അനാപത്തീതി. പുരേക്ഖത്വാനുസാസനിന്തി ‘‘ഇദാനി അനിമിത്താസി…പേ… ഉഭതോബ്യഞ്ജനാസി, അപ്പമാദം ദാനി കരേയ്യാസി, യഥാ ആയതിമ്പി ഏവരൂപാ നാഹോസീ’’തി അനുസാസനിം പുരേക്ഖത്വാ.

൩൬൨. ഉമ്മത്തകാദീനന്തി പിത്തുമ്മത്തകയക്ഖുമ്മത്തകവസേന ദ്വിന്നം ഉമ്മത്തകാനഞ്ച ആദി-സദ്ദസങ്ഗഹിതസ്സ ഇമസ്മിം ആദികമ്മികസ്സ ഉദായിത്ഥേരസ്സ ച അനാപത്തീതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ഇദം സിക്ഖാപദം തിസമുട്ഠാനം കായചിത്തതോ ച വാചാചിത്തതോ ച കായവാചാചിത്തതോ ച സമുട്ഠാതി. കിരിയം, സഞ്ഞാവിമോക്ഖം, സചിത്തകം, ലോകവജ്ജം, കായകമ്മം, വചീകമ്മം, അകുസലചിത്ത’’ന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൨൮൭) അട്ഠകഥായം വുത്തപകിണ്ണകവിനിച്ഛയം ദസ്സേതി ‘‘സമുട്ഠാനാദയോ…പേ… തുല്യാവാ’’തി. വേദനായ അദിന്നാദാനേന അസമത്താ ‘‘വേദനേത്ഥ ദ്വിധാ മതാ’’തി ആഹ, സുഖോപേക്ഖാവേദനാവസേന ദ്വിധാ മതാതി അത്ഥോ.

ദുട്ഠുല്ലവാചാകഥാവണ്ണനാ.

൩൬൩. കാമപാരിചരിയായാതി മേഥുനധമ്മസങ്ഖാതേന കാമേന പാരിചരിയായ, മേഥുനധമ്മേന പാരിചരിയായാതി അത്ഥോ. അഥ വാ കാമിതാ പത്ഥിതാതി കാമാ, മേഥുനരാഗവസേന പത്ഥിതാതി അത്ഥോ, കാമാ ച സാ പാരിചരിയാ ചാതി കാമപാരിചരിയാ, തസ്സാ കാമപാരിചരിയായാതിപി ഗഹേതബ്ബം, മേഥുനരാഗചിത്തേന അഭിപത്ഥിതപാരിചരിയായാതിഅത്ഥോ. ‘‘വണ്ണം ഭാസതോ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ, ‘‘ഏതദഗ്ഗം ഭഗിനി പാരിചരിയാനം യാ മാദിസം സീലവന്തം കല്യാണധമ്മം ബ്രഹ്മചാരിം ഏതേന ധമ്മേന പരിചരേയ്യാ’’തി അത്തനോ മേഥുനധമ്മേന പാരിചരിയായ ഗുണം ആനിസംസം കഥേന്തസ്സാതി വുത്തം ഹോതി. തസ്മിംയേവ ഖണേതി തസ്മിം ഭണിതക്ഖണേയേവ. സാ ചേ ജാനാതീതി യം ഉദ്ദിസ്സ അഭാസി, സചേ സാ വചനസമനന്തരമേവ ജാനാതി.

൩൬൪. സാ മനുസ്സിത്ഥീ നോ ജാനാതി ചേ, തസ്സ ഥുല്ലച്ചയന്തി സമ്ബന്ധോ. യക്ഖിപേതിദേവീസു ജാനന്തീസു, പണ്ഡകേ ച ജാനന്തേ അത്തകാമപാരിചരിയായ വണ്ണം ഭാസതോ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഥുല്ലച്ചയം ഹോതീതി യോജനാ. സേസേതി പുരിസതിരച്ഛാനഗതവിസയേ, യക്ഖിആദീനം അജാനനവിസയേ ച അത്തകാമപാരിചരിയായ വണ്ണം ഭാസതോ തസ്സ ആപത്തി ദുക്കടം ഹോതീതി യോജനാ.

൩൬൫. ചീവരാദീഹീതി ചീവരപിണ്ഡപാതാദീഹി. വത്ഥുകാമേഹീതി തണ്ഹായ വത്ഥുഭാവേന വത്ഥൂ ച കാമിതത്താ കാമാതി ച സങ്ഖാതേഹി പച്ചയേഹി.

൩൬൬. രാഗോ ഏവ രാഗതാ. ‘‘രാഗിതാ’’തി വാ പാഠോ, രാഗോ അസ്സ അത്ഥീതി രാഗീ, തസ്സ ഭാവോ രാഗിതാ, അത്തകാമപാരിചരിയായ രാഗോതി അത്ഥോ. ഓഭാസോതി അത്തകാമപാരിചരിയായ ഗുണഭണനം. തേന രാഗേനാതി കാമപാരിചരിയായ രാഗേന. ഖണേ തസ്മിന്തി ഭണിതക്ഖണേ. വിജാനനന്തി യം മനുസ്സിത്ഥിം ഉദ്ദിസ്സ അത്തകാമപാരിചരിയായ വണ്ണം ഭണതി, തായ തസ്സ വചനത്ഥസ്സ വിജാനനന്തി വുത്തം ഹോതി.

൩൬൭. പഞ്ചങ്ഗാനീതി മനുസ്സിത്ഥിതാ, തംസഞ്ഞിതാ, പാരിചരിയായ രാഗിതാ, തേന രാഗേന ഓഭാസനം, ഖണേ തസ്മിം വിജാനനന്തി ഇമാനി ഏത്ഥ അത്തകാമപാരിചരിയസിക്ഖാപദേ പഞ്ച അങ്ഗാനി, പഞ്ച ആപത്തികാരണാനീതി അത്ഥോ. അസ്സാതി അത്തകാമപാരിചരിയസിക്ഖാപദസ്സ.

അത്തകാമപാരിചരിയകഥാവണ്ണനാ.

൩൬൮. ‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹാതീ’’തിആദികിരിയാത്തയോപാദാനസാമത്ഥിയേന തിക്ഖത്തും പടിപാദനകം ‘‘യോ ഭിക്ഖൂ’’തി ച ‘‘ഗരു ഹോതീ’’തി പദസാമത്ഥിയേന ‘‘തസ്സാ’’തി ച ലബ്ഭമാനത്താ തിവിധേഹി സഹ ‘‘യോ ഭിക്ഖു പുരിസസ്സ സന്ദേസം പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, വീമംസതി പച്ചാഹരതി ചേ, തസ്സ ഗരു ഹോതീ’’തി ഏകം വാക്യം ഹോതി. ഏവം ‘‘ഇത്ഥിയാപി വാ’’തി ഇമിനാ യോജനായപി ഏകം വാക്യം ഹോതീതി ഇമിസ്സാ ഗാഥായ വാക്യദ്വയം യുജ്ജതി.

ഇധ സന്ദേസക്കമഞ്ച യോജനാക്കമഞ്ച ജാനനത്ഥം പഠമം താവ ഇത്ഥീനഞ്ച ഭരിയാനഞ്ച പഭേദോ ച സരൂപഞ്ച വിഭാവീയതി – തേസു ഇത്ഥിയോ ദസവിധാ ഹോന്തി. യഥാഹ പദഭാജനേ ‘‘ദസ ഇത്ഥിയോ മാതുരക്ഖിതാ പിതുരക്ഖിതാ മാതാപിതുരക്ഖിതാ ഭാതുരക്ഖിതാ ഭഗിനിരക്ഖിതാ ഞാതിരക്ഖിതാ ഗോത്തരക്ഖിതാ ധമ്മരക്ഖിതാ സാരക്ഖാ സപരിദണ്ഡാ’’തി. ഭരിയാ ച ദസവിധാ ഹോന്തി. യഥാഹ പദഭാജനേ ‘‘ദസ ഭരിയായോ ധനക്കീതാ ഛന്ദവാസിനീ ഭോഗവാസിനീ ഓദപത്തകിനീ ഓഭടചുമ്ബടാ ദാസീ ച ഭരിയാ ച കമ്മകാരീ ച ഭരിയാ ച ധജാഹടാ മുഹുത്തികാ’’തി (പാരാ. ൩൦൩). ഇമാസം പഭേദോ ച സരൂപാനി ച സങ്ഖേപതോ ഏവം വേദിതബ്ബാനി –

പുരിസേഹി സഹ യഥാ സംവാസം ന കരോതി, ഏവം മാതരാ രക്ഖിതാ മാതുരക്ഖിതാ. യഥാഹ ‘‘മാതുരക്ഖിതാ നാമ മാതാ രക്ഖതി ഗോപേതി ഇസ്സരിയം കാരേതി വസം വത്തേതീ’’തി. പിതുരക്ഖിതാദീസുപി ഏസേവ നയോ. തത്ഥ യസ്മിം കോണ്ഡഞ്ഞാദിഗോത്തേ ജാതാ, തസ്മിംയേവ ഗോത്തേ ജാതേഹി രക്ഖിതാ ഗോത്തരക്ഖിതാ. യഥാഹ ‘‘ഗോത്തരക്ഖിതാ നാമ സഗോത്താ രക്ഖന്തീ’’തിആദി. ഏകം സത്ഥാരം ഉദ്ദിസ്സ പബ്ബജിതേഹി വാ ഏകഗണപരിയാപന്നേഹി വാ രക്ഖിതാ ധമ്മരക്ഖിതാ നാമ. യഥാഹ ‘‘ധമ്മരക്ഖിതാ നാമ സഹധമ്മികാ രക്ഖന്തീ’’തിആദി (പാരാ. ൩൦൪). സാരക്ഖാ നാമ ‘‘ഗബ്ഭേപി പരിഗ്ഗഹിതാ ഹോതി ‘മയ്ഹം ഏസാ’തി അന്തമസോ മാലാഗുളപരിക്ഖിത്താപീ’’തി പാളിയം വുത്തസരൂപാ. സപരിദണ്ഡാ നാമ ‘‘കേഹിചി ദണ്ഡോ ഠപിതോ ഹോതി ‘യോ ഇത്ഥന്നാമം ഇത്ഥിം ഗച്ഛതി, തസ്സ ഏത്തകോ ദണ്ഡോ’’തി വുത്തസരൂപാതി അയം ദസന്നം ഇത്ഥീനം സരൂപസങ്ഖേപോ. ഇമാസു ദസസു സാരക്ഖസപരിദണ്ഡാനം ദ്വിന്നം പരപുരിസസേവായം മിച്ഛാചാരോ ഹോതി, ഇതരാസം ന ഹോതി. ഇമാ ദസപി പഞ്ചസീലം രക്ഖന്തേഹി അഗമനീയാ.

ദസസു ഭരിയാസു ‘‘ധനക്കീതാ നാമ ധനേന കിണിത്വാ വാസേതീ’’തി വുത്തത്താ ഭരിയഭാവായ അപ്പകം വാ ബഹും വാ ധനം ദത്വാ ഗഹിതാ ധനക്കീതാ നാമ. ‘‘ഛന്ദവാസിനീ നാമ പിയോ പിയം വാസേതീ’’തി വുത്തത്താ അത്തരുചിയാ സംവസിതേന പുരിസേന സമ്പടിച്ഛിതാ ഛന്ദവാസിനീ നാമ. ‘‘ഭോഗവാസിനീ നാമ ഭോഗം ദത്വാ വാസേതീ’’തി വുത്തത്താ ഉദുക്ഖലമുസലാദിഗേഹോപകരണം ലഭിത്വാ ഭരിയഭാവം ഗച്ഛന്തീ ജനപദിത്ഥീ ഭോഗവാസിനീ നാമ. ‘‘പടവാസിനീ നാമ പടം ദത്വാ വാസേതീ’’തി വുത്തത്താ നിവാസനമത്തം വാ പാരുപനമത്തം വാ ലദ്ധാ ഭരിയഭാവം ഗച്ഛന്തീ ദലിദ്ദിത്ഥീ പടവാസിനീ നാമ. ഓദപത്തകിനീ നാമ ‘‘ഉദകപത്തം ആമസിത്വാ വാസേതീ’’തി (പാരാ. ൩൦൪) വുത്തത്താ ‘‘ഇദം ഉദകം വിയ സംസട്ഠാ അഭേജ്ജാ ഹോഥാ’’തി വത്വാ ഏകസ്മിം ഉദകപത്തേ പുരിസേന സദ്ധിം ഹത്ഥം ഓതാരേത്വാ ഭരിയഭാവം നീതോ മാതുഗാമോ വുച്ചതി. ‘‘ഓഭടചുമ്ബടാ നാമ ചുമ്ബടം ഓരോപേത്വാ വാസേതീ’’തി (പാരാ. ൩൦൪) വുത്തത്താ സീസതോ ചുമ്ബടം ഓരോപേത്വാ ഭരിയഭാവമുപനീതാ കട്ഠഹാരികാദിഇത്ഥീ ഓഭടചുമ്ബടാ നാമ. ദാസീ ച ഭരിയാ ച നാമ ‘‘ദാസീ ചേവ ഹോതി ഭരിയാ ചാ’’തി (പാരാ. ൩൦൪) വുത്തത്താ ഭരിയം കത്വാ വാസിതാ ‘‘തസ്സേവ ദാസീ ച ഭരിയാ ചാ’’തി വുത്താ. കമ്മകാരീ ച ഭരിയാ ച നാമ ‘‘കമ്മകാരീ ചേവ ഹോതി ഭരിയാ ചാ’’തി (പാരാ. ൩൦൪) വുത്തത്താ പധാനിത്ഥിനിരപേക്ഖേന കുടുമ്ബകിച്ചം കാരേത്വാ ഭരിയഭാവം നീതാ ഭരിയാ കതകമ്മാ ‘‘കമ്മകാരീ ച ഭരിയാ ചാ’’തി വുത്താ. ‘‘ധജാഹടാ നാമ കരമരാനീതാ വുച്ചതീ’’തി (പാരാ. ൩൦൪) വുത്തത്താ ധജം ഉസ്സാപേത്വാ ഗച്ഛന്തിയാ മഹാസേനായ സദ്ധിം ഗന്ത്വാ പരവിസയം വിലുമ്പന്തേന പച്ഛിന്ദിത്വാ ആനേത്വാ ഭരിയഭാവമുപനീതാ ഇത്ഥീ ധജാഹടാ നാമ. ‘‘മുഹുത്തികാ നാമ തങ്ഖണികാ വുച്ചതീ’’തി (പാരാ. ൩൦൪) വുത്തത്താ അചിരകാലം സംവാസത്ഥായ ഗഹിതാ ഇത്ഥീ മുഹുത്തികാ നാമാതി അയം ദസന്നം ഭരിയാനം സരൂപസങ്ഖേപോ. യഥാവുത്താസു ദസസു ഇത്ഥീസു അഞ്ഞതരം ദസന്നം ഭരിയാനം അഞ്ഞതരട്ഠാനേ ഠപനത്ഥമധിപ്പേതഭാവം വത്തും പുരിസേന ‘‘ഗച്ഛ ഭന്തേ ഇത്ഥന്നാമം മാതുരക്ഖിതം ബ്രൂഹി ‘ഹോഹി കിര ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭരിയാ ധനക്കീതാ’തി’’ആദിനാ നയേന ദിന്നസന്ദേസം ‘‘സാധു ഉപാസകാ’’തിആദിനാ നയേന വചീഭേദം കത്വാ വാ സീസകമ്പനാദിവസേന വാ പടിഗ്ഗണ്ഹാതീതി ആഹ ‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹാതി സന്ദേസം പുരിസസ്സാ’’തി.

ഏത്ഥ പുരിസസ്സാതി ഉപലക്ഖണത്താ ‘‘പുരിസസ്സ മാതാ ഭിക്ഖും പഹിണതീ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൩൨൧) നയേന പാളിയം വുത്തപുരിസസ്സ മാതാപിതുആദയോ ച ഗഹേതബ്ബാ. വീമംസതീതി ഏവം പടിഗ്ഗഹിതസാസനം തസ്സായേവ ഏകംസേന അവിരാധേത്വാ വദന്തസ്സ മാതാപിതുആദീനമഞ്ഞതരസ്സ വാ ആരോചേതീതി അത്ഥോ. ഏത്ഥാപി വീമംസതീതി ഉപലക്ഖണത്താ ‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹാതി അന്തേവാസിം വീമംസാപേത്വാ അത്തനാ പച്ചാഹരതി, ആപത്തി സങ്ഘാദിസേസസ്സാ’’തി (പാരാ. ൩൩൮) വുത്തത്താ വീമംസാപേതീതിപി ഗഹേതബ്ബം. പച്ചാഹരതീതി തഥാ ആഹടം സാസനം സുത്വാ തസ്സാ ഇത്ഥിയാ സമ്പടിച്ഛിതേ ച അസമ്പടിച്ഛിതേ ച ലജ്ജായ തുണ്ഹീഭൂതായ ച തം പവത്തിം പച്ചാഹരിത്വാ ആചിക്ഖതീതി വുത്തം ഹോതി. ഇധാപി പച്ചാഹരതീതി ഉപലക്ഖണത്താ ‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹാതി വീമംസതി അന്തേവാസിം പച്ചാഹരാപേതി, ആപത്തി സങ്ഘാദിസേസസ്സാ’’തി (പാരാ. ൩൩൮) വുത്തത്താ പച്ചാഹരാപേതീതി ച ഗഹേതബ്ബം.

‘‘ഇത്ഥിയാപി വാ’’തി ഇമിനാ യോജേത്വാ ഗഹിതദുതിയവാക്യേ ച ഏവമേവ അത്ഥോ വത്തബ്ബോ. തത്ഥ സന്ദേസക്കമോ പന ‘‘മാതുരക്ഖിതാ ഭിക്ഖും പഹിണതി ‘ഗച്ഛ ഭന്തേ ഇത്ഥന്നാമം ബ്രൂഹി ‘ഹോമി ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭരിയാ ധനക്കീതാ’തി’’ആദിപാളിനയേന (പാരാ. ൩൩൦) ദട്ഠബ്ബോ. ഏത്ഥാപി ‘‘വീമംസാപേതി പച്ചാഹരാപേതീ’’തി ഇദഞ്ച വുത്തനയേനേവ ഗഹേതബ്ബം. ഇമിനാ നിയാമേന ദസന്നം ഇത്ഥീനം നാമം വിസും വിസും വത്വാ ദസന്നം ഭരിയാനം അഞ്ഞതരത്ഥായ ദീയമാനസന്ദേസക്കമോ യോജേതബ്ബോ. ഇധാപി ഇത്ഥിയാപി വാതി ഉപലക്ഖണത്താ ‘‘മാതുരക്ഖിതായ മാതാ ഭിക്ഖും പഹിണതി ‘ഗച്ഛ ഭന്തേ ഇത്ഥന്നാമം ബ്രൂഹി ‘ഹോതു ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭരിയാ ധനക്കീതാ’’തിആദിപാളിവസേന (പാരാ. ൩൨൪) ഇത്ഥിയാ മാതുപിതുആദീനഞ്ച സന്ദേസക്കമോ യോജേതബ്ബോ.

൩൭൦. തം പവത്തിം. സഞ്ചരിത്താ സഞ്ചരണഹേതു. ന മുച്ചതീതി ഇത്ഥിപുരിസാനം അന്തരേ സാസനം പടിഗ്ഗഹേത്വാ സഞ്ചരണഹേതു ആപജ്ജിതബ്ബസങ്ഘാദിസേസതോ ന മുച്ചതീതി അത്ഥോ.

൩൭൧. അഞ്ഞം വാതി മാതാപിതുരക്ഖിതാദീസു അഞ്ഞതരം വാ. ‘‘ഭാസതോ’’തി ലിഖന്തി. ‘‘പേസിതോ’’തി ഇമിനാ വിരുദ്ധത്താ തം പഹായ ‘‘ഭാസതീ’’തി പാഠോ ഗഹേതബ്ബോ. പാഠസേസോ വാ കാതബ്ബോ. ‘‘യോ അഞ്ഞം ഭാസതി ചേ, തസ്സ ഭാസതോതി യോജനാ’’തി നിസ്സന്ദേഹേ വുത്തം. ‘‘മാതരാ രക്ഖിതം ഇത്ഥിം ‘ഗച്ഛ ബ്രൂഹീ’തി യോ പേസിതോ ഹോതി, തസ്സ പിതുരക്ഖിതം വാ അഞ്ഞം വാ ഭാസതോ വിസങ്കേതോവാ’’തി, ‘‘മാതരാ…പേ… ബ്രൂഹീ’തി പേസിതോ ഹുത്വാ പിതുരക്ഖിതം വാ അഞ്ഞം വാ ഭാസതോ വിസങ്കേതോവാ’’തി യോജനാ യുത്തതരാതി അമ്ഹാകം ഖന്തി.

൩൭൨. പടിഗ്ഗണ്ഹനതാദീഹീതി പടിഗ്ഗണ്ഹനമേവ പടിഗ്ഗണ്ഹനതാ. ആദി-സദ്ദേന വീമംസനപച്ചാഹരണാനി ഗഹിതാനി. സഞ്ചരിത്തേതി സഞ്ചരണേ. സമാപന്നേതി ഗതേ സതി. ഗരുകാപത്തിമാദിസേതി ഏത്ഥ ‘‘തസ്സാ’’തി സേസോ. ആദിസേതി കഥേയ്യ.

൩൭൩. ദ്വീഹി ഥുല്ലച്ചയം വുത്തന്തി ഏത്ഥ ദ്വീഹി ദ്വീഹി അങ്ഗേഹി സഞ്ചരിത്തേ സമാപന്നേ ഥുല്ലച്ചയം വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം. ‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹാതി വീമംസതി ന പച്ചാഹരതി, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സ. പടിഗ്ഗണ്ഹാതി ന വീമംസതി പച്ചാഹരതി, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സ. ന പടിഗ്ഗണ്ഹാതി വീമംസതി പച്ചാഹരതി, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തി (പാരാ. ൩൩൮) ദ്വീഹി ദ്വീഹി അങ്ഗേഹി ഥുല്ലച്ചയം വുത്തന്തി അത്ഥോ. പണ്ഡകാദീസൂതി പണ്ഡകയക്ഖിപേതീസു. തീഹിപി അങ്ഗേഹി സഞ്ചരിത്തേ സമാപന്നേ ഥുല്ലച്ചയം വുത്തന്തി യോജനാ.

ഏകേനേവാതി ഏകേനേവ അങ്ഗേന. സബ്ബത്ഥാതി മാതുരക്ഖിതാദീസു സബ്ബമാതുഗാമേസു ച വിനീതവത്ഥുമ്ഹി ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരോ പുരിസോ അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും ആണാപേസി ‘ഗച്ഛ ഭന്തേ ഇത്ഥന്നാമം ഇത്ഥിം വീമംസാ’തി. സോ ഗന്ത്വാ മനുസ്സേ പുച്ഛി ‘കഹം ഇത്ഥന്നാമാ’തി. സുത്താ ഭന്തേതി…പേ… മതാ ഭന്തേതി. നിക്ഖന്താ ഭന്തേതി. അനിത്ഥീ ഭന്തേതി. ഇത്ഥിപണ്ഡകാ ഭന്തേതി. തസ്സ കുക്കുച്ചം അഹോസി. അനാപത്തി ഭിക്ഖു സങ്ഘാദിസേസസ്സ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (പാരാ. ൩൪൧) ആഗതാസു സുത്താദീസു പഞ്ചസു ച.

൩൭൪. അനാപത്തി പകാസിതാതി ചേതിയാദീസു കത്തബ്ബം നിസ്സായ ഇത്ഥിയാ പുരിസസ്സ, പുരിസേന ച ഇത്ഥിയാ ദിന്നസാസനം പടിഗ്ഗഹേത്വാ വീമംസിത്വാ പച്ചാഹരിത്വാ ആരോചേന്തസ്സ അനാപത്തിഭാവോ ‘‘അനാപത്തി സങ്ഘസ്സ വാ ചേതിയസ്സ വാ ഗിലാനസ്സ വാ കരണീയേന ഗച്ഛതി, ഉമ്മത്തകസ്സ ആദികമ്മികസ്സാ’’തി (പാരാ. ൩൪൦) പാളിയം വുത്താതി അത്ഥോ.

൩൭൫. തഥാ തസ്സാതി മനുസ്സജാതികായ തസ്സാ. നനാലംവചനീയതാതി ‘‘മമായ’’ന്തി വാ നിഗ്ഗഹപഗ്ഗഹേ വാ നിരാസങ്കം വത്തും നാഹരതീതി അലംവചനീയാ, അസ്സാമികാ, സാ ഹി കേനചി ‘‘മയ്ഹം ഏസാ’’തി വത്തും വാ നിരാസങ്കേന നിഗ്ഗഹപഗ്ഗഹവചനം വാ വത്തും അസക്കുണേയ്യാ, അലംവചനീയാ ന ഭവതീതി നാലംവചനീയാ, സസ്സാമികാ, സാ ഹി സാമികേന തഥാ കാതും സക്കുണേയ്യാതി നാലംവചനീയാ, നാലംവചനീയാ ന ഭവതീതി നനാലംവചനീയാ, അലംവചനീയപദേന വുത്താ അസ്സാമികാ ഏവ, പടിസേധാ ദ്വേ പകതിമത്ഥം ഗമയന്തീതി, നനാലംവചനീയായ ഭാവോ നനാലംവചനീയതാ, നിരാസങ്കേന അവചനീയതാ അസ്സാമികഭാവോതി വുത്തം ഹോതി. സഞ്ചരിത്തവസേന ഭിക്ഖുനാ വചനീയാ ന ഹോതീതി വാ ‘‘അലംവചനീയാ’’തിപി ഗഹേതബ്ബമേവ. പടിഗ്ഗണ്ഹനതാദീനം വസാതി ഏത്ഥ ചകാരോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോ. തതോ പടിഗ്ഗണ്ഹനവീമംസനപച്ചാഹരണസങ്ഖാതാനം തിണ്ണം അങ്ഗാനം വസേന ച പുബ്ബേ വുത്തമനുസ്സിത്ഥിതാ നനാലംവചനീയതാതി വുത്താനം ദ്വിന്നം അങ്ഗാനം വസേന ച ഇദം സിക്ഖാപദം ആപത്തികാരണേഹി പഞ്ചഹി അങ്ഗേഹി യുത്തന്തി അത്ഥോ.

൩൭൬. ഇദം സഞ്ചരിത്തസിക്ഖാപദം. അഥ വാ ലിങ്ഗവിപല്ലാസേന ച അയം സങ്ഘാദിസേസോതി ഗഹേതബ്ബോ. കായതോ, വാചതോ, കായവാചതോ, കായചിത്തതോ, വാചാചിത്തതോ, കായവാചാചിത്തതോ വാ ഉപ്പജ്ജനതോ ഛസമുട്ഠാനം. തതോ ഏവ അചിത്തകമുദീരിതം. മിസ്സകസമുട്ഠാനഞ്ഹി അചിത്തകം. അവസേസചിത്തേസുപി യസ്മിം ചിത്തേ അസതി അചിത്തകം നാമ ഹോതി, തം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘അലംവചനിയത്തം വാ’’തിആദി. ഗാഥാബന്ധവസേന രസ്സോ, ‘‘അലംവചനീയത്ത’’ന്തി ഗഹേതബ്ബം. യോ സന്ദേസം പേസേതി, തസ്മിം പടിബദ്ധഭാവന്തി അത്ഥോ. പണ്ണത്തിം വാതി സഞ്ചരിത്തസിക്ഖാപദസങ്ഖാതം പണ്ണത്തിം വാ അജാനതോ അചിത്തകമുദീരിതന്തി സമ്ബന്ധോ.

൩൭൭. സാസനന്തി മാതുഗാമസ്സ, പുരിസസ്സ വാ സാസനം. കായവികാരേനാതി സീസകമ്പനാദിനാ കായവികാരേന. ഗഹേത്വാതി പടിഗ്ഗഹേത്വാ. തം ഉപഗമ്മാതി പടിഗ്ഗഹിതസാസനം യസ്സ വത്തബ്ബം ഹോതി, തം മാതുഗാമം, പുരിസം വാ ഉപഗമ്മ. വീമംസിത്വാതി തം കിച്ചം തീരേത്വാ. ഹരന്തസ്സാതി പച്ചാഹരന്തസ്സ. കായതോ സിയാതി വചീഭേദം വിനാ പടിഗ്ഗഹണാദീനം കായേനേവ കതത്താ കായസമുട്ഠാനതോവ സങ്ഘാദിസേസോ ഹോതീതി അത്ഥോ.

൩൭൮. ഇത്ഥിയാ വചനം സുത്വാതി യോജനാ. യഥാ നിസിന്നോവാതി പകതിയാ നിസിന്നട്ഠാനേയേവ നിസിന്നോ. തം വചനം. തത്ഥേവാഗതസ്സേവാതി യത്ഥ നിസിന്നോ ഇത്ഥിയാ സാസനം പടിഗ്ഗണ്ഹി, തമേവ ആസനം അവിജഹിത്വാ അത്തനാ നിസിന്നട്ഠാനമേവ ആഗതസ്സ സന്നിസിതബ്ബപുരിസസ്സേവ, ഏത്ഥ ‘‘ആരോചേത്വാ’’തി പാഠസേസോ. പുന ‘‘ആരോചേന്തസ്സാ’’തി ഇദം തത്ഥേവാഗതായ തസ്സാ ഏവ ഇത്ഥിയാ ഏവം യോജേതബ്ബം. സാസനം ദത്വാ ഗന്ത്വാ പുന തത്ഥേവ ആഗതസ്സ മാതുഗാമസ്സേവ ഞാതമനന്തരം കായികകിരിയം വിനാ വചനേനേവ ആരോചേന്തസ്സാതി അത്ഥോ. ഇദം ഇത്ഥിയാ സാസനം പടിഗ്ഗഹണാദിവസേന വുത്തം.

അഥ വാ പുരിസസ്സ വചനം സുത്വാ യഥാനിസിന്നോവ തം വചനം ഇത്ഥിയാ ആരോചേത്വാ പുന തത്ഥേവാഗതസ്സേവ പുരിസസ്സ ആരോചേന്തസ്സാതി ഏവം പുരിസസന്ദേസം പടിഗ്ഗഹണാദിവസേനാപി യോജനാ കാതബ്ബാ. ഏത്ഥ ച തത്ഥേവാഗതസ്സാതി ഉപലക്ഖണം. സാസനവചനമത്തേനേവ പടിഗ്ഗഹേത്വാ, കിച്ചന്തരേന ഗന്ത്വാ വാ യദിച്ഛാവസേന ദിട്ഠട്ഠാനേ വാ വത്വാ പുനപി തത്ഥേവ ദിട്ഠട്ഠാനേ പുന ആരോചേന്തസ്സ ച വചനേനേവ സമുട്ഠാനഭാവോ വേദിതബ്ബോ.

൩൭൯. ‘‘അലം…പേ… അജാനതോ’’തി അചിത്തകത്തകാരണം വുത്തമേവ, കസ്മാ പുന ‘‘അജാനന്തസ്സ പണ്ണത്തി’’ന്തി വുത്തന്തി ചേ? തദുഭയസ്സാപി വിസും കാരണാഭാവം വിഞ്ഞാപേതും വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. നം വിധിന്തി സാസനം പടിഗ്ഗഹേത്വാ ആഹരിത്വാ ആരോചേത്വാ പച്ചാഹരിത്വാ ആരോചനസങ്ഖാതം വിധാനം. അരഹതോപീതി ഖീണാസവസ്സപി, സേഖപുഥുജ്ജനാനം പഗേവാതി അയമത്ഥോ സമ്ഭാവനത്ഥേന അപി-സദ്ദേന ജോതിതോ.

൩൮൦. ജാനിത്വാതി അലംവചനീയഭാവം വാ പണ്ണത്തിം വാ ഉഭയമേവ വാ ജാനിത്വാ. തഥാതി കായവാചതോ കരോന്തസ്സാതി ഇമിനാ യോജേതബ്ബം. സചിത്തകേഹീതി യഥാവുത്തചിത്തേന സചിത്തകേഹി. തേഹേവാതി കായാദീഹി തേഹി ഏവ, ‘‘തീഹേവാ’’തിപി പാഠോ.

സഞ്ചരിത്തകഥാവണ്ണനാ.

൩൮൧-൨. സയംയാചിതകേഹേവാതി ഏത്ഥ ‘‘ഉപകരണേഹീ’’തി പാഠസേസോ, ‘‘പുരിസം ദേഥാ’’തിആദിനാ നയേന അത്തനാവ യാചിത്വാ ഗഹിതേഹി ഉപകരണേഹേവാതി അത്ഥോ. യഥാഹ ‘‘സഞ്ഞാചികാ നാമ സയം യാചിത്വാ പുരിസമ്പി പുരിസത്തകരമ്പി ഗോണമ്പി സകടമ്പി വാസിമ്പി പരസുമ്പി കുഠാരിമ്പി കുദാലമ്പി നിഖാദനമ്പീ’’തി. ഏത്ഥ ഏവ-കാരേന അയാചിതം നിവത്തേതി. തേന അസ്സാമികന്തി ദീപിതം ഹോതി. ‘‘കുടിക’’ന്തി ഇമിനാ ‘‘കുടി നാമ ഉല്ലിത്താ വാ ഹോതി അവലിത്താ വാ ഉല്ലിത്താവലിത്താ വാ’’തി (പാരാ. ൩൪൯) വുത്തത്താ ഭൂമിതോ പട്ഠായ ഭിത്തിച്ഛദനാനി പടിച്ഛാദേത്വാ മത്തികായ വാ സുധായ വാ ദ്വാരവാതപാനാദിഅലേപോകാസം ഠപേത്വാ അന്തോ ലിത്തഭാവേന ഉല്ലിത്താനാമകം വാ തഥാ ബഹി ലിത്തഭാവേന അവലിത്താനാമകം വാ അന്തോ ച ബഹി ച ലിത്തഭാവേന ഉല്ലിത്താവലിത്താനാമകം വാ കുടിന്തി വുത്തം ഹോതി.

അപ്പമാണികന്തി ‘‘തത്രിദം പമാണം, ദീഘസോ ദ്വാദസവിദത്ഥിയോ സുഗതവിദത്ഥിയാ, തിരിയം സത്തന്തരാ’’തി (പാരാ. ൩൪൮) ദീഘപുഥുലാനം വുത്തപ്പമാണേന അതിരേകത്താ അപ്പമാണികന്തി അത്ഥോ.

ഏത്ഥ ച തിലക്ഖണം പടിവിജ്ഝിത്വാ തീണി കിലേസമൂലാനി ഉപ്പാടേത്വാ കാലത്തയവത്ത സബ്ബധമ്മേ പടിവിജ്ഝിത്വാ തിഭുവനേകപടിസരണഭൂതസ്സ ഭഗവതോ ധമ്മരാജസ്സ അങ്ഗുലം പമാണമജ്ഝിമപുരിസസ്സ അങ്ഗുലതോ തിവങ്ഗുലം ഹോതി, ഏകാ വിദത്ഥി തിസ്സോ വിദത്ഥിയോ ഹോന്തി, ഏകം രതനം തീണി രതനാനി ഹോന്തീതി ഏവം നിയമിതാ സുഗതവിദത്ഥി ച വഡ്ഢകിരതനേന ദിയഡ്ഢരതനപ്പമാണാ ഹോതി. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘സുഗതവിദത്ഥി നാമ ഇദാനി മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ തിസ്സോ വിദത്ഥിയോ വഡ്ഢകിഹത്ഥേന ദിയഡ്ഢോ ഹത്ഥോ ഹോതീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൩൪൮-൩൪൯). തസ്മാ സുഗതവിദത്ഥിയാ ദ്വാദസ വഡ്ഢകിഹത്ഥേന അട്ഠാരസ ഹത്ഥാ ഹോന്തി. ‘‘ദീഘസോ ദ്വാദസ വിദത്ഥിയോ സുഗതവിദത്ഥിയാതി ബാഹിരിമേന മാനേനാ’’തി (പാരാ. ൩൪൯) പദഭാജനേ വുത്തത്താ അന്തിമം സുധാലേപം അഗ്ഗഹേത്വാ ഥുസമത്തികപരിയന്തേന വാ മഹാമത്തികപരിയന്തേന വാ ബാഹിരന്തതോ അട്ഠാരസഹത്ഥപ്പമാണം, ‘‘തിരിയം സത്തന്തരാതി അബ്ഭന്തരിമേന മാനേനാ’’തി (പാരാ. ൩൪൯) പദഭാജനേ വുത്തത്താ അബ്ഭന്തരിമേന പുഥുലതോ ദ്വാദസങ്ഗുലാധികദസഹത്ഥപ്പമാണഞ്ച കുടിയാ പമാണന്തി ഗഹേതബ്ബം. ഏവം ഠിതപമാണതോ ദീഘതോ പുഥുലതോ വാ ഉഭതോ വാ കേസഗ്ഗമത്താധികാപി കുടി ആപത്തിയാ അങ്ഗം ഹോതീതി ദസ്സേതും ‘‘അപ്പമാണിക’’ന്തി ആഹാതി സങ്ഖേപതോ വേദിതബ്ബം.

അത്തുദ്ദേസന്തി ഉദ്ദിസിതബ്ബോതി ഉദ്ദേസോ, അത്താ ഉദ്ദേസോ ഏതിസ്സാതി അത്തുദ്ദേസാ, കുടി, തം അത്തുദ്ദേസം. ‘‘അത്തുദ്ദേസന്തി അത്തനോ അത്ഥായാ’’തി പദഭാജനേ വുത്തത്താ ‘‘മയ്ഹം ഏസാ വാസത്ഥായ ഭവിസ്സതീ’’തി അത്താനം ഉദ്ദിസിത്വാതി അത്ഥോ. ‘‘കരോന്തസ്സാ’’തി ഇദം ‘‘കാരയമാനേനാതി കരോന്തോ വാ കാരാപേന്തോ വാ’’തി പദഭാജനേ വുത്തനയേന പയോജകകത്തുനോ ച ഗഹേതബ്ബത്താ ഉപലക്ഖണന്തി ഗഹേതബ്ബം. തഥാതി തേനേവ പകാരേന, യേഹി അസ്സാമികതാദീഹി പകാരേഹി യുത്തം പമാണാതിക്കന്തം കുടിം കരോന്തസ്സ ആപത്തി, തേഹേവ പകാരേഹി യുത്തം അദേസിതവത്ഥുകമ്പി കുടിം കരോന്തസ്സാതി. ഇമിനാ അപ്പമാണികം വിയ അദേസിതവത്ഥുകമ്പി വിസുംയേവ ആപത്തിയാ പധാനങ്ഗന്തി. വസതി ഏത്ഥാതി വത്ഥു, ഭൂമി, സാ അദേസിതാ ഏതിസ്സാതി അദേസിതവത്ഥുകാ, കുടി, തം അദേസിതവത്ഥുകം.

കിം വുത്തം ഹോതി? തേന കുടികാരേന ഭിക്ഖുനാ കുടിവത്ഥും സോധേത്വാ സമതലം കാരേത്വാ സങ്ഘം ഉപസങ്കമിത്വാ വുഡ്ഢാനം ഭിക്ഖൂനം പാദേ വന്ദിത്വാ ഉക്കുടികം നിസീദിത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘അഹം ഭന്തേ സഞ്ഞാചികായ കുടിം കത്തുകാമോ അസ്സാമികം അത്തുദ്ദേസം, സോഹം ഭന്തേ സങ്ഘം കുടിവത്ഥുഓലോകനം യാചാമീ’’തി തിക്ഖത്തും വത്വാ യാചിതേന സങ്ഘേന വാ സങ്ഘേന ഞത്തിദുതിയായ കമ്മവാചായ സമ്മതേഹി ബ്യത്തേഹി പടിബലേഹി ദ്വീഹി ഭിക്ഖൂഹി വാ തേന സദ്ധിം ഗന്ത്വാ കുടിവത്ഥും ഓലോകേത്വാ സാരമ്ഭഭാവം വാ അപരിക്കമനഭാവം വാ ഉഭയമേവ വാ പസ്സന്തേഹി ‘‘മായിധ കരീ’’തി നിവാരേത്വാ അനാരമ്ഭം ചേ ഹോതി സപരിക്കമനം, ആഗന്ത്വാ സങ്ഘസ്സ ആരോചിതേ കുടികാരകേനേവ ഭിക്ഖുനാ പുബ്ബേ വുത്തനയേന സങ്ഘം ഉപസങ്കമിത്വാ വുഡ്ഢാനം ഭിക്ഖൂനം പാദേ വന്ദിത്വാ ഉക്കുടികം നിസീദിത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘അഹം ഭന്തേ സഞ്ഞാചികായ കുടിം കത്തുകാമോ അസ്സാമികം അത്തുദ്ദേസം, സോഹം ഭന്തേ സങ്ഘം കുടിവത്ഥുദേസനം യാചാമീ’’തി തിക്ഖത്തും വത്വാ യാചിതേ വുഡ്ഢാനുമതേന ബ്യത്തേന ഭിക്ഖുനാ പടിബലേന ഞത്തിദുതിയായ കമ്മവാചായ ദേസേത്വാ നിയ്യാദിതകുടിവത്ഥുസ്സ അഭാവാ അദേസിതവത്ഥുകം, തേനേവ അസ്സാമികതാദിപകാരേന യുത്തം യഥാവുത്തപ്പകാരം കുടികം അത്തനാ യാചിതേഹി ഉപകരണേഹി കരോന്തസ്സ, കാരാപേന്തസ്സ ചാതി വുത്തം ഹോതി.

ദ്വേ സങ്ഘാദിസേസാ ഹോന്തീതി ‘‘ഭിക്ഖൂ വാ അനഭിനേയ്യ വത്ഥുദേസനായ, പമാണം വാ അതിക്കാമേയ്യ, സങ്ഘാദിസേസോ’’തി (പാരാ. ൩൪൮) തുല്യബലതാസൂചകേന വാ-സദ്ദേന സമ്പിണ്ഡിത്വാ വുത്തഅങ്ഗദ്വയസഹിതത്താ ദ്വേ സങ്ഘാദിസേസാ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. യഥാഹ ‘‘ഭിക്ഖു കുടിം കരോതി അദേസിതവത്ഥുകം പമാണാതിക്കന്തം അനാരമ്ഭം സപരിക്കമനം, ആപത്തി ദ്വിന്നം സങ്ഘാദിസേസാന’’ന്തി (പാരാ. ൩൫൫) ച ‘‘ഭിക്ഖുകുടിം കരോതി അദേസിതവത്ഥുകം അനാരമ്ഭം സപരിക്കമനം, ആപത്തി സങ്ഘാദിസേസസ്സാ’’തി (പാരാ. ൩൫൪) ച ‘‘ഭിക്ഖു കുടിം കരോതി പമാണാതിക്കന്തം അനാരമ്ഭം സപരിക്കമനം, ആപത്തി സങ്ഘാദിസേസസ്സാ’’തി (പാരാ. ൩൫൫) ച വുത്തത്താ ദ്വീസു അങ്ഗേസു ഏകം ചേ, ഏകോവ സങ്ഘാദിസേസോ ഹോതീതി. തം പന ‘‘സചേ ഏകവിപന്നാ സാ, ഗരുകം ഏകകം സിയാ’’തി വക്ഖതി.

സാരമ്ഭാദീസൂതി ഏത്ഥ സാരമ്ഭ-സദ്ദോ സോപദ്ദവപരിയായോ. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘സാരമ്ഭം അനാരമ്ഭന്തി സഉപദ്ദവം അനുപദ്ദവ’’ന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൩൪൮-൩൪൯). ഏത്ഥ ‘‘സേതം ഛാഗമാരഭേഥ യജമാനോ’’തി പയോഗേ വിയ ആ-പുബ്ബസ്സ രഭസ്സ ഹിംസത്ഥേപി ദിസ്സമാനത്താ കത്തുസാധനോ ആരമ്ഭ-സദ്ദോ ഹിംസകാനം കിപില്ലികാദിസത്താനം വാചകോ ഭവതീതി തംസഹിതട്ഠാനം സാരമ്ഭം നാമ ഹോതി. തേനേവ പദഭാജനേപി വുത്തം ‘‘സാരമ്ഭം നാമ കിപില്ലികാനം വാ ആസയോ ഹോതി, ഉപചികാനം വാ, ഉന്ദൂരാനം വാ, അഹീനം വാ, വിച്ഛികാനം വാ, സതപദീനം വാ, ഹത്ഥീനം വാ, അസ്സാനം വാ, സീഹാനം വാ, ബ്യഗ്ഘാനം വാ…പേ… ആസയോ ഹോതീ’’തി (പാരാ. ൩൫൩).

ആദി-സദ്ദേന അപരിക്കമനം സങ്ഗണ്ഹാതി. ‘‘സപരിക്കമനം നാമ സക്കാ ഹോതി യഥായുത്തേന സകടേന അനുപരിഗന്തും, സമന്താ നിസ്സേണിയാ അനുപരിഗന്തും, ഏതം സപരിക്കമനം നാമാ’’തി (പാരാ. ൩൫൩) വുത്തലക്ഖണവിപരിയായതോ നിബ്ബകോസസ്സ ഉദകപാതട്ഠാനേ ഏകം ചക്കം ഠപേത്വാ ഇതരം ചക്കം ബഹി ഠപേത്വാ കുടിം പരിക്ഖിപിത്വാ ആവജ്ജിയമാനസ്സ ഗോയുത്തസകടസ്സ വാ നിസ്സേണിയം ഠത്വാ കുടിം ഛാദയമാനാനം നിസ്സേണിയാ വാ പരതോ ഗമിതുമസക്കുണേയ്യത്താ അപരിക്കമനന്തി വേദിതബ്ബം.

ഏവം വുത്തസാരമ്ഭഅപരിക്കമനസങ്ഖാതഅങ്ഗദ്വയേന യുത്തം ചേ, ദ്വേ ദുക്കടാനി ഹോന്തി. യഥാഹ ‘‘ഭിക്ഖു കുടിം കരോതി ദേസിതവത്ഥുകം പമാണികം സാരമ്ഭം അപരിക്കമനം, ആപത്തി ദ്വിന്നം ദുക്കടാന’’ന്തി (പാരാ. ൩൫൫). ഏകം ചേ, ഏകമേവ ഹോതി. യഥാഹ ‘‘ഭിക്ഖു കുടിം കരോതി ദേസിതവത്ഥുകം പമാണികം സാരമ്ഭം സപരിക്കമനം, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. ഭിക്ഖു കുടിം കരോതി ദേസിതവത്ഥുകം പമാണികം അനാരമ്ഭം അപരിക്കമനം, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (പാരാ. ൩൫൫) ഏതം തയമ്പി ‘‘സാരമ്ഭാദീസു ദുക്കട’’ന്തി സാമഞ്ഞേന സങ്ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ഏകം അങ്ഗം പമാണികത്തം വാ ദേസിതവത്ഥുകത്തം വാ വിപന്നം ഏതിസ്സാതി ഏകവിപന്നാ. പുബ്ബേ വുത്തത്ഥാനം സങ്ഘാദിസേസാദിപദാനമത്ഥോ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ. സാതി യഥാവുത്തലക്ഖണകുടി.

൩൮൩. ഇദാനി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ അട്ഠുപ്പത്തിയം ‘‘തേ യാചനബഹുലാ വിഞ്ഞത്തിബഹുലാ വിഹരന്തി ‘പുരിസം ദേഥ പുരിസത്തകരം ദേഥാ’’തിആദിപാളിയാ (പാരാ. ൩൪൨) അട്ഠകഥായം (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൩൪൨) ആഗതം കപ്പിയാകപ്പിയവിനിച്ഛയം സങ്ഖേപതോ ദസ്സേതുമാഹ ‘‘പുരിസ’’ന്തിആദി. കമ്മസഹായത്ഥായാതി കിസ്മിഞ്ചി കമ്മേ സഹായഭാവായ, കമ്മകരണത്ഥായാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ഇത്ഥന്നാമം കമ്മം കാതും പുരിസം ലദ്ധും വട്ടതീ’’തി യാചിതും വട്ടതീതി അത്ഥോ. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘കമ്മകരണത്ഥായ ‘പുരിസം ദേഥാ’തി യാചിതും വട്ടതീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൩൪൨). മൂലച്ഛേജ്ജവസേനാതി സാമികാനം ആയത്തഭാവസങ്ഖാതമൂലസ്സ ഛിന്ദനവസേന, അത്തനോ ആയത്തഭാവകരണവസേനാതി വുത്തം ഹോതി.

൩൮൪. അവജ്ജന്തി വജ്ജരഹിതം, നിദ്ദോസന്തി അത്ഥോ. മിഗലുദ്ദകമച്ഛബന്ധകാദീനം സകകമ്മം വജ്ജകമ്മം നാമ. തസ്മാ മിഗലുദ്ദകാദയോ ഹത്ഥകമ്മം യാചന്തേന പന ‘‘തുമ്ഹാകം ഹത്ഥകമ്മം ദേഥാ’’തി, ‘‘ഹത്ഥകമ്മം ദാതബ്ബ’’ന്തി സാമഞ്ഞേന അവത്വാ ‘‘ഇത്ഥന്നാമം കമ്മം ദാതബ്ബ’’ന്തി വിസേസേത്വായേവ യാചിതബ്ബം. ലുദ്ദകേ വാ ഇതരേ വാ നിക്കമ്മേ അയാചിത്വാപി യഥാരുചി കമ്മം കാരാപേതും വട്ടതി. ഹത്ഥകമ്മയാചനായ സബ്ബഥാപി കപ്പിയഭാവം ദീപേതും തംതംസിപ്പികേ യാചിത്വാ മഹന്തമ്പി പാസാദം കാരാപേന്തേന ഹത്ഥകമ്മേ യാചിതേ അത്തനോ അനോകാസഭാവം ഞത്വാ അഞ്ഞേസം കരോന്താനം ദാതബ്ബം മൂലം ദിയ്യമാനം അധിവാസേതും വട്ടതീതി വിത്ഥാരതോ അട്ഠകഥായം (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൩൪൨ അത്ഥതോസമാനം) വുത്തത്താ കുസലാനം അത്ഥം അപരിഹാപേന്തേന കപ്പിയേന സാരുപ്പേന പയോഗേന യാചിതബ്ബം. യാചിതകമ്മം കാതും അസമത്ഥേഹി കരോന്താനം ദിയ്യമാനം ഹത്ഥകമ്മമൂലം കമ്മം കാരാപേത്വാ കമ്മകാരകേ ദസ്സേത്വാ ദാപേതബ്ബം. ഏവം യാചനായ അനവജ്ജഭാവേ അട്ഠകഥാഗതം കാരണം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘ഹത്ഥകമ്മമ്പീ’’തിആദി. പി-സദ്ദോ അവധാരണേ, പദപൂരണേ വാ. ഹി-സദ്ദോ ഹേതുമ്ഹി. യസ്മാ ഇദം ഹത്ഥകമ്മം കിഞ്ചി വത്ഥു ന ഹോതി, തസ്മാ അനവജ്ജമേവ ഹത്ഥകമ്മം യാചിതും പന വട്ടതീതി.

൩൮൫. ഞാതകാദികേതി ഞാതകപവാരിതേ. ഠപേത്വാതി വജ്ജേത്വാ. ഗോണമായാചമാനസ്സാതി അഞ്ഞാതകഅപ്പവാരിതേ താവകാലികം വിനാ കേവലം കമ്മകരണത്ഥായ ഗോണം യാചന്തസ്സ. തേസുപീതി ഞാതകാദീസുപി മൂലച്ഛേജ്ജേന ഗോണമായാചനസ്സ ദുക്കടന്തി യോജനാ. ‘‘താവകാലികനയേന സബ്ബത്ഥ വട്ടതീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൩൪൨) അട്ഠകഥാവചനതോ യാവ കമ്മകരണകാലം, താവ നിയമേത്വാ ഞാതകഅഞ്ഞാതകപവാരിതഅപ്പവാരിതേ സബ്ബേപി യാചിതും വട്ടതി. തഥാ യാചിത്വാ വാ അയാചിത്വാ വാ ഗഹിതോ ചേ, രക്ഖിത്വാ പടിജഗ്ഗിത്വാ സാമികാനം നിയ്യാദേതബ്ബോ, ഗോണേ വാ നട്ഠേ വിസാണേ വാ ഭിന്നേ സാമികേസു അസമ്പടിച്ഛന്തേസു ഭണ്ഡദേയ്യം.

൩൮൬. ദേമാതി ഏത്ഥ ‘‘തുമ്ഹാക’’ന്തി പാഠസേസോ. ‘‘വിഹാരസ്സ ദേമാ’തി വുത്തേ പന ‘ആരാമികാനം ആചിക്ഖഥ പടിജഗ്ഗനത്ഥായാ’തി വത്തബ്ബ’’ന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൩൪൨) അട്ഠകഥായം വുത്തം. സകടവിനിച്ഛയസ്സാപി ഗോണവിനിച്ഛയേന സമാനത്താ തം അവത്വാ വിസേസമത്തമേവ ദസ്സേതുമാഹ ‘‘സകടം…പേ… വട്ടതീ’’തി. ‘‘തുമ്ഹാകം ദേമാതി വുത്തേ’’തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘തുമ്ഹാകമേവ ദേമാതി വുത്തേ ദാരുഭണ്ഡം നാമ സമ്പടിച്ഛിതും വട്ടതീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൩൪൨).

൩൮൭. കുഠാരാദീസൂതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന നിഖാദനം സങ്ഗണ്ഹാതി. അയം നയോ വേദിതബ്ബോതി പാഠസേസോ. ‘‘സകടം ഗോണോ വിയ താവകാലികം അകത്വാ അഞ്ഞാതകഅപ്പവാരിതേ ന യാചിതബ്ബം, മൂലച്ഛേജ്ജവസേന അഞ്ഞാതകഅപ്പവാരിതേ ന യാചിതബ്ബം, താവകാലികം യാചിതബ്ബ’’ന്തി വിനിച്ഛയോ ച ‘‘സകടം…പേ… വട്ടതീ’’തി വിസേസവിനിച്ഛയോ ചാതി അയം നയോ വാസിആദീസു ച വേദിതബ്ബോതി അത്ഥോ. അനജ്ഝാവുത്ഥകന്തി കേനചി ‘‘മമേത’’ന്തി അപരിഗ്ഗഹിതം, ‘‘രക്ഖിതഗോപിതട്ഠാനേയേവ ഹി വിഞ്ഞത്തി നാമ വുച്ചതീ’’തി അട്ഠകഥാവചനതോ അരക്ഖിതാഗോപിതകന്തി വുത്തം ഹോതി. അട്ഠകഥായ വല്ലിആദിവിനിച്ഛയമ്പി വത്വാ ‘‘അനജ്ഝാവുത്ഥകം പന യം കിഞ്ചി ആഹരാപേതും വട്ടതീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൩൪൨) വുത്തത്താ സബ്ബന്തി ഇധ വുത്തഗോണാദികഞ്ച വക്ഖമാനവല്ലിആദികഞ്ച ഗഹേതബ്ബം. ഇമിനാ പുബ്ബേ വുത്തവിനിച്ഛയസ്സ രക്ഖിതഗോപിതവിസയത്തം ദീപിതം ഹോതി. ഹരാപേതുമ്പി വട്ടതീതി ഏത്ഥ അപി-സദ്ദേന പഗേവ കേനചി ഹരിത്വാ ദിന്നന്തി ദീപേതി.

൩൮൮. വല്ലിആദിമ്ഹീതി ആദി-സദ്ദേന വേത്തമുഞ്ജതിണമത്തികാ സങ്ഗണ്ഹാതി. ഏത്ഥ മുഞ്ജപബ്ബജതിണം വിനാ ഗേഹച്ഛാദനതിണം തിണം നാമ. ഗരുഭണ്ഡപ്പഹോനകേതി ‘‘വല്ലി അഡ്ഢബാഹുമത്താപീ’’തിആദിനാ നയേന വുത്തലക്ഖണേ ഗരുഭണ്ഡപ്പഹോനകേ. പരേസം സന്തകേയേവാതി അവധാരണേന ന അനജ്ഝാവുത്ഥകേ ദുക്കടന്തി ബ്യതിരേകതോ ദീപേതി.

൩൮൯. പച്ചയേസൂതി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനസങ്ഖാതേസു തീസു പച്ചയേസു. ഏവ-കാരേന ഗിലാനപച്ചയസങ്ഖാതേ ചതുത്ഥപച്ചയേ വിഞ്ഞത്തി വട്ടതീതി ദീപേതി. വിഞ്ഞത്തി നാമ ‘‘ആഹര, ദേഹീ’’തി ഇച്ഛിതപച്ചയേ നാമം വത്വാ യാചനാ. അട്ഠകഥായം വുത്തം ‘‘സബ്ബേന സബ്ബം ന വട്ടതീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൩൪൨) സാവധാരണത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘ന ച വട്ടതീ’’തി വുത്തത്താ നേവ വട്ടതീതി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ.

വിഞ്ഞത്തിയാ അലബ്ഭമാനഭാവേന സമത്താ പച്ചയേസു തീസു അനന്തരം സഹനിദ്ദിട്ഠപച്ചയത്തയതോ തതിയപച്ചയേയേവ ലബ്ഭമാനവിസേസം ദസ്സേതും ‘‘തതിയേ പരികഥോഭാസനിമിത്താനി ച ലബ്ഭരേ’’തി വുത്തത്താ അവസിട്ഠദ്വയേ പന പരികഥാദയോ ന ലബ്ഭന്തീതി വുത്തം ഹോതി. അവുത്തേ ചതുത്ഥപച്ചയേപി സമുച്ചയത്ഥേന ച-കാരേന പരികഥാദിത്തയം ലബ്ഭതീതി സിദ്ധത്താ ‘‘തീസ്വേവാ’’തി ഏവ-കാരേന ബ്യതിരേകമുഖേന വിഞ്ഞത്തിയാ ച അനുഞ്ഞാതത്താ ചതുത്ഥേ ഗിലാനപച്ചയേ പരികഥോഭാസനിമിത്തകമ്മവിഞ്ഞത്തിയോ വട്ടന്തീതി സിദ്ധം. ഏത്താവതാ ചതുത്ഥേ പച്ചയേ പരികഥാദയോ ചത്താരോപി വട്ടന്തി, തതിയപച്ചയേ വിഞ്ഞത്തിം വിനാ സേസത്തയം വട്ടതി, പുരിമപച്ചയദ്വയേ സബ്ബമ്പി ന വട്ടതീതി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

സേനാസനപച്ചയേ പരികഥാദികന്തി ഉപോസഥാഗാരാദികരണാരഹട്ഠാനം ഓലോകേത്വാ ഉപാസകാനം സുണന്താനം ‘‘ഇമസ്മിം വത ഓകാസേ ഏവരൂപം സേനാസനം കാതും വട്ടതീ’’തി വാ ‘‘യുത്ത’’ന്തി വാ ‘‘അനുരൂപ’’ന്തി വാ പവത്താ കഥാ പരികഥാ നാമ. ‘‘ഉപാസകാ തുമ്ഹേ കത്ഥ വസഥാ’’തി പുച്ഛിത്വാ ‘‘പാസാദേ ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘ഭിക്ഖൂനം പന ഉപാസകാ പാസാദോ ന വട്ടതീ’’തിആദിനാ നയേന പവത്താ കഥാ ഓഭാസോ നാമ. ഉപാസകേസു പസ്സമാനേസു ഭൂമിയം രജ്ജും പസാരേത്വാ ഭൂമിം ഭാജേത്വാ ഖാണുകേ ആകോടേത്വാ ‘‘കിമിദം ഭന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘ഏത്ഥ ആവാസം കരോമ ഉപാസകാ’’തിആദികാ കഥാ നിമിത്തകഥാ നാമ. ഗിലാനപച്ചയേ ച ഇമിനാ നയേന യഥാരഹം വേദിതബ്ബം. സബ്ബമേതം അട്ഠകഥായ (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൩൪൨) വുത്തം.

൩൯൦-൩. ഇദാനി കുടികാരസ്സ ഭിക്ഖുനോ ആപത്തിദസ്സനത്ഥമാഹ ‘‘അദേസിതേ’’തിആദി. തം ഉത്താനത്ഥമേവ. നിസേന്തസ്സാതി പാസാണേ ഘംസിത്വാ തിഖിണം കരോന്തസ്സ. പാചിത്തിയാ സഹാതി ‘‘ഭൂതഗാമപാതബ്യതായ പാചിത്തിയ’’ന്തി (പാചി. ൯൦) വുത്തപാചിത്തിയേന സദ്ധിം.

ആപത്തിന്തി പാചിത്തിയട്ഠാനേ പാചിത്തിയഞ്ചേവ ദുക്കടഞ്ച ഇതരത്ര സുദ്ധപയോഗദുക്കടഞ്ചാതി ആപത്തിം.

യാ പനാതി യാ കുടി. പഠമേ ദുതിയേതി ഏത്ഥ ‘‘പിണ്ഡേഹീ’’തി കരണബഹുവചനം വിഭത്തിവചനവിപരിണാമവസേന ‘‘പിണ്ഡേ’’തി ഭുമ്മേകവചനന്തം കത്വാ യോജേതബ്ബം, ‘‘നിക്ഖിത്തേ’’തി അജ്ഝാഹരിതബ്ബം, ഭാവലക്ഖണേ ഭുമ്മം, നിക്ഖിത്തേ സതീതി അത്ഥോ.

൩൯൪. ‘‘സചേ അഞ്ഞസ്സാ’’തി പദച്ഛേദോ. വിപ്പകതന്തി ആരദ്ധമനിട്ഠിതം. ‘‘അനാപത്തീ’’തി ഇദം നിട്ഠിതേ ആപജ്ജിതബ്ബസങ്ഘാദിസേസാഭാവം സന്ധായാഹ. പുബ്ബപയോഗമത്തേന ഹി പാചിത്തിയദുക്കടാനിപി ഹോന്തി, താനി പന ദേസേതബ്ബാനി. ‘‘തഥാ’’തി ഇമിനാ ‘‘അനാപത്തീ’’തി ആകഡ്ഢതി, തേന സങ്ഘാദിസേസാപത്തിയാ അഭാവതോ പുബ്ബഭാഗേ ആപന്നാനം പാചിത്തിയദുക്കടാനം ദേസേതബ്ബതാ ച ദീപിതാ ഹോതി. തം കുടിന്തി തം വിപ്പകതകുടിം.

൩൯൫. അഞ്ഞം ഭോജനസാലാദിം. തഥാതി അനാപത്തിമാഹ.

൩൯൬. ‘‘കരോതോ’’തി ഇമിനാ ‘‘കാരാപയതോ’’തിപി ലബ്ഭതി. ഉഭയേനാപി ‘‘ക്രിയതോ’’തി ഇമസ്സ കാരണം ദസ്സേതി. ‘‘അപ്പമാണിക’’ന്തി ഇമിനാ സങ്ഘാദിസേസസ്സ അങ്ഗം ദസ്സേതി.

൩൯൭. തന്തി ‘‘അപ്പമാണിക’’ന്തി ഏവം പച്ചാമസതി. ‘‘ക്രിയാക്രിയതോ’’തി ഇദം കുടിയാ കരണഞ്ച വത്ഥുദേസനായ അകരണഞ്ച ഉപാദായ വുത്തം.

കുടികാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ.

൩൯൮. വത്ഥും അദേസേത്വാതി സമ്ബന്ധോ, ‘‘തേന വിഹാരകാരകേന ഭിക്ഖുനാ വിഹാരവത്ഥും സോധേത്വാ സങ്ഘം ഉപസങ്കമിത്വാ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൩൬൭) പദഭാജനേ ആഗതനയേന വിഹാരം കാരാപേന്തേന ഭിക്ഖുനാ വിഹാരവത്ഥും സോധേത്വാ സമതലം കാരേത്വാ സങ്ഘം ഉപസങ്കമ്മ വുഡ്ഢാനം ഭിക്ഖൂനം പാദേ വന്ദിത്വാ ഉക്കുടികം നിസീദിത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘അഹം ഭന്തേ മഹല്ലകം വിഹാരം കത്തുകാമോ സസ്സാമികം അത്തുദ്ദേസം, സോഹം ഭന്തേ സങ്ഘം വിഹാരവത്ഥുഓലോകനം യാചാമീ’’തി തിക്ഖത്തും യാചിത്വാ ലദ്ധേ വുഡ്ഢേ വാ ഭിക്ഖൂ ഞത്തിദുതിയായ കമ്മവാചായ സങ്ഘേന സമ്മതേ വാ ഭിക്ഖൂ നേത്വാ കതപരികമ്മം വിഹാരവത്ഥും ദസ്സേത്വാ കുടിവത്ഥുഓലോകനേ വിയ ഗതഭിക്ഖൂഹി ഓലോകേത്വാ സാരമ്ഭാദിഭാവം ഉപപരിക്ഖിത്വാ അനാരമ്ഭസപരിക്കമനഭാവം ഞത്വാ ആഗന്ത്വാ സങ്ഘസ്സ ആരോചിതേ പുന തേന സങ്ഘം ഉപസങ്കമിത്വാ വുഡ്ഢാനം ഭിക്ഖൂനം പാദേ വന്ദിത്വാ ഉക്കുടികം നിസീദിത്വാ അഞ്ജലിം പഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘അഹം ഭന്തേ മഹല്ലകം വിഹാരം കത്തുകാമോ സസ്സാമികം അത്തുദ്ദേസം, സോഹം ഭന്തേ സങ്ഘം വിഹാരവത്ഥുദേസനം യാചാമീ’’തി തിക്ഖത്തും യാചിത്വാ സങ്ഘേന ഞത്തിദുതിയായ കമ്മവാചായ വിഹാരവത്ഥു ദേസേതബ്ബം, തഥാ അകത്വാതി വുത്തം ഹോതി. ഇഹ സാരമ്ഭാദി പഠമസിക്ഖാപദേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

മഹല്ലകന്തി ‘‘സസ്സാമികഭാവേന സഞ്ഞാചികകുടിതോ മഹന്തഭാവോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി മഹല്ലകോ. യസ്മാ വാ വത്ഥും ദേസാപേത്വാ പമാണാതിക്കമേനാപി കാതും വട്ടതി, തസ്മാ പമാണമഹന്തതായപി മഹല്ലകോ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൩൬൬) അട്ഠകഥായം വുത്തനയേന മഹന്തഭാവേന യുത്തന്തി അത്ഥോ. വിഹാരന്തി ‘‘വിഹാരോ നാമ ഉല്ലിത്തോ വാ ഹോതി അവലിത്തോ വാ ഉല്ലിത്താവലിത്തോ വാ’’തി (പാരാ. ൩൭൧) പദഭാജനേ വുത്തപ്പകാരം സേനാസനന്തി അത്ഥോ. വിഹരന്തി അസ്മിന്തി വിഗ്ഗഹോ. ഉല്ലിത്താദിസരൂപം പുരിമസിക്ഖാപദേ വുത്തനയമേവ. തം വിഹാരം യോ കരേയ്യാതി യോജനാ. കരേയ്യ വാ കാരാപേയ്യ വാതി പുബ്ബേ വുത്തനയമേവ. അത്തവാസത്ഥന്തി അത്തനോ വാസം പടിച്ച, ഇമിനാ പരസ്സ വാസത്ഥായ കരോതി, അനാപത്തീതി ബ്യതിരേകതോ വിഞ്ഞായതി. ‘‘ഗരുക’’ന്തി ഏത്ഥ വത്ഥുദേസനായ അകാരാപനേന ‘‘ഏകോവ സങ്ഘാദിസേസോ ഹോതീ’’തി പുബ്ബേ വുത്തവികപ്പത്തയം ന ഗഹേതബ്ബം. ഇദഞ്ച വക്ഖതി ‘‘പമാണാ…പേ… സങ്ഘാദിസേസതാ’’തി (വി. വി. ൩൯൯ ആദയോ).

൩൯൯. ക്രിയാസമുട്ഠാനാഭാവന്തി പമാണാതിക്കമേപി ആപത്തിയാ അസമ്ഭവതോ കിരിയാസമുട്ഠാനസ്സ ഇധ അഭാവോ ഞാതബ്ബോ. ക്രിയ…പേ… ലക്ഖയേതി ഏത്ഥ ബ്യതിരേകതോ അദേസിതവത്ഥുകതായ അകിരിയാസമുട്ഠാനതാ അനുഞ്ഞാതാ.

മഹല്ലകവിഹാരകഥാവണ്ണനാ.

൪൦൧-൩. തേസൂതി ചതുവീസതിയാ പാരാജികേസു. ഭിക്ഖുനോ അനുരൂപാനി ഏകൂനവീസതീതി ഭിക്ഖുനീനം പടിനിയതാ ഉബ്ഭജാണുമണ്ഡലികാദയോ ചത്താരോ തദനുലോമായ വിബ്ഭന്തഭിക്ഖുനിയാ സഹ പഞ്ച പാരാജികേ വിനാ ഭിക്ഖുനോ അനുരൂപാ സേസാ ഏകൂനവീസതി പാരാജികാ.

ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ പദഭാജനേ ‘‘പാരാജികേന ധമ്മേനാതി ചതുന്നം അഞ്ഞതരേനാ’’തി (പാരാ. ൩൮൬) വുത്തനയസ്സ ഇധ ‘‘ഏകൂനവീസതീ’’തി വചനം വിരുജ്ഝതീതി ചേ? ന വിരുജ്ഝതി. കസ്മാ? യസ്മാ പദഭാജനം പാതിമോക്ഖുദ്ദേസാഗതമത്തം ഗഹേത്വാ പവത്തം, ഇദം പന ബുദ്ധാനുമതിം ഗഹേത്വാ വിനയപരിയത്തിപവത്തകാനം ആചരിയാനം മതം ഗഹേത്വാ പവത്തം, തസ്മാ ന വിരുജ്ഝതീതി ഗഹേതബ്ബം. ആചരിയോ സബ്ബപാരാജികാനം ‘‘ബ്രഹ്മചരിയാ ചാവേയ്യ’’ന്തി (പാരാ. ൩൮൫) വുത്തഅനുദ്ധംസനസ്സ ഏകന്തസാധനത്താ ഭിക്ഖുനീനം പടിനിയതസാനുലോമപാരാജികപഞ്ചകം വിനാ അവസേസം സബ്ബം സങ്ഗണ്ഹി, തേനേവ വിനയട്ഠകഥായ ഗണ്ഠിപദവിവരണേ ‘‘ചതുന്നം അഞ്ഞതരേനാതി പാതിമോക്ഖുദ്ദേസേ ഏവ ആഗതേ ഗഹേത്വാ വുത്തം, ഇതരേസം അഞ്ഞതരേനാപി അനുദ്ധംസേന്തസ്സ സങ്ഘാദിസേസോവാ’’തി വുത്തം. തസ്മാ ‘‘അനുദ്ധംസേയ്യാ’’തി (പാരാ. ൩൮൪) പാഠേ അധിപ്പായം ഗഹേത്വാ പവത്തത്താ ഇമേസം ആചരിയാനം മതം പമാണന്തി ഗഹേതബ്ബം. ‘‘തേസു അഞ്ഞതരേനാ’’തി വക്ഖമാനത്താ ‘‘ഏകൂനവീസതീ’’തി ഏത്ഥ ‘‘യാനീ’’തി സാമത്ഥിയാ ലബ്ഭതി.

അഞ്ഞതരേന അമൂലകേനാതി യോജനാ. അമൂലകേനാതി ചോദകസ്സ ദസ്സനാദീഹി ചോദനാമൂലേഹി വിരഹിതത്താ അമൂലകം, പാരാജികം, തേന. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘യം പാരാജികം ചോദകേന ചുദിതകമ്ഹി പുഗ്ഗലേ നേവ ദിട്ഠം ന സുതം ന പരിസങ്കിതം, ഇദം ഏതേസം ദസ്സനസവനപരിസങ്കാസങ്ഖാതാനം മൂലാനം അഭാവേന അമൂലകം നാമാ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൩൮൫-൩൮൬). ഏത്ഥ ച മംസചക്ഖുനാ വാ ദിബ്ബചക്ഖുനാ വാ ദിട്ഠം ദിട്ഠം നാമ. പകതിസോതേന വാ ദിബ്ബസോതേന വാ സുതം സുതം നാമ. ചിത്തേന പരിസങ്കിതം പരിസങ്കിതം നാമ. തം തിവിധം ദിട്ഠസുതമുതപരിസങ്കിതവസേന.

തത്ഥ താദിസേ കമ്മനിയേ ഓകാസേ മാതുഗാമേന സദ്ധിം ഭിക്ഖുനോ അഞ്ഞഥിയം പയോഗം ദിസ്വാ അഞ്ഞഥാ ഗഹേത്വാ ‘‘വീതിക്കമനം നു ഖോയമകാസീ’’തി ഗഹണം ദിട്ഠപരിസങ്കിതം നാമ. കുട്ടതിരോഹിതേ ഭിക്ഖുമ്ഹി മാതുഗാമസ്സ സദ്ദം സുത്വാ തത്ഥ അഞ്ഞസ്സ വിഞ്ഞുപുരിസസ്സ സബ്ഭാവം അജാനിത്വാ ‘‘വീതിക്കമനം നു ഖോയമകാസീ’’തി ഏവം ഗഹണം സുതപരിസങ്കിതം നാമ. വിഹാരപരിയന്തേ തരുണമാതുഗാമപുരിസാനം ദിവസം വീതിനാമേത്വാ ഗതട്ഠാനേ വിപ്പകിണ്ണപുപ്ഫാനി ഓലോകേത്വാ, മംസസുരഗന്ധഞ്ച ഘായിത്വാ ‘‘ഇദം കസ്സ കമ്മ’’ന്തി ഉപപരിക്ഖന്തേന ഭിക്ഖുനോ ചേതിയപൂജിതമാലാഗന്ധസ്സ പീതാരിട്ഠസ്സ ഭിക്ഖുനോ സരീരഗന്ധം ഘായിത്വാ ‘‘തം ഏതസ്സ കമ്മം നു ഖോ’’തി കിരിയമാനസംസയോ മുതപരിസങ്കിതം നാമ. ഏവരൂപസ്സ ദിട്ഠസുതപരിസങ്കിതമൂലകസ്സ അഭാവതോ അമൂലകേന പാരാജികേനാതി അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന സമന്തപാസാദികായ (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൩൮൫-൩൮൬) വുത്തനയേന ദട്ഠബ്ബോ.

ചോദേതീതി ‘‘പാരാജികം ധമ്മം ആപന്നോസീ’’തിആദിവചനേന സയം ചോദേതി. ചോദാപനം പന വക്ഖതി. ചാവനചേതനോ ഹുത്വാതി ‘‘അപ്പേവ നാമ നം ഇമമ്ഹാ ബ്രഹ്മചരിയാ ചാവേയ്യ’’ന്തി ഉപ്പന്നേന പരം സാസനാ ചാവേതുകാമേന ചിത്തേന സമന്നാഗതോ ഹുത്വാ. ‘‘സുദ്ധം വാ അസുദ്ധം വാ’’തി ഇദം ‘‘ചോദേതീ’’തി ഇമിനാ വുത്തചോദനാകിരിയായ കമ്മനിദ്ദേസോ, ‘‘അഞ്ഞം ഭിക്ഖു’’ന്തി സേസോ, പാരാജികമനാപന്നം വാ ആപന്നം വാ അഞ്ഞം ഭിക്ഖുന്തി അത്ഥോ. യോതി മാതികാഗതഭിക്ഖു, ‘‘ദുട്ഠോ ദോസോ അപ്പതീതോ’’തി ഇദം അജ്ഝാഹരിതബ്ബം, ഉപ്പന്നേന ദോസലേസേന സയം ദൂസിതോ, പരഞ്ച ദൂസേന്തോ പീതിസുഖാദീഹി അപഗതോ യോ ഭിക്ഖൂതി അത്ഥോ. വക്ഖമാനേന ‘‘തസ്സാ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ.

‘‘കതേ ഓകാസമ്ഹീ’’തി പദച്ഛേദോ, ഓകാസം ‘‘കാരാപേത്വാ’’തി (പാരാ. ൩൮൯) പാഠതോ അന്തോനീതഹേത്വത്ഥതായ ‘‘കതേ’’തി ‘‘കാരിതേ’’തി ഏതസ്സ പരിയായോ ഹോതി, ‘‘ഓകാസം മേ കരോഹി, അഹം തം വത്തുകാമോ’’തി ഓകാസേ കാരാപിതേതി അത്ഥോ. ‘‘അകതേ ഓകാസേ’’തി പദച്ഛേദോ, പുബ്ബേ വുത്തോയേവത്ഥോ. ദുക്കടാപത്തിയാ സഹാതി ഓകാസസ്സ അകാരാപിതത്താ ദുക്കടാപത്തിയാ സദ്ധിം.

൪൦൪-൫. കോണ്ഠോസീതി ധുത്തോസി. ജേട്ഠബ്ബതികോസീതി കാലീദേവീവതനിയുത്തോസി. കാലീദേവീ കിര സിരിദേവിയാ ജേട്ഠാ, തസ്മാ തസ്സാ വതധരോ ജേട്ഠബ്ബതികോ വുച്ചതി. തം പന വതം സമാദിയിത്വാ പൂരേന്തോ സകലസരീരേ മസിം മക്ഖേത്വാ കാകപത്താനി മുട്ഠിയം കത്വാ കാലീദേവിം ഫലകേ ലിഖാപേത്വാ തം കാജകോടിയം ബന്ധിത്വാ ഉച്ഛിട്ഠോദകാദിഅസുചിസന്നിചിതഓലിഗല്ലം പവിസിത്വാ ‘‘ദുസ്സീലോസി നിസ്സീലോസി സീലവിരഹിതോസീ’’തി ഥോമേന്തോ വിചരതീതി.

ദുസ്സീലത്താ ഏവ ഹീനജ്ഝാസയതായ പാപധമ്മോ ലാമകസഭാവോസി. പൂതിനാ കമ്മേന സീലവിപത്തിയാ അന്തോ പവിട്ഠത്താ അന്തോപൂതി. ഛഹി ദ്വാരേഹി രാഗാദികിലേസാനുസ്സവനേന തിന്തത്താ അവസ്സുതോ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ. ഗരുകം നിദ്ദിസേതി ഏത്ഥ ‘‘കതോകാസമ്ഹീ’’തി ച ‘‘തഥേവ അകതോകാസേ, ദുക്കടാപത്തിയാ സഹാ’’തി ച ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ഏവമുത്തരത്രാപി.

൪൦൬. സമ്മുഖാതി ചുദിതകസ്സ സമ്മുഖാ, അവിദൂരേതി അത്ഥോ. ഹത്ഥമുദ്ദായാതി മുത്തപാണാദിവസേന. തം ഹത്ഥമുദ്ദായ കഥിതം. പരോതി യം ചോദേസി, സോ ചുദിതകോ പരോ. ഭിക്ഖുനോതി ചോദകസ്സ ഭിക്ഖുനോ.

൪൦൭. സമ്മുഖേ ഠത്വാതി ചുദിതകസ്സ ആസന്നേ ഠത്വാ. ‘‘ചോദാപേന്തസ്സാ’’തി ഏതസ്സ കമ്മഭാവതോ പരോതി ഇദം ഉപയോഗന്തവസേന സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ഏവമുത്തരത്ര. കേനചീതി അഞ്ഞേന കേനചി പുഗ്ഗലേന. തസ്സ ചോദകസ്സ. ‘‘ചോദാപേന്തസ്സാ’’തി പുന വചനം നിയമത്ഥം.

൪൦൮. സോപീതി ഉഗ്ഗഹാപിതത്താ ചോദനം കരോന്തോ ഇതരോ പയോജ്ജകപുഗ്ഗലോപി. തേസം ദ്വിന്നമ്പീതി പയോജകപയോജ്ജകാനം ദ്വിന്നമ്പി.

൪൦൯. വുത്തട്ഠാനം പണ്ണം വാ സന്ദേസം വാ ഹരന്തോ ദൂതോ നാമ, സോ ‘‘പണ്ണം വാ സാസനം വാ പേസേത്വാ’’തി ഇമിനാ സങ്ഗയ്ഹതീതി തസ്മിം വിസും അവത്തബ്ബേപി ‘‘ദുത’’ന്തി വചനേന നിസ്സട്ഠദൂതമാഹ. പണ്ണം വാ അദത്വാ ‘‘ഏവഞ്ച ഏവഞ്ച വദാ’’തി സാസനഞ്ച അദത്വാ ‘‘തം ചോദേഹീ’’തി അത്ഥമത്തമേവ ദത്വാ നിസ്സട്ഠോ ഭിക്ഖു ഇധ ‘‘നിസ്സട്ഠദൂതോ’’തി ഗഹേതബ്ബോ.

അഥ വാ ‘‘ദൂത’’ന്തി ഇമിനാ ചോദേതും ഉഗ്ഗഹാപേത്വാ, തമനുഗ്ഗഹാപേത്വാ വാ നിസ്സട്ഠോ ഭിക്ഖു ദൂതോയേവ ഗഹേതബ്ബോ. ‘‘പണ്ണ’’ന്തി ഇമിനാ പബ്ബജിതസ്സ വാ അപബ്ബജിതസ്സ വാ കസ്സചി ഹത്ഥേ ചോദനം ലിഖിത്വാ ദിന്നപണ്ണം ഗഹേതബ്ബം. സാസനന്തി ‘‘പാരാജികം ആപന്നോ’’തിആദിനാ നയേന വത്വാ പേസിയമാനം സാസനം ഗഹേതബ്ബം. ഇദം തയമ്പി ദൂരേ നിസീദിത്വാ അഞ്ഞേഹി കാരാപനതോ ‘‘ചോദാപേന്തസ്സാ’’തി ആഹ. ‘‘പര’’ന്തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ഏത്ഥ ഓകാസകാരാപനം നത്ഥി.

൪൧൦. തഥാതി യഥാ അമൂലകേന പാരാജികേന സമ്മുഖാ ഓകാസേ കാരിതേ, അകാരിതേ ച, തഥാ അമൂലകേഹി സങ്ഘാദിസേസേഹീതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘വുത്തേ സമ്മുഖാ പരേ’’തി ഭുമ്മവസേന അധികതേന യോജേതബ്ബം, ചോദേതി ചോദാപേതീതി വുത്തം ഹോതീതി. പാചിത്തിയാപത്തീതി ഓകാസേ കാരിതേ കേവലാ, അകാരിതേ ദുക്കടേന സഹാതി ഗഹേതബ്ബം. സമ്മുഖാ സേസാപത്തീഹി പരേ വുത്തേ ചാവനസഞ്ഞിനോ ദുക്കടം ഹോതീതി യോജനാ. ഓകാസാകാരാപനേനപി ദുക്കടമേവ ഹോതി.

൪൧൧. അക്കോസനാധിപ്പായസ്സാതി ഖുംസനാധിപ്പായസ്സ. അകതോകാസന്തി അകാരിതോകാസം, ‘‘പര’’ന്തി ഇമിനാ യോജേതബ്ബം. അത്തനാതി ചോദകേന, ‘‘സയം അകാരിതോകാസ’’ന്തി ഇമിനാ യോജേതബ്ബം. സഹ പാചിത്തിയേനാതി ‘‘ഓമസവാദേ പാചിത്തിയ’’ന്തി (പാരാ. ൧൪) വുത്തപാചിത്തിയേന സഹ. വദന്തസ്സാതി ചോദേന്തസ്സ വാ ചോദാപേന്തസ്സ വാ, ഏത്ഥ ‘‘സമ്മുഖാ’’തി ഇദം വക്ഖമാനസ്സ ‘‘അസമ്മുഖാ’’തി ഏതസ്സ വിപരിയായതോ ലബ്ഭതി, ച-കാരേന കാരിതോകാസപക്ഖേ ദുക്കടേന പാചിത്തിയസമ്ബന്ധീ.

൪൧൨. അസമ്മുഖാ വദന്തസ്സാതി ഏത്ഥ ‘‘അക്കോസനാധിപ്പായസ്സാ’’തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ‘‘അകതോകാസമത്തനാ’’തി നാനുവത്തതി. സത്തഹി ആപത്തീഹീതി പാരാജികസങ്ഘാദിസേസഥുല്ലച്ചയപാചിത്തിയപാടിദേസനീയദുക്കടദുബ്ഭാസിതസങ്ഖാതേസു സത്തസു ആപത്തിക്ഖന്ധേസു യേന കേനചീതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘തഥാ’’തി ഇമിനാ ‘‘അസമ്മുഖാ’’തി ഇദം സങ്ഗണ്ഹാതി. കമ്മന്തി തജ്ജനീയാദിസത്തവിധം കമ്മം.

൪൧൩. ഉമ്മത്തകാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന ‘‘അനാപത്തി സുദ്ധേ അസുദ്ധദിട്ഠിസ്സ അസുദ്ധേ അസുദ്ധദിട്ഠിസ്സ ഉമ്മത്തകസ്സ ആദികമ്മികസ്സാ’’തി (പാരാ. ൩൯൦) വുത്തേ സങ്ഗണ്ഹാതി. പഞ്ചങ്ഗസംയുതന്തി യം ചോദേതി, തസ്സ ‘‘ഉപസമ്പന്നോ’’തി സങ്ഖ്യൂപഗമനം, തസ്മിം സുദ്ധസഞ്ഞിതാ, യേന പാരാജികേന ചോദേതി, തസ്സ ദിട്ഠാദിവസേന അമൂലകതാ, ചാവനാധിപ്പായേന സമ്മുഖാ ചോദനാ, തസ്സ തങ്ഖണവിജാനനന്തി ഇമേഹി പഞ്ചഹി അങ്ഗേഹി യുത്തം ഹോതി.

൪൧൫. ഇദന്തി ‘‘സിക്ഖാപദ’’ന്തി സേസോ, ‘‘സിക്ഖാപദ’’ന്തി ച ഇമിനാ തപ്പടിപാദനീയാ ആപത്തിയേവ ഗയ്ഹതി. തിസമുട്ഠാനന്തി കായചിത്തതോ, വാചാചിത്തതോ, കായവാചാചിത്തതോതി സചിത്തകേഹി തീഹി സമുട്ഠാനതോ തിസമുട്ഠാനം. തേനേവാഹ ‘‘സചിത്ത’’ന്തി. പടിഘചിത്താനം ദ്വിന്നം അഞ്ഞതരേന സഹിതത്താ സചിത്തകം. തംസമ്പയുത്തായ ദോമനസ്സവേദനായ വസേന ദുക്ഖവേദനം.

ദുട്ഠദോസകഥാവണ്ണനാ.

൪൧൬. ലേസമത്തന്തി ‘‘അഞ്ഞമ്പി വത്ഥും ലിസ്സതി സിലിസ്സതി വോഹാരമത്തേനേവ ഈസകം അല്ലീയതീതി ലേസോ, ജാതിആദീനംയേവ അഞ്ഞതരകോട്ഠാസസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൩൯൧) അട്ഠകഥായ ദസ്സിതനിബ്ബചനേസു ‘‘ലേസോ നാമ ദസ ലേസാ ജാതിലേസോ നാമലേസോ’’തിആദിനാ (പാരാ. അട്ഠ. ൩൯൪) നയേന പദഭാജനേ വുത്തേസു ജാതിനാമഗോത്താദീസു ദസസു ലേസേസു അഞ്ഞതരലേസമത്തന്തി വുത്തം ഹോതി.