പാരാജികകഥാ

പഠമപാരാജികകഥാവണ്ണനാ

൬. ഏവം പഞ്ചഹി ഗാഥാഹി രതനത്തയപണാമാദിം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി യഥാപടിഞ്ഞാതവിനിച്ഛയം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘തിവിധേ’’തിആദി. തത്ഥ ‘‘തിവിധേ’’തിആദിനാ പഠമപാരാജികസിക്ഖാപദവിനിച്ഛയം ദസ്സേതി. തിവിധേതി വച്ചപസ്സാവമുഖമഗ്ഗാനം വസേന തിപ്പകാരേ മഗ്ഗേതി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. തിലമത്തമ്പീതി തിലബീജമത്തമ്പി അങ്ഗജാതന്തി സമ്ബന്ധോ. മഗ്ഗേതി വച്ചപസ്സാവാനം നിക്ഖമനദ്വാരതായ, അന്നപാനപിത്തസേമ്ഹാദീനം പവേസനനിക്ഖമനദ്വാരതായ ച മഗ്ഗവോഹാരഗതേ സരീരപ്പദേസേ, അല്ലോകാസേതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘മഗ്ഗേസു തിലമത്തമ്പി, തീസു സേവനചേതനോ’’തി വത്തബ്ബേപി ‘‘തിവിധേ’’തി പകാരവാചിവിധസദ്ദോപാദാനേന സജാതിസങ്ഗഹവസേന തീഹി രാസീഹി സങ്ഗഹേത്വാ പഭേദവസേന തിംസവിധോ മഗ്ഗോ ദസ്സിതോ ഹോതി.

സേയ്യഥിദം? പാരാജികവത്ഥുഭൂതമുഖാദിമഗ്ഗാനം നിസ്സയഭൂതേ സത്തേ ദസ്സേതും ‘‘തിസ്സോ ഇത്ഥിയോ മനുസ്സിത്ഥീ അമനുസ്സിത്ഥീ തിരച്ഛാനഗതിത്ഥീ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൫൬) നയേന പാളിയം ദസ്സിതമനുസ്സാമനുസ്സതിരച്ഛാനഗതിത്ഥീനം പച്ചേകം തിണ്ണം മഗ്ഗാനം വസേന നവ മഗ്ഗാ, തഥേവ ദസ്സിതാനം തിണ്ണം ഉഭതോബ്യഞ്ജനകാനം വസേന നവ മഗ്ഗാ, തിണ്ണം പന പണ്ഡകാനം മുഖമഗ്ഗവച്ചമഗ്ഗാനം വസേന പച്ചേകം ദ്വേ ദ്വേ മഗ്ഗാതി ഛ മഗ്ഗാ, തഥാ തിണ്ണം പന പുരിസാനന്തി ഏവം തിംസവിധോ ഹോതി.

സേവനചേതനോതി സേവനേ മേഥുനപയോഗേ ചേതനാ അസ്സാതി വിഗ്ഗഹോ, മേഥുനരാഗൂപസംഹിതായ ചേതനായ സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ. അല്ലോകാസേതി തിംസമഗ്ഗാനമഞ്ഞതരേ മഗ്ഗേ പകതിവാതേന അസംഫുട്ഠേ അല്ലപദേസേ, ഇമിനാ ബാഹിരം പാരാജികക്ഖേത്തം ന ഹോതീതി ദീപേതി. വിസേസനസ്സ വിസേസാപേക്ഖത്താ ദുതിയഗാഥായ ‘‘സസിക്ഖോ സോ’’തി പദദ്വയം ആഹരിത്വാ ‘‘സേവനചേതനോ സസിക്ഖോ സോ ഭിക്ഖൂ’’തി യോജേതബ്ബം.

അങ്ഗേ സരീരേ ജാതന്തി അങ്ഗജാതം, പുരിസനിമിത്തം. സതിപി അവസേസസരീരാവയവാനം തഥാഭാവേ രുള്ഹിവസേന തദേവ തഥാ വുത്തം. പവേസേന്തോതി ദ്വയംദ്വയസമാപത്തിസങ്ഖാതകായികകിരിയം നിപ്ഫാദേന്തോ. പരാജിതോതി ദുല്ലഭായ ഖണസമ്പത്തിയാ ലദ്ധബ്ബതോ ദുല്ലഭാ ലോകിയലോകുത്തരഗുണസമ്പത്തിസുഖതോ പരിഹാപേത്വാ കിലേസസപത്തേഹി പരാജയമാപാദിതോതി അത്ഥോ.

അയമേത്ഥ യോജനാ – സസിക്ഖോ സേവനചേതനോ തിവിധേ മഗ്ഗേ അല്ലോകാസേ അങ്ഗജാതം തിലമത്തമ്പി പവേസേന്തോ സോ ഭിക്ഖു പരാജിതോ ഹോതീതി. ഏത്താവതാ –

‘‘യോ പന ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂനം സിക്ഖാസാജീവസമാപന്നോ സിക്ഖം അപച്ചക്ഖായ ദുബ്ബല്യം അനാവികത്വാ മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവേയ്യ, അന്തമസോ തിരച്ഛാനഗതായപി, പാരാജികോ ഹോതി അസംവാസോ’’തി (പാരാ. ൪൪) –

ഭഗവതാ പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദം സങ്ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

൭. ഏവം ഇമിസ്സാ ഗാഥായ അത്തൂപക്കമമൂലകം പാരാജികം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ‘‘ഭിക്ഖുപച്ചത്ഥികാ മനുസ്സിത്ഥിം ഭിക്ഖുസ്സ സന്തികേ ആനേത്വാ വച്ചമഗ്ഗേന (പാരാ. ൫൮) അങ്ഗജാതേ അഭിനിസീദേന്തീ’’തിആദിനയപ്പവത്തം പരോപക്കമമൂലകം പാരാജികഞ്ച ദസ്സേതുമാഹ ‘‘പവേസന’’ന്തിആദി. തത്ഥ പവേസനന്തി ഭിക്ഖുപച്ചത്ഥികേഹി സുത്തപമത്താദിമനുസ്സിത്ഥിആദീനമഞ്ഞതരം ആനേത്വാ യഥാവുത്തമഗ്ഗാനമഞ്ഞതരം മഗ്ഗം യഥാ പവിസതി, തഥാ ഭിക്ഖുനോ അങ്ഗജാതേ അഭിനിസീദാപനേ സമ്ഭവന്തം മഗ്ഗപ്പവേസനമാഹ. പവേസനം സാദിയന്തോ സസിക്ഖോ സോതി യോജനാ. ഏത്ഥ ‘‘പവേസനം സാദിയതി അധിവാസേതി, തസ്മിം ഖണേ സേവനചിത്തം ഉപട്ഠാപേതീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൫൮) അട്ഠകഥാവചനതോ അഗ്ഗതോ യാവ മൂലം പവേസേന്തേസു അസ്സാദചിത്തം ഉപട്ഠാപേന്തോ തങ്ഖണേയേവ സാസനതോ ചുതോതി അത്ഥോ. പവിട്ഠന്തിആദീസു പദേസുപി ഏവമേവ യോജനാ.

പവിട്ഠന്തി പവിട്ഠക്ഖണോ. ‘‘പവിട്ഠ’’ന്തിആദിനാ തായ തായ കിരിയായ ഉപലക്ഖിതോ ഖണോ ഗഹേതബ്ബോ. തേനേവേത്ഥ അച്ചന്തസംയോഗേ ഉപയോഗവചനം കതം. ഠിതന്തി ഏത്ഥ ‘‘സുക്കവിസ്സട്ഠിസമയേ’’തി അട്ഠകഥാവചനസ്സ സബ്ബഥാ ബ്യാപാരരഹിതം കാലം സന്ധായ വുത്തത്താ സുക്കവിസ്സട്ഠിസമയോപി ഗഹേതബ്ബോ. തേനേവ ഗണ്ഠിപദേ വുത്തനയേന പവിട്ഠസ്സ ച യാവ ഉദ്ധരണാരമ്ഭോ, താവ സമ്ഭവന്തോ ഠിതകാലോപി ഗഹേതബ്ബോ. ഉദ്ധരണന്തി നീഹരണകാലോ.

വാതി വികപ്പേ, അപീതി സമുച്ചയേ, സോ വാ-സദ്ദേന വികപ്പിതാനം പക്ഖാനം തുല്യബലതം ജോതേതി. ഇതി ഇമേഹി ദ്വീഹിപി ‘‘സോ ചേ പവേസനം സാദിയതി, പവിട്ഠം സാദിയതീ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൫൮) പാളിയം ആഗതനയേന ലബ്ഭമാനം പവേസനാദിഏകക്ഖണമ്പി സാദിയനപച്ചയാ ആപജ്ജമാനം പാരാജികം ദസ്സേതി. സസിക്ഖോതി സിക്ഖായ സഹ വത്തതീതി സസിക്ഖോ, അപച്ചക്ഖാതസിക്ഖോതി അത്ഥോ. സാദിയന്തോതി സേവനചിത്തം ഉപട്ഠാപേന്തോ. സോ ഭിക്ഖു. ഠപേത്വാ കിരിയന്തി അത്തൂപക്കമനം വിനാ. ചുതോതി ‘‘ഭിക്ഖുപച്ചത്ഥികേഹി കതമിദം, ന മയാ’’തി ലേസേന ന മുച്ചതി, സാദിയനചിത്തേ സതി സാസനതോ ചുതോയേവ ഹോതീതി അധിപ്പായോ.

ഏത്ഥ ച സസിക്ഖോതി ഇദം ‘‘സിക്ഖം അപച്ചക്ഖായ ദുബ്ബല്യം അനാവികത്വാ’’തി (പാരാ. ൪൪) സിക്ഖാപദപാഠസ്സ അത്ഥദസ്സനവസേന നിദ്ദിട്ഠം. തസ്സ പദഭാജനേ (പാരാ. ൪൫), തദട്ഠകഥായ ച വിഭത്തം സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം സങ്ഖേപതോ ഏവം വേദിതബ്ബം – ചിത്തഖേത്തകാലപയോഗപുഗ്ഗലവിജാനനവസേന സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം ഹോതി, ന തദഭാവേന. ഉപസമ്പന്നഭാവതോ ചവിതുകാമതാചിത്തേനേവ ഹി സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം ഹോതി, ന ദവാ വാ രവാ വാ വദന്തസ്സ. ഏവം ചിത്തവസേന സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം ഹോതി, ന തദഭാവേന.

തഥാ ‘‘ബുദ്ധം പച്ചക്ഖാമി, ധമ്മം പച്ചക്ഖാമി, സങ്ഘം പച്ചക്ഖാമി, സിക്ഖം, വിനയം, പാതിമോക്ഖം, ഉദ്ദേസം, ഉപജ്ഝായം, ആചരിയം, സദ്ധിവിഹാരികം, അന്തേവാസികം, സമാനുപജ്ഝായകം, സമാനാചരിയകം, സബ്രഹ്മചാരിം പച്ചക്ഖാമീ’’തി ഏവം വുത്താനം ബുദ്ധാദീനം ചതുദ്ദസന്നം, ‘‘ഗിഹീതി മം ധാരേഹി, ഉപാസകോ, ആരാമികോ, സാമണേരോ, തിത്ഥിയോ, തിത്ഥിയസാവകോ, അസ്സമണോ, അസക്യപുത്തിയോതി മം ധാരേഹീ’’തി ഏവം വുത്താനം ഗിഹിആദീനം അട്ഠന്നഞ്ചാതി ഇമേസം ബാവീസതിയാ ഖേത്തപദാനം യസ്സ കസ്സചി സവേവചനസ്സ വസേന തേസു യം കിഞ്ചി വത്തുകാമസ്സ യം കിഞ്ചി വദതോ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം ഹോതി, ന രുക്ഖാദീനം അഞ്ഞതരസ്സ നാമം ഗഹേത്വാ സിക്ഖം പച്ചക്ഖന്തസ്സ. ഏവം ഖേത്തവസേന സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം ഹോതി, ന തദഭാവേന.

തത്ഥ യദേതം ‘‘പച്ചക്ഖാമീ’’തി ച ‘‘മം ധാരേഹീ’’തി ചാതി വുത്തം വത്തമാനകാലവചനം, യാനി ച ‘‘അലം മേ ബുദ്ധേന, കിം നു മേ ബുദ്ധേന, ന മമത്ഥോ ബുദ്ധേന, സുമുത്താഹം ബുദ്ധേനാ’’തിആദിനാ നയേന ആഖ്യാതവസേന കാലം അനാമസിത്വാ പുരിമേഹി ചുദ്ദസഹി പദേഹി സദ്ധിം യോജേത്വാ വുത്താനി ‘‘അലം മേ’’തിആദീനി ചത്താരി പദാനി, തേസംയേവ സവേവചനാനം വസേന പച്ചക്ഖാനം ഹോതി, ന ‘‘പച്ചക്ഖാസി’’ന്തി വാ ‘‘പച്ചക്ഖിസ്സ’’ന്തി വാ ‘‘മം ധാരേസീ’’തി വാ ‘‘മം ധാരേസ്സതീ’’തി വാ ‘‘യം നൂനാഹം പച്ചക്ഖേയ്യ’’ന്തി വാതിആദീനി അതീതാനാഗതപരികപ്പവചനാനി ഭണന്തസ്സ. ഏവം വത്തമാനകാലവസേന ചേവ അനാമട്ഠകാലവസേന ച പച്ചക്ഖാനം ഹോതി, ന തദഭാവേന.

പയോഗോ പന ദുവിധോ കായികോ ച വാചസികോ ച. തത്ഥ ‘‘ബുദ്ധം പച്ചക്ഖാമീ’’തിആദിനാ നയേന യായ കായചി ഭാസായ വചീഭേദം കത്വാ വാചസികപയോഗേനേവ പച്ചക്ഖാനം ഹോതി, ന അക്ഖരലിഖനം വാ ഹത്ഥമുദ്ദാദിദസ്സനം വാ കായപയോഗം കരോന്തസ്സ. ഏവം വാചസികപയോഗേനേവ പച്ചക്ഖാനം ഹോതി, ന തദഭാവേന.

പുഗ്ഗലോ പന ദുവിധോ യോ ച പച്ചക്ഖാതി, യസ്സ ച പച്ചക്ഖാതി. തത്ഥ യോ പച്ചക്ഖാതി, സോ സചേ ഉമ്മത്തകഖിത്തചിത്തവേദനട്ടാനം അഞ്ഞതരോ ന ഹോതി. യസ്സ പന പച്ചക്ഖാതി, സോ സചേ മനുസ്സജാതികോ ഹോതി, ന ച ഉമ്മത്തകാദീനം അഞ്ഞതരോ, സമ്മുഖീഭൂതോ ച സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം ഹോതി. ന ഹി അസമ്മുഖീഭൂതസ്സ ദൂതേന വാ പണ്ണേന വാ ആരോചനം രുഹതി. ഏവം യഥാവുത്തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വസേന പച്ചക്ഖാനം ഹോതി, ന തദഭാവേന.

വിജാനനമ്പി നിയമിതാനിയമിതവസേന ദുവിധം. തത്ഥ യസ്സ, യേസം വാ നിയമേത്വാ ‘‘ഇമസ്സ, ഇമേസം വാ ആരോചേമീ’’തി വദതി. സചേ തേ യഥാ പകതിയാ ലോകേ മനുസ്സാ വചനം സുത്വാ ആവജ്ജനസമയേ ജാനന്തി, ഏവം തസ്സ വചനാനന്തരമേവ തസ്സ ‘‘അയം ഉക്കണ്ഠിതോ’’തി വാ ‘‘ഗിഹിഭാവം പത്ഥയതീ’’തി വാ യേന കേനചി ആകാരേന സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനഭാവം ജാനന്തി, പച്ചക്ഖാതാവ ഹോതി സിക്ഖാ. അഥ അപരഭാഗേ ‘‘കിം ഇമിനാ വുത്ത’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ജാനന്തി, അഞ്ഞേ വാ ജാനന്തി, അപച്ചക്ഖാതാവ ഹോതി സിക്ഖാ. അനിയമേത്വാ ആരോചേന്തസ്സ പന സചേ വുത്തനയേന യോ കോചി മനുസ്സജാതികോ വചനത്ഥം ജാനാതി, പച്ചക്ഖാതാവ ഹോതി സിക്ഖാ. ഏവം വിജാനനവസേന പച്ചക്ഖാനം ഹോതി, ന തദഭാവേന. യോ പന അന്തമസോ ദവായപി പച്ചക്ഖാതി, തേന അപച്ചക്ഖാതാവ ഹോതി സിക്ഖാ.

ഇതി ഇമേസം വുത്തപ്പകാരാനം ചിത്താദീനം വസേന അപച്ചക്ഖാതസിക്ഖോ ‘‘സസിക്ഖോ’’തി വുത്തോ.

൮-൧൦. ‘‘ഇദാനി സന്ഥതേന സന്ഥതസ്സ ഘട്ടനേ ഉപാദിന്നകഘട്ടനാഭാവതോ ദോസോ നത്ഥീ’’തി പാപഭിക്ഖൂനം ലേസകപ്പനം പടിക്ഖിപിതും ‘‘ഭിക്ഖുപച്ചത്ഥികാ മനുസ്സിത്ഥിം ഭിക്ഖുസ്സ സന്തികേ ആനേത്വാ വച്ചമഗ്ഗേന, പസ്സാവമഗ്ഗേന, മുഖേന അങ്ഗജാതം അഭിനിസീദേന്തി സന്ഥതായ അസന്ഥതസ്സാ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൬൧) നയേന പാളിയം വുത്തസന്ഥതവാരാനമത്ഥം സങ്ഗണ്ഹന്തോ ആഹ ‘‘സന്ഥതേനാ’’തിആദി. തത്ഥ സന്ഥതേനാതി ചമ്മചോളതിപുപട്ടാദീഹി പടിച്ഛാദിതേന. ‘‘പവേസേന്തോ’’തി ഇമിനാ സന്ഥതവാരസ്സ പരോപക്കമം നിസ്സായ ദസ്സനമുപലക്ഖണന്തി അത്തൂപക്കമേപി യോജേതബ്ബതം ദസ്സേതി, തസ്സ വക്ഖമാനേന ‘‘പരാജിതോ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. ‘‘തഥേവാ’’തി ഇമിനാ പവേസേന്തോതിആദിപ്പകാരം പരാമസതി.

ഏവം പവേസേന്തോ കദാ പരാജിതോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഉപാദിന്നേനാ’’തിആദി. ഏത്ഥ ഉപാദിന്നേനാതി തണ്ഹാദിട്ഠീഹി ഉപേതേന കമ്മുനാ അത്തനോ ഫലഭാവേനേവ ആദിന്നം ഗഹിതന്തി ഉപാദിന്നം, ഏതേന അത്തനോ അങ്ഗജാതസ്സ, വത്ഥുപുഗ്ഗലാനം മഗ്ഗസ്സ ച ഘട്ടനട്ഠാനഗതം കായപ്പസാദം ദസ്സേതി. ഇമിനാവ അങ്ഗജാതഗതം അനട്ഠകായപ്പസാദം ചമ്മഖിലം, പിളകാദി ച ഗഹേതബ്ബം. ‘‘ഉപാദിന്നകം നാമ കായിന്ദ്രിയ’’ന്തി ഗണ്ഠിപദേ വുത്തം. തബ്ബിപരിയായേന ‘‘അനുപാദിന്നക’’ന്തി തപ്പടിച്ഛാദകം ചോളാദി വുത്തം. ഉപാദിന്നേന ഉപാദിന്നേ, അനുപാദിന്നേ വാ പാരാജികക്ഖേത്തേ ഘട്ടിതേ, അനുപാദിന്നകേന വാ ഉപാദിന്നേ അനുപാദിന്നേ വാ പാരാജികക്ഖേത്തേ ഘട്ടിതേതി യോജനാ. ഏത്ഥ ച കരണവചനന്താനി പദാനി ‘‘അങ്ഗജാതേനാ’’തി ഇമസ്സ വിസേസനാനി.

ഏത്താവതാ സന്ഥതചതുക്കവസേന അത്തൂപക്കമേ സതി പാരാജികക്ഖേത്തേ പാരാജികം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പരൂപക്കമേപി ദസ്സേതുമാഹ ‘‘സചേ’’തിആദി. ഏത്ഥാതി ഏതേസു ചതൂസു വികപ്പേസു. പാരാജികക്ഖേത്തേ പവിട്ഠേ തൂതി ഏത്ഥ തു-സദ്ദേന പവേസനട്ഠിതുദ്ധാരക്ഖണത്തയം സമുച്ചിനോതി. യംതം-സദ്ദാനം നിച്ചസമ്ബന്ധത്താ ഹി ‘‘സോ’’തി തം-സദ്ദോപാദാനേ ‘‘യോ’’തി യം-സദ്ദോപി അജ്ഝാഹരിതബ്ബോ, സാമത്ഥിയേന സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ അപിസദ്ദോ ച. അയമേത്ഥ അത്ഥയോജനാ – ഭിക്ഖുപച്ചത്ഥികേഹി ആനേത്വാ ഭിക്ഖുനോ അങ്ഗജാതേ അഭിനിസീദാപിതമനുസ്സിത്ഥിആദീനം തീസു മഗ്ഗേസു അഞ്ഞതരമഗ്ഗസങ്ഖാതം പാരാജികക്ഖേത്തം പവിട്ഠേ വാ തു-സദ്ദേന സമ്പിണ്ഡിതപവേസനട്ഠിതുദ്ധാരാനമഞ്ഞതരക്ഖണേ വാ സചേ യോ സാദിയതി, സപ്പമുഖാദിപ്പവേസനകാലേ വിയ അനുത്തസിത്വാ കാമരാഗപിപാസാഭിഭൂതോ യദി സാദിയതി, സോപി ഭിക്ഖു പരാജിതോ ഹോതീതി യോജനാ. ‘‘സചേ സാദിയതീ’’തി ഇമിനാ സാസങ്കവചനേന ന സാദിയതി, അനാപത്തീതി സൂചിതം ഹോതി.

‘‘പാരാജികക്ഖേത്തേ’’തി ഇമിനാ ബ്യവച്ഛിന്നേ അഞ്ഞസ്മിം ഠാനേ വീതിക്കമന്തസ്സ ഇമസ്മിംയേവ വികപ്പേ സമ്ഭവന്തിയോ ഇതരാപത്തിയോ ദസ്സേതുമാഹ ‘‘ഖേത്തേ’’തിആദി. ‘‘ഏത്ഥാ’’തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധനീയം. ‘‘ഖേത്തേ’’തി സാമഞ്ഞനിദ്ദേസേപി ഹേട്ഠാ ‘‘പാരാജികക്ഖേത്തേ’’തി വിസേസിതത്താ, ഉപരിഥുല്ലച്ചയാദീനഞ്ച വിധീയമാനത്താ അഞ്ഞഥാനുപപത്തിലക്ഖണായ സാമത്ഥിയാ ഥുല്ലച്ചയദുക്കടാനം ഖേത്തേതി അയമത്ഥോ ലബ്ഭതി. ‘‘കണ്ണച്ഛിദ്ദക്ഖിനാസാസൂ’’തിആദിനാ നയേന വക്ഖമാനേസു ജീവമാനകസരീരഗതഥുല്ലച്ചയദുക്കടക്ഖേത്തേസൂതി വുത്തം ഹോതി.

ഇമേസു ദ്വീസു ഖേത്തേസു ‘‘സന്ഥതാദിനാ സന്ഥതാദിം പവേസേന്തസ്സ ഉപാദിന്നാദീഹി ഉപാദിന്നാദീനം ഘട്ടനേ അധിവാസേന്തസ്സ അനാപത്തീ’’തി വത്തുമസക്കുണേയ്യതായ പാരാജികക്ഖേത്തേ വുത്തസബ്ബവികപ്പേ ഏത്ഥ യോജേന്തേഹി ഏവം യോജേതബ്ബം – ഥുല്ലച്ചയക്ഖേത്തേ സന്ഥതേ വാ അസന്ഥതേ വാ സന്ഥതേന വാ അസന്ഥതേന വാ അങ്ഗജാതേന സേവന്തസ്സ ഉപാദിന്നേ വാ അനുപാദിന്നേ വാ ഉപാദിന്നേന, തഥാ അനുപാദിന്നേന വാ ഘട്ടിതേ ഥുല്ലച്ചയം തസ്സ വിനിദ്ദിസേതി. ഏവം ദുക്കടക്ഖേത്തേ സന്ഥതേ വാ…പേ… ഘട്ടിതേ ദുക്കടഞ്ച തസ്സ വിനിദ്ദിസേതി യോജേതബ്ബം.

ഇഹ സബ്ബത്ഥ തീസുപി ഖേത്തേസു ഉപാദിന്ന-സദ്ദേന അനട്ഠകായപ്പസാദം അങ്ഗജാതഞ്ച തത്ഥജാതചമ്മഖിലപിളകാ ച ഗയ്ഹന്തി, ദുക്കടക്ഖേത്തേ പന അങ്ഗുലിആദിഇതരാവയവാപി. തീസുപി ഖേത്തേസു അനുപാദിന്ന-സദ്ദേന അങ്ഗജാതാദിപടിച്ഛാദിതവത്ഥാദയോ ച ഗയ്ഹന്തി, ദുക്കടക്ഖേത്തേ പന നിമിത്തേ നട്ഠകായപ്പസാദചമ്മഖിലപിളകരോമാദീനി. ഇമാനി ച അനുപാദിന്നാനി. അങ്ഗജാതേതരോപാദിന്നാവയവേ ച തീസുപി ഖേത്തേസു പവേസേന്തസ്സ ദുക്കടമേവ.

൧൧. ഏത്താവതാ ജീവമാനസരീരേ സന്ഥതാസന്ഥതവസേന പച്ചേകം തിവിധേസുപി പാരാജികഥുല്ലച്ചയദുക്കടക്ഖേത്തേസു സന്ഥതാസന്ഥതവസേനേവ ദുവിധേന നിമിത്തേന സേവന്തസ്സ പരോപക്കമേ സതി സാദിയന്തസ്സ ലബ്ഭമാനപാരാജികഥുല്ലച്ചയദുക്കടാപത്തിയോ യഥാസമ്ഭവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ‘‘മതസരീരേ പന തഥാ തഥാ സേവന്താനം ദോസോ നത്ഥീ’’തി പാപഭിക്ഖൂനം ലേസോകാസപടിബാഹനത്ഥം പാളിയം ദസ്സിതേസു യഥാവുത്തേസു തീസു ഖേത്തേസു ലബ്ഭമാനാ തിസ്സോ ആപത്തിയോ ദസ്സേതുമാഹ ‘‘മതേ’’തിആദി.

തത്ഥ ‘‘മതേ’’തി ഏതസ്സ ‘‘മനുസ്സിത്ഥിആദീനം സരീരേ’’തി അജ്ഝാഹരിത്വാ അത്ഥയോജനാ കാതബ്ബാ. ഇമിനാ ‘‘അക്ഖായിതേ’’തിആദിനാ ദസ്സിതാനം നിമിത്താനം നിസ്സയം ദസ്സിതം ഹോതി. ‘‘നിമിത്തമത്തം സേസേത്വാ’’തിആദിനാ നയേന വക്ഖമാനഗാഥായം വിയ സകലസരീരേ ഖാദിതേപി നിമിത്തസ്സ വിജ്ജമാനാവിജ്ജമാനഭാവോയേവ ആപത്തിയാഭാവാഭാവസ്സ പമാണന്തി ‘‘അക്ഖായിതേ’’തി ഏതേന ‘‘മതേ’’തി ഏതം അവിസേസേത്വാ ‘‘നിമിത്തേ’’തി അജ്ഝാഹരിത്വാ തം തേന വിസേസിതബ്ബം. അഥ വാ ‘‘നിമിത്തമത്ത’’ന്തിആദിനാ വക്ഖമാനഗാഥായ ‘‘നിമിത്തേ’’തി പദം ആനേത്വാ യോജേതബ്ബം.

അക്ഖായിതേതി സബ്ബഥാ അക്ഖായിതേ പാരാജികവത്ഥുഭൂതേ നിമിത്തേ. യേഭുയ്യക്ഖായിതേപി ചാതി കിഞ്ചി കിഞ്ചി ഖാദിത്വാ ബഹുകാവസിട്ഠേ നിമിത്തേ. ‘‘യസ്സ ചതൂസു ഭാഗേസു തിഭാഗമത്തം ഖാദിതം, തം നിമിത്തം യേഭുയ്യക്ഖായിതം നാമാ’’തി വദന്തി. മേഥുനന്തി രാഗപരിയുട്ഠാനേന സദിസഭാവാപത്തിയാ മിഥുനാനം ഇദം മേഥുനം, മതിത്ഥിആദീനം രാഗപരിയുട്ഠാനേന സദിസത്താഭാവേപി തത്ഥ വീതിക്കമോ രുള്ഹിയാ ‘‘മേഥുന’’ന്തി വുച്ചതി.

പാരാജികോതിപരാജിതോ, പരാജയമാപന്നോതി അത്ഥോ. അയഞ്ഹി പാരാജിക-സദ്ദോ സിക്ഖാപദാപത്തിപുഗ്ഗലേസു വത്തതി. തത്ഥ ‘‘അട്ഠാനമേതം ആനന്ദ അനവകാസോ, യം തഥാഗതോ വജ്ജീനം വാ വജ്ജിപുത്തകാനം വാ കാരണാ സാവകാനം പാരാജികം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം സമൂഹനേയ്യാ’’തി (പാരാ. ൪൩) ഏവം സിക്ഖാപദേ വത്തമാനോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘ആപത്തി ത്വം ഭിക്ഖു ആപന്നോ പാരാജിക’’ന്തി (പാരാ. ൬൭) ആപത്തിയാ. ‘‘ന മയം പാരാജികാ, യോ അവഹടോ, സോ പാരാജികോ’’തി (പാരാ. ൧൫൫) ഏവം പുഗ്ഗലേ. ‘‘പാരാജികേന ധമ്മേന അനുദ്ധംസേയ്യാ’’തിആദീസു (പാരാ. ൩൮൪) പന ധമ്മേ വത്തതീതി വദന്തി. യസ്മാ പന തത്ഥ ധമ്മോതി കത്ഥചി ആപത്തി, കത്ഥചി സിക്ഖാപദമേവ അധിപ്പേതം, തസ്മാ സോ വിസും ന വത്തബ്ബോ.

തത്ഥ സിക്ഖാപദം യോ തം അതിക്കമതി തം പരാജേതി, തസ്മാ ‘‘പാരാജിക’’ന്തി വുച്ചതി. ആപത്തി പന യോ നം അജ്ഝാപജ്ജതി തം പരാജേതി, തസ്മാ ‘‘പാരാജികാ’’തി വുച്ചതി. പുഗ്ഗലോ യസ്മാ പരാജിതോ പരാജയമാപന്നോ, തസ്മാ ‘‘പാരാജികോ’’തി വുച്ചതി. സിക്ഖാപദാപത്തീസു പാരാജിക-സദ്ദോ പരാജേതീതി ‘‘പാരാജികോ’’തി കത്തുസാധനോ, പുഗ്ഗലേ പന പരാജീയതീതി കമ്മസാധനോതി വേദിതബ്ബോ. ‘‘നരോ’’തി ഇമിനാ പുബ്ബേ വുത്തഭിക്ഖുയേവ അധിപ്പേതോ. സാമഞ്ഞജോതനാ വിസേസേ അവതിട്ഠതീതി.

൧൨. യേഭുയ്യക്ഖായിതേതി ചതൂസു കോട്ഠാസേസു ഏകകോട്ഠാസാവസേസം കത്വാ ഖാദിതേ. ഉപഡ്ഢക്ഖായിതേതി സമഭാഗാവസേസം ഖാദിതേ. ഥൂലോ അച്ചയോ ഥുല്ലച്ചയോ, സോയേവ ആപജ്ജീയതീതി ആപത്തീതി ഥുല്ലച്ചയാപത്തി. പാചിത്തിയാദയോ സന്ധായേത്ഥ ഥുല്ലച്ചയവോഹാരോ, ന പാരാജികസങ്ഘാദിസേസേതി ദട്ഠബ്ബം. സേസേതി അവസേസേ ഉപകച്ഛകാദീസു. വുത്തഞ്ഹി അട്ഠകഥായം ‘‘അവസേസസരീരേ ഉപകച്ഛകാദീസു ദുക്കട’’ന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൫൯-൬൦). ദുട്ഠു കതന്തി ദുക്കടം, ദുക്കട-സദ്ദോ നിയതനപുംസകത്താ ഇത്ഥിലിങ്ഗസ്സാപി ആപത്തി-സദ്ദസ്സ സലിങ്ഗേന വിസേസനം ഹോതി.

൧൩. നിമിത്തമത്തം സേസേത്വാ ഖായിതേപീതി ഏത്ഥ തിണ്ണമഞ്ഞതരം നിമിത്തം സേസേത്വാ സകലസരീരേ ഖാദിതേപി. പി-സദ്ദോ ബ്യതിരേകേ, പഗേവ ഇതരേതി ദീപേതി. തസ്മിം നിമിത്തേ അക്ഖായിതേ വാ യേഭുയ്യക്ഖായിതേ വാതി ദ്വിധാ വുത്തേസു തീസു നിമിത്തേസു അഞ്ഞതരസ്മിം നിമിത്തേ മേഥുനം സേവതോപി പരാജയോ പാരാജികാപത്തി ഹോതീതി അധിപ്പായോ. സേവതോപീതി ഏത്ഥ പി-സദ്ദോ അപേക്ഖായം. തസ്മാ ന കേവലം ഹേട്ഠാ വുത്താനമേവാതി അപേക്ഖതി. സന്ഥതാദയോ വികപ്പാ യഥാവുത്തനയേന ഏത്ഥാപി യോജേതബ്ബാ.

൧൪. ‘‘ഉദ്ധുമാതാദിസമ്പത്തേ’’തി ഏത്ഥ ‘‘യദാ പന സരീരം ഉദ്ധുമാതകം ഹോതി കുഥിതം നീലമക്ഖികാസമാകിണ്ണം കിമികുലസമാകുലം നവഹി വണമുഖേഹി പഗ്ഘരിതപുബ്ബകുണപഭാവേന ഉപഗന്തുമ്പി അസക്കുണേയ്യം, തദാ പാരാജികവത്ഥുഞ്ച ഥുല്ലച്ചയവത്ഥുഞ്ച ജഹതി, താദിസേ സരീരേ യത്ഥ കത്ഥചി ഉപക്കമതോ ദുക്കടമേവാ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൫൯-൬൦) അട്ഠകഥാവചനതോ സബ്ബത്ഥാപി ചാതി അക്ഖായിതാദിസബ്ബവികപ്പോപഗതാനി പാരാജികഥുല്ലച്ചയദുക്കടക്ഖേത്താനി ഗഹിതാനീതി ദട്ഠബ്ബം. തത്ഥാപി വീതിക്കമോ അനാപത്തി ന ഹോതീതി ദസ്സേതുമാഹ ‘‘ദുക്കട’’ന്തി. ‘‘ഖായിതക്ഖായിത’’ന്തിആദീസു ഖായിതക്ഖായിതഞ്ച നാമേതം സബ്ബം മതസരീരകേയേവ വേദിതബ്ബം, ന ജീവമാനേതി യോജേതബ്ബം.

൧൫. ജീവമാനേ കഥന്തി ആഹ ‘‘ഛിന്ദിത്വാ പനാ’’തിആദി. തത്ഥ വണസങ്ഖേപതോതി വണസങ്ഗഹതോ. തസ്മിന്തി യത്ഥ ഠിതം നിമിത്തം ഉപ്പാടിതം, തസ്മിം പദേസേ. ഏത്ഥ ദുതിയോ പന-സദ്ദോ ഇധ അദസ്സിതം അട്ഠകഥായം ആഗതനയേന വിഞ്ഞായമാനം അത്ഥവിസേസം ജോതേതി. അട്ഠകഥായഹി ‘‘യദിപി നിമിത്തം സബ്ബസോ ഖായിതം, ഛവിചമ്മമ്പി നത്ഥി, നിമിത്തസണ്ഠാനം പഞ്ഞായതി, പവേസനം ജായതി, പാരാജികമേവാ’’തി ഏവം അജീവമാനേ വുത്തവിനിച്ഛയാനുസാരേന ജീവമാനേപി ഛവിചമ്മമത്തം ചേ സബ്ബസോ ഉപ്പാടിതം, നിമിത്തസണ്ഠാനം പഞ്ഞായതി, പവേസനക്ഖമം ഹോതി, തത്ഥ സേവന്തസ്സ പാരാജികമേവാതി വിഞ്ഞായമാനമത്ഥം ജോതേതീതി വുത്തം ഹോതി.

൧൬. തതോ നിമിത്തതോതി സമ്ബന്ധോ. പതിതായാതി പതിതായം, അയമേവ വാ പാഠോ. നിമിത്തതോതി നിമിത്തപ്പദേസതോ പതിതായം മംസപേസിയന്തി സമ്ബന്ധോ. ഛിന്ദിത്വാ വാ തച്ഛേത്വാ വാ പതിതായം തസ്സം നിമിത്തമംസപേസിയന്തി അത്ഥോ. മേഥുനരാഗേന ഉപക്കമന്തസ്സ ദുക്കടം വിനിദ്ദിസേതി യോജനാ.

൧൭. ‘‘നഖപിട്ഠിപ്പമാണേപീ’’തിആദിഗാഥായ ‘‘ഛിന്ദിത്വാ’’തിആദികാ അട്ഠകഥാ ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബാ. സതീതി ഏത്ഥ ‘‘അവസിട്ഠേ’’തി പാഠസേസോ. ജീവമാനേതി ഏത്ഥ ‘‘സരീരേ’’തി പാഠസേസോ. ജീവമാനസരീരേ പന ഛിന്ദിത്വാ തച്ഛേത്വാ നിമിത്തേ ഉപ്പാടിതേ നഖപിട്ഠിപ്പമാണേപി മംസേ, ന്ഹാരുമ്ഹി വാ അവസിട്ഠേ സതി മേഥുനം പടിസേവന്തോ പരാജിതോതി യോജനാ.

൧൮. ‘‘കണ്ണച്ഛിദ്ദക്ഖീ’’തി ഗാഥായ ‘‘ജീവമാനേ’’തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം, ‘‘സരീരേ’’തി പാഠസേസോ. ‘‘അസ്സഗോമഹിസാദീന’’ന്തിആദിനാ അസ്സാദീനം വക്ഖമാനത്താ പാരിസേസതോ ‘‘മനുസ്സാന’’ന്തി ലബ്ഭതി. മനുസ്സാനം ജീവമാനസരീരേ കണ്ണ…പേ… വണേസു വാതി യോജനാ. വത്ഥികോസേതി മുത്തപഥബ്ഭന്തരേ. വണേസു വാതി സത്ഥകാദീഹി കതവണേസു. അങ്ഗജാതന്തി തിലമത്തമ്പി അങ്ഗജാതേകദേസം. രാഗാതി മേഥുനരാഗേന.

൧൯. അവസേസസരീരസ്മിന്തി കണ്ണച്ഛിദ്ദാദിയഥാവുത്തസരീരാവയവവജ്ജിതസരീരപ്പദേസേ. തേനാഹ ‘‘ഉപകച്ഛൂരുകാദിസൂ’’തി ഉപകച്ഛം നാമ ബാഹുമൂലന്തരം. ഊരുകാദിസൂതി ഊരുവേമജ്ഝാദീസു. ആദി-സദ്ദേന വുത്താവസേസം സരീരപ്പദേസം സങ്ഗണ്ഹാതി. ‘‘അങ്ഗജാത’’ന്തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ‘‘പവേസേത്വാ’’തി സാമത്ഥിയാ ലബ്ഭതി, അങ്ഗജാതം തിലബീജമത്തം പവേസേത്വാതി വുത്തം ഹോതി. വസാ മേഥുനരാഗസ്സ സേവമാനസ്സാതി മേഥുനരാഗേന വീതിക്കമന്തസ്സാതി അത്ഥോ. ‘‘സന്ഥതേനാ’’തിആദിനാ വുത്തപ്പകാരോ ഏത്ഥാപി യോജേതബ്ബോ.

൨൦. അസ്സഗോമഹിസാദീനന്തി ആദി-സദ്ദേന ഗോകണ്ണഗവജാദയോ സങ്ഗഹിതാ. അസ്സാദയോ പാകടായേവ. ‘‘മതാന’’ന്തി വക്ഖമാനത്താ ‘‘ജീവമാനാന’’ന്തി സാമത്ഥിയാ ലബ്ഭതി. സേവന്തി ‘‘വസാ മേഥുനരാഗസ്സാ’’തി അനുവത്തമാനത്താ മേഥുനരാഗവസേന തിലബീജമത്തമ്പി അങ്ഗജാതപ്പദേസം പവേസേന്തോ ഥുല്ലച്ചയം ഫുസേതി യോജനാ. ഏത്ഥ ച ‘‘ഓട്ഠഗദ്രഭദന്തീനം, അസ്സഗോമഹിസാദിന’’ന്തി പാഠേന ഭവിതബ്ബം. ഏവഞ്ഹി സതി അട്ഠകഥാവസാനേ നിദ്ദിട്ഠേന പകാരത്ഥവാചിനാ ആദി-സദ്ദേന ഥുല്ലച്ചയവീതിക്കമാരഹനാസാവത്ഥികോസവന്തോ അവുത്താ സബ്ബേപി സത്താ ഗയ്ഹന്തി. ‘‘അസ്സഗോമഹിസാദീന’’ന്തി പഠമപാദാവസാനേ നിദ്ദിട്ഠേന ആദി-സദ്ദേന ഓട്ഠഗദ്രഭദന്തീനമ്പി സങ്ഗഹോ ഹോതീതി തേസം പുനവചനം നിരത്ഥകം സിയാതി.

൨൧. തഥാ സേവമാനസ്സ ദുക്കടന്തി സമ്ബന്ധോ. സബ്ബതിരച്ഛാനന്തി തിരിയം അഞ്ചന്തി വഡ്ഢന്തീതി തിരച്ഛാ, സബ്ബേ ച തേ തിരച്ഛാചാതി സബ്ബതിരച്ഛാ, തേസം സബ്ബതിരച്ഛാനം. ‘‘തഥാ’’തി ഇമിനാ ‘‘വസാ മേഥുനരാഗസ്സാ’’തിആദീനം പരാമട്ഠത്താ സബ്ബതിരച്ഛാനാനം അക്ഖിആദീസു തിലബീജമത്തമ്പി അങ്ഗജാതപ്പദേസം മേഥുനരാഗേന പവേസേന്തസ്സ ദുക്കടന്തി വുത്തം ഹോതി. ഏത്ഥാപി സന്ഥതാദിവികപ്പേ നിദ്ദോസഭാവോ ന സക്കാ വത്തുന്തി തമ്പി യോജേതബ്ബം.

൨൨. ഏവം തിരച്ഛാനാനം ജീവമാനകസരീരേ ലബ്ഭമാനാ ആപത്തിയോ ദസ്സേത്വാ തേസംയേവ മതസരീരേപി സമ്ഭവനകആപത്തിയോ ദസ്സേതുമാഹ ‘‘തേസ’’ന്തിആദി. ‘‘തേസ’’ന്തി ഇമിനാ മനുസ്സതിരച്ഛാനഗതാനം ഗഹണന്തി വദന്തി. മനുസ്സാനം മതാമതസരീരേ പാരാജികഥുല്ലച്ചയദുക്കടക്ഖേത്തേസു തിസ്സന്നം ആപത്തീനം ദസ്സിതത്താ, പുന ഗഹണേ പയോജനാഭാവാ തേ വജ്ജേത്വാ അനുവത്തമാനസബ്ബതിരച്ഛാനന്തി ഇമിനാ യോജേതബ്ബം, തേസം സബ്ബതിരച്ഛാനഗതാനന്തി അത്ഥോ. അല്ലസരീരേസൂതി ഉദ്ധുമാതകാദിഭാവമസമ്പത്തേസു അല്ലമതസരീരേസു തിവിധേ ഖേത്തസ്മിം അസന്ഥതേ, സന്ഥതേ വാ സതി മേഥുനരാഗസ്സ വസാ സേവതോ തിവിധാപി ആപത്തി സിയാതി അനുവത്തമാനപദേഹി സഹ യോജനാ.

തിവിധേ ഖേത്തസ്മിന്തി മതമനുസ്സസരീരേ വുത്തനയേന അക്ഖായിതയേഭുയ്യക്ഖായിതഭേദേ മഗ്ഗത്തയസങ്ഖാതേ പാരാജികക്ഖേത്തേ ച യേഭുയ്യക്ഖായിതഉപഡ്ഢക്ഖായിതഭേദേ തസ്മിംയേവ മഗ്ഗത്തയസങ്ഖാതേ ച, അക്ഖായിതയേഭുയ്യക്ഖായിതഭേദേ കണ്ണച്ഛിദ്ദക്ഖിനാസാവത്ഥികോസവണസങ്ഖാതേ ച ഥുല്ലച്ചയക്ഖേത്തേ ഉപഡ്ഢക്ഖായിതയേഭുയ്യക്ഖായിതഭേദേ തസ്മിംയേവ കണ്ണച്ഛിദ്ദക്ഖിനാസാവത്ഥികോസവണസങ്ഖാതേ ച, അക്ഖായിതയേഭുയ്യക്ഖായിതഉപഡ്ഢക്ഖായിത യേഭുയ്യക്ഖായിതഭേദേ അവസേസസരീരസങ്ഖാതേ ദുക്കടക്ഖേത്തേ ചാതി തിവിധേപി ഖേത്തേ. സതീതി വിജ്ജമാനേ. സന്ഥതേ വാ അസന്ഥതേ വാ മേഥുനരാഗസ്സ വസാ സേവതോ യഥാരഹം പാരാജികഥുല്ലച്ചയദുക്കടസങ്ഖാതാ തിവിധാ ആപത്തി ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ.

ഏതേസമേവ ച ഉദ്ധുമാതാദിഭാവം സമ്പത്തേ സരീരേ സന്ഥതാദിവുത്തവികപ്പയുത്തേസു തീസു മഗ്ഗേസു യത്ഥ കത്ഥചി മേഥുനരാഗേന സേവതോ ആപജ്ജിതബ്ബദുക്കടഞ്ച ഉദ്ധുമാതാദിസമ്പത്തേ സബ്ബത്ഥാപി ച ദുക്കടന്തി മനുസ്സസരീരേ വുത്തനയേന വിഞ്ഞാതും സക്കാതി ഇമസ്മിം തിരച്ഛാനഗതസരീരേ വിസേസമത്തം ദസ്സേതും ‘‘തേസം അല്ലസരീരേസൂ’’തിആദീനം വുത്തത്താ ദുക്കടം പുബ്ബേ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം. യഥാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘കുഥിതകുണപേ പന പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ സബ്ബത്ഥ ദുക്കട’’ന്തി.

൨൩. ബഹി ഛുപന്തസ്സാതി യോജനാ. നിമിത്തം മുത്തകരണം. ‘‘ഇത്ഥിയാ’’തി സാമഞ്ഞേന വുത്തേപി ചതുത്ഥഗാഥായ ‘‘തിരച്ഛാനഗതിത്ഥിയാ’’തി വക്ഖമാനത്താ പാരിസേസതോ ഇമിനാ മനുസ്സാമനുസ്സിത്ഥീനമേവ ഗഹണം, ഇമിനാ അമനുസ്സിത്ഥിയാപി ഗഹണസ്സ. ഇമിസ്സാനന്തരഗാഥായ ഇതോ ‘‘ഇത്ഥിയാ’’തി അനുവത്തിതേ തത്രാപി അമനുസ്സിത്ഥിയാപി ഗഹണം സിയാതി തമ്പി വജ്ജേത്വാ കായസംസഗ്ഗസങ്ഘാദിസേസസ്സ വത്ഥുഭൂതം മനുസ്സിത്ഥിമേവ ദസ്സേതും തത്ഥ വുത്തം ‘‘ഇത്ഥിയാ’’തിഅധികവചനമേവ ഞാപകന്തി വേദിതബ്ബം.

മഹാഅട്ഠകഥായം (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൫൯-൬൦) ‘‘ഇത്ഥിനിമിത്തം മേഥുനരാഗേന മുഖേന ഛുപതി, ഥുല്ലച്ചയ’’ന്തി സാമഞ്ഞേന വുത്തത്താ ച ധമ്മക്ഖന്ധകേ ‘‘ന ച ഭിക്ഖവേ രത്തചിത്തേന അങ്ഗജാതം ഛുപിതബ്ബം, യോ ഛുപേയ്യ, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തി (മഹാവ. ൨൫൨) സാമഞ്ഞവചനതോ ച ഉദ്ധുമാതാദിഭാവമസമ്പത്തായ അല്ലമതമനുസ്സിത്ഥിയാ ച അക്ഖായിതേ വാ യേഭുയ്യക്ഖായിതേ വാ നിമിത്തേ സതി പാരാജികവത്ഥുഭാവതോ തത്ഥാപി ബഹി ഛുപന്തസ്സ ഥുല്ലച്ചയന്തി അയമത്ഥോപി മതാമതവിസേസം അകത്വാ ‘‘ഇത്ഥിയാ’’തി ഇമിനാവ സാമഞ്ഞവചനേന ഗഹേതബ്ബോ.

൨൪. നിമിത്തേനാതി അത്തനോ അങ്ഗജാതേന. മുഖേനാതി പകതിമുഖേന. നിമിത്തം ഇത്ഥിയാതി ജീവമാനകമനുസ്സിത്ഥിയാ അങ്ഗജാതം. യസ്മാ പന കായസംസഗ്ഗസിക്ഖാപദവിനീതവത്ഥൂസു മതിത്ഥിവത്ഥുമ്ഹി മതിത്ഥിയാ സരീരേ കായസംസഗ്ഗരാഗേന യോ ഛുപതി, തസ്സ ‘‘അനാപത്തി ഭിക്ഖു സങ്ഘാദിസേസസ്സ, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തി (പാരാ. ൨൮൧) വുത്തത്താ മതമനുസ്സിത്ഥീ ന ഗഹേതബ്ബാ. തഥേവ യക്ഖിവത്ഥുമ്ഹി കായസംസഗ്ഗരാഗേന യക്ഖിനിയാ സരീരം യേന ഫുട്ഠം, തസ്സ ‘‘അനാപത്തി ഭിക്ഖു സങ്ഘാദിസേസസ്സ, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തി വുത്തത്താ, ഇധേവ ഉപരി ദുതിയസങ്ഘാദിസേസേ ‘‘പണ്ഡകേ യക്ഖിപേതീസു, തസ്സ ഥുല്ലച്ചയം സിയാ’’തി (വി. വി. ൩൪൧) വക്ഖമാനത്താ ച അമനുസ്സിത്ഥീപി ന ഗഹേതബ്ബാ. തേന വുത്തം ‘‘ജീവമാനകമനുസ്സിത്ഥിയാ അങ്ഗജാത’’ന്തി. അന്തോ പവേസേതുകാമതായ സതി കായസംസഗ്ഗരാഗാസമ്ഭവതോ ‘‘കായസംസഗ്ഗരാഗേനാ’’തി ഇമിനാ ച ബഹി ഛുപിതുകാമതാ വിഞ്ഞായതീതി ‘‘ബഹീ’’തി അനുവത്തനം വിനാപി തദത്ഥോ ലബ്ഭതി. ഗരുകന്തി സങ്ഘാദിസേസോ.

൨൫. തഥേവ ബഹി ഛുപന്തസ്സാതി യോജനാ, അന്തോ അപ്പവേസേത്വാ ബഹിയേവ ഛുപന്തസ്സാതി വുത്തം ഹോതി. ഉഭയരാഗേനാതി കായസംസഗ്ഗരാഗേന, മേഥുനരാഗേന വാ. പുരിസസ്സാപീതി ജീവമാനകപുരിസസ്സപി. പി-സദ്ദോ ന കേവലം വുത്തനയേന ഇത്ഥിയാ നിമിത്തം ഫുസന്തസ്സേവ ആപത്തി, അഥ ഖോ പുരിസസ്സാപീതി ദീപേതി. ‘‘നിമിത്ത’’ന്തി മുത്തകരണമേവ വുച്ചതി. ‘‘ജീവമാനകപുരിസസ്സാ’’തി അയം വിസേസോ കുതോ ലബ്ഭതീതി ചേ? ‘‘കായസംസഗ്ഗരാഗേന വാ മേഥുനരാഗേന വാ ജീവമാനകപുരിസസ്സ വത്ഥികോസം അപ്പവേസേന്തോ നിമിത്തേന നിമിത്തം ഛുപതി, ദുക്കട’’ന്തി ഇതോ അട്ഠകഥാവചനതോ (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൫൯-൬൦) ലബ്ഭതി.

൨൬. അചിരവതിതരന്താനം ഗുന്നം പിട്ഠിം അഭിരുഹന്താ ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ മേഥുനരാഗേന അങ്ഗജാതേന അങ്ഗജാതം ഛുപിംസൂതി ഇമസ്മിം വത്ഥുമ്ഹി ‘‘ന ച ഭിക്ഖവേ രത്തചിത്തേന അങ്ഗജാതം ഛുപിതബ്ബം, യോ ഛുപേയ്യ, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തി (മഹാവ. ൨൫൨) ആഗതനയം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘നിമിത്തേനാ’’തിആദി. ഏത്ഥാപി ‘‘തഥാ’’തി ഇമസ്സാനുവത്തനതോ ‘‘ബഹീ’’തി ലബ്ഭതി. അത്തനോ നിമിത്തേന തിരച്ഛാനഗതിത്ഥിയാ നിമിത്തം മേഥുനരാഗതോ ബഹി ഛുപന്തസ്സ ഥുല്ലച്ചയം ഹോതീതി യോജനാ.

൨൭. ‘‘മേഥുനരാഗതോ’’തി ഇമിനാ ബ്യവച്ഛിന്നമത്ഥം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘കായസംസഗ്ഗരാഗേനാ’’തിആദി. ഏത്ഥാപി ‘‘കായസംസഗ്ഗരാഗേനാ’’തിവചനസാമത്ഥിയാ ബഹി ഛുപനം വേദിതബ്ബം. നിമിത്തസ്സാതി പസ്സാവമഗ്ഗസ്സ. ഛുപനേതി ഫുസനേ.

൨൮. തമാവട്ടകതേതി ഏത്ഥ ‘‘തം ആവട്ടകതേ’’തി പദച്ഛേദോ. ആവട്ടകതേതി വിവടേ. ‘‘മുഖേ’’തി സമ്ബന്ധിസദ്ദത്താ, അഞ്ഞസ്സ സമ്ബന്ധിനോ ച അനിദ്ദിട്ഠത്താ സുതാനുലോമികാനം സുതസമ്ബന്ധസ്സേവ ബലവത്താ ച പുരിമാനന്തരഗാഥായ ‘‘തിരച്ഛാനഗതിത്ഥിയാ മുഖേ’’തി കിഞ്ചാപി സുതസ്സേവ സമ്ബന്ധോ വിഞ്ഞായതി, തഥാപി ഇമായ ഗാഥായ വിനീതവത്ഥുമ്ഹി (പാരാ. ൭൩) ‘‘അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു സിവഥികം ഗന്ത്വാ ഛിന്നസീസം പസ്സിത്വാ വട്ടകതേ മുഖേ അച്ഛുപന്തം അങ്ഗജാതം പവേസേസീ’’തി ദസ്സിതഛിന്നസീസവത്ഥുസ്സ സങ്ഗഹിതത്താ മനുസ്സമുഖമേവ ഗഹേതബ്ബം സിയാ. തിരച്ഛാനഗതാനം, പന അമനുസ്സാനഞ്ച മുഖേ തഥാ പവേസോ നിദ്ദോസോതി വത്തുമസക്കുണേയ്യത്താ തത്ഥാപി ഇദമേവ ഉപലക്ഖണന്തി പാരാജികപ്പഹോനകാനം സബ്ബേസം മുഖേതി ദട്ഠബ്ബം. തം അങ്ഗജാതം. തത്ഥ ആവട്ടകതേ പാരാജികപ്പഹോനകാനം മുഖേ ആകാസഗതം കത്വാ കത്ഥചി അഫുസാപേത്വാ നീഹരന്തസ്സ ഉക്ഖിപന്തസ്സ ദുക്കടന്തി യോജനാ. അഥ വാ തിരച്ഛാനാനം ആവട്ടകതേ മുഖേതി യോജേത്വാ തദഞ്ഞസങ്ഗഹോ ഉപലക്ഖണവസേന കാതബ്ബോ.

൨൯. തഥാതി ‘‘ആകാസഗതം കത്വാ’’തി യഥാവുത്തപ്പകാരം പരാമസതി. ചതൂഹി പസ്സേഹീതി സഹത്ഥേ കരണവചനം. ‘‘പസ്സേഹീ’’തി സമ്ബന്ധിസദ്ദത്താ ‘‘നിമിത്തസ്സാ’’തി സാമത്ഥിയാ ലബ്ഭതി. ‘‘ഇത്ഥിയാ’’തി സാമഞ്ഞസദ്ദത്താ ‘‘സബ്ബസ്സാ’’തി പാഠസേസോ. ജാതിവാചകത്താ ഏകവചനം. ‘‘ചതൂഹി പസ്സേഹി, ഹേട്ഠിമത്തല’’ന്തി ച ഇമേസം സമ്ബന്ധിപദസ്സ അനിദ്ദേസേപി മേഥുനപാരാജികാധികാരത്താ ച സന്ഥതചതുക്കസ്സ അട്ഠകഥാവസാനേ ഇമായ ഗാഥായ സങ്ഗഹിതസ്സ ഇമസ്സ വിനിച്ഛയസ്സ പരിയോസാനേ ‘‘യഥാ ച ഇത്ഥിനിമിത്തേ വുത്തം, ഏവം സബ്ബത്ഥ ലക്ഖണം വേദിതബ്ബ’’ന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൬൧-൬൨) നിമിത്തവിനിച്ഛയസ്സാതിദേസസ്സ കതത്താ ച സാമത്ഥിയേന ‘‘നിമിത്തസ്സാ’’തി ലബ്ഭതി. ഇദമേവ ‘‘പവേസേത്വാ’’തി ഏതസ്സ ആധാരവസേന ഗഹേതബ്ബം. ‘‘അങ്ഗജാത’’ന്തി അനുവത്തതി.

ഏവം വാക്യം പൂരേത്വാ ‘‘യഥാ ആവട്ടകതേ മുഖേ അങ്ഗജാതം പവേസേത്വാ തമാകാസഗതം കത്വാ നീഹരന്തസ്സ ദുക്കടം, തഥാ സബ്ബസ്സാ ഇത്ഥിയാ നിമിത്തേ പസ്സാവമഗ്ഗസങ്ഖാതേ അങ്ഗജാതം പവേസേത്വാ തസ്സ ചതൂഹി പസ്സേഹി സഹ ഹേട്ഠിമത്തലം ചത്താരോ പസ്സേ, ഹേട്ഠിമത്തലഞ്ച അച്ഛുപന്തം ആകാസഗതം കത്വാ നീഹരന്തസ്സ ദുക്കട’’ന്തി യോജേത്വാ അത്ഥോ വത്തബ്ബോ.

൩൦. ഉപ്പാടിതോട്ഠമംസേസൂതി ഉപ്പാടിതം ഓട്ഠമംസം യേസന്തി വിഗ്ഗഹോ. തേസു ദന്തേസു. ബഹിനിക്ഖന്തകേസു വാതി പകതിയാ ഓട്ഠമംസതോ ബഹി നിക്ഖമിത്വാ ഠിതേസു വാ ദന്തേസു. വായമന്തസ്സാതി അങ്ഗജാതേന ഛുപന്തസ്സ.

൩൧. അട്ഠിസങ്ഘട്ടനം കത്വാതി നിമിത്തമംസസന്നിസ്സയാനി അട്ഠീനി സങ്ഘട്ടേത്വാ. മഗ്ഗേതി അട്ഠിസങ്ഘാതമയേ മഗ്ഗേ. ദുവിധരാഗതോതി മേഥുനരാഗേന വാ കായസംസഗ്ഗരാഗേന വാ. വായമന്തസ്സാതി അങ്ഗജാതം പവേസേത്വാ ചാരേന്തസ്സ.

൩൨. ആലിങ്ഗന്തസ്സാതി പരിസ്സജന്തസ്സ. ഹത്ഥഗാഹാദീസു ഹത്ഥോ നാമ കപ്പരതോ പട്ഠായ യാവ അഗ്ഗനഖാ. ഹത്ഥസ്സ, തപ്പടിബന്ധസ്സ ച ഗഹണം ഹത്ഥഗ്ഗാഹോ. അവസേസസരീരസ്സ, തപ്പടിബന്ധസ്സ ച പരാമസനം പരാമാസോ. നിസ്സന്ദേഹേ പന ‘‘മാതുഗാമസ്സ സരീരസ്സ വാ തപ്പടിബന്ധസ്സ വാ ഹത്ഥേന ഗഹണം ഹത്ഥഗ്ഗാഹോ’’തി വുത്തം, തം അട്ഠകഥായ ന സമേതി. തസ്മാ യഥാവുത്തനയസ്സേവ അട്ഠകഥാസു ആഗതത്താ സോയേവ സാരതോ പച്ചേതബ്ബോ. പരാമസേപി ‘‘ഹത്ഥേന സരീരസ്സ, തപ്പടിബന്ധസ്സ ച പരാമസന’’ന്തി യം തത്ഥ വുത്തം, തമ്പി ന യുജ്ജതി. അവസേസസരീരാവയവേനാപി പരാമസതോ ദുക്കടമേവ ഹോതീതി. ചുമ്ബനാദീസൂതി ആദി-സദ്ദേന വേണിഗ്ഗാഹാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. ‘‘അയം നയോ’’തി ഏതേന ‘‘ഇത്ഥിയാ മേഥുനരാഗേന ഹത്ഥഗ്ഗാഹാദീസു ദുക്കട’’ന്തി ഇമമത്ഥം അതിദിസതി.

൩൩. മനുസ്സാമനുസ്സേഹി അഞ്ഞേസു തിരച്ഛാനഗതേസു ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദേന മേഥുനധമ്മപാരാജികവത്ഥുഭൂതേ സത്തേ ദസ്സേതുമാഹ ‘‘അപദേ’’തിആദി. ‘‘അപദേ, ദ്വിപദേ, ചതുപ്പദേ’’തി ഇമേഹി വിസേസനേഹി വിസേസിതബ്ബം ‘‘സത്തനികായേ’’തി ഇദം വത്തബ്ബം. അപദേ സത്തനികായേ. അഹയോതി ഥലചരേസു ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദതോ ഹത്ഥിഗിലനകേ അജഗരേ ഉപാദായ ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദേന നാഗാ ച. മച്ഛാതി ജലജേസു ഉപരിമകോടിയാ പഞ്ചസതയോജനികാനി തിമിരപിങ്ഗലാദിമച്ഛേ ഉപാദായ ഹേട്ഠിമന്തതോ പാഠീനപാവുസാദയോ മച്ഛാ ച. ദ്വിപദേ സത്തനികായേ. കപോതാതി ഉപരിമകോടിയാ ഗരുളേ ഉപാദായ ഹേട്ഠിമന്തതോ കപോതാകപോതപക്ഖീ ച. പാരാവതാതി കേചി. ചതുപ്പദേ സത്തനികായേ. ഗോധാതി ഉപരിമകോടിയാ ഹത്ഥിം ഉപാദായ ഹേട്ഠിമന്തതോ ഗോധാ ചാതി ഇമേ സത്താ. ഹേട്ഠാതി ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദതോ. പാരാജികസ്സവത്ഥൂതി മേഥുനധമ്മപാരാജികസ്സ വത്ഥൂനീതി പാഠസേസോ.

൩൪. സേവേതുകാമതാ മേഥുനസേവായ തണ്ഹാ, തായ മേഥുനരാഗസങ്ഖാതായ സമ്പയുത്തം ചിത്തം സേവേതുകാമതാചിത്തം. മഗ്ഗേതി വച്ചമഗ്ഗാദീനം അഞ്ഞതരേ മഗ്ഗേ. മഗ്ഗസ്സ അത്തനോ മുത്തകരണസ്സ പവേസനം. പബ്ബജ്ജായ, പാതിമോക്ഖസംവരസീലസ്സ വാ അന്തേ വിനാസേ ഭവോതി അന്തിമോ, പാരാജികാപന്നോ പുഗ്ഗലോ, തസ്സ വത്ഥു അന്തിമഭാവസ്സ കാരണത്താ പാരാജികാപത്തി അന്തിമവത്ഥൂതി വുച്ചതി, തദേവ പഠമം ചതുന്നം പാരാജികാനം ആദിമ്ഹി ദേസിതത്താ പഠമന്തിമവത്ഥു, തസ്സ പഠമന്തിമവത്ഥുനോ, പഠമപാരാജികസ്സാതി വുത്തം ഹോതി.

൩൫. സാമന്താ ആപത്തിസമീപേ ഭവം സാമന്തം, പാരാജികാപത്തിയാ സമീപേ പുബ്ബഭാഗേ ഭവന്തി അത്ഥോ. സേസാനം പന തിണ്ണമ്പീതി അവസേസാനം അദിന്നാദാനാദീനം തിണ്ണം പാരാജികധമ്മാനം. ഥുല്ലച്ചയം സാമന്തമിതി ഉദീരിതന്തി സമ്ബന്ധോ. കഥമുദീരിതം? ‘‘ഫന്ദാപേതി, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തി (പാരാ. ൯൪) ദുതിയേ, ‘‘മനുസ്സം ഉദ്ദിസ്സ ഓപാതം ഖണതി, പതിത്വാ ദുക്ഖവേദനം ഉപ്പാദേതി, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തി, തതിയേ, ‘‘പടിവിജാനന്തസ്സ ആപത്തി പാരാജികസ്സ, അപ്പടിവിജാനന്തസ്സ ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തി (പാരാ. ൨൧൫) ചതുത്ഥേ സമുദീരിതം.

ഏത്ഥ ച ചതുത്ഥപാരാജികസ്സ ഥുല്ലച്ചയാപത്തിയാ സാമന്താപത്തിഭാവോ യസ്സ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മം സമുല്ലപതി, സോ യാവ ന പടിവിജാനാതി, താവ സമുല്ലപനപച്ചയാ ഥുല്ലച്ചയാപത്തിസമ്ഭാവേ, സമുല്ലപിതേ തസ്മിം സമുല്ലപിതമത്ഥേ പടിവിജാനന്തേ പാരാജികാപത്തിസമ്ഭാവേ ച യുജ്ജതി. സോ ച ‘‘അപ്പടിവിജാനന്തസ്സ വുത്തേ ഥുല്ലച്ചയ’’ന്തി ഇമിനാവ സങ്ഗഹിതോതി ദട്ഠബ്ബം.

൩൬. അജാനന്തസ്സ വാതൂപത്ഥദ്ധം അങ്ഗജാതം ദിസ്വാ അത്തനോ രുചിയാ വീതിക്കമം കത്വാ മാതുഗാമേസു ഗച്ഛന്തേസു അജാനമാനസ്സ, മഹാവനേ ദിവാ നിദ്ദുപഗതഭിക്ഖുനോ വിയ പരേഹി കിരിയമാനം അജാനന്തസ്സാതി വുത്തം ഹോതി. തഥേവാതി ഇമിനാ ‘‘അനാപത്തീതി ഞാതബ്ബ’’ന്തി ഇദമാകഡ്ഢതി. അസ്സാദിയന്തസ്സാതി ഭിക്ഖുപച്ചത്ഥികേസു അഭിഭവിത്വാ വീതിക്കമം കരോന്തേസു ച കാരാപേന്തേസു ച, സപ്പമുഖം പവിട്ഠകാലേ വിയ ഉത്തസിത്വാ അനധിവാസേന്തസ്സ ച, മഹാവനേ ദിവാവിഹാരോപഗതഭിക്ഖുനോ വിയ പരോപക്കമം ഞത്വാപി കായേ ആദിത്തഅഗ്ഗിനാ വിയ ഉത്തസിത്വാ അനധിവാസേന്തസ്സാതി അത്ഥോ. ‘‘അജാനന്തസ്സാ’’തി ഏത്ഥ അപി-സദ്ദോ യോജേതബ്ബോ. ബുദ്ധസാസനേ ഖീരസാഗരസലിലനിമ്മലേ സബ്ബപഠമം പാതുഭൂതത്താ ആദി ച തം വീതിക്കമസങ്ഖാതം കമ്മഞ്ചാതി ആദികമ്മം, തം ഏതസ്സ അത്ഥീതി ആദികമ്മീ, ഏത്ഥ സുദിന്നോ ഭിക്ഖു, തസ്സ ആദികമ്മിനോതി ഗഹേതബ്ബോ. ഉപരിപി ഇമേസം പദാനം ആഗതാഗതട്ഠാനേ ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇധ ച ഉപരി സബ്ബസിക്ഖാപദേസു ച നിദാനാദിവസേന സത്തരസവിധോ സാധാരണവിനിച്ഛയോ പകിണ്ണകേ സങ്ഖേപതോ, ഉത്തരേ വിത്ഥാരതോ ച ആവി ഭവിസ്സതി. തസ്മാ ഏത്ഥ ന ദസ്സിതോതി വേദിതബ്ബം.

൩൭-൩൮. വിനയേതി വിനയപിടകേ. അനയൂപരമേതി നേതി പാപേതി സീലസമ്പദം സമാധിസമ്പദം പഞ്ഞാസമ്പദഞ്ചാതി നയോ, കായവചീദ്വാരേഹി അവീതിക്കമസങ്ഖാതോ സംവരോ, തപ്പടിപക്ഖോ അസംവരോ അനയോ നാമ, തസ്സ ഉപരമോ നിവത്തി ഏത്ഥാതി അനയൂപരമോ, വിനയോ, തത്ഥ അനയൂപരമേ വിനയേ.

തതോ ഏവ പരമേ ഉക്കട്ഠേ. അനയസ്സ വാ ഉപരമേ നിവത്തനേ പരമേ ഉക്കട്ഠേതി ഗഹേതബ്ബം. പരാ ഉത്തമാ മാ സാസനസിരീ ഏത്ഥാതി പരമോ, വിനയോതി ഏവമ്പി ഗഹേതബ്ബം. ‘‘വിനയോ നാമ സാസനസ്സ ആയൂ’’തി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.പഠമസങ്ഗീതികഥാ; പാരാ. അട്ഠ. ൧.പഠമസങ്ഗീതികഥാ; ഖു. പാ. അട്ഠ. ൫.മഹാസങ്ഗീതികഥാ; ഥേരഗാ. അട്ഠ. ൧.൨൫൧) വചനതോ ഉത്തമസാസനസമ്പത്തിയുത്തേതി അത്ഥോ.

സുജനസ്സാതി സോഭണോ ജനോ സുജനോ, സിക്ഖാകാമോ അധിസീലസിക്ഖായ സോഭമാനോ പിയസീലോ കുലപുത്തോ, തസ്സ നയനേ നയനൂപമേ വിനയേതി സമ്ബന്ധോ. അനയൂപരമത്താ, പരമത്താ ച സുജനസ്സ കുലപുത്തസ്സ നയനേ നയനൂപമേ. സുഖാനയനേതി ലോകിയലോകുത്തരഭേദം സുഖം ആനേതീതി സുഖാനയനം, തസ്മിം. ഇദഞ്ച ‘‘നയനേ’’തി ഏതസ്സ വിസേസനം.

ഏതം വിസേസനം കിമത്ഥന്തി ചേ? ഉപമാഭാവേന ഗഹിതപകതിനയനതോ ഇധ സമ്ഭവന്തം വിസേസം ദസ്സേതുന്തി വേദിതബ്ബം. കതരോ സോ വിസേസോതി ചേ? പകതിനയനം രാഗദോസാദികിലേസൂപനിസ്സയോ ഹുത്വാ ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികദുക്ഖസ്സ ച പച്ചയോ ഹോതി. ഇദം പന വിനയനയനം ഇമസ്സ കുലപുത്തസ്സ ഏവം അഹുത്വാ ഏകംസേന മോക്ഖാവഹനസുഖസ്സേവ പച്ചയോ ഹോതീതി ഇമസ്സ വിസേസസ്സ ദസ്സനത്ഥം. യഥാ വിനയമവിരാധേത്വാ പടിപജ്ജനേന സിജ്ഝനകസീലസംവരമൂലകഅവിപ്പടിസാരാദിഅനുപാദിസേസപരിനിബ്ബാനാവസാ- നഫലസമ്പത്തിവസേന ഉപ്പജ്ജനകലോകിയലോകുത്തരസുഖാവഹനേ വിനയേതി വുത്തം ഹോതി.

പധാനരതോതി ഏത്ഥ ‘‘അപീ’’തി പാഠസേസോ. പധാനേ വിനയാഭിയോഗേ രതോപി, വിനയേ അജ്ഝായനസവനചിന്തനാദിവസേന വായമന്തോപീതി അത്ഥോ. അഥ വാ ‘‘വിരാഗോ സേട്ഠോ ധമ്മാന’’ന്തി (ധ. പ. ൨൭൩; നേത്തി. ൧൭൦; കഥാ. ൮൭൨) വചനതോ പധാനം നിബ്ബാനം, തസ്മിം രതോതി അത്ഥോ. സാരമതേതി ‘‘സാര’’ന്തി അധിമതേ. അഥ വാ സാരം അഫേഗ്ഗുമതം മഹാവിഹാരവാസീനം ആചരിയമതം ഏത്ഥാതി ‘‘സാരമതോ’’തി വിനയവിനിച്ഛയോ വുത്തോ, തസ്മിം. ഇധാതി ഇമസ്മിം വിനയവിനിച്ഛയേ. രതോതി അച്ചന്താഭിരതോ. ‘‘ന രതോ’’തി ഏത്ഥ ന-കാരം ‘‘രമതേ’’തി ഓസാനപദേന യോജേത്വാ യോ പന ന രമതേതി സമ്ബന്ധോ.

ഥേരനവമജ്ഝിമഭിക്ഖുഭിക്ഖുനീനം അന്തരേ യോ പന പുഗ്ഗലോ നിച്ചപരിവത്തനസവനാനുസ്സരണചിന്തനവസേന ന രമതേ ന കീളതി, സോ പുഗ്ഗലോ വിനയേ പധാനരതോപി വിനയപിടകേ അജ്ഝയനസവനാദിവസേന യുത്തപയുത്തോപി പടു ഹോതി കിം, ന ഹോതേവാതി ദസ്സേതി. വിനയപിടകേ പാടവമാകങ്ഖന്തേഹി പഠമം താവേത്ഥ സക്കച്ചം അഭിയോഗോ കാതബ്ബോതി അധിപ്പായോ.

ഇമമേവത്ഥം ആനിസംസപാരംപരിയപയോജനേന സഹ ദസ്സേതുമാഹ ‘‘ഇമ’’ന്തിആദി. ഇമന്തി വുച്ചമാനം വിനയവിനിച്ഛയം, ‘‘അവേദീ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. ‘‘യോ’’തി പാഠസേസോ. യോ കുലപുത്തോ സതിസമ്പജഞ്ഞസദ്ധാസമ്പന്നോ ഇമം വിനയവിനിച്ഛയം സമ്മാ അവേദി അഞ്ഞാസി. കിം ഭൂതന്തി ആഹ ‘‘ഹിതവിഭാവന’’ന്തി. ലോകിയലോകുത്തരസമ്പത്തിയാ മൂലസാധനത്താ സീലമിധ ഹിതം നാമ, തം വിഭാവേതി പകാസേതീതി ഹിതവിഭാവനോതി വിഗ്ഗഹോ. ‘‘സീലേ പതിട്ഠായ…പേ… വിജടയേ ജട’’ന്തി (സം. നി. ൧.൨൩, ൧൯൨; മി. പ. ൨.൧.൯) വുത്തത്താ സബ്ബകിലേസജടാവിജടനലോകുത്തരഞാണസ്സ പദട്ഠാനസോപചാരസാഭിഞ്ഞാരൂപാരൂപഅട്ഠസമാധീനം പദട്ഠാനതായ സബ്ബലോകിയലോകുത്തരഗുണസമ്പദാനം മൂലഭൂതേസു ചതുപാരിസുദ്ധിസീലേസു പധാനം പാതിമോക്ഖസംവരസീലം, തപ്പകാസകത്താ അയം വിനയവിനിച്ഛയോ ‘‘ഹിതവിഭാവനോ’’തി വുത്തോ.

ഭാവനന്തി ഭാവീയതി പുനപ്പുനം ചേതസി നിവേസീയതീതി ഭാവനോ, ഭാവനീയോതി വുത്തം ഹോതി. ഹിതവിഭാവകത്തായേവ ഹിതത്ഥീഹി പുനപ്പുനം ചിത്തേ വാസേതബ്ബോതി വുത്തം ഹോതി, തം ഏവംവിധം വിനയവിനിച്ഛയം. സുരസമ്ഭവന്തി രസീയതി അസ്സാദീയതീതി രസോ, സദ്ദരസോ അത്ഥരസോ കരുണാദിരസോ വിമുത്തിരസോ ച, സോഭണോ രസോ ഏതസ്സാതി സുരസോ, വിനയവിനിച്ഛയോ, തം സുരസം. ഭവം ഭവന്തം, സന്തന്തി വുത്തം ഹോതി, സുരസം സമാനം, സുരസം ഭൂതന്തി അത്ഥോ. കിം വുത്തം ഹോതി? ‘‘സിലേസോ പസാദോ സമതാ മധുരതാ സുഖുമാലതാ അത്ഥബ്യത്തി ഉദാരതാ ഓജോ കന്തി സമാധീ’’തി ഏവം വുത്തേഹി കവിജനേഹി അസ്സാദേതബ്ബസിലേസാദിദസവിധസദ്ദജീവിതഗുണസങ്ഖാതസദ്ദരസസമ്പത്തീഹി ച സഭാവാഖ്യാനം ഉപമാ രൂപകം ദീപകം ആവുത്തീതി ഏവമാദിക്കമനിദ്ദിട്ഠപഞ്ചതിംസഅത്ഥാലങ്കാരേസു അനുരൂപസഭാവാഖ്യാനാദിപ്പധാനഅത്ഥാലങ്കാരസങ്ഖാതഅത്ഥരസസമ്പത്തീഹി ച യഥാസമ്ഭവം പകാസിതബ്ബകരുണാരസഅബ്ഭുതരസസന്തരസാദീഹി ച യുത്തത്താ സുരസം ഇമം വിനയവിനിച്ഛയന്തി വുത്തം ഹോതി.

അഥ വാ ഇമിനാ പകരണേന പധാനതോ വിധീയമാനപാതിമോക്ഖസംവരസീലസ്സ ഏകന്തേന സമാധിസംവത്തനികത്താ സമാധിസ്സ ച പഞ്ഞായ പദട്ഠാനത്താ പഞ്ഞായ ച നിബ്ബാനപാപനതോ മൂലകാരണം ഹുത്വാ കമേന നിബ്ബാനാമതഫലരസസമ്പദായകം ഇമം വിനയവിനിച്ഛയം പരമസ്സാദനീയരൂപേന ധിതിവിമുത്തിരസേന സുരസഭൂതന്തി വുത്തം ഹോതീതി ച വേദിതബ്ബം. സമ്ഭവന്തി ഏത്ഥ സം വുച്ചതി സുഖം കായികം ചേതസികഞ്ച, തം ഭവതി ഏതസ്മാതി സമ്ഭവോ, വിനയവിനിച്ഛയോ, തം, കായചിത്തസുഖാനം മൂലകാരണഭൂതം, വുത്തനയേന സുരസത്താ ച യഥാവുത്തരസസമ്പദസാരമഹുസ്സവേന സമ്ഭൂതമാനസികസുഖസ്സ, തംസമുട്ഠാനരൂപനിസ്സയകായികസുഖസ്സ ച പഭവഭൂതന്തി അത്ഥോ. ഏത്താവതാ ഇമസ്സ വിനയവിനിച്ഛയസ്സ സമ്മാ വിഞ്ഞാതബ്ബതായ കാരണം ദസ്സിതം ഹോതി.

ഏവം നാനാഗുണരതനാകരം ഇമം വിനയവിനിച്ഛയം സമ്പജാനന്തോ സോ കുലപുത്തോ കിം ഹോതീതി ചേ? പാലിനാ ഉപാലിനാ സമോ ഭവതി. പാലിനാതി സാസനം പാലേതീതി ‘‘പാലോ’’തി വിനയോ വുച്ചതി, വുത്തഞ്ഹി ‘‘വിനയോ നാമ സാസനസ്സ ആയൂ’’തി (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.പഠമസങ്ഗീതികഥാ; പാരാ. അട്ഠ. ൧.പഠമസങ്ഗീതികഥാ; ഖു. പാ. അട്ഠ. ൫.മഹാസങ്ഗീതികഥാ; ഥേരഗാ. അട്ഠ. ൧.൨൫൧) സോ അസ്സ അത്ഥീതി പാലീ, പരിയത്തിപടിപത്തിപടിവേധവസേന തിവിധസാസനസ്സ ജീവിതഭൂതവിനയപഞ്ഞത്തിസങ്ഖാതസാസനധരത്താ ‘‘പാലീ’’തി ലദ്ധനാമേന ഉപാലിനാ, ‘‘ഏതദഗ്ഗം ഭിക്ഖവേ മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം വിനയധരാനം യദിദം ഉപാലീ’’തി (അ. നി. ൧.൨൧൯, ൨൨൮) ചതുപരിസമജ്ഝേ നിസിന്നേന സദ്ധമ്മവരചക്കവത്തിനാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന മുഖപദുമം വികാസേത്വാ പകാസിതഏതദഗ്ഗട്ഠാനേന വിസേസതോ സായനരക്ഖനകഭാവേന പടിലദ്ധപാലീതിനാമധേയ്യേന ഉപാലിമഹാഥേരേന സമോ ഹോതീതി വുത്തം ഹോതി.

കസ്മിം വിസയേ സമോ ഭവതീതി ചേ? സാസനേ. സാസനേതി യഥാവുത്തേ തിവിധേ സാസനേ, തത്രാപി ഥാവരജങ്ഗമസകലവത്ഥുവിത്ഥാരാധരമണ്ഡലസദിസേ പടിപത്തിപടിവേധദ്വയധാരേ പരിയത്തിസാസനേ, തത്ഥാപി വിനയകഥാധികാരത്താ ലബ്ഭമാനേ വിനയപിടകസങ്ഖാതപരിയത്തിസാസനേകദേസേ സമോ ഭവതീതി അത്ഥോ.

കിംഭൂതേ സാസനേ? മാരബലിസാസനേ. മാരസ്സ ബലി മാരബലി, മാരഗോചരോ, തസ്സ സാസനം ഹിംസകം മാരബലിസാസനം, തസ്മിം. ഖന്ധാദീസു പഞ്ചസു മാരേസു പധാനഭൂതകാമരാഗാദിപഭവകിലേസമാരസ്സ ഗോചരഭാവേന ബലിസങ്ഖാതഇത്ഥിസരീരാദിനിസ്സയഫോട്ഠബ്ബാദിവിസയസ്സ പരിച്ചജാപനത്ഥം ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു…പേ… അസംവാസോ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൪൪) നയേന വുത്തത്താ തസ്സ മാരബലിസ്സ ഹിംസകം ഹോതീതി മാരബലിസാസനനാമധേയ്യവിനയപഞ്ഞത്തിസങ്ഖാതസാസനേതി അത്ഥോ.

അഥ വാ ‘‘ബളിസേനപി ജാലേന, ഹത്ഥേന കുമിനേന വാ’’തി ഉദകട്ഠകഥായ വക്ഖമാനത്താ ബളിസ-സദ്ദേന മച്ഛമാരണകണ്ടകമാഹ, തം മാരസ്സ ബളിസം അസതി ഖിപതി വജ്ജേതീതി മാരബളിസാസനം, തസ്മിം, ‘‘സമന്തപാസോ മാരസ്സാ’’തി വുത്തത്താ സംസാരസാഗരേ പരിവത്തമാനകസംകിലേസദാസപുഥുജ്ജനസങ്ഖാതമച്ഛേ ഗണ്ഹിതും മാരമഹാകേവട്ടേന പക്ഖിത്തബളിസസങ്ഖാതഇത്ഥിരൂപസദ്ദാദിപഞ്ചകാമഗുണാ- മിസാവുതകാമരാഗാദികിലേസമഹാബളിസം തദങ്ഗപ്പഹാനവീതിക്കമപ്പഹാനാദിവസേന പജഹന്തേ വിനയപഞ്ഞത്തിസങ്ഖാതേ സാസനേതി അധിപ്പായോ.

ഏത്ഥ ച സാരമതേ ഇധ ഇമസ്മിം വിനയവിനിച്ഛയേ യോ പന ന രമതേ, സോ പുഗ്ഗലോ അനയൂപരമേ തതോ ഏവ പരമേ ഉത്തമേ സുജനസ്സ സുഖാനയനേ നയനേ നയനുപമേ വിനയേ രതോ അഭിരതോ പധാനരതോപി വിനയേ അജ്ഝായനാദീസു യോഗമാപജ്ജന്തോപി പടു ഹോതി പടുതരോ ഹോതി കിം, ന ഹോതേവ. തസ്മാ വിനയേ പാടവത്ഥിനാ ഏത്ഥേവ സക്കച്ചാഭിയോഗോ കാതബ്ബോതി സങ്ഖേപതോ സാധിപ്പായാ അത്ഥയോജനാ വേദിതബ്ബാ. അഥ വാ പധാനേ ചതുബ്ബിധേ സമ്മപ്പധാനേ വീരിയേ രതോ അഭിരതോ യോ പന നരോ സാരമതേ ഇധ ഇമസ്മിം വിനയവിനിച്ഛയേ യതോ രമതേ, അതോ തസ്മാ സോ അനയൂപരമേ സുജനസ്സ സുഖാനയനേ വിനയേ പടു ഹോതി കുസലോ ഹോതീതി യോജനാതി നോ ഖന്തി.

ഹിതവിഭാവനം ഹിതപ്പകാസകം ഭാവനം ഭാവനീയം ആസേവിതബ്ബം സുരസമ്ഭവം സുരസം സമാനം സുരസം ഭൂതം സമ്ഭവം സുഖഹേതുകം ഇമം വിനയവിനിച്ഛയം യോ അവേദി അഞ്ഞാസി, സോ പുഗ്ഗലോ മാരബളിസാസനേ മാരവിസയപ്പഹാനകരേ, അഥ വാ മാരബളിസസ്സ മാരസ്സ വത്ഥുകാമാമിസാവുതകിലേസകാമബളിസസ്സ അസനേ വജ്ജമാനേ സാസനേ തിവിധേപി ജിനസാസനേ, തത്ഥാപി പടിപത്തിപടിവേധാനം പതിട്ഠാനഭൂതേ പരിയത്തിസാസനേ, തത്രാപി സകലസാസനസ്സ ജീവിതസമാനേ വിനയപഞ്ഞത്തിസങ്ഖാതപരിയത്തിസാസനേകദേസേ പാലിനാ വിനയപരിയത്തിയം ഏതദഗ്ഗേ ഠപനേന സാസനപാലനേ തംമൂലഭാവതോ പാലസങ്ഖാതവിനയപരിയത്തിയാ പസത്ഥതരേന ഉപാലിനാ ഉപാലിമഹാഥേരേന സമോ ഭവതീതി യോജനാ.

ഇതി വിനയത്ഥസാരസന്ദീപനിയാ

വിനയവിനിച്ഛയവണ്ണനായ

പഠമപാരാജികകഥാവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുതിയപാരാജികകഥാവണ്ണനാ

൩൯. ഇദാനി ദുതിയം പാരാജികവിനിച്ഛയം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘ആദിയന്തോ’’തിആദി. തത്ഥ ‘‘ഥേയ്യചിത്തേനാ’’തി പാഠസേസോ. സോ ച പച്ചത്തേകവചനന്തേഹി സബ്ബപദേഹി യോജേതബ്ബോ, ഥേയ്യചിത്തേന ആദിയന്തോ പരാജിതോതി സമ്ബന്ധോ. പരസന്തകം ആരാമാദിം അഭിയുഞ്ജിത്വാ സാമികം പരാജേത്വാ ഥേയ്യചിത്തേന ഗണ്ഹന്തോ തദത്ഥായ കതേ പുബ്ബപയോഗേ ദുക്കടം, സാമികസ്സ വിമതുപ്പാദനേ ഥുല്ലച്ചയഞ്ച ആപജ്ജിത്വാ തസ്സ ച അത്തനോ ച ധുരനിക്ഖേപേന പാതിമോക്ഖസംവരസീലസമ്പത്തിയാ അദായാദോ ഹുത്വാ പരാജിതോ ഹോതീതി വുത്തം ഹോതി.

‘‘തഥാ’’തി ച ‘‘അപീ’’തി ച ‘‘പരാജിതോ’’തി ച ‘‘ഥേയ്യചിത്തേനാ’’തി ഇമിനാ സഹ ഏകതോ കത്വാ ‘‘ഹരന്തോ’’തിആദീഹി ചതൂഹിപി പദേഹി യോജേതബ്ബം. ഥേയ്യചിത്തേന ഹരന്തോപി തഥാ പരാജിതോതി യോജനാ സീസാദീഹി പരസന്തകം ഭണ്ഡം ഹരന്തോ ഥേയ്യചിത്തേന ഭണ്ഡസ്സ ആമസനേ ദുക്കടഞ്ച ഫന്ദാപനേ ഥുല്ലച്ചയഞ്ച ആപജ്ജിത്വാ സീസതോ ഖന്ധോഹരണാദിപയോഗം കരോന്തോപി തഥാ പരാജിതോ ഹോതീതി അത്ഥോ.

ഥേയ്യചിത്തേന അവഹരന്തോപി തഥാ പരാജിതോതി യോജനാ. അയം പനേത്ഥ അത്ഥോ – അഞ്ഞേഹി സങ്ഗോപനാദിം സന്ധായ അത്തനി ഉപനിക്ഖിത്തഭണ്ഡം ‘‘ദേഹി മേ ഭണ്ഡ’’ന്തി ചോദിയമാനോ ‘‘ന മയാ ഗഹിത’’ന്തിആദിനാ മുസാ വത്വാ ഥേയ്യചിത്തേന ഗണ്ഹന്തോപി തസ്സ വിമതുപ്പാദനേ ഥുല്ലച്ചയമാപജ്ജിത്വാ തഥേവ ധുരനിക്ഖേപേന പരാജിതോ ഹോതീതി. ‘‘നാഹം അഗ്ഗഹേസി’’ന്തിആദിനാ അവജാനിത്വാ പടിക്ഖിപിത്വാ ഹരന്തോ ‘‘അവഹരന്തോ’’തി വുത്തോ.

ഥേയ്യചിത്തേന ഇരിയാപഥം വികോപേന്തോപി തഥാ പരാജിതോതി യോജനാ. യം പന അഞ്ഞേസം ഭണ്ഡഹരണകമനുസ്സാദീനമഞ്ഞതരം ‘‘തേന ഭണ്ഡേന സഹ ഗണ്ഹാമീ’’തി ഭണ്ഡം ഹരന്തം ഥേയ്യചിത്തേന നിവാരേത്വാ അത്തനാ ഇച്ഛിതദിസാഭിമുഖം കത്വാ തസ്സ പകതിഇരിയാപഥം വികോപേന്തോപി പഠമപാദുദ്ധാരേന ഥുല്ലച്ചയമാപജ്ജിത്വാ ദുതിയപദവാരാതിക്കമേന തഥേവ പരാജിതോ ഹോതീതി അത്ഥോ.

ഥേയ്യചിത്തേന ഠാനാ ചാവേന്തോപി തഥാ പരാജിതോതി യോജനാ. ഥലാദീസു ഠിതം ഭണ്ഡം ഥേയ്യചിത്തേന അവഹരിതുകാമതായ ഠിതട്ഠാനതോ അപനേന്തോപി ദുതിയപരിയേസനാദീസു ആമസനാവസാനേസു സബ്ബേസുപി പയോഗേസു ദുക്കടാനി ച ഫന്ദാപനേ ഥുല്ലച്ചയഞ്ച ആപജ്ജിത്വാ ഉപരി വക്ഖമാനപ്പകാരേസു വിയ ഠിതട്ഠാനതോ കേസഗ്ഗമത്തമ്പി അപനേന്തോ തഥേവ പരാജിതോ ഹോതീതി അത്ഥോ.

ഏവമേതായ ഗാഥായ ‘‘ആദിയേയ്യ ഹരേയ്യ അവഹരേയ്യ ഇരിയാപഥം വികോപേയ്യ ഠാനാചാവേയ്യ സങ്കേതം വീതിനാമേയ്യാ’’തി (പാരാ. ൯൨) പദഭാജനാഗതേസു ഛസു പദേസു ആദോ പഞ്ച പദാനി സങ്ഗഹേത്വാ ഛട്ഠം പദം കസ്മാ ന സങ്ഗഹിതന്തി ചേ? അയം ഗാഥാ ന തംപദഭാജനം ദസ്സേതും വുത്താ, അഥ ഖോ തേസം പദാനം വിനിച്ഛയം സന്ധായ അട്ഠകഥാസു (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൯൨) വുത്തപഞ്ചവീസതിഅവഹാരേ ദസ്സേതും തദവയവഭൂതപഞ്ചപഞ്ചകാനി ദസ്സേതുകാമേന വുത്താ, തസ്മാ ഏത്ഥ ഛട്ഠം പദം ന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. അഥ വാ വക്ഖമാനേ തതിയപഞ്ചകേ നിസ്സഗ്ഗിയാവഹാരപദേന, പഞ്ചമപഞ്ചകേ പരികപ്പാവഹാരപദേന ച സങ്ഗയ്ഹമാനത്താ ഏത്ഥ നാനേകഭണ്ഡപഞ്ചകദ്വയം അസങ്കരതോ ദസ്സേതും ഛട്ഠം പദം ന ഗഹിതന്തി വേദിതബ്ബം.

൪൦. ഇമസ്മിം അദിന്നാദാനപാരാജികേ വത്ഥുമ്ഹി ഓതിണ്ണേ കത്തബ്ബവിനിച്ഛയസ്സ പഞ്ചവീസതിഅവഹാരാനം അങ്ഗാനി ഹോന്തി, തേ ച നാനാഭണ്ഡപഞ്ചകം ഏകഭണ്ഡപഞ്ചകം സാഹത്ഥികപഞ്ചകം പുബ്ബപയോഗപഞ്ചകം ഥേയ്യാവഹാരപഞ്ചകന്തി നിദ്ദിട്ഠാ പഞ്ചപഞ്ചകഭേദാ, തത്ഥ ഇമായ ഗാഥായ നാനേകഭണ്ഡപഞ്ചകദ്വയപ്പഭേദേ ദസ അവഹാരേ സങ്ഗഹേത്വാ അവസേസപഞ്ചകത്തയം ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥാ’’തി ആരദ്ധം. തത്ഥ തത്ഥാതി തിസ്സം ഗാഥായം. നാനേകഭണ്ഡാനന്തി നാനാ, ഏകോ ച ഭണ്ഡോ യേസന്തി വിഗ്ഗഹോ. സവിഞ്ഞാണകഅവിഞ്ഞാണകഭണ്ഡവസേന നാനാഭണ്ഡപഞ്ചകഞ്ച സവിഞ്ഞാണകഭണ്ഡവസേനേവ ഏകഭണ്ഡപഞ്ചകഞ്ച വേദിതബ്ബം. പഞ്ച പരിമാണാ യേസന്തേ പഞ്ചകാ, തേസം. അവഹാരാതി അവഹരണാനി, ചോരകമ്മാനീതി വുത്തം ഹോതി. ഏതേതി അനന്തരഗാഥായ ‘‘ആദിയന്തോ’’തിആദിനാ നിദ്ദിട്ഠാ ആദിയന്താദയോ. പടിപത്തിസന്താനേ വിസേസം വിനിച്ഛയം ഭാവേതി ഉപ്പാദേതീതി വിഭാവീ, വിനയധരോ, തേന വിഭാവിനാ. വിഞ്ഞാതബ്ബാതി പരേസം ആരാമാദിസവിഞ്ഞാണകവത്ഥൂനി വാ ദാസമയൂരാദിം കേവലം സവിഞ്ഞാണകവത്ഥുമത്തം വാ അവഹരിതും കതാ യഥാവുത്തസരൂപാ ആദിയനാദയോ ഠാനാചാവനപരിയോസാനാ പഞ്ച അവഹാരാ യഥാവുത്തനാനാഭണ്ഡഏകഭണ്ഡവിസയാ ഹുത്വാ പവത്തന്തീതി നാനാഭണ്ഡപഞ്ചകം ഏകഭണ്ഡപഞ്ചകന്തി ദസ അവഹാരാ ഭവന്തീതി വിനയധരേന ഓതിണ്ണസ്സ വത്ഥുനോ വിനിച്ഛയോപകാരകത്താ തഥതോ ഞാതബ്ബാതി അത്ഥോ.

൪൧. ഏവം പഞ്ചവീസതി അവഹാരേ ദസ്സേതും വത്തബ്ബേസു പഞ്ചസു പഞ്ചകേസു നാനേകഭണ്ഡപഞ്ചകാനി ദ്വേ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അവസേസപഞ്ചകത്തയം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘സാഹത്ഥാ’’തിആദി. തത്ഥ സാഹത്ഥോതി സകോ ഹത്ഥോ, തേന നിബ്ബത്തോ, തസ്സ വാ സമ്ബന്ധീതി സാഹത്ഥോ, അവഹാരോ, ചോരേന സഹത്ഥാ കതോ അവഹാരോതി അത്ഥോ. ആണത്തികോ ചേവാതി ആണത്തിയാ നിബ്ബത്തോ ആണത്തികോ, അവഹാരോ, ചോരസ്സ ‘‘ഇമം നാമ ഭണ്ഡം ഗണ്ഹാ’’തി യസ്സ കസ്സചി ആണാപനേന സിദ്ധോ അവഹാരോ ച. നിസ്സഗ്ഗോതി നിസ്സജ്ജനം നിസ്സഗ്ഗോ, അവഹാരോ, സുങ്കഘാതട്ഠാനേ, പരികപ്പിതോകാസേ വാ ഠത്വാ ഭണ്ഡസ്സ ബഹി പാതനന്തി വുത്തം ഹോതി.

അത്ഥസാധകോതി പാരാജികാപത്തിസങ്ഖാതം അത്ഥം സാധേതീതി അത്ഥസാധകോ, സോ അവഹാരോ ച യഥാണത്തികം അവിരാധേത്വാ ഏകംസേന അവഹരന്തസ്സ ‘‘അസുകസ്സ ഭണ്ഡം അവഹരാ’’തി അവിസേസേന വാ അവഹരിതബ്ബവത്ഥുവിസേസോ ഗഹണകാലോ ഗഹണദേസോ ഗഹണാകാരോ ചാതി ഏവമാദിവിസേസാനമഞ്ഞതരേന വിസേസേത്വാ വാ ആണാപനഞ്ച ഏകംസേന പാദഗ്ഘനകതേലപിവനകം ഉപാഹനാദികിഞ്ചിവത്ഥും തേലഭാജനാദീസു പാതനാദിപ്പയോഗോ ചാതി ഏവമാദിപ്പയോഗോ ച കിരിയാസിദ്ധിയാ പുരേതരമേവ പാരാജികസങ്ഖാതസ്സ അത്ഥസ്സ സാധനതോ അത്ഥസാധകോ അവഹാരോ ചാതി വുത്തം ഹോതി.

ധുരനിക്ഖേപനഞ്ചാതി ധുരസ്സ നിക്ഖേപനം ധുരനിക്ഖേപനം, തഞ്ച അവഹാരോ, പരസന്തകാനം ആരാമാദീനം അഭിയോഗവിസയേ ച ഉപനിക്ഖിത്തസ്സ ഭണ്ഡാദിനോ വിസയേ ച ചോരസ്സ സാമിനോ വിസ്സജ്ജനേ ച സാമിനോ ച, യദാ കദാചി യഥാകഥഞ്ചി ഗണ്ഹിസ്സാമീതി ഗഹണേ നിരുസ്സാഹഭാവസങ്ഖാതോ ധുരനിക്ഖേപാവഹാരോ ചാതി വുത്തം ഹോതി. ഇതി ഇദം ധുരനിക്ഖേപനഞ്ച യഥാവുത്തപ്പകാരം സാഹത്ഥാദിചതുക്കഞ്ച പഞ്ചന്നം അവഹാരാനം സമൂഹോ പഞ്ചകം, സാഹത്ഥാദിപഞ്ചകം ‘‘സാഹത്ഥപഞ്ചക’’ന്തി വുച്ചതി. ആദി-സദ്ദോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോതി വേദിതബ്ബം.

൪൨. പുബ്ബസഹപയോഗാ ചാതി ഏത്ഥ ‘‘പുബ്ബപയോഗോ സഹപയോഗോ’’തി പയോഗ-സദ്ദോ പച്ചേകം യോജേതബ്ബോ. ‘‘ആണത്തിവസേന പുബ്ബപയോഗോ വേദിതബ്ബോ’’തി അട്ഠകഥാവചനതോ (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൯൨) യഥാണത്തികമവിരാധേത്വാ ഗണ്ഹതോ ‘‘അസുകസ്സ ഇത്ഥന്നാമം ഭണ്ഡം അവഹരാ’’തി ആണാപനം പുബ്ബപയോഗോ നാമ അവഹാരോ. കായേന, വാചായ വാ പയുജ്ജനം ആണാപനം പയോഗോ, ആണത്തസ്സ ഭണ്ഡഗ്ഗഹണതോ പുബ്ബത്താ പുബ്ബോ ച സോ പയോഗോ ചാതി പുബ്ബപയോഗോ അവഹാരോതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘ഠാനാചാവനവസേന സഹപയോഗോ വേദിതബ്ബോ’’തി അട്ഠകഥാവചനസ്സ ഉപലക്ഖണപദത്താ ഠാനാചാവനഞ്ച പരായത്തഭൂമിഗഹണേ ഖീലസങ്കമനാദികഞ്ച സഹപയോഗോ അവഹാരോതി വേദിതബ്ബോ.

സംവിദാഹരണന്തി ബഹൂഹി ഏകതോ ഹുത്വാ ‘‘ഇദം നാമ ഭണ്ഡം അവഹരിസ്സാമാ’’തി സംവിദഹിത്വാ സബ്ബേഹി, ഏകതോ വാ സബ്ബേസം അനുമതിയാ ഏകേന വാ ഗന്ത്വാ പരസന്തകസ്സ ഥേയ്യചിത്തേന ഹരണസങ്ഖാതോ സംവിദാവഹാരോ ച. സമം ഏകീ ഹുത്വാ വിസും ഏകേനാപി ഥേയ്യചിത്തേന പാദേ വാ പാദാരഹേ വാ ഗഹിതേ കതമന്തനാനം സബ്ബേസമ്പി പാരാജികം ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. സംവിദഹിത്വാ മന്തേത്വാ അവഹരണം സംവിദാഹരണം. നിരുത്തിനയേന സദ്ദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ. ‘‘സംവിദാഹരണ’’ന്തി ‘‘സംവിദാവഹാരോ’’തി ഇമസ്സ വേവചനം. ‘‘സമ്ബഹുലാ സംവിദഹിത്വാ ഏകോ ഭണ്ഡം അവഹരതി, ആപത്തി സബ്ബേസം പാരാജികസ്സാ’’തി (പാരാ. ൧൧൮) വചനതോ ഏവം സഹകതമന്തനേസു ഏകേനാപി ഥേയ്യചിത്തേന പാദേ വാ പാദാരഹേ വാ ഗഹിതേ കതമന്തനാനം സബ്ബേസം പാരാജികം ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം.

സങ്കേതകമ്മന്തി പുബ്ബണ്ഹാദികാലപരിച്ഛേദേന സഞ്ജാനനം സങ്കേതോ, തേന കതം കമ്മം അവഹരണം സങ്കേതകമ്മം നാമ. തം പന പുരേഭത്താദീസു കഞ്ചി കാലം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ‘‘ഇമസ്മിം കാലേ ഇത്ഥന്നാമം ഭണ്ഡം അവഹരാ’’തി വുത്തേ തസ്മിംയേവ കാലേ തംയേവ യഥാവുത്തം ഭണ്ഡം അവഹരതി ചേ, സങ്കേതകാരകസ്സ സങ്കേതക്ഖണേയേവ പാരാജികന്തി സങ്ഖേപതോ വേദിതബ്ബം.

നേമിത്തന്തി പരഭണ്ഡാവഹാരസ്സ ഹേതുത്താ അക്ഖിനിഖണനാദി നിമിത്തം നാമ, തേന നിബ്ബത്തം നേമിത്തം, അവഹരണസങ്ഖാതകമ്മം അവഹാരോ. ‘‘മയാ അക്ഖിമ്ഹി നിഖണിതേ വാ ഭമുമ്ഹി ഉക്ഖിത്തേ വാ ഇത്ഥന്നാമം ഭണ്ഡം അവഹരാ’’തി ആണത്തേന തം നിമിത്തം ദിസ്വാ വുത്തമേവ ഭണ്ഡം വുത്തനിയാമമവിരാധേത്വാ ഗഹിതം ചേ, നിമിത്തകാരകസ്സ നിമിത്തകരണക്ഖണേയേവ പാരാജികം ഹോതി. വുത്തനിയാമം വിരാധേത്വാ ഗഹിതം ചേ, നിമിത്തകാരകോ മുച്ചതി, അവഹാരകസ്സേവ പാരാജികം. പുബ്ബപയോഗോ ആദി യസ്സ തം പുബ്ബപയോഗാദി, പുബ്ബപയോഗാദി ച തം പഞ്ചകഞ്ചാതി വിഗ്ഗഹോ.

൪൩. ഥേയ്യഞ്ച പസയ്ഹഞ്ച പരികപ്പോ ച പടിച്ഛന്നോ ച കുസോ ച ഥേയ്യപസയ്ഹപരികപ്പപടിച്ഛന്നകുസാ, തേ ആദീ ഉപപദഭൂതാ യേസം അവഹാരാനം തേ ഥേയ്യ…പേ… കുസാദികാ, അവഹാരാ, ഇമിനാ ഥേയ്യാവഹാരോ ച…പേ… കുസാവഹാരോ ചാതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥ ഥേയ്യാവഹാരോതി ഥേനോ വുച്ചതി ചോരോ, തസ്സ ഭാവോ ഥേയ്യം, ഏത്ഥ ന-കാരലോപോ നിരുത്തിനയേന ദട്ഠബ്ബോ, തേന അവഹരണം ഥേയ്യാവഹാരോ, സന്ധിച്ഛേദാദിവസേന അദിസ്സമാനേന ഗഹണഞ്ച കൂടമാനകൂടകഹാപണാദീഹി വഞ്ചേത്വാ ഗഹണഞ്ച ഥേയ്യാവഹാരോ.

പസയ്ഹ അഭിഭവിത്വാ അവഹരണം പസയ്ഹാവഹാരോ, ഗാമവിലോപകാ വിയ സാമികേ അഭിഭവിത്വാ ഗഹണഞ്ച രാജഭടാദയോ വിയ അഭിഭവിത്വാ നിബദ്ധകരഗ്ഗഹണേ അധികഗ്ഗഹണഞ്ച പസയ്ഹാവഹാരോ.

വത്ഥസുത്താദികം പരിച്ഛിജ്ജ കപ്പേത്വാ അവഹരണം പരികപ്പാവഹാരോ, സോ ച ഭണ്ഡോകാസപരികപ്പവസേന ദുവിധോ ഹോതി. തത്ഥ നിക്ഖിത്തഭണ്ഡം അന്ധകാരപ്പദേസം പവിസിത്വാ സുത്താദിഭണ്ഡാനി തത്ഥ നിക്ഖിത്താനി, തേ പേളാദയോ ഗണ്ഹന്തസ്സ ‘‘വത്ഥാനി ചേ ഗണ്ഹിസ്സാമി, സുത്താനി ചേ ന ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തിആദിനാ നയേന പരികപ്പേത്വാ ഉക്ഖിപനം ഭണ്ഡപരികപ്പപുബ്ബകത്താ ഭണ്ഡപരികപ്പാവഹാരോ നാമ. ആരാമപരിവേണാദീനി പവിസിത്വാ ലോഭനീയം ഭണ്ഡം ദിസ്വാ ഗബ്ഭപാസാദതലപമുഖമാളകപാകാരദ്വാരകോട്ഠകാദിം യം കിഞ്ചി ഠാനം പരികപ്പേത്വാ ‘‘ഏത്ഥന്തരേ ദിട്ഠോ ചേ, ഓലോകേതും ഗഹിതം വിയ ദസ്സാമി, നോ ചേ, ഹരിസ്സാമീ’’തി പരികപ്പേത്വാ ആദായ ഗന്ത്വാ പരികപ്പിതട്ഠാനാതിക്കമോ ഓകാസപരികപ്പപുബ്ബകത്താ ഓകാസപരികപ്പാവഹാരോ നാമാതി സങ്ഖേപതോ വേദിതബ്ബോ.

തിണപണ്ണാദീഹി പടിച്ഛന്നസ്സ ഭണ്ഡസ്സ അവഹരണം പടിച്ഛന്നാവഹാരോ, ഉയ്യാനാദീസു കീളമാനേഹി വാ സങ്ഘപരിവിസന്തേഹി വാ മനുസ്സേഹി ഓമുഞ്ചിത്വാ ഠപിതം അലങ്കാരാദികം യം കിഞ്ചി ഭണ്ഡം ദിസ്വാ ‘‘ഓണമിത്വാ ഗണ്ഹന്തേ ആസങ്കന്തീ’’തി ഠത്വാ തിണപണ്ണപംസുവാലുകാദീഹി പടിച്ഛാദേത്വാ സാമികേസു പരിയേസിത്വാ അദിസ്വാ സാലയേസു ഗതേസു പച്ഛാ ഥേയ്യചിത്തേന ഗഹണഞ്ച തദേവ ഭണ്ഡം കദ്ദമാദീസു ഥേയ്യചിത്തേന അങ്ഗുട്ഠാദീഹി പീളേത്വാ ഓസീദാപേത്വാ ഹേട്ഠാഭാഗേന ഫുട്ഠട്ഠാനം ഉപരിഭാഗേന അതിക്കമനഞ്ച പടിച്ഛന്നാവഹാരോതി വുത്തം ഹോതി.

കുസേന അവഹാരോ കുസാവഹാരോ, ഥേയ്യചിത്തേന കുസം സങ്കാമേത്വാ പരകോട്ഠാസസ്സ അഗ്ഘേന മഹന്തസ്സ വാ സമസമസ്സ വാ ഗഹണന്തി അത്ഥോ. യോ പന ഭിക്ഖു കുസപാതനേന സങ്ഘസ്സ ചീവരേസു ഭാജിയമാനേസു അത്തനോ കോട്ഠാസേന സമം വാ അധികം വാ ഊനകം വാ അഗ്ഘേന പഞ്ചമാസകം വാ അതിരേകപഞ്ചമാസകം വാ അഗ്ഘനകം അഞ്ഞസ്സ കോട്ഠാസം അവഹരിതുകാമോ അത്തനോ കോട്ഠാസേ പതിതം കുസം പരകോട്ഠാസേ പാതേതുകാമോ ഉദ്ധരതി, തങ്ഖണേ ച പരസ്സ കോട്ഠാസേ പാതിതക്ഖണേ ച ന പാരാജികം അനാപജ്ജിത്വാ പരകോട്ഠാസതോ പരനാമലിഖിതം കുസം ഉക്ഖിപേന്തോ തതോ കേസഗ്ഗമത്തമ്പി അപനാമേതി, പാരാജികോ ഹോതി. യദി പഠമം പരകോട്ഠാസതോ കുസം ഉദ്ധരതി, ഉദ്ധടക്ഖണേ ച അത്തനോ കോട്ഠാസേ പാതിതക്ഖണേ ച സകനാമലിഖിതം കുസം ഉദ്ധരണക്ഖണേ ച പാരാജികം അനാപജ്ജിത്വാ പരകോട്ഠാസേ പാതനക്ഖണേ ഹത്ഥതോ കേസഗ്ഗമത്തമ്പി മുത്തേ പാരാജികോ ഹോതി.

യദി ദ്വേപി കുസേ പടിച്ഛാദേത്വാ സബ്ബേസു ഭിക്ഖൂസു സകസകകോട്ഠാസം ആദായ ഗതേസു യസ്മിം കുസം പടിച്ഛാദേസി, തസ്സ സാമികേന ആഗന്ത്വാ ‘‘മയ്ഹം കുസോ കസ്മാ ന ദിസ്സതീ’’തി വുത്തേ ചോരോ ‘‘മയ്ഹമ്പി കുസോ ന ദിസ്സതീ’’തി വത്വാ അത്തനോ കോട്ഠാസം തസ്സ സന്തകം വിയ ദസ്സേത്വാ തസ്മിം വിവദിത്വാ വാ അവിവദിത്വാ വാ ഗഹേത്വാ ഗതേ ഇതരം കോട്ഠാസം ഉദ്ധരതി ചേ, ഉദ്ധടക്ഖണേയേവ പാരാജികോ ഹോതി. യദി പരോ ‘‘മയ്ഹം കോട്ഠാസം തുയ്ഹം ന ദേമി, ത്വം തുയ്ഹം കോട്ഠാസം വിചിനിത്വാ ഗണ്ഹാഹീ’’തി വദതി, ഏവം വുത്തേ സോ അത്തനോ അസ്സാമികഭാവം ജാനന്തോപി പരസ്സ കോട്ഠാസം ഉദ്ധരതി, ഉദ്ധടക്ഖണേ പാരാജികോ ഹോതി. യദി പരോ വിവാദഭീരുകത്താ ‘‘കിം വിവാദേനാ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘മയ്ഹം വാ പത്തം ഹോതു തുയ്ഹം വാ, വരകോട്ഠാസം ത്വം ഗണ്ഹാഹീ’’തി വദേയ്യ, ദിന്നകം നാമ ഗഹിതം ഹോതീതി പാരാജികം ന ഹോതീതി. യദി ‘‘തവ രുച്ചനകം ഗണ്ഹാഹീ’’തി വുത്തോ വിവാദഭയേന അത്തനോ പത്തം വരഭാഗം ഠപേത്വാ ലാമകഭാഗം ഗഹേത്വാ ഗതോ, ചോരോ പച്ഛാ ഗണ്ഹന്തോ വിചിതാവസേസം നാമ അഗ്ഗഹേസീതി പാരാജികോ ന ഹോതി. ഏവം കുസാവഹാരവിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. അയമേത്ഥ പഞ്ചവീസതിയാ അവഹാരേസു സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന സമന്തപാസാദികായ വിനയസംവണ്ണനായ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ.

൪൪. ഏത്താവതാ അദിന്നാദാനപാരാജികസ്സ വിനിച്ഛയാവയവരൂപേന ഉഗ്ഗഹേതബ്ബേ പഞ്ചവീസതി അവഹാരേ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അദിന്നാദാനവിനിച്ഛയേ സമ്പത്തേ സഹസാ ആപത്തിം അനാരോപേത്വാ പഠമം ഓലോകേതബ്ബാനി പഞ്ച ഠാനാനി ദസ്സേതും ‘‘വത്ഥുകാലഗ്ഘദേസേ ചാ’’തിആദി ആരദ്ധം.

തത്ഥ വത്ഥു നാമ അവഹടഭണ്ഡം. കിം വുത്തം ഹോതി? അവഹാരകേന ‘‘മയാ ഇത്ഥന്നാമം ഭണ്ഡം അവഹട’’ന്തി വുത്തേപി തസ്സ ഭണ്ഡസ്സ സസ്സാമികഅസ്സാമികഭാവം ഉപപരിക്ഖിത്വാ സസ്സാമികം ചേ, അവഹാരകാലേ തേസം സാലയഭാവം വാ നിരാലയഭാവം വാ നിയമേത്വാ സാലയകാലേ ചേ ഗഹിതം, ഭണ്ഡം അഗ്ഘാപേത്വാ മാസകം വാ ഊനമാസകം വാ ഹോതി, ദുക്കടേന, അതിരേകമാസകം വാ ഊനപഞ്ചമാസകം വാ ഹോതി, ഥുല്ലച്ചയേന, പഞ്ചമാസകം വാ അതിരേകപഞ്ചമാസകം വാ ഹോതി, പാരാജികേന കാതബ്ബോ. സാമികാനം നിരാലയകാലേ ചേ ഗഹിതം, നത്ഥി പാരാജികം. ഭണ്ഡസാമികേ പന ഭണ്ഡം ആഹരാപേന്തേ തം വാ ഭണ്ഡം തദഗ്ഘനകം വാ ദാതബ്ബന്തി.

കാലോ നാമ അവഹാരകാലോ. ഭണ്ഡം നാമേതം കദാചി മഹഗ്ഘം ഹോതി, കദാചി സമഗ്ഘം. തസ്മാ അവഹടഭണ്ഡസ്സ അഗ്ഘം പരിച്ഛിന്ദന്തേഹി അവഹടകാലാനുരൂപം കത്വാ പരിച്ഛിന്ദനത്ഥം കാലവിനിച്ഛയോ കാതബ്ബോതി വുത്തം ഹോതി.

അഗ്ഘോ നാമ അവഹടഭണ്ഡസ്സ അഗ്ഘോ. ഏത്ഥ ച സബ്ബദാ ഭണ്ഡാനം അഗ്ഘോ സമാനരൂപോ ന ഹോതി, നവഭണ്ഡം മഹഗ്ഘം ഹോതി, പുരാണം ചേ സമഗ്ഘം. തസ്മാ അവഹാരകാലേ ഭണ്ഡസ്സ നവഭാവം വാ പുരാണഭാവം വാ നിയമേത്വാ അഗ്ഘോ പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബോതി അധിപ്പായോ.

ദേസോ ചാതി ഭണ്ഡാവഹാരദേസോ. ഏത്ഥ ച സബ്ബസ്സാപി ഭണ്ഡസ്സ ഉട്ഠാനദേസേ സമഗ്ഘം ഹുത്വാ അഞ്ഞത്ഥ മഹഗ്ഘത്താ അവഹടഭണ്ഡേ അഗ്ഘം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ തദനുരൂപാ ആപത്തിയോ നിയമന്തേഹി അഗ്ഘം പരിച്ഛിന്ദനത്ഥായ അവഹാരദേസം നിയമേത്വാ തസ്മിം ദേസേ അഗ്ഘവസേന തദനുരൂപാ ആപത്തിയോ കാരേതബ്ബാതി അധിപ്പായോ.

പരിഭോഗോ നാമ അവഹടഭണ്ഡേ അവഹാരതോ പുബ്ബേ പരേഹി കതപരിഭോഗോ. ഏത്ഥ ച യസ്സ കസ്സചി ഭണ്ഡസ്സ പരിഭോഗേന അഗ്ഘോ പരിഹായതീതി ഭണ്ഡസാമികം പുച്ഛിത്വാ തസ്മിം ഭണ്ഡേ നവേപി ഏകവാരമ്പി യേന കേനചി പകാരേന പരിഭുത്തേ പരിഹാപേത്വാ അഗ്ഘോ പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബോതി വുത്തം ഹോതി.

ഏവമാദിനാ നയേന ഏതാനി പഞ്ച ഠാനാനി ഉപപരിക്ഖിത്വാവ വിനിച്ഛയോ കാതബ്ബോതി ദസ്സേതുമാഹ ‘‘പഞ്ചപി ഞത്വാ ഏതാനി കത്തബ്ബോ പണ്ഡിതേന വിനിച്ഛയോ’’തി.

൪൫. ഏത്താവതാ അദിന്നാദാനവിനിച്ഛയാവയവഭൂതേ പഞ്ചവീസതി അവഹാരേ ച പഞ്ചട്ഠാനാവലോകനഞ്ച ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അനാഗതേ പാപഭിക്ഖൂനം ലേസോകാസപിദഹനത്ഥം പരസന്തകം യം കിഞ്ചി വത്ഥും യത്ഥ കത്ഥചി ഠിതം യേന കേനചി പകാരേന ഗണ്ഹതോ മോക്ഖാഭാവം ദസ്സേതുകാമേന തഥാഗതേന യാ പനേതാ –

ഭൂമട്ഠഞ്ച ഥലട്ഠഞ്ച;

ആകാസട്ഠ മഥാപരം;

വേഹാസട്ഠോ ദകട്ഠഞ്ച;

നാവാ യാനട്ഠമേവ ച.

ഭാരാ രാമ വിഹാരട്ഠം;

ഖേത്ത വത്ഥുട്ഠമേവ ച;

ഗാമാ രഞ്ഞട്ഠ മുദകം;

ദന്തപോനോ വനപ്പതി.

ഹരണകോ പനിധി ചേവ;

സുങ്കഘാതകം പാണകാ;

അപദം ദ്വിപദഞ്ചേവ;

ചതുപ്പദം ബഹുപ്പദം.

ഓചരകോണിരക്ഖോ ച;

സംവിദാഹരണമ്പി ച;

സങ്കേതകമ്മം നിമിത്ത-

മിതി തിം സേത്ഥ മാതികാ. –

നിക്ഖിത്താ, താസം യഥാക്കമം പദഭാജനേ, തദട്ഠകഥായ ച ആഗതനയേന വിനിച്ഛയം ദസ്സേതുകാമോ പഠമം താവ ഭൂമട്ഠേ വിനിച്ഛയം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘ദുതിയം വാപീ’’തിആദി.

തത്ഥ ദുതിയം ഥേയ്യചിത്തേന പരിയേസതോ ദുക്കടന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏവം സബ്ബപദേസു. ഉപരി സഞ്ജാതാഹി രുക്ഖലതാഹി, ഇട്ഠകപാസാണാദീഹി ച സഞ്ഛന്നം മഹാനിധിം ഉദ്ധരിതുകാമേന ‘‘മയാ ഏകേനേവ ന സക്കാ’’തി അത്തനോ അഞ്ഞം സഹായം പരിയേസിതും ഥേയ്യചിത്തേന സയിതട്ഠാനാ ഉട്ഠാനാദീസു സബ്ബപയോഗേസു ദുക്കടം ഹോതീതി അത്ഥോ. കുദാലം ഭൂമിഖണനത്ഥായ പിടകം വാപി പംസുഉദ്ധരണത്ഥായ യം കിഞ്ചി ഭാജനം. ഇമേസു ദ്വീസു കുദാലസ്സ ചേ ദണ്ഡോ നത്ഥി, ദണ്ഡത്ഥായ രുക്ഖതോ ദണ്ഡം ഛിന്ദതോ ച കുദാലോ ചേ ന ഹോതി, കുദാലകരണത്ഥായ അയോബീജം ഉദ്ധരണത്ഥായ അകപ്പിയപഥവിം ഖണന്തസ്സപി പച്ഛികരണത്ഥായ പണ്ണാനി ഛിന്ദതോപി പിടകവായനത്ഥായ വല്ലിം ഛിന്ദതോപി ഉഭയത്ഥാപി പരിയേസനേ മുസാ ഭണതോപി ദുക്കടഞ്ചേവ പാചിത്തിയഞ്ച, ഇതരപയോഗേസു ദുക്കടമേവാതി വേദിതബ്ബം.

ഗച്ഛതോതി ദുതിയാദിം പരിയേസിത്വാ ലദ്ധാ വാ അലദ്ധാ വാ നിധിട്ഠാനം ഗച്ഛന്തസ്സ പദേ പദേ ദുക്കടന്തി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച ‘‘ഥേയ്യചിത്തോ ദുതിയം വാ പരിയേസതീ’’തിആദി പാളിയം (പാരാ. ൯൪) ‘‘ഥേയ്യചിത്തോ’’തി വുത്തത്താ, ഇധ ‘‘ഥേയ്യചിത്തേനാ’’തി വചനതോ ‘‘ഇമം നിധിം ലഭിത്വാ ബുദ്ധപൂജം വാ കരിസ്സാമി, സങ്ഘഭത്തം വാ കരിസ്സാമീ’’തി ഏവമാദിനാ നയേന കുസലചിത്തപ്പവത്തിയാ സതി അനാപത്തീതി ദട്ഠബ്ബം. പുബ്ബയോഗതോതി അദിന്നാദാനസ്സ പുബ്ബപയോഗഭാവതോ, ദുതിയപരിയേസനാദീസു പുബ്ബപയോഗേസു ദുക്കടന്തി അത്ഥോ.

ദുക്കടഞ്ച അട്ഠവിധം ഹോതി പുബ്ബപയോഗദുക്കടം സഹപയോഗദുക്കടം അനാമാസദുക്കടം ദുരുപചിണ്ണദുക്കടം വിനയദുക്കടം ഞാതദുക്കടം ഞത്തിദുക്കടം പടിസ്സവദുക്കടന്തി. തത്ഥ ‘‘ഥേയ്യചിത്തോ ദുതിയം വാ കുദാലം വാ പിടകം വാ പരിയേസതി ഗച്ഛതി വാ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി വുത്തം പുബ്ബപയോഗദുക്കടം നാമ. ഇധ പാചിത്തിയട്ഠാനേ പാചിത്തിയം, ഇതരേസു പുബ്ബപയോഗേസു ദുക്കടം. ‘‘തത്ഥജാതകം കട്ഠം വാ ലതം വാ ഛിന്ദതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി വുത്തം സഹപയോഗദുക്കടം. ഇധ അദിന്നാദാനസഹിതപയോഗത്താ പാചിത്തിയവത്ഥുമ്ഹി, ഇതരത്ര ച ദുക്കടമേവാതി അയമേത്ഥ വിസേസോ. മുത്താമണിആദീസു ദസസു രതനേസു, സാലിആദീസു സത്തസു ധഞ്ഞേസു, സബ്ബേസു ച ആവുധഭണ്ഡാദീസു ആമസനപച്ചയാ ദുക്കടം അനാമാസദുക്കടം. കദലിനാളികേരപനസാദിരുക്ഖട്ഠമേവ ഫലം ആമസന്തസ്സ വുത്തം ദുക്കടം ദുരുപചിണ്ണദുക്കടം. ഉപചരണം ഉപചിണ്ണം, പരാമസനന്തി അത്ഥോ. ദുട്ഠു ഉപചിണ്ണം ദുരുപചിണ്ണം, ദുരുപചിണ്ണേ ദുക്കടം ദുരുപചിണ്ണദുക്കടം. ഭിക്ഖാചാരകാലേ പത്തേ രജസ്മിം പതിതേ പത്തം അപ്പടിഗ്ഗഹേത്വാ വാ അധോവിത്വാ വാ ഭിക്ഖാപടിഗ്ഗഹണേന ദുക്കടം വിനയദുക്കടം, വിനയേ പഞ്ഞത്തം ദുക്കടം വിനയദുക്കടം. കിഞ്ചാപി അവസേസദുക്കടാനിപി വിനയേ പഞ്ഞത്താനേവ, തഥാപി രുള്ഹിയാ മയൂരാദിസദ്ദേഹി മോരാദയോ വിയ ഇദമേവ തഥാ വുച്ചതി. ‘‘സുത്വാ ന വദന്തി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി വുത്തം ഞാതദുക്കടം നാമ. ഏകാദസസു സമനുഭാസനാസു ‘‘ഞത്തിയാ ദുക്കട’’ന്തി വുത്തം ഞത്തിദുക്കടം. ‘‘തസ്സ ഭിക്ഖവേ ഭിക്ഖുനോ പുരിമികാ ച ന പഞ്ഞായതി, പടിസ്സവേ ച ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (മഹാവ. ൨൦൭) വുത്തം പടിസ്സവദുക്കടം നാമ. ഇമേസു അട്ഠസു ദുക്കടേസു ഇധ ആപജ്ജിതബ്ബം ദുക്കടം പുബ്ബപയോഗദുക്കടം നാമ. തേനാഹ ‘‘പുബ്ബയോഗതോ’’തി. ഗാഥാബന്ധസുഖത്ഥം ഉപസഗ്ഗം അനാദിയിത്വാ ‘‘പുബ്ബപയോഗതോ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘പുബ്ബയോഗതോ’’തി വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം.

ഏത്ഥ ച കിഞ്ചാപി ഇമേസു ദുക്കടേസു അസങ്ഗഹിതാനി ഉഭതോവിഭങ്ഗാഗതാനി ദിവാസേയ്യാദിദുക്കടാനി ചേവ ഖന്ധകാഗതാനി ച ബഹൂനി ദുക്കടാനി സന്തി, താനി പനേത്ഥ വിനയദുക്കടേയേവ സങ്ഗഹിതബ്ബാനി. ‘‘വിനയേ പഞ്ഞത്തം ദുക്കടം വിനയദുക്കട’’ന്തി ഹി സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൯൪) വുത്തന്തി. അട്ഠകഥായം (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൯൪) പന രജോകിണ്ണദുക്കടസ്സേവ ‘‘വിനയദുക്കട’’ന്തി ഗഹണം ഉപലക്ഖണമത്തം. ഇതരഥാ അട്ഠ ദുക്കടാനീതി ഗണനാപരിച്ഛേദോയേവ നിരത്ഥകോ സിയാതി പുബ്ബപയോഗേ ദുക്കടാദീനമ്പി വിനയദുക്കടേയേവ സങ്ഗഹേതബ്ബഭാവേപി കതിപയാനി ദസ്സേത്വാ ഇതരേസമേകതോ ദസ്സനത്ഥം തേസം വിസും ഗഹണം സുത്തങ്ഗസങ്ഗഹിതത്തേപി ഗേയ്യഗാഥാദീനം അട്ഠന്നം വിസും ദസ്സനം വിയാതി വേദിതബ്ബം.

൪൬. തത്ഥജാതകം കട്ഠം വാതി തസ്മിം ചിരനിഹിതനിധൂപരി ജാതം അല്ലം സുക്ഖം കട്ഠം വാ. ലതം വാതി താദിസം വല്ലിം വാ. ഇദം ഉപലക്ഖണം തിണാദീനം ഖുദ്ദകഗച്ഛാനഞ്ച ഗഹേതബ്ബത്താ. ഉഭയത്ഥാപീതി അല്ലേ ച സുക്ഖേ ചാതി വുത്തം ഹോതി. അല്ലരുക്ഖാദീനി ഛിന്ദതോ പാചിത്തിയം അഹുത്വാ ദുക്കടമത്തസ്സ ഭവനേ കാരണം ദസ്സേതി ‘‘സഹപയോഗതോ’’തി. അവഹാരേന സഹിതപയോഗത്താ പാചിത്തിയട്ഠാനേപി ദുക്കടമേവാതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘സഹപയോഗതോ ഉഭയത്ഥാപി ദുക്കട’’ന്തി വദന്തോ പഠമഗാഥായ ദസ്സിതപുബ്ബപയോഗതോ ഇമായ ദസ്സിതസഹപയോഗസ്സ വിസേസം ദസ്സേതി.

൪൭. പഥവിന്തി കപ്പിയം വാ അകപ്പിയം വാ പഥവിം. അകപ്പിയപഥവിം ഖണതോ സഹപയോഗത്താ ദുക്കടമേവ. ബ്യൂഹതോതി പംസും ഏകതോ രാസിം കരോന്തസ്സ. ‘‘വിയൂഹതി ഏകപസ്സേ രാസിം കരോതീ’’തി അട്ഠകഥാവചനതോ ഊഹ-ഇച്ചേതസ്സ ധാതുനോ വിതക്കേ ഉപ്പന്നത്തേപി ധാതൂനമനേകത്ഥത്താ വി-ഉപസഗ്ഗവസേന ഇധ രാസികരണേ വത്തതീതി ഗഹേതബ്ബം. രാസിഭൂതം പംസും കുദാലേന വാ ഹത്ഥേന വാ പച്ഛിയാ വാ ഉദ്ധരന്തസ്സ ച അപനേന്തസ്സ ച പയോഗഗണനായ ദുക്കടം പംസുമേവ വാതി ഏത്ഥ അവുത്തസമുച്ചയത്ഥേന വാ-സദ്ദേന സങ്ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ആമസന്തസ്സാതി നിധികുമ്ഭിം ഹത്ഥേന പരാമസന്തസ്സ. വാതി സമുച്ചയേ. ദുക്കടന്തി ദുട്ഠു കതം കിരിയം സത്ഥാരാ വുത്തം വിരാധേത്വാ ഖലിത്വാ കതത്താതി ദുക്കടം. വുത്തഞ്ചേതം പരിവാരേ (പരി. ൩൩൯) –

‘‘ദുക്കടന്തി ഹി യം വുത്തം, തം സുണോഹി യഥാതഥം;

അപരദ്ധം വിരദ്ധഞ്ച, ഖലിതം യഞ്ച ദുക്കട’’ന്തി.

ദുട്ഠു വാ വിരൂപം കതം കിരിയാതി ദുക്കടം. വുത്തമ്പി ചേതം പരിവാരേ (പരി. ൩൩൯) –

‘‘യം മനുസ്സോ കരേ പാപം, ആവി വാ യദി വാ രഹോ;

‘ദുക്കട’ന്തി പവേദേന്തി, തേനേതം ഇതി വുച്ചതീ’’തി.

ഏവം ‘‘തത്ഥജാതക’’ന്തിആദിഗാഥാദ്വയാഗതം ഛേദനദുക്കടം ഖണനദുക്കടം ബ്യൂഹനദുക്കടം ഉദ്ധരണദുക്കടം ആമസനദുക്കടന്തി പഞ്ചസു സഹപയോഗദുക്കടേസു പുരിമപുരിമപയോഗേഹി ആപന്നാ ദുക്കടാപത്തിയോ പച്ഛിമം പച്ഛിമം ദുക്കടം പത്വാ പടിപസ്സമ്ഭന്തി, തംതംപയോഗാവസാനേ ലജ്ജിധമ്മം ഓക്കമിത്വാ ഓരമതി ചേ, തംതംദുക്കടമത്തം ദേസേത്വാ പരിസുദ്ധോ ഹോതി. ധുരനിക്ഖേപമകത്വാ ഫന്ദാപേന്തസ്സ ഥുല്ലച്ചയം പത്വാ ആമസനദുക്കടം പടിപസ്സമ്ഭതീതി മഹാഅട്ഠകഥായം (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൯൪) വുത്തം. യഥാപാളിയാ ഗയ്ഹമാനേ പുരിമപുരിമാപത്തീനം പടിപസ്സദ്ധി ‘‘ഞത്തിയാ ദുക്കടം, ദ്വീഹി കമ്മവാചാഹി ഥുല്ലച്ചയാ പടിപസ്സമ്ഭന്തീ’’തി പാളിയം (പാരാ. ൪൧൪, ൪൨൧, ൪൨൮, ൪൩൯) ആഗതത്താ അനുസ്സാവനായ ഏവ ലബ്ഭതീതി ദട്ഠബ്ബം. ഇമസ്സ പന സുത്തസ്സ അനുലോമവസേന മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്താ ഇമസ്മിം അദിന്നാദാനസിക്ഖാപദേപി ആപത്തിപടിപസ്സദ്ധി പമാണന്തി നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം.

൪൮. ‘‘ഫന്ദാപേതി, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സ. ഠാനാ ചാവേതി, ആപത്തി പാരാജികസ്സാ’’തി (പാരാ. ൯൪) വുത്തം ഠാനാചാവനേ പാരാജികഞ്ച തസ്സ സാമന്താപത്തിഭൂതം ഥുല്ലച്ചയഞ്ച ഠാനഭേദവിഞ്ഞാപനമുഖേന വത്തബ്ബന്തി ഇദാനി തം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘മുഖേപാസ’’ന്തിആദി. തത്ഥ മുഖേ കുമ്ഭിമുഖവട്ടിയം. പാസം പവേസേത്വാതി ബന്ധനം പാസം പക്ഖിപിത്വാ. ഖാണുകേതി അയോഖാണുമ്ഹി, ഖദിരഖാണുകേ വാ. ബദ്ധകുമ്ഭിയാ ഠാനഭേദോ ബന്ധനാനം വസാ ഞേയ്യോതി സമ്ബന്ധോ.

൪൯. ഇദാനി ഠാനഭേദം ദസ്സേതി ‘‘ദ്വേ’’തിആദിനാ. ‘‘ഏകസ്മിം ഖാണുകേ’’തി ഇമിനാ ദ്വീസു ദിസാസു വാ തീസു ചതൂസു വാ ദിസാസു ഖാണുകേ ഖണിത്വാ ബദ്ധഖാണുഗണനായ സമ്ഭവന്തോ ഠാനഭേദോ ഉപലക്ഖിതോ ഹോതി. വലയം…പേ… കതായ വാ ദ്വേ ഠാനാനീതി യോജനാ. വാതി സമുച്ചയേ ഉപലക്ഖിതോ ഹോതി.

൫൦. ഏവം ഠാനഭേദം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഠാനവസേന ആപജ്ജിതബ്ബാ ആപത്തിയോ ദസ്സേതുമാഹ ‘‘ഉദ്ധരന്തസ്സാ’’തിആദി. സങ്ഖലിന്തി ദാമം. ഥുല്ലച്ചയന്തി ഏകസ്സ സന്തികേ ദേസേതബ്ബാസു ആപത്തീസു ഥൂലത്താ, അച്ചയത്താ ച ഥുല്ലച്ചയം നാമ. വുത്തഞ്ഹേതം പരിവാരേ –

‘‘ഥുല്ലച്ചയന്തി യം വുത്തം;

തം സുണോഹി യഥാതഥം;

ഏകസ്സ മൂലേ യോ ദേസേതി;

യോ ച തം പടിഗണ്ഹതി;

അച്ചയോ തേന സമോ നത്ഥി;

തേനേതം ഇതി വുച്ചതീ’’തി. (പരി. ൩൩൯);

ഏത്ഥ ച ഥൂലച്ചയന്തി വത്തബ്ബേ ‘‘സമ്പരായേ ച (സം. നി. ൧.൪൯) സുഗ്ഗതി, തം ഹോതി കടുകപ്ഫല’’ന്തിആദീസു (ധ. പ. ൬൬) വിയ ലകാരസ്സ ദ്വിത്തം, സംയോഗേ ഊകാരസ്സ രസ്സോ ച വേദിതബ്ബോ. തതോ സങ്ഖലികഭേദതോ പരം. ഠാനാ ചാവേതീതി ഠിതട്ഠാനതോ കേസഗ്ഗമത്തമ്പി അപനേതി. ഏത്ഥ ച നാവട്ഠകഥായം ‘‘ഉദ്ധം വാ അധോ വാ തിരിയം വാ അന്തമസോ കേസഗ്ഗമത്തമ്പി സങ്കാമേതി, ആപത്തി പാരാജികസ്സാ’’തി (പാരാ. ൯൯) വുത്തനയേന ‘‘തിരിയ’’ന്തി വുത്താ ചതസ്സോ ദിസാ, ഉദ്ധമധോ ചാതി ഛട്ഠാനാനി. താസു ഏകം ദിസം അപനീയമാനായ കുമ്ഭിയാ തംദിസാഭിമുഖം ഇതരദിസായം ഠിതപസ്സേ ഓരിമദിസായ ഠിതപസ്സേന ഫുട്ഠോകാസസ്സ കേസഗ്ഗമത്തമ്പി അനതിക്കന്തേ ഫന്ദാപനവസേന ഥുല്ലച്ചയം ഹോതി, അതിക്കന്തേ ഠാനാ ചാവിതത്താ പാരാജികം ഹോതീതി വേദിതബ്ബോ. ഇമമേവ സന്ധായാഹ ‘‘ഠാനാ ചാവേതി ചേ ചുതോ’’തി. ഏസേവ നയോ ഫന്ദനരഹിതായ നിധികുമ്ഭിയാ ഠാനാചാവനേപി.

൫൧. ഏവം പഠമം ബന്ധനം ഛിന്ദിത്വാ പച്ഛാ കുമ്ഭിഗ്ഗഹണേ നയം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പഠമം കുമ്ഭിം അപനേത്വാ പച്ഛാ ബന്ധനാപനയനേ നയം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘പഠമ’’ന്തിആദി. സോ നയോതി ‘‘പഠമുദ്ധാരേ ഥുല്ലച്ചയം, ദുതിയുദ്ധാരേ പാരാജിക’’ന്തി തമേവത്ഥമതിദിസതി.

൫൨. വലയന്തി കുമ്ഭിയാ ബദ്ധസങ്ഖലികായ മൂലേ പവേസിതം വലയം. മൂലേ ഘംസന്തോ ഇതോ ചിതോ ച സാരേതീതി യോജനാ. ഘംസന്തോതി ഫുസാപേന്തോ. ഇതോ ചിതോ ച സാരേതീതി ഓരതോ ച പാരതോ ച സഞ്ചാലേതി. രക്ഖതീതി ഏത്ഥ ‘‘സീലം ഭിക്ഖു’’ന്തി പാഠസേസോ, പാരാജികം നാപജ്ജതീതി വുത്തം ഹോതി. തത്ഥാതി തസ്മിം മൂലേ. ഖേഗതം കരോന്തോവാതി സബ്ബപസ്സതോ മൂലം അഫുസാപേത്വാ ആകാസഗതം കരോന്തോവ. പരാജിതോതി ഠാനാചാവനസ്സ കതത്താ പരാജയമാപന്നോ ഹോതി.

൫൩. കുമ്ഭിമത്ഥകേ ജാതന്തി യോജനാ. ചിരകാലം നിഹിതത്താ മൂലേഹി കുമ്ഭിം വിനന്ധിത്വാ ഠിതന്തി അത്ഥോ. സമീപേ ജാതം രുക്ഖം ഛിന്ദതോതി യോജനാ. ഏത്ഥ ച ‘‘തത്ഥജാതകം കട്ഠം വാ’’തിആദികായ ഗാഥായ നിധിമത്ഥകേ ഭൂമിയം ഠിതരുക്ഖലതാദിം ഛിന്ദന്തസ്സ ആപത്തി വുത്താ, ഇമായ പന ഗാഥായ ഭൂമിം നിഖണിത്വാ ഓതിണ്ണകാലേ നിധിം വിനന്ധിത്വാ ഠിതമൂലം അല്ലരുക്ഖം, ഖാണുകം വാ ഗഹേത്വാ ആഹാതി പുനരുത്തിദോസാഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘അതത്ഥജ’’ന്തി ഇമിനാ സഹപയോഗാഭാവമാഹ. ഇമിനാവ പുരിമഗാഥായ വുത്തം കട്ഠലതാദീനി നിധിസമ്ബന്ധാനി ചേ, യഥാവുത്തദുക്കടസ്സ വത്ഥൂനി, സമീപാനി ചേ, പാചിത്തിയസ്സേവ വത്ഥൂനീതി ദീപേതി.

൫൪. ഇദാനി ഏവം പരിയേസിത്വാ ദിട്ഠനിധിഭാജനം ഠിതട്ഠാനതോ അചാലേത്വാ അന്തോഠിതം ഭണ്ഡമത്തം ഗണ്ഹതോ വിനിച്ഛയം ദസ്സേതുമാഹ ‘‘അന്തോകുമ്ഭിഗത’’ന്തിആദി. തത്ഥ ഫന്ദാപേതീതി അന്തോചാടിയാ പക്ഖിത്തേ അത്തനോ ഭാജനേ പക്ഖിപിതും രാസികരണാദിവസേന ഫന്ദാപേതി. അപബ്യൂഹതി വാതി ഹേട്ഠാ ഠിതം ഗണ്ഹിതും ഉപരി ഠിതാനി അപനേന്തോ വിയൂഹതി വാ. അഥ വാ അപബ്യൂഹന്തോതി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൯൪) അട്ഠകഥാവചനസ്സ ദ്വിധാ കരോന്തോതി ഗണ്ഠിപദേ അത്ഥോ വുത്തോതി അത്തനോ ഭാജനേ പക്ഖിപിതും ഇതോ ചിതോ ച രാസിം കരോന്തോതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥേവാതി അന്തോകുമ്ഭിയമേവ.