സമഥഭേദം

അധികരണപരിയായവാരവണ്ണനാ

൨൯൩. ഛട്ഠേ പരിയായവാരേ അലോഭോ പുബ്ബങ്ഗമോതിആദി സാസനട്ഠിതിയാ അവിപരീതതോ ധമ്മവാദിസ്സ വിവാദം സന്ധായ വുത്തം. അട്ഠാരസ ഭേദകരവത്ഥൂനി ഠാനാനീതി ധമ്മാദീസു അധമ്മോതിആദിനാ ഗഹേത്വാ ദീപനാനി ഇധേവ ഭേദകരവത്ഥൂനി, താനി ഏവ കായകലഹാദിവിവാദസ്സ കാരണത്താ ഠാനാനി, ഓകാസത്താ വത്ഥൂനി, ആധാരത്താ ഭൂമിയോതി ച വുത്താനി. അബ്യാകതഹേതൂതി അസേക്ഖാനം വിവാദം സന്ധായ വുത്തം. ദ്വാദസ മൂലാനീതി കോധോ ഉപനാഹോ, മക്ഖോ പലാസോ, ഇസ്സാ മച്ഛരിയം, മായാ സാഠേയ്യം, പാപിച്ഛതാ മഹിച്ഛതാ, സന്ദിട്ഠിപരാമാസിതാ ആധാനഗ്ഗാഹീദുപ്പടിനിസ്സജ്ജിതാനീതി ഇമേസം ഛന്നം യുഗളാനം വസേന ഛ ധമ്മാ ചേവ ലോഭാദയോ ഛ ഹേതൂ ചാതി ദ്വാദസ ധമ്മാ വിവാദാധികരണസ്സ മൂലാനി.

൨൯൪. ചുദ്ദസ മൂലാനീതി താനേവ ദ്വാദസ കായവാചാഹി സദ്ധിം ചുദ്ദസ അനുവാദാധികരണസ്സ മൂലാനി.

൨൯൫. പഥവീഖണനാദീസു പണ്ണത്തിവജ്ജേസു കുസലാബ്യാകതചിത്തമൂലികാ ആപത്തി ഹോതീതി ദസ്സേതും ‘‘അലോഭോ പുബ്ബങ്ഗമോ’’തിആദി വുത്തം. സത്ത ആപത്തിക്ഖന്ധാ ഠാനാനീതിആദി സത്തന്നം ആപത്തിക്ഖന്ധാനം പടിച്ഛാദനപച്ചയാ ആപത്തിസമ്ഭവതോ വുത്തം. ‘‘ആപത്താധികരണപച്ചയാ ചതസ്സോ ആപത്തിയോ ആപജ്ജതീ’’തി (പരി. ൨൯൦) ഹി വുത്തം. ‘‘ഛ ഹേതൂ’’തി ഇദം കുസലാനം ആപത്തിഹേതുവോഹാരസ്സ അയുത്തതായ വുത്തം, ന പന കുസലഹേതൂനം അഭാവതോ. ‘‘അലോഭോ പുബ്ബങ്ഗമോ’’തി ഹി ആദി വുത്തം. ആപത്തിഹേതവോ ഏവ ഹി പുബ്ബങ്ഗമനാമേന വുത്താ.

൨൯൬. ചത്താരി കമ്മാനി ഠാനാനീതിആദീസു അപലോകനവാചാ, ഞത്തിആദിവാചായോ ച കമ്മാനീതി വുത്തം. താ ഏവ ഹി ഏകസീമായം സാമഗ്ഗിമുപഗതാനം കമ്മപ്പത്താനം അനുമതിയാ സാവനകിരിയാനിപ്ഫത്തിസങ്ഖാതസ്സ സങ്ഘഗണകിച്ചസഭാവസ്സ കിച്ചാധികരണസ്സ അധിട്ഠാനാഭാവേന ‘‘ഠാനവത്ഥുഭൂമിയോ’’തി വുച്ചന്തി. ഏകം മൂലം സങ്ഘോതി യേഭുയ്യവസേന വുത്തം. ഗണഞത്തിഅപലോകനാനഞ്ഹി ഗണോപി മൂലന്തി. ഞത്തിതോ വാതി ഞത്തിഞത്തിദുതിയഞത്തിചതുത്ഥകമ്മവാചാനം ഞത്തിരൂപത്താ, ഞത്തിപുബ്ബകത്താ ച വുത്തം. കമ്മഞത്തികമ്മവാചാഞത്തിവസേന ഹി ദുവിധാസു ഞത്തീസു അനുസ്സാവനാപി കമ്മമൂലകന്ത്വേവ സങ്ഗയ്ഹന്തി. ഞത്തിവിഭാഗോ ചായം ഉപരി ആവി ഭവിസ്സതി.

‘‘ഇമേ സത്ത സമഥാ…പേ… പരിയായേനാ’’തി ഇദം പുച്ഛാവചനം. ‘‘സിയാ’’തി ഇദം വിസജ്ജനം. ‘‘കഥഞ്ച സിയാ’’തി ഇദം പുന പുച്ഛാ. വിവാദാധികരണസ്സ ദ്വേ സമഥാതിആദി പുന വിസജ്ജനം. തത്ഥ ‘‘വത്ഥുവസേനാ’’തി ഇദം ‘‘സത്ത സമഥാ ദസ സമഥാ ഹോന്തീ’’തി ഇമസ്സ കാരണവചനം. ‘‘പരിയായേനാ’’തി ഇദം ‘‘ദസ സമഥാ സത്ത സമഥാ ഹോന്തീ’’തി ഇമസ്സ കാരണവചനം. ചതുബ്ബിധാധികരണസങ്ഖാതവത്ഥുവസേന ച ദേസനാക്കമസങ്ഖാതപരിയായവസേന ചാതി അത്ഥോ.

അധികരണപരിയായവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സാധാരണവാരാദിവണ്ണനാ

൨൯൭. സത്തമേ സാധാരണവാരേ സാധാരണാതി വിവാദാധികരണസ്സ വൂപസമനകിച്ചസാധാരണാ. ഏവം സബ്ബത്ഥ.

൨൯൮. അട്ഠമേ തബ്ഭാഗിയവാരേ തബ്ഭാഗിയാതി വിവാദാധികരണസ്സ വൂപസമനതോ തപ്പക്ഖികാ.

സാധാരണവാരാദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സമഥാസമഥസ്സസാധാരണവാരവണ്ണനാ

൨൯൯. നവമേ സമഥാസമഥസാധാരണവാരേ ‘‘സബ്ബേ സമഥാ ഏകതോവ അധികരണം സമേന്തി ഉദാഹു നാനാ’’തി പുച്ഛന്തേന ‘‘സമഥാ സമഥസ്സ സാധാരണാ, സമഥാ സമഥസ്സ അസാധാരണാ’’തി വുത്തം. വിവാദാദിഅധികരണക്കമേന തബ്ബൂപസമഹേതുഭൂതേ സമഥേ ഉദ്ധരന്തോ ‘‘യേഭുയ്യസികാ’’തിആദിമാഹ. സമ്മുഖാവിനയം വിനാ കസ്സചി സമഥസ്സ അസമ്ഭവാ സേസാ ഛപി സമഥാ സമ്മുഖാവിനയസ്സ സാധാരണാ വുത്താ, തേസം പന ഛന്നം അഞ്ഞമഞ്ഞാപേക്ഖാഭാവതോ തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം അസാധാരണാ വുത്താ. തബ്ഭാഗിയവാരേപി ഏസേവ നയോ.

സമഥാസമഥസ്സസാധാരണവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സമഥസമ്മുഖാവിനയവാരാദിവണ്ണനാ

൩൦൧-൩. ഏകാദസമവാരേപി സമ്മുഖാവിനയോതിആദി പുച്ഛാ. യേഭുയ്യസികാ സതിവിനയോതിആദി വിസജ്ജനം. ഏവം വിനയവാരേ കുസല-വാരേ തതോ പരേസുപി പുച്ഛാവിസജ്ജനപരിച്ഛേദോ വേദിതബ്ബോ.

തത്ഥ സമ്മുഖാവിനയോ സിയാ കുസലോതിആദീസു തസ്മിം തസ്മിം വിനയകമ്മേ, വിവാദാദിമ്ഹി ച നിയുത്തപുഗ്ഗലാനം സമുപ്പജ്ജനകകുസലാദീനം വസേന സമ്മുഖാവിനയാദീനം, വിവാദാദീനഞ്ച കുസലാദിഭാവോ തേന തേന ഉപചാരേന വുത്തോ. യസ്മാ പനേതസ്സ സമ്മുഖാവിനയോ നാമ സങ്ഘസമ്മുഖതാദയോ ഹോന്തി, തേസഞ്ച അനവജ്ജസഭാവത്താ അകുസലേ വിജ്ജമാനേപി അകുസലത്തൂപചാരോ ന യുത്തോ ആപത്താധികരണസ്സ അകുസലത്തൂപചാരോ വിയ, തസ്മാ നത്ഥി സമ്മുഖാവിനയോ അകുസലോതി അത്ഥോ.

൩൦൪. തതോ പരേസു യത്ഥ യേഭുയ്യസികാ ലബ്ഭതി, തത്ഥ സമ്മുഖാവിനയോ ലബ്ഭതീതിആദി സമ്മുഖാവിനയസ്സ ഇതരേഹി സമഥേഹി നിയമേന സംസട്ഠതം, ഇതരേസം പന ഛന്നം അഞ്ഞമഞ്ഞം സംസഗ്ഗാഭാവഞ്ച ദസ്സേതും വുത്തം.

സമഥസമ്മുഖാവിനയവാരാദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സംസട്ഠവാരാദിവണ്ണനാ

൩൦൬. അധികരണന്തി വാ സമഥാതി വാ ഇമേ ധമ്മാ സംസട്ഠാതിആദി സമഥാനം അധികരണേസു ഏവ യഥാരഹം പവത്തിം, അധികരണാനി വിനാ തേസം വിസും അട്ഠാനഞ്ച ദസ്സേതും വുത്തം. വിനിബ്ഭുജിത്വാ നാനാകരണം പഞ്ഞാപേതുന്തി അധികരണതോ സമഥേഹി വിയോജേത്വാ അസംസട്ഠേ കത്വാ നാനാകരണം അഞ്ഞമഞ്ഞം അസംസട്ഠതായ ഠിതഭാവസങ്ഖാതം നാനത്തം പഞ്ഞാപേതും അധികരണവൂപസമക്ഖണേ ഏവ തേസം അസംസഗ്ഗം പഞ്ഞാപേതും കിം സക്കാതി പുച്ഛതി.

അധികരണന്തിആദി ഗാരയ്ഹവാദദസ്സനം. സോ മാ ഹേവന്തി യോ ഏവം വദതി, സോ ‘‘മാ ഏവം വദാ’’തി വചനീയോ അസ്സ, ന ച ലബ്ഭതി സമഥാനം അഞ്ഞത്ര അധികരണാ വൂപസമലക്ഖണന്തി പഹാനാവത്ഥാനസങ്ഖാതം നാനാകരണം പടിക്ഖിപതി. ലക്ഖണതോ പന അധികരണേഹി സമഥാനം നാനാകരണം അത്ഥേവാതി ദട്ഠബ്ബം. സമഥാ അധികരണേഹി സമ്മന്തീതി അപലോകനാദീഹി ചതൂഹി കിച്ചാധികരണേഹി സബ്ബേപി സമഥാ നിട്ഠാനം ഗച്ഛന്തി, നാഞ്ഞേഹീതി ഇമമത്ഥം സന്ധായ വുത്തം. തേനേവ വക്ഖതി ‘‘സമ്മുഖാവിനയോ വിവാദാധികരണേന ന സമ്മതി. അനുവാദ…പേ… ആപത്താധികരണേന ന സമ്മതി, കിച്ചാധികരണേന സമ്മതീ’’തിആദി (പരി. ൩൧൧).

൩൦൭-൩൧൩. വിവാദാധികരണം കതിഹി സമഥേഹി സമ്മതീതിആദികോ സമ്മതിവാരോ. തദനന്തരോ സമ്മതിനസമ്മതിവാരോ ച അധികരണേഹി സമഥാനം സംസട്ഠതം, വിസംസട്ഠതഞ്ച ദസ്സേതും വുത്തോ. സമഥാ സമഥേഹി സമ്മന്തീതിആദികോ സമഥാധികരണവാരോ സമഥാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം, അധികരണേഹി ച അധികരണാനഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞം, സമഥേഹി ച വൂപസമാവൂപസമം ദസ്സേതും വുത്തോ.

൩൧൪. സമുട്ഠാപേതിവാരോ പന അധികരണേഹി അധികരണാനം ഉപ്പത്തിപ്പകാരദസ്സനത്ഥം വുത്തോ. ന കതമം അധികരണന്തി അത്തനോ സമ്ഭവമത്തേന ഏകമ്പി അധികരണം ന സമുട്ഠാപേതീതി അത്ഥോ. കഥഞ്ചരഹി സമുട്ഠാപേതീതി ആഹ ‘‘അപി ചാ’’തിആദി. തത്ഥ ജായന്തീതി അനന്തരമേവ അനുപ്പജ്ജിത്വാ പരമ്പരപച്ചയാ ജായന്തീതി അധിപ്പായോ. ‘‘ധമ്മോ അധമ്മോ’’തിആദിനാ ഉഭിന്നം പുഗ്ഗലാനം വിവാദപച്ചയാ അഞ്ഞമഞ്ഞഖേമഭങ്ഗാ ഹോന്തി, തപ്പച്ചയാ തേസം പക്ഖം പരിയേസനേന കലഹം വഡ്ഢന്താനം വിവാദോ കഞ്ചി മഹാപരിസം സങ്ഘപരിണായകം ലജ്ജിം ആഗമ്മ വൂപസമം ഗച്ഛതി. തഥാ അവൂപസമന്തേ പന വിവാദോ കമേന വഡ്ഢിത്വാ സകലേപി സങ്ഘേ വിവാദം സമുട്ഠാപേതി, തതോ അനുവാദാദീനീതി ഏവം പരമ്പരക്കമേന വൂപസമകാരണാഭാവേ ചത്താരി അധികരണാനി ജായന്തി. തം സന്ധായാഹ ‘‘സങ്ഘോ വിവദതി വിവാദാധികരണ’’ന്തി. സങ്ഘസ്സ വിവദതോ യോ വിവാദോ, തം വിവാദാധികരണം ഹോതീതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി.

സംസട്ഠവാരാദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഭജതിവാരവണ്ണനാ

൩൧൮. തദനന്തരവാരേ പന വിവാദാധികരണം ചതുന്നം അധികരണാനന്തിആദി അധികരണാനം വുത്തനയേന അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയത്തേപി സംസഗ്ഗഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം. വിവാദാധികരണം ചതുന്നം അധികരണാനം വിവാദാധികരണം ഭജതീതിആദീസു വിവാദാധികരണം ചതൂസു അധികരണേസു വിവാദാധികരണഭാവമേവ ഭജതി, നാഞ്ഞാധികരണഭാവം, ചതൂസു അധികരണേസു വിവാദാധികരണത്തമേവ നിസ്സിതം വിവാദാധികരണമേവ പരിയാപന്നം വിവാദാധികരണഭാവേനേവ സങ്ഗഹിതന്തി ഏവമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ.

൩൧൯. വിവാദാധികരണം സത്തന്നം സമഥാനം കതി സമഥേ ഭജതീതിആദി പന ചതുന്നം അധികരണാനം വൂപസമനേ സതി നിയതസമഥേ ദസ്സേതും വുത്തം. തത്ഥ കതി സമഥേ ഭജതീതി അത്തനോ ഉപസമത്ഥായ കിത്തകേ സമഥേ ഉപഗച്ഛതി, കിത്തകേ സമഥേ ആഗമ്മ വൂപസമം ഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. കതി സമഥപരിയാപന്നന്തി അത്താനം വൂപസമേതും കതിസു സമഥേസു തേഹി സമാനവസേന പവിട്ഠം. കതിഹി സമഥേഹി സങ്ഗഹിതന്തി വൂപസമം കരോന്തേഹി കതിഹി സമഥേഹി വൂപസമകരണത്ഥം സങ്ഗഹിതം.

ഭജതിവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.